Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 962 866308 847041 2026-08-16T05:14:52Z Egzs 88168 866308 wikitext text/x-wiki {{Short description|1997-2005 онд Монгол Улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | image = Natsagiyn Bagabandi 2004.jpg | alt = | order = {{flagicon|Монгол|1992}} 2 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч | term_start = 1997 оны 6 сарын 20 | term_end = 2005 оны 6 сарын 24 | primeminister = [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br />[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br />[[Жанлавын Наранцацралт]]<br />[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br />[[Намбарын Энхбаяр]] | predecessor = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | successor = Намбарын Энхбаяр | order2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] дарга | office2 = | president2 = | premier2 = | term_start2 = 1997 оны 2 сарын 7 | term_end2 = 1997 оны 6 сарын 6 | predecessor2 = [[Намбарын Энхбаяр]] | successor2 = Намбарын Энхбаяр | order3 = {{flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын дарга]] | office3 = | term_start3 = 1992 оны 7 сар | term_end3 = 1996 оны 7 сар | predecessor3 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<br>{{small|([[Улсын Бага Хурал|УБХ]]-ын дарга)}}<br>[[Жамбын Гомбожав]]<br>{{small|([[Ардын Их Хурал|АИХ]]-ын дарга)}} | successor3 = Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж | birth_date = {{Birth date and age|1950|04|22}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Азадсүрэнгийн Оюунбилэг<ref name=whitehouse>{{cite news|first=Жойс |last=Налтчаян |title=Laura Bush greets Azadsurengiin Oyunbileg, wife of President Natsagiyn Bagabandi of Mongolia, in the Yellow Oval Room Friday |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/07/images/20040716-10_8dau0014-515h.html |work=[[White House]] |date=2004-07-16 |access-date=2015-10-30|df=mdy-all}}</ref> | signature = | footnotes = | caption = Багабанди 2004 онд | children = 2 }} '''Нацагийн Багабанди''' (1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Яруу сум|Яруу суманд]] төрсөн) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч]] юм. == Намтар == Нацагийн Багабанди 1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан]] аймгийн [[Яруу сум]]ын нутагт малчин ард Нацагийн тав дахь хүүхэд болж төрсөн, эхнэр, хоёр хүүхэдтэй. Эхнэр [[Азадсүрэнгийн Оюунбилэг]] 1975 онд УБДС төгссөн, багш мэргэжилтэй, хүмүүнлэгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг "Хүний төлөө" сангийн тэргүүн. == Боловсрол == Тэрээр 1958-1968 Завхан аймгийн [[Улиастай]] хотын 10 жилийн дунд сургуульд сурав ахлах ангийг нь Довчингийн Цэрэндорж багшийн 10-б ангийг төгсөв, 1968-1969 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Эрхүү хотод орос хэлний бэлтгэл анги, 1969-1972 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Ленинград]] (одоогийн [[Санкт-Петербург]]) хотын Хөргөлтийн дунд сургууль, 1975-1980 онд Зөвлөлт [[Украин|Украины]] [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн дээд сургууль, 1984-1987 онд [[Москва]] хотод [[ЗХУКН]]-ын Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн хүнсний инженер технологич мэргэжилтэй. == Эрдмийн зэрэг цол == 1987 онд Философийн ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == *1972-1975 онд [[Улаанбаатар]] хотын Архи пивоны комбинатад засварчин, механикч инженер *1980-1984 онд [[Төв]] аймгийн МАХН-ын хорооны хэлтсийн эрхлэгч. *1987-1990 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв Хороонд лектор-суртал нэвтрүүлэгч, тасгийн эрхлэгч, хэлтсийн зөвлөх *1990-1992 онд МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, дэд дарга *1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын дарга *1996-1997 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-ын Бүлгийн ахлагч *1997-2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдон ажилласан. == Бүтээлүүд == * Проблемы формирования общественного сознания труженников монгольского села, 1987 (кандидатская диссертация) *"Монголын малчдын ухамсрын төлөвшил" НУА-ын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, 1987 (өгүүлэл) *"Хөдөөд зохиох олон түмний ажил", "Үнэн" сонин, 1986 (өгүүлэл) *"Монгол суртал" "Үнэн" сонин, 1991 (өгүүлэл) *"Монгол ариншин" Улаанбаатар хот, 1992 /ном/ *1990-1992 онд Монголын нийгмийн улс төрийн шинэчлэл, зах зээлийн сэдвээр туурвисан хамтын бүтээлүүд *1992-1997 онд Үндэсний баяр, улс тунхагласны ойн хурал, эрдэм шинжилгээний хурлуудад тавьсан улс төр, судалгааны илтгэлүүд /илтгэлүүд/ *Ерөнхийлөгч: Шинэ зууны өмнөх бодомж, санамж, Улаанбаатар хот 1998 /ном/ *Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл. Улаанбаатар хот 2000 /ном/ == Сонгуульт ажил == *1980-1984 Төв аймгийн Ардын хурлын депутат *1990-1992 МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн *1992-1996 МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, МАХН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн *1992-1997 Улсын Их Хурлын гишүүн *1997 оны 2-6 дугаар сар МАХН-ын дарга /МАХН-ын ХХП их хурлаас/ == Шагнал, алдар цол == * 1991 Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн хүндэт медаль * 2000.4.19 ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Найрамдал" одонгоор / Орден Дружбы / * 2006 онд [[Сүхбаатарын одон]]гоор * 2005 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Индиана]] мужийн [[Блүмингтон хот|Блүмингтон хотын]] хүндэт иргэн * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] === Хүндэт доктор цол === *1995 онд Украин улсын [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн улсын академийн хүндэт доктор цол *1998 онд Казахстан улсын Абайн нэрэмжит Алматыгийн улсын их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд БНТУ-ын Анкарагийн Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд Японы Сэншюү Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1999 онд Удирдлагын Академийн хүндэт доктор цол *2005 онд АНУ -ын [[Индианагийн Их сургууль|Индианагийн Их сургуулийн]] хүндэт доктор цол ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef1|before=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Ардын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]|years=1997}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} |- {{s-off}} {{s-bef1|before=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]|years=1997–2005}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Багабанди, Нацагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:МАХН-ын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Удирдлагын Академийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Казахстаны их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Улиастайн хүн]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] n7y5q688m5h0uv7lf5ea23qt4il7vsy 866316 866308 2026-08-16T07:02:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 866316 wikitext text/x-wiki {{Short description|1997-2005 онд Монгол Улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | image = Natsagiyn Bagabandi 2004.jpg | alt = | order = {{flagicon|Монгол|1992}} 2 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч | term_start = 1997 оны 6 сарын 20 | term_end = 2005 оны 6 сарын 24 | primeminister = [[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br />[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br />[[Жанлавын Наранцацралт]]<br />[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br />[[Намбарын Энхбаяр]] | predecessor = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | successor = Намбарын Энхбаяр | order2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] дарга | office2 = | president2 = | premier2 = | term_start2 = 1997 оны 2 сарын 7 | term_end2 = 1997 оны 6 сарын 6 | predecessor2 = [[Намбарын Энхбаяр]] | successor2 = Намбарын Энхбаяр | order3 = {{flagicon|Монгол|1992}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын дарга]] | office3 = | term_start3 = 1992 оны 7 сар | term_end3 = 1996 оны 7 сар | predecessor3 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]<br>{{small|([[Улсын Бага Хурал|УБХ]]-ын дарга)}}<br>[[Жамбын Гомбожав]]<br>{{small|([[Ардын Их Хурал|АИХ]]-ын дарга)}} | successor3 = Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж | birth_date = {{Birth date and age|1950|04|22}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Азадсүрэнгийн Оюунбилэг<ref name=whitehouse>{{cite news|first=Жойс |last=Налтчаян |title=Laura Bush greets Azadsurengiin Oyunbileg, wife of President Natsagiyn Bagabandi of Mongolia, in the Yellow Oval Room Friday |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/07/images/20040716-10_8dau0014-515h.html |work=[[White House]] |date=2004-07-16 |access-date=2015-10-30|df=mdy-all}}</ref> | signature = | footnotes = | caption = Багабанди 2004 онд | children = 2 }} '''Нацагийн Багабанди''' (1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Яруу сум|Яруу суманд]] төрсөн) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол улсын хоёр дахь ерөнхийлөгч]] юм. == Намтар == Нацагийн Багабанди 1950 оны 4-р сарын 22-нд [[Завхан]] аймгийн [[Яруу сум]]ын нутагт малчин ард Нацагийн тав дахь хүүхэд болж төрсөн, эхнэр, хоёр хүүхэдтэй. Эхнэр [[Азадсүрэнгийн Оюунбилэг]] 1975 онд УБДС төгссөн, багш мэргэжилтэй, хүмүүнлэгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг "Хүний төлөө" сангийн тэргүүн. == Боловсрол == Тэрээр 1958-1968 Завхан аймгийн [[Улиастай]] хотын 10 жилийн дунд сургуульд сурч ахлах ангийг нь Довчингийн Цэрэндорж багшийн 10-б ангийг төгссөн байна. 1968-1969 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Эрхүү хотод орос хэлний бэлтгэл анги, 1969-1972 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Ленинград]] (одоогийн [[Санкт-Петербург]]) хотын Хөргөлтийн технологийн дунд сургууль, 1975-1980 онд Зөвлөлт [[Украин|Украины]] [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн дээд сургууль, 1984-1987 онд [[Москва]] хотод [[ЗХУКН]]-ын Нийгмийн ухааны академийг тус тус төгссөн хүнсний инженер технологич мэргэжилтэй. == Эрдмийн зэрэг цол == 1987 онд ЗХУ-д Философийн ухааны дэд докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == *1972-1975 онд [[Улаанбаатар]] хотын Архи пивоны комбинатад засварчин, механикч инженер *1980-1984 онд [[Төв]] аймгийн МАХН-ын хорооны хэлтсийн эрхлэгч. *1987-1990 онд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-ын Төв Хороонд лектор-суртал нэвтрүүлэгч, тасгийн эрхлэгч, хэлтсийн зөвлөх *1990-1992 онд МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, дэд дарга *1992-1996 онд УИХ-ын гишүүн бөгөөд УИХ-ын дарга *1996-1997 онд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-ын Бүлгийн ахлагч *1997-2005 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр хоёр удаа сонгогдон ажилласан. == Бүтээлүүд == * Проблемы формирования общественного сознания труженников монгольского села, 1987 (кандидатская диссертация) *"Монголын малчдын ухамсрын төлөвшил" НУА-ын эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, 1987 (өгүүлэл) *"Хөдөөд зохиох олон түмний ажил", "Үнэн" сонин, 1986 (өгүүлэл) *"Монгол суртал" "Үнэн" сонин, 1991 (өгүүлэл) *"Монгол ариншин" Улаанбаатар хот, 1992 /ном/ *1990-1992 онд Монголын нийгмийн улс төрийн шинэчлэл, зах зээлийн сэдвээр туурвисан хамтын бүтээлүүд *1992-1997 онд Үндэсний баяр, улс тунхагласны ойн хурал, эрдэм шинжилгээний хурлуудад тавьсан улс төр, судалгааны илтгэлүүд /илтгэлүүд/ *Ерөнхийлөгч: Шинэ зууны өмнөх бодомж, санамж, Улаанбаатар хот 1998 /ном/ *Ерөнхийлөгчийн бодлого, сэтгэл. Улаанбаатар хот 2000 /ном/ == Сонгуульт ажил == *1980-1984 Төв аймгийн Ардын хурлын депутат *1990-1992 МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн *1992-1996 МАХН-ын Бага хурлын гишүүн, МАХН-ын удирдах зөвлөлийн гишүүн *1992-1997 Улсын Их Хурлын гишүүн *1997 оны 2-6 дугаар сар МАХН-ын дарга /МАХН-ын ХХП их хурлаас/ == Шагнал, алдар цол == * 1991 Ардын хувьсгалын 70 жилийн ойн хүндэт медаль * 2000.4.19 ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Найрамдал" одонгоор / Орден Дружбы / * 2006 онд [[Сүхбаатарын одон]]гоор * 2005 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Индиана]] мужийн [[Блүмингтон хот|Блүмингтон хотын]] хүндэт иргэн * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] === Хүндэт доктор цол === *1995 онд Украин улсын [[Одесса]] хотын Хүнсний технологийн улсын академийн хүндэт доктор цол *1998 онд Казахстан улсын Абайн нэрэмжит Алматыгийн улсын их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд БНТУ-ын Анкарагийн Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1998 онд Японы Сэншюү Их сургуулийн хүндэт доктор цол *1999 онд Удирдлагын Академийн хүндэт доктор цол *2005 онд АНУ -ын [[Индианагийн Их сургууль|Индианагийн Их сургуулийн]] хүндэт доктор цол ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{commonscat}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef1|before=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Ардын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]|years=1997}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} |- {{s-off}} {{s-bef1|before=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]|years=1997–2005}} {{s-aft1|after=[[Намбарын Энхбаяр]]}} {{s-end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга |Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |Улсын Их Хурлын дарга }} {{DEFAULTSORT:Багабанди, Нацагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:МАХН-ын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Удирдлагын Академийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Казахстаны их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Японы их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Улиастайн хүн]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] c6ejk5lzjy4euh6mpps28pgnk35fxhf 0 2644 866299 858434 2026-08-16T00:49:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 866299 wikitext text/x-wiki {{Short description|1242–1502 оны Монгол ханлиг}} {{Инфобокс улс | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨ<br />ᠣᠷᠳᠤ}}<br/>{{lang|chg|اولوغ اولوس}} | conventional_long_name = Алтан Орд | common_name = Алтан Орд | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | era = [[Хожуу Дундад зуун]] | event_start = | year_start = {{circa|1225}} | date_start = | event1 = [[Хөх Орд]] ба [[Цагаан Орд]] нэгдсэн | date_event1 = 1379 | event2 = [[Их Орд]] болж задарсан | date_event2 = 1466 | event3 = [[Угра гол дээрх их зогсолт]] | date_event3 = 1480 | event_end = [[Крымын ханлиг]] Сарайг дээрэмдсэн | year_end = 1502{{sfn|Halperin|1987|p=78}} | date_end = | p1 = Их Монгол Улс | s1 = Узбекийн Ханлиг | s2 = Астраханийн ханлиг | s3 = Крымын ханлиг | s4 = Их Орд | s5 = Казанийн ханлиг | s6 = Казахын ханлиг | s7 = Ногай улс | s8 = Сибирийн ханлиг | s9 = Касимын Ханлиг | image_coat = | image_map = Map of the Golden Horde (with text).png | image_map_caption = Алтан Ордны нутаг дэвсгэр 1300 онд | capital = {{ubl|[[Сарай (хот)|Сарай]] (Баруун жигүүр, хожим ерөнхий)|[[Сыгнак]] (Зүүн жигүүр)}} | common_languages = [[Дундад Монгол улс|Дундад Монгол]],{{efn|Алтан Орд байгуулагдсанаас хойш албан ёсны хэл бөгөөд бичиг хэрэгт хэрэглэгдэж ирсэн.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}} [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак Түрэг]]{{efn|Ялангуяа баруун Кипчак аялгууд, энэ хэлээр Хар тэнгисийн тал нутгийн ихэнх оршин суугчид болох Монгол бус Түрэгүүд болон Ханы армийнхан ярьдаг байв. Монгол хэлнээс Түрэг хэл рүү 1350-д онд буюу түүнээс өмнө шилжсэн бөгөөд үүнийг бичиг хэрэгт ашигладаг.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}}<ref>{{cite journal |last1=Мустафаева |first1=А. А. |last2=Аубакирова |first2=К. К. |title=The language situation and status of the Turkic language in the Egyptian Mamluk state and Golden Horde |journal=Journal of Oriental Studies |volume=97 |issue=2 |pages=17–25 |date=2021 |issn=2617-1864 |url=https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/1689 |access-date=2026-03-07 |doi=10.26577/JOS.2021.v97.i2.02 |doi-access=free |archive-date=2023-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030145552/https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/1689 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{plainlist| * [[Тэнгэр шүтлэг]] * [[Бөө мөргөл]] * [[Несторианизм]] * [[Төвөдийн Буддизм]] (1240-д–1313) * [[Ислам]] (1313–1502)}} | government_type = Хагас-[[сонгох хаант засаг]], хожуу [[удамшлын хаант засаг]] | leader1 = [[Зүчи]] (анхны) | year_leader1 = {{circa|1225}} | leader2 = [[Орда хан]] ([[Цагаан Орд]]) | year_leader2 = 1226–1280 | leader3 = [[Бат хаан]] ([[Хөх Орд]]) | year_leader3 = 1242–1255 | leader4 = [[Тохтамыш|Тохтамыш хан]] | year_leader4 = 1379–1395 | leader5 = [[Махмуд хан]] ([[Их Орд]]) | year_leader5 = 1459–1465 | leader6 = [[Ахмед хан]] | year_leader6 = 1481–1502 (сүүлчийн) | title_leader = [[Алтан ордны улсын хангууд|Хан]] | legislature = | stat_year1 = 1310<ref>{{cite journal |last1=Турчин|first1=Петер|last2=Адамс|first2=Жонатан М.|last3=Холл|first3=Томас Д | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Рейн Таагепера|author-link=Рейн Таагепера|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Вальтер|year=2020|publisher=Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 6000000 | currency = [[Пул (зоос)#Алтан Орд|Пул]], [[Сум (мөнгөн тэмдэгт)#Алтан Орд|сум]], [[дирхам]]<ref>Fedorov-Davydov, German A. [http://www.paleog.com/im/fd/summary.pdf "The Monetary System of The Golden Horde"]. Translated by L. I. Smirnova (Holden). Татаж авсан: 2017-07-14.</ref> | footnotes = {{notelist}} | area_rank = | area_km2 = }} {{Монголчуудын түүх}} {{Оросын түүх}} '''Алтан Орд''' буюу '''Зүчийн улс''' нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] бүрэлдэхүүн хэсэг байсан бөгөөд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] ач хүү [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага дор [[Дунай мөрөн|Дунай мөрнөөс]] [[Балхаш нуур]] хүртэлх нутагт оршин тогтносон, [[монголчууд]]ын байгуулагсан, хожим түрэгжсэн төрт улс юм. Чингис хаан [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулаад өөрийн хүүхдүүдэд газар нутгаа хуваан өгсөн бөгөөд Бат хааны эцэг [[Зүчи]] өөрийн эзэмшил харьяа нутагтаа бие даасан улс байгуулах эхлэл тавьсан нь түүхэнд '''[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]''' буюу Алтан Ордны Улс хэмээн нэршиж үлджээ. 1227 онд Зүчи нас барж түүний хүү [[Бат хаан]] ширээнд сууснаар Алтан Ордны Улс бий болж төлөвшиж эхэлсэн байна. Анх Алтан Орд нь Зүчид өвлөгдөн үлдсэн газар нутгаас бүрдэж байв. Чингисийн залгамжлагч [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] кипчакуудыг сөнөөхөөр илгээсэн аян дайныг [[1235]] онд [[Бат хаан]] удирдан явснаар газар нутаг нь асар их тэлжээ. Монголчууд [[Урал гол|Урал голыг]] [[1237]] онд гатлан Кипчак, Булгар, Башкир зэрэг улсуудыг эзлэн төв [[Русь|Русьт]] нэвтрээд [[Москва]], [[Киевийн Вант Улс|Киев]] зэрэг олон хотуудыг довтлон эзэлжээ. Оросоос Монголчууд [[Польш]], [[Силези муж|Силези]], [[Унгар|Унгарт]] очиж [[1240 он|1240]] онд [[Люблин]], [[Харьков|Харьковыг]] газартай тэгшилсэн байна. Бат [[1241 он]]ы [[дөрөвдүгээр сар]]д [[Легницийн тулалдаан|Легницийн]] ойролцоо Силез, Польш, [[Тевтон|Тевтоны]] цэргийн нэгдсэн армийг бут цохисон. Алтан Ордны нутаг дэвсгэр оргил үедээ [[Сибирь]] болон [[Төв Ази|Төв Азиас]] эхлэн зүүн Европын хэсгүүдийг хамарч, баруун талаараа Уралын нуруунаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, өмнө талаараа [[Хар тэнгис|Хар тэнгисээс]] [[Каспийн тэнгис]] хүртэл сунаж байв. Мөн [[Кавказын нуруу]] болон [[Ил Хаант Улс|Ил хаант улстай]] хиллэж байсан байна. [[Неостад|Неостадын]] бэхлэлтээр довтолгоо зогсож, зүүн зүг буцан Ижил мөрний савд [[Бат хаан|Бат]] өөрийн гоёмсог торгон гэрээ барьжээ. 14-р зууны сүүлээр Алтан ордны улс Москвагийн бослогуудаас болж сульдсан ба Төмөр [[1395 он]]д Алтан Ордны Улсыг нэгтгэсэн ч түүнийг нас бармагц [[Астраханийн ханлиг|Астрахань]], [[Казанийн ханлиг|Казань]], [[Крымын ханлиг|Крым]], [[Сибирийн ханлиг|Сибирь]] гэх дөрвөн улсад хуваагджээ. [[1480 он|1480-аад]] онд III Иван Васильевич татвар төлөхөө больж, улмаар 1502 онд [[Крымын ханлиг]]т эзлэгдэн Алтан ордны улс оршин тогтнохоо больсон байнa. Алтан ордны улс унасан ч [[Крымын ханлиг]] хүчирхэгжиж [[Русь]] руу үе үе хүчтэй довтлох болсон тул Русь довтолгооныг нь зогсоохын тулд эд бараагаар алба барьж байв. 1685 онд Русийн [[I Пётр]] хаан золиосны мөнгө төлөхийг бүрмөсөн болиулсан бөгөөд золиосны мөнгө төлж байсан нь Алтан Ордны ноёрхол үргэлжилж байсан эсвэл Крымын хараат байдалтай байсан гэсэн үг биш юм. Алтан ордны улсыг яваандаа бүрмөсөн [[түрэгжилт|түрэгжиж]] түрэгийн буюу [[татар үндэстэн|татар үндэстний]] улс болсон гэж үздэг ба хэдийд, хэрхэн түрэгжсэн талаар эрдэмтэд маргасаар байна. Крымын хан [[:en:Mehmed I Giray|I Мехмед Гирей]] 1515 онд өөрийгөө "Бүх мугалчуудын [[:en:Padishah|падишах]]" цолд өргөмжилжээ.<ref>[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAYVORONSKIY_Oleksa/_Gayvoronskiy_O..html Гайворонский О. Повелители двух материков. Т.1: Крымские ханы XV-XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. (2007)]</ref><ref>[http://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.4.htm Часть III Мехмед I Герай 1515-1523 «ПАДИШАХ ВСЕХ МОГУЛОВ»] А в 1515 году крымский хан Мехмед I Герай взял себе даже титул «падишах всех могулов (монголов)», ориентируясь уже не на величие золотоордынских ханов Батыя и Тохтамыша, но на самого Чингисхана"</ref> Мөн өөрийн харьяат татаруудыг мугал буюу монгол гэж нэрлэхийг оролдсон ч татарчуудын дийлэнх нь түрэг гаралтай тул энэ нэрийг хүлээж аваагүй юм. [[Крымын ханлиг]], [[Казахын ханлиг]] [[Астраханийн ханлиг]], болон [[Казанийн ханлиг]]ийн хангууд бүгд Зүчийн угсааных байв. Алтан Ордны хамгийн сүүлчийн үлдэгдэл болсон [[Крымын ханлиг]] болон [[Казахын ханлиг]] нь тус тус 1783 болон 1847 он хүртэл оршин тогтнож, эцэстээ өргөжин тэлж байсан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын]] [[Оросын эзэнт гүрэн|эзэнт гүрэнд]] эзлэгдсэн байна. == Нэр == Алтан Ордын өөрийн нэршил нь [[Улуг Улс]] буюу [[Улуг Орд]] буюу “Их улс” байв. Улс задран бутрахын хэрээр энэ нэрийн утга нь [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] бүсэд оршин тогтнож үлдсэн “Их орд” хэмээх улсад хязгаарлагдах болсон. 1502 онд бүрэн задран унасны дараа [[Крымын ханлиг|Крымын]] [[Крымын ханлиг|ханлиг]] өөрийгөө [[Алтан Орд]]'''ны''' залгамжлагч гэж үзэн энэ нэрийг хэрэглэжээ. “[[Алтан Орд]]” хэмээх нэр нь оросын “Золотая Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга юм. Харин энэ нь өөрөө түрэг хэлний “Алтан Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга гэж үздэг. Энэ үйл явцад “Золотая”-г “Алтан” гэж орчуулж, “Орда”-г “Орд” хэмээн галиглажээ. “Алтан” гэх тодотгол нь монголчуудын дайны үед хэрэглэдэг байсан алтан өнгийн майхан, эсвэл [[Бат хаан]], [[Өзбег]] хааны хэрэглэж байсан жинхэнэ алтан майхан, эсвэл хааны асар их баялгаас үүдэлтэй гэж тайлбарладаг. Мөн алтлаг өнгө нь эзэнт гүрний сүр хүчийг илэрхийлдэг байсан бол бусад өнгө нь зүг чигийг заадаг байжээ. [[Оросууд]] монголчуудын “орд” буюу нүүдлийн хүрээ, хааны сууринг заах “ордо” гэх үгнээс гаралтай “Орда” гэх нэрийг хэрэглэдэг байв. Цаг хугацаанаас шалтгаалан Ижил мөрөн–Уралын бүс нутгийг “Орда” (“Орд”), “Золотая Орда” (“Алтан Орд”), “Большая Орда” (“Их Орд”) гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэж байсан бөгөөд мөн Зүчийн нэрээр “Зүчийн Улус” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Англи хэлний “horde” гэх үг нь “олон тооны (ихэвчлэн аюултай) бүлэг” гэсэн утгаар хожим үүссэн бөгөөд энэ нь монгол ордуудын нэр хүндээс үүдэн зүйрлэн хэрэглэгдэх болсон юм. Оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Золотая Орда]]” гэх нэрийг Монголын эзэнт гүрний энэ залгамж ханлигийг заан тодорхой хэрэглэх болсон нь зөвхөн 16-р зуунаас эхтэй. Энэ нэрийн хамгийн анхны мэдэгдэж буй хэрэглээ нь 1565 оны “[[Казаны түүх]]” хэмээх орос сурвалжид гардаг бөгөөд [[Сарай (хот)|Сарай хотод]] төвтэй [[Бат хаан|Бат хааны]] улсыг ингэж нэрлэжээ. '''Алтан Ордыг''' дурдсан хамгийн эртний орос сурвалжуудад тус улсад албан ёсны нэр байдаггүй байсан бөгөөд “татарууд” гэх мэт янз бүрийн нэршлийг хэрэглэж байжээ. Тухайн үеийн перс, армян, исламын бичиг сурвалжууд болон 13-14-р зууны эхэн үеийн “[[Юань улсын судар|Юань]] [[Юань улсын судар|улсын судар]]”, “[[Судрын чуулган]]” зэрэг сурвалжид уг ханлигийг “Зүчийн Улс”, “[[Дешт-и Кипчак|Д]][[Дешт-и Кипчак|ешт-и Кипчак]]” (“Кипчакын тал”), “Кипчакын ханлиг”, мөн “[[Куман]]” гэж нэрлэж байв. Орчин үеийн түүхчид “[[Алтан Орд]]” болон “Кипчакын ханлиг” гэх нэрийг ашигладаг. Зүүн буюу зүүн гар жигүүрийг оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Хөх Орд]]”, харин Төмөрийн үеийн сурвалжуудад “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байжээ. Барууны судлаачид Төмөрийн сурвалжийн нэршлийг дагаж, зүүн жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэх хандлагатай байдаг. Гэвч [[Хорезм|Хорезмын]] түүхч Өтемиш Хажжи (ойролцоогоор 1550 он) зүүн жигүүрийг “[[Хөх Орд]]” гэж нэрлэсэн бөгөөд тэрээр ханлигийн аман уламжлалыг сайн мэддэг байсан тул оросын он дарааллын бичигчид зөв байсан, мөн ханлиг өөрөө зүүн жигүүрээ “Хөх Орд” гэж нэрлэдэг байсан байх магадлалтай. Харин ханлиг өөрийн баруун жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байсан бололтой. Энэ нь [[Бат хаан|Бат хааны]] үндсэн төв болох [[Сарай (хот)|Сарайд]] байрлаж, улсыг захирч байжээ. == Төрийн бүтэц, тогтолцоо == Чингис хаан баруун зүгийн [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуул]], [[Хар Хидан|Харкидан]], [[Харлуг|Карлуг]], [[Кипчак]] улсыг дайлан эзэлсний дараа тус нутгийг ахмад хөвүүн Зүчидээ эзэмшил болгон өгсөн. Энэ үеэс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрнөөс баруун тийш, Хорезмаас умарш хойд туйл хүртэл нутгийг мэдэх болж энэ улсыг Зүчийн улс, Алтан Орд гэх зэргээр нэрлэх болсон. Зүчи ханы дараа [[Бат хаан]] [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|ахмад хөвүүдийн аян дайнаар]] орос, кипчакийг эзэлж газар нутгаа баруун зүгт тэлсэн. Анх төрийн бүтэц нь Чингис хааны Зүчид өгсөн дөрвөн мянгат ардаас бүрдсэн хагас цэргийн байгуулалтыг ашиглаж байсан. Улмаар суурин соёлт иргэнийг дагуулснаар шинэ бүтцэд шилжсэн. Бат хаан улсаа байгуулсны дараа газар нутгаа зүүн баруун гарт хувааж, баруун гарыг Бат хаан өөрөө [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнөөс]], [[Болгар]] хүртлэх нутгийг захирсан нь хожим '''[[Хөх Орд]], Алтан Орд''' гэх нэртэй болж, ах [[Орда хан|Ордад]] [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Урал гол|Яик мөрний]] хоорондын нутгийг өгснийг хожим нь '''[[Цагаан Орд]]''' хэмээв. Харин Батын улс, Ордын улс хоёрын завсрын нутгийг дүү [[Шибан|Шибанд]] өгч захируулсныг хожим '''Саарал Орд''' гэх болжээ. Алтан Ордын хааныг сонгохдоо анх их хуралдайгаар ноёдын шийдвэр, өмнөх хааны гэрээсийг харгалзан үзэж шийддэг байсан. Энэ ёсыг 1313 онд [[Тохта|Тохта хааныг]] тэнгэрт халих хүртэл хэрэглэж байгаад, [[Өзбег|Өзбег хааны]] үеэс хойш [[Их Засаг]] хуулийг огоорч, зөвхөн хуйвалдаан, цуст урсгасан тэмцэж байж хэн хүчтэй нь ялж хаан болдог харгис тогтолцоо руу шилжсэн. "Алтан Орд нь арван тойрогд хуваагдаж байсан. # [[Хорезм]] # [[Дешт-и Кипчак]] # Хазарын улс: [[Дагестан]] орчмын нутаг # [[Крымын хойг|Крым]] # [[Азовын тэнгис|Азовын хязгаар]] # '''[[Черкесск|Черкес]]''' # '''Булгар''' # '''Валахи''' буюу одоогийн [[Румын]] улсын нутаг # Ас буюу '''Алан''' # '''Орос орон'''"<ref>{{Cite book |last=С. |first=Цолмон |title=Алтан ордны улс |publisher=ШУА-Түүхийн хүрээлэн |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=25-27}}</ref> Төрийн хэргийг цэрэг, иргэний гэсэн хоёр хэсэгт хувааж, [[Их Засаг]] хуулийг ёсчлон даган хэрэгжүүлж байв. Иргэний захиргааг [[вазир]] хэмээх түшмэл тэргүүлж, санхүү, захиргаа, түшмэдийн асуудлыг хариуцдаг. Төрийн бүх асуудалд вазир чухал нөлөөтэй учир түүний эзгүйд орлогч түшмэл нь алба үүргийг хариуцдаг байв. Вазирийн доор их бичээч, бичээч, эмир, наиб, баскак буюу даргач болон бусад тушаалтан ажиллаж байжээ. Цэргийн захиргааны үндэс нь Чингис хаанаас хувьлан өгсөн дөрвөн мянгатын ноён, сүүлд дагасан харь орны цэргүүдээс бүрдэж байсан. Энэ улсын хааны доорх цэргийн дээд тушаалтныг [[беклярбек]] гэнэ. Беклярбек нь орчин үеийнхээр цэргийн сайдын тушаалтай дүйцүүлж болно. Беклярбекийн дараа дөрвөн [[улус эмир]], өөр гурван эмир байна. "Зарлиг тушаал дээр султаны нэрний дараа, вазирийн өмнө бичигдэнэ. Тэднээс нэг нь үгүй байсан ч, тухайн баримтад дөрвүүлэнгийнх нь нэрийг бичдэг."<ref>{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=187}}</ref> Харин Оросын хотуудаас авах татвар, гувчуурыг эхэн үедээ түшмэл томилж хураадаг байсан нь тэдгээр түшмэд хумслах, завших асуудал үүсч байсан тул Өзбег хааны үеэс хойш Оросын вангууд уг үүргийг хариуцах болсоноор Оросын вант улсууд эдийн засгийн хувьд биеэ даах боломж олгосон. == Алба татвар == Тус улсын эхэн үеийн татварын тогтолцоо нь Их Монгол Улсын төрийн бодлогын салшгүй нэг хэсэг байсан. Баруун зүгт хийсэн Чингис хаан, Өгэдэй хааны үеийн аян дайнуудаар Зүчийн удмынхны захирсан улс Эрчис мөрнөөс Дорнод Европ хүртэл, Азербайжанаас умард Оросын нутаг хүртлэх суурин, нүүдэлчин соёлыг багтаасан өргөн уудам нутгийг эрхшээх болсноор малчдаас тогтмол бус хугацаанд авч байсан гувчуур татахаас гадна, хот сууринын хүн амаас зоос, үр тарианы хэлбэрээр татвар авдаг болсон. Чингис хааны үед Зүчийн улсын татварыг Махмуд Ялавач сайдаар захируулж байснаа, [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] үед Чинтөмөр, Кургуз зэрэг түшмэдээр тус улсаас авах татвар гувчуурыг захируулдаг болсон. Өгэдэй хааны зарлигаар 1235 оноос эхлэн Их Монгол Улсад нэвтрүүлсэн татварын шинэчлэлээр малчдаас 100 мал тутмаас 1 толгой мал, суурин иргэдийн ургацын 10 хувьтай тэнцэх үр тариа татах<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Зүчийн Улс |publisher=Степпе Паблишинг ХХК |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=252}}</ref> буюу малчдаас 100-ны 1 хувиар бодож татварлах бол, тариачдаас 100-ны 10 хувиар бодож үр тариаг татварлах болжээ. Өгэдэй хааны хэрэгжүүлсэн бас нэг ажил нь улс даяар өртөөны зам байгуулж, эзэмшил бүртэй холбох ажлыг эхлүүлсэн нь худалдаа арилжаа аюулгүй өнгөрөхөд дэмжлэг болсон. Өгэдэй хааны зарлигаар 1230-аад онд хүн амын тооллого явуулахад Зүчийн Улсад уг ажлыг Кургуз сайд 1243 он хүртэл гардан хариуцаж, газар бүрийг хариуцсан даргач ноёд эмирийн татварын мөнгөнөөс хумсалж, дур зоргоор аашилдаг байсныг болиулж, хүний тоонд үндэслэж татварыг ногдуулан татаж, улсын санд төвлөрүүлэх ажлыг амжилттай гүйцэтгэж байсан. 1247 онд Бат хан, Аргун ага нар тус улсын шинээр эзэлсэн Оросын вант улсуудад хүн амын тооллого явуулжээ. Татвар төлөхөөс зайлсхийсэн хүн бүрт ял оноож боол болгох арга хэмжээг хүртэл авч байсан. Мөнх хааны үед хүн бүрээс биш өрх айлын хөрөнгийн хэмжээг харгалзан жилд баян өрхөөс 10 алтан зоос, ядуу хүнээс 1 алтан зоос байхаар хуульчилж, Зүчийн улсын татварыг хариуцах түшмэлээр Бэрх гэх ноёныг илгээсэн нь Орос дахь Мөнх хааны татварын шинэчлэлийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан. Мөнхтөмөр хааны үеэс тус улсын биеэ даасан байдал бэхжиж, гувчуур, худалдаа гаалийн Тамга татвар, тариалангийн газрын татвар, Яам татвар буюу зам өртөөний татвар, усан тээврийн татвар зэрэг тогтмол татвар авахаас гадна тогтмол бус татварууд байсан. Алтан Ордны Улсын татвар нь газар орны байдлаас шалтгаалж анжис тутмаас, зөгийн үүр, загас болон агнасан амьтан тутмаас зэрэг харилцан адилгүй эд зүйлээс татварыг орлуулж авдаг байсан. Алтан ордны улс Оросын нутгаас татварыг Оросын ван ноёд цуглуулсан татвараа анх даргач буюу баскакт тушааж байснаа 1330-аад оноос Оросын вангууд өөрсдөө татвараа цуглуулж тушаах болж, баскак томилогдон очих явдал зогсож, Монгол хаан-Оросын ван гэсэн харьцаагаар татварын харилцаа шийдэгдэх болсон. === Зоос === <gallery mode="nolines"> Файл:Dirhems of the Golden Horde, 1251-1259. Bulgar.jpg|Мөнх хааны тамгатай зоос (Булгар, 1251-1259) Файл:Golden Horde. Berke. AH 655-665 AD 1257-1267 Qrim (Crimea) mint. Struck circa AH 662-665 (AD 1263-1267).jpg|Бэрх хааны зоос (крым, 1263-1267) Файл:Golden Horde. Möngke (Mengu) Timur. AH 665-679 AD 1267-1280 Bulghar mint. Dated AH 672 or 3 (AD 1273-1275).jpg|Мөнхтөмөр хааны зоос (Булгар, 1273-1275) Файл:Golden Horde. Töde Möngke (Mengu). AH 679-687 AD 1280-1287 Qrim (Crimea) mint.jpg|Тодмөнх хааны зоос (крым, 1280-1287) Файл:Tulabuga coin.jpg|Тулабуга хааны зоос (1287-1291) Файл:M38 Juchides Saray 1 (8227766434).jpg|Жанибек хааны зоос (1342-1357) Файл:Бердибек чекан Азака 759 г.х..jpg|Бердибег хааны зоос (Азак, 1357) Файл:Ордумелик Сарай ал-Джадид 762 г.х..jpg|Ордумалик хааны зоос (Азак, 1360) Файл:Кильдибек Азак 762 г.х..jpg|Кильдибег хааны зоос (Азак, 1360) Файл:DmitroDonskuy1 Abdulah.png|Абдуллах хааны зоос (Москва, 1361-1370) Файл:Dawlat berdi coin.jpg|Давлет берди хааны зоос (Каффа, 1419-1421/1428-1432) </gallery> == Алтан ордны хаад == # [[Бат хаан|Бат хан]] (1227-1256) # [[Сартаг хан]] (1255-56) # [[Улагчи|Улагчи хан]] (1257) # [[Бэрх|Бэрх хан]] (1257-1266) # [[Мөнхтөмөр]] хан (1266-1282) # [[Тодмөнх]] хан (1282—1287) # [[Тулабуга]] хан (1287—1291) # [[Тохта]] хан (1291—1312) # [[Өзбег]] хан (1312-1341) # [[Тинибег]] хан (1341-1342) # [[Жанибег]] хан (1342—1357) # [[Бердибег]] (1357—1361) # [[Кульпа]] (1359-1360) # [[Наурузбег]] (1360-1361) # [[Хызр]] (1361-1362) # [[Төмөр Хожа|Төмөрхожа]] (1362) # [[Кильдибег]] (1362-1363) # [[Абдуллах хан|Абдаллах]] (1362-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мурид]] (1362-1367) # [[Азиз шейх|Азиз]] (1367-1369) # II Жанибек (1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Мухаммед Булак]] (1370-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Тулунбег|Тулунбек]] (1370-1373), (засаг баригч), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв # [[Айбег (Алтан Орд)|Айбек]] (1373-1376) # [[Араб шах]] (1376-1379) # [[Хаанбег|Хаанбек]] (1375-1376) # [[Черкес|Хажи Черкесс]] (1375-1376) # [[Урус]] (1376-1378), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв # '''[[Тохтамыш]]''' (1380-1395) # [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1399), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Шадибег|Шадибек]] (1399-1407), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Болд (Алтан Орд)|Болд султан]] (1407-1410), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр]] (1410-1412), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал Ад Дин]] (1411-1412), [[Литва|Литваас]] дэмжлэгтэй хаан # [[Керим берди|Керим Берди]] (1409, 1412-1413, 1414), Оросоос дэмжлэгтэй хаан # [[Кебек (Алтан Орд)]] (1413-1414), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Чэкрэ]] (1414-1416), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Кадыр берди]] (1419), Литваас дэмжлэгтэй хаан # [[Дервиш]] (1417-1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Хажи Мухаммед|Хажжи Мухаммед]] (1419) # Бег Суфи (1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан # [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1421, 1428-1433) # [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421) # [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1422-1427) # [[Сайид Ахмед]] (1433-1435) # [[Күчүк Мухаммед]] (1435-1459) == Их Орд == # [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465) # [[Ахмед]] (1465-1481) # [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502) # [[Муртаза]] (1498-1499) ==Газрын зураг== <gallery> Файл:Казань, Сибирь, Узбек, Казахийн хант улсууд.jpg Файл:Астраханий хант улс.jpg Файл:АО.jpg File:Golden Horde 2.png </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}}{{DEFAULTSORT:Алтан Ордны улс}} [[Ангилал:Алтан Ордны Улс| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] p2vl1hpoonap6lifaxuhl25pbzbao9f 0 9180 866243 866240 2026-08-15T12:58:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 866243 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == 1ro8s8vgnj0tlglj6vz7vvungp4l31x 866306 866243 2026-08-16T04:42:23Z Egzs 88168 866306 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Баримт бичиг | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=age2}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == i127j6ag5t1x9opp6ly0pxd3z45bpxz 866307 866306 2026-08-16T04:43:09Z Egzs 88168 866307 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = Монгол Улсын Засгийн газар | subheader = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ}} {{MongolUnicode|ᠵᠠᠰᠠᠭ ᠤ᠋ᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ}} | image = [[File:Emblem of the Government of Mongolia (mon).svg|120px]] | caption = Засгийн газрын бэлгэ тэмдэг | headerstyle = background-color: #efefef | label1 = Үүрэг | data1 = [[Гүйцэтгэх засаглал]] | label2 = Байгуулагдсан | data2 = {{nowrap|1911 оны 12 сарын 29 (анхны)}}{{efn|[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]}}<br>1992 оны 7 сарын 12 (одоогийн) | label3 = Улс | data3 = [[Монгол]] | label4 = Тэргүүн | data4 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | label6 = Хариуцлага | data6 = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] өмнө хариуцлага хүлээнэ | label7 = Баримт бичиг | data7 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] | header8 = Бүрэлдэхүүн | label9 = Бүтэц | data9 = [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] | label10 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | data10 = [[Ням-Осорын Учрал]] | label11 = Тэргүүн шадар сайд | data11 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | label12 = Шадар сайд | data12 = [[Тогмидын Доржханд]]<br>{{nowrap|[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} | label13 = Нийт гишүүд | data13 = 20 | label14 = Яамдын тоо | data14 = 16 | header15 = Албан газар | label16 = | data16 = | label17 = Байршил | data17 = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | label18 = Төв байр | data18 = [[Төрийн ордон]]<br/><small>(1951 оноос хойш)</small> | label19 = Цахим хаяг | data19 = [https://www.gov.mn/mn gov.mn] }} {{Монгол улсын улс төр|expanded=list2}} [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] [[Ням-Осорын Учрал|Ням-Осорын Учралын]] тэргүүлж буй '''Монгол Улсын Засгийн Газрын''' өнөөгийн бүрэлдэхүүн нь 2026 оны 3-р сарын 16 нд хаврын чуулган нээсний<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-16 |title=Монгол Улсын Их Хурлын 2026 оны хаврын ээлжит чуулган нээлтээ хийлээ |url=https://ikon.mn/n/3m1j |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> дараа 3-р сарын 27 нд ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатар өөрийн хүсэлтээр огцрох<ref name=":0">{{Cite web |last=iKon.mn |first=Н. Эрхбаяр |date=2026-03-27 |title=Ерөнхий сайд Г.Занданшатар чөлөөлөгдөх хүсэлтээ МАН-ын Удирдах зөвлөлд өгчээ |url=https://ikon.mn/n/3md3 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> өргөдлөө өгч, энэ өдөртөө багтаж УИХ-ын чуулганаар огцрохыг хуралд оролцсон гишүүдийн 74 хувь нь дэмжиж<ref name=":0" /> огцруулан, 3-р сарын 29-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын бага хурлаар намын дарга Ням-Осорын Учралыг ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-29 |title=МАН-ын дарга Н.Учралыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлэхийг 99.7 хувийн саналаар дэмжив |url=https://ikon.mn/n/3me5 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref>, 3-р сарын 30-ний өдрийн УИХ-ын хуралдаанд оролцсон 107 гишүүний 88 нь буюу 82.2 хувийн саналаар Н.Учралыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилохыг дэмжив.<ref>{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-03-30 |title=Монгол Улсын 35 дахь Ерөнхий сайдаар Н.Учралыг томиллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf4 |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == Бүрэн эрх == Монгол Улсын Засгийн Газар төрийн хуулийг биелүүлж, аж ахуй, нийгэм, соёлын байгуулалтыг удирдах нийтлэг чиг үүргийн дагуу дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. # Үндсэн хууль, бусад хуулийн биелэлтийг улс даяар зохион байгуулж хангах; # Шинжлэх ухаан, технологийн нэгдсэн бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэл, улсын төсөв, зээл, санхүүгийн төлөвлөгөөг боловсруулж Улсын Их Хуралд өргөж, гарсан шийдвэрийг биелүүлэх; # Салбарын ба салбар хоорондын, түүнчлэн бүс нутгийн хөгжлийн асуудлаар арга хэмжээ боловсруулж хэрэгжүүлэх; # Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, байгалийн баялгийг зүй зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх арга хэмжээ авах; # Төрийн захиргааны төв байгууллагыг шуурхай удирдаж, нутгийн захиргааны байгууллагын үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх; # Улсыг батлан хамгаалах хүчин чадлыг бэхжүүлж, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах; # Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх; # Төрийн гадаад бодлого хэрэгжүүлэх; # Улсын Их Хуралтай зөвшилцөж дараа соёрхон батлуулахаар Монгол Улсын олон улсын гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэх, түүнчлэн Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулах, цуцлах. ==Бүрэлдэхүүн== === Тэргүүлэгчид<ref name=":1">{{Cite web |last=iKon.mn |first=А. Ням-Өлзий |date=2026-04-03 |title=ТАНИЛЦ: Ерөнхий сайд Н.Учралын зурсан танхимын бүрэлдэхүүн |url=https://ikon.mn/n/3mju |access-date=2026-04-06 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> === {| class="wikitable" !Албан тушаал||Нэр||Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]||'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |Тэргүүн шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд||'''[[Жадамбаагийн Энхбаяр]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |Онцгой байдлын алба хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Нямтайширын Номтойбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="#005f33" |ҮЭ |- |Худалдан авах, хөрөнгө оруулалт, өрсөлдөөн хариуцсан Шадар Сайд||'''[[Тогмидын Доржханд]]'''|| align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]]||'''[[Баттөмөрийн Энхбаяр]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |} === Яамдын сайд нар<ref name=":1" /> === {| class="wikitable" !Яам||Сайд||Нам, эвсэл |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны яам]]||'''[[Батмөнхийн Батцэцэг]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яам]]||'''[[Загджавын Мэндсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хууль зүйн, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүй, дотоод хэргийн яам]]||'''[[Сайнбуянгийн Амарсайхан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам (Монгол)|Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам]]||'''[[Цэндийн Сандаг-Очир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]||'''[[Дамбын Батлут]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"|МАН |- |[[Боловсрол, шинжлэх ухааны яам (Монгол)|Боловсролын яам]]||'''[[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Барилга, хот байгуулалтын яам (Монгол)|Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам]]||'''[[Энхтайваны Бат-Амгалан]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Зам тээврийн хөгжлийн яам (Монгол)|Зам тээврийн яам]]||'''[[Борхүүгийн Дэлгэрсайхан]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам (Монгол)|Гэр бүл, нийгмийн хамгааллын яам]]||'''[[Тилеуханы Аубакир]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам (Монгол)|Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам]]||'''[[Цагаанхүүгийн Идэрбат]]'''||align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Монгол)|Аж Үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам]]||'''[[Гонгорын Дамдинням]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрчим хүчний яам (Монгол)|Эрчим хүчний яам]]||'''[[Бадрахын Найдалаа]]'''||align="center" bgcolor=#8d40c0|ХҮН |- |[[Соёлын яам (Монгол)|Аялал жуулчлал, Соёл, Спорт, Залуучуудын яам]]||'''[[Жуковын Алдаржавхлан]]'''|| align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |- |[[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам]]||'''[[Чинбатын Ундрам]]'''|| align=center bgcolor={{party color|Монгол Ардын Нам}}|МАН |- |[[Эрүүл Мэндийн Яам (Монгол)|Эрүүл Мэндийн Яам]]||'''[[Энхбаярын Батшугар]]''' || align="center" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" |МАН |} * '''Жич: УИХ-ын гишүүнээр давхар ажилладаг нэрсийг тодруулав.''' == Үе үеийн Засгийн газрууд == {| class="wikitable" |+ !Д.д !Засгийн газар !Ажилласан хугацаа !Ерөнхий сайд ! colspan="2" |Нам эвсэл |- |1 ![[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Д.Бямбасүрэнгийн танхим]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] / [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] |- |2 ![[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн танхим]] |1992 оны 7 сарын 21 - 1996 оны 7 сарын 19 |[[Пунцагийн Жасрай]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |3 ![[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|М.Энхсайханы танхим]] |1996 оны 7 сарын 19 - 1998 оны 4 сарын 23 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | | rowspan="4" |[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |- |4 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн I танхим]] |1998 оны 4 сарын 23 - 1998 оны 12 сарын 9 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |- |5 ![[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Ж.Наранцацралтын танхим]] |1998 оны 12 сарын 9 - 1999 оны 7 сарын 22 |[[Жанлавын Наранцацралт]] |- |6 ![[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Р.Амаржаргалын танхим]] |1999 оны 7 сарын 30 - 2000 оны 7 сарын 26 |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |- |7 ![[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Н.Энхбаярын танхим]] |2000 оны 7 сарын 26 - 2004 оны 8 сарын 20 |[[Намбарын Энхбаяр]] |bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | |[[МАХН]] |- |8 ![[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Ц.Элбэгдоржийн II танхим]] |2004 оны 8 сарын 20 - 2006 оны 1 сарын 13 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[МАХН]] |- |9 ![[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|М.Энхболдын танхим]] |2006 оны 1 сарын 25 - 2007 оны 11 сарын 22 |[[Миеэгомбын Энхболд]] | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] |- |10 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын I танхим]] |2007 оны 11 сарын 22 - 2008 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Санжийн Баяр]] |- |11 ![[Санжаагийн Баярын Засгийн газар|С.Баярын II танхим]] |2008 оны 8 сар - 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="2" bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | | rowspan="2" |[[МАХН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] |- |12 ![[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Сү.Батболдын танхим]] |2009 оны 10 сарын 29 - 2012 оны 8 сарын 10 |[[Сүхбаатарын Батболд]] |- |13 ![[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Н.Алтанхуягийн танхим]] |2012 оны 8 сарын 10 - 2014 оны 11 сарын 5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |14 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн I танхим]] |2014 оны 11 сарын 21 - 2015 оны 8 сар | rowspan="2" |[[Чимэдийн Сайханбилэг]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |15 ![[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Ч.Сайханбилэгийн II танхим]] |2015 оны 8 сар - 2016 оны 7 сарын 7 |bgcolor="{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" | |[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]] / [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] |- |16 ![[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Ж.Эрдэнэбатын танхим]] |2016 оны 7 сарын 7 - 2017 оны 10 сарын 4 |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | rowspan="4" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}" | | rowspan="4" |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] |- |17 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн I танхим]] |2017 оны 10 сарын 4 - 2020 оны 7 сарын 8 | rowspan="2" |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |- |18 ![[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар|У.Хүрэлсүхийн II танхим]] |2020 оны 7 сарын 8 - 2021 оны 1 сарын 27 |- |19 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн I танхим]] |2021 оны 1 сарын 27 - 2024 оны 7 сарын 10 | rowspan="2" |[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |- |20 ![[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар|Л.Оюун-Эрдэнийн II танхим]] |2024 оны 7 сарын 10 - 2025 оны 6 сарын 13 |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|АН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] |- |21 ![[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Г.Занданшатарын танхим]] |2025 оны 6 сарын 18 - 2026 оны 4 сарын 4 |[[Гомбожавын Занданшатар]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]] |- |22 ![[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Н.Учралын танхим]] |2026 оны 4 сарын 4 - одоо хүртэл |[[Ням-Осорын Учрал]] |bgcolor="{{party color|Бие даагч}}" | |[[Монгол Ардын Нам|МАН]] / [[ХҮН нам|ХҮН]] / [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]] |} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20210420110631/https://zasag.mn/ Монгол Улсын Засгийн Газар] [[Ангилал:Монголын засгийн газар| ]] [[Ангилал:Монголын эрх зүй|засгийн газар]] [[Ангилал:Улсын Засгийн газар]] [[Ангилал:Монголын яам|*]] == Эшлэл == aem3t435ptze69jns2hnz76q87je03u 0 12476 866250 784975 2026-08-15T13:47:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 866250 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Байгууллага |нэр = Fédération Internationale de Football Association<br />Олон Улсын Хөлбөмбөгийн Холбоо |зураг = FIFA Logo (2010).svg |зураг хүрээ = |хэмжээ = |зураг тайлбар = |газрын зураг =World Map FIFA.svg |газрын зураг хэмжээ = |газрын зураг тайлбар =Гишүүдийг бүсийн холбоонд нэгдсэн байдлаар нь харуулсан газрын зураг |товчлол = ОУХБХ буюу ФИФА |хоч = |байгуулагдсан =[[1904]] оны [[5 сарын 21]] |төрөл =Үндэсний холбоодын нэгдэл |статус = |зорилт = |төв байр = [[Швейцар]], [[Цюрих]] |байрлал = |үйлчилдэг бүс = |гишүүд =Тивийн зургаан холбоо (конфедерац), 211 орны үндэсний холбоо |хэлүүд = [[Англи хэл|Англи]]<br>[[Франц хэл|франц]]<br>[[Герман хэл|герман]]<br>[[Испани хэл|испани]]<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|title=Draft FIFA Statutes Congress 2013|format=PDF|date=|accessdate=7 Jan 2016|archive-date=4 Гуравдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121349/http://resources.fifa.com/mm/document/affederation/bodies/02/06/57/65/anhangcen.pdf|url-status=dead}}</ref> |удирдагч цол =Ерөнхийлөгч |удирдагч нэр =Жанни Инфантино |эцэг байгууллага = |харъяалал = |ажилчдийн тоо = 103 |сайн дурын ажилчдийн тоо = |төсөв = |вэб хуудас =[http://www.fifa.com www.fifa.com] |тайлбар = }} '''Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо''' (ОУХБХ) (''[[Франц хэл|франц.]] Fédération internationale de football association, FIFA'') — Талбайн болон танхимын [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөг]] (футзал), элсний хөлбөмбөгийн олон улсын хамгийн том удирдах байгууллага. [[1930 он]]д анх эхэлсэн [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]], [[1991 он]]д анхных нь болсон Эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг олон улсын томоохон тэмцээнүүдийг зохион байгуулдаг. [[Бельги]], [[Дани]], [[Франц]], [[Герман]], [[Нидерланд]], [[Испани]], [[Швед]], Швейцарийн үндэсний хөлбөмбөгийн холбоодын хоорондоо зохион байгуулж байсан олон улсын тэмцээнүүдийг нэгтгэн зохицуулах зорилгоор [[1904 он]]д анх байгуулагджээ. Дэлхийн 211 улсын үндэсний холбоог эгнээндээ нэгтгэсэн. [[2013 он]]ы байдлаар 1.4 тэрбум долларын бэлэн мөнгөний хөрөнгөтэй. [[2016 он]]ы хоёрдугаар сарын 26-нд явагдсан сонгуулиар Швейцарь болон [[Итали|Италийн]] иргэн Жанни Инфантино ерөнхийлөгчөөр нь сонгогджээ.<ref>http://www.bbc.com/sport/football/35673743</ref> ==Түүх== [[File:Charter FIFA (1 septembre 1905) original screen.jpg|170px|thumb|left|1905 оны нэгдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо анхныхаа дүрмийг албан ёсны хэвлэлдээ нийтлэв]] [[20-р зуун|Хорьдугаар зуун]]ы эхээр дэлхий дахинд хөлбөмбөгийн нэр хүнд эрс өссөн, олон улсын тэмцээн зохиогдох нь улам бүр нэмэгдсэнтэй уялдан, дэлхийн хөлбөмбөгийг зангидан удирдах нэгдсэн байгууллага бий болгох зайлшгүй шаардлага тулгарав. Энэ санаачлагыг [[Англи|Английн]] хөлбөмбөгийн холбоо гардан хэрэгжүүлж эхэлсэн боловч эцсийн дүндээ [[Европ]]ын өөр долоон улс хамтран 1904 оны тавдугаар сарын 21-нд ОУХБХ-г байгуулжээ.<ref>Classic Football History of FIFA – Foundation, http://www.fifa.com/classicfootball/history/fifa/foundation.html</ref> Холбоо анх [[Парис]]т байгуулагдсан учраас албан ёсны нэрийн бүрэн болон товчилсон хувилбарт франц хэлийг хэрэглэдэг болсон байна. Анхны ерөнхийлөгч нь Францын сэтгүүлч, [[спорт]]ын зүтгэлтэн, тус улсын үндэсний шигшээ багийн менежер Робэр Герэн байв.<ref>http://www.fifa.com/about-fifa/the-president/robert-guerin.html</ref> Холбоо анхны тэмцээнээ [[1906 он]]д зохион байгуулсан боловч төдийлэн амжилт олсонгүй. Үүнтэй холбоотойгоор, мөн эдийн засгийн бусад шалтгаанаас болж Робэр Герэнийг огцруулан Английн хөлбөмбөгийн нөлөө бүхий зүтгэлтэн Дэниэл Вүүлфолыг ерөнхийлөгчөөр сонгов. [[1908 он]]д Лондонд болсон [[Олимпын наадам|Олимпын наадмаар]] зохиосон тэмцээн нь багагүй амжилт олжээ. Холбоо улмаар Европын орнуудын байгууллага байхаа больж, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|ӨАБНУ]]-г 1909, [[Аргентин]]ыг 1912, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ыг [[1913 он]]д гишүүнээр элсүүлсэн байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/52/00/10/fs-120_01a_ma.pdf |title=FIFA's 208 Member Associations |accessdate=1 December 2015 |author=FIFA |date=10 September 2009}}</ref> [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] үед тамирчид олноор дайнд явсан, улс хооронд тэмцээн зохиох нь хүнд болсон тул Холбооны үйл ажиллагаа ихээхэн бэрхшээлтэй тулгарчээ. Дайны дараа Нидерландын банкир Карл Хиршман Холбоог тэргүүлсэн нь (Тэрбээр ерөнхийлөгч биш, нарийн бичгийн дарга, Хүндэт санхүүч байсан бөгөөд Гүйцэтгэх хороог толгойлж байв) тус байгууллагыг санхүүгийн хүнд хямралаас аварсан байна.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/organisation/ip-110_04a_gs_9503.pdf|title=FIFA General Secretaries over the years}}</ref> Гэхдээ үүний хажуугаар, дайтаж байсан улстайгаа тоглохгүй гэх шалтгаанаар Английн хөлбөмбөгийн холбоод тус байгууллагаас гарсан байна. [[1930 он]]д [[Уругвай]]н нийслэл [[Монтевидео]] хотод анхны ДАШТ зохиогдов. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Холбоо хөгжлийнхөө шинэ шатанд гарсан байна. Тивийн холбоод байгуулагдаж, Англи улс гишүүнчлэлээ сэргээн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] гишүүнээр элсэхэд татгалзахгүй гэдгээ мэдэгдэв. Дэлхий дахинд хөлбөмбөгийг түгээхэд, тэмцээнүүдийг [[телевиз]]ээр шууд дамжуулдаг болсон явдал асар хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд телевизийн хөлбөмбөгийн зах зээлийг либералчилж, [[маркетинг]]ийн идэвхтэй бодлого явуулан, хөлбөмбөгийн төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүнийг борлуулах болсноор Холбооны ашиг орлого эрс нэмэгдэн, санхүүгийн хувьд хөл дээрээ баттай зогсож чаджээ. == Үе үеийн ерөнхийлөгчид == [[File:Gianni Infantino 2011.jpg|thumb|220px|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны ерөнхийлөгч Жанни Инфантино]] {| class="wikitable" |- ! ! Нэр ! Улс ! Хугацаа |- ! 1. | Робэр Герэн | {{FRA}} | 1904—1906 |- ! 2. | Дэниэл Вүүлфол | {{GBR}} | 1906—1918 |- ! 3. | [[Жюль Римэ]] | {{FRA}} | 1921—1954 |- ! 4. | Рудольф-Вильям Селдрейерс | {{BEL}} | 1954—1955 |- ! 5. | Артур Дрюри | {{GBR}} | 1955—1961 |-228 ! 6. | Стэнли Рөүз | {{GBR}} | 1961—1974 |- ! 7. | [[Жоао Авеланж]] | {{BRA}} | 1974—1998 |- ! 8. | [[Йозеф Блаттер]]|| {{flag|Швейцар}} || 1998—2015 |- ! — | Исса Аяту (үүрэг гүйцэтгэгч) || {{flag|Камерун}} || 2015—2016 |- ! 9. | [[Жанни Инфантино]]|| {{flag|Швейцар}} || 2016- |} ==Бүтэц== [[File:FIFA-Headquarter.jpg|thumb|ОУХБХ-ны төв байр. Швейцарь улс, Цюрих хот]] ОУХБХолбооны төв нь Швейцарийн [[Цюрих]] хотод байдаг бөгөөд Швейцарын холбооны улсын хуулийн зохих заалтын дагуу байгуулагдсан төрийн бус байгууллага. Эрх барих дээд байгууллага нь, гишүүн орнууд бүрийн төлөөллөөс бүрдсэн Чуулган юм. 1904 онд байгуулагдсанаас хойш 66 удаагийн Чуулган хуралдсан бөгөөд сүүлд жил бүр нэг удаа хуралддаг болжээ. Мөн [[1998 он]]оос ээлжит бус чуулган хуралдуулдаг болжээ. Холбооны дүрэмд өөрчлөлт оруулах, төсөв батлах, үндэсний холбоодыг шинээр элсүүлэх, сонгууль явуулах эрхийг зөвхөн Чуулган эдэлнэ. Мөн Холбооны ерөнхийлөгч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Гүйцэтгэх хорооны гишүүдийг сонгох, ДАШТ зохиох газрыг шалгаруулах үйл ажиллагаа Чуулганаар явагдана.<ref name="fifa-congress">{{cite news |date=27 May 2011 |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100405100855/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/bodies/congress.html |archivedate=5 April 2010|title=FIFA Congress|publisher=FIFA}}</ref> Үндэсний холбоодын цар хүрээ, нэр нөлөөнөөс үл хамааран гишүүн холбоо бүр саналын нэг эрхтэй. Ерөнхийлөгчөөр толгойлуулсан Гүйцэтгэх хороо нь Чуулганы хооронд шийдвэр гаргах гол байгууллага болно. Гүйцэтгэх хороо нь ерөнхийлөгч, найман дэд ерөнхийлөгч, бусад 15 гишүүн, нийт 24 хүний бүрэлдэхүүнтэй. Гүйцэтгэх хороо болон Чуулганаас томилсон бүрэлдэхүүн бүхий Ёсзүйн, Санхүүгийн, Сахилга батын, Шүүгчдийн зэрэг хэд хэдэн хороо дэлхий дахинд явуулах Холбооны нэгдсэн үйл ажиллагааг харилцан уялдаатайгаар хэрэгжүүлдэг. ===Конфедерацууд=== [[File:World Map FIFA2.svg|thumb|400px|Дэлхийн газрын зураг дээр конфедерацуудын бүсчлэлийг үзүүлсэн нь]] [[Тив]], бүсийн тэмцээнүүдийг удирдан зохион байгуулах үүрэг бүхий бүсийн зургаан холбоо буюу конфедерац Холбооны нэгдсэн бүтцэд багтдаг. Үүнд: * [[Ази]]йн хөлбөмбөгийн холбоо (Asian Football Confederation, AFC)- Ази, [[Австрали]]йг хариуцна. 46 гишүүнтэй. * [[Африк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of African Football, CAF)- Африк. 54 гишүүнтэй. * [[Хойд Америк|Хойд]], Төв Америк, [[Карибын тэнгис]]ийн орнуудын хөлбөмбөгийн холбоо (Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football, CONCACAF)- Хойд болон Төв Америк. 35 гишүүнтэй. * [[Өмнөд Америк]]ийн хөлбөмбөгийн холбоо (Confederación Sudamericana de Fútbol, CONMEBOL)- Өмнөд Америк. 10 гишүүнтэй. * [[Австрали ба далайн орнууд|Далайн орнууд]]ын хөлбөмбөгийн холбоо (Oceania Football Confederation, OFC)- Далайн орнууд. 11 гишүүнтэй. * Европын хөлбөмбөгийн холбоо (Union of European Football Associations, UEFA)- Европ. 55 гишүүнтэй. ===Үндэсний холбоод=== 2016 оны байдлаар Холбоонд нийт 211 үндэсний холбоо гишүүнчлэлтэй байна. Тэдгээрээс 185 нь НҮБ-ын гишүүн, дөрөв нь (Англи, [[Умард Ирланд]], Үэльс, [[Шотланд]]) Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын бүрэлдэхүүнд ордог, 22 нь янз бүрийн статус бүхий нутаг дэвсгэрүүд (Америкийн Самоа, Аруба, Бермудын арлууд, Гуам, Косово, [[Макао]], [[Палестин]], [[Тайвань]], [[Хонконг]], [[Фарерын арлууд]] гэх мэт) юм.<ref>{{cite web|url=http://www.bruisedearth.org/?p=137|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427021948/http://www.bruisedearth.org/?p=137|archivedate=27 April 2011 |title=Palestine Football: Escape to Victory? |publisher=Bruisedearth.org |date=27 October 2008 |accessdate=22 December 2010}}</ref> [[НҮБ]]-ын гишүүн орнуудаас [[Их Британи]], [[Кирибати]], [[Маршаллын арлууд]], [[Монако]], Науру, Палау, [[Тувалу]], [[Микронезийн Холбооны Улс|Микронез]] эдгээр найман улс Холбоонд гишүүнчлэлгүй. Холбооны гишүүн шигшээ багуудын чансааг олон улсын түвшний янз бүрийн тэмцээн, мөн нөхөрсөг тэмцээнүүдэд үзүүлсэн амжилтаар нь эрэмбэлэн сар бүр гаргадаг бол эмэгтэйчүүдийн шигшээ багийн чансааг улирал тутам шинэчилдэг байна. <center>{{Том зураг|FIFA-Garden.jpg|800|Цюрих дэх ОУХБХ-ны төв байрны гадаа цэцэрлэг (2009 он)}}</center> ==Санхүү== Байгуулагдсан эхнийхээ 25 жилд Холбоо цөөн хэдэн гишүүнтэй, төв байргүй, тогтмол тэмцээн зохион байгуулах бололцоогүй, гишүүд нь жилдээ 50 франкийн хураамж төлдөг байв. [[1966 он]]д Англид болсон ДАШТ-ээр анх удаа ихээхэн хэмжээний ашиг олсон нь 12 сая ам. доллар<ref name="newsru">[http://rus.europe.newsru.ua/article/17700199 ЧМ-2014: Бразилия платит, ФИФА зарабатывает?] / [[NEWSru.com]]</ref> байсан бөгөөд [[1974 он|1974 онд]] [[Жоао Авеланж]] ерөнхийлөгч болж<ref name="newsru" /> хөлбөмбөгийг арилжааны системд оруулах ажил өрнөснөөр энэ спорт хэдэн тэрбум долларын ашиг авчирдаг цэнгээний томоохон салбар болж хувирчээ.<ref name="esquire">{{Webarchiv|url=http://esquire.ru/fifa |wayback=20150530004436 |text=По-другому уже не МОК |archiv-bot=2023-09-26 16:22:48 InternetArchiveBot }} / [[Esquire]]</ref>. Холбоо жилдээ дундажаар 30 сая [[евро]]гийн цэвэр ашиг үлдээдэг нь нийт ашгийнх нь 10 хувь бөгөөд 90 хувийг нь гишүүн байгууллагууддаа хуваарилдаг байна. Европын өргөн нэвтрүүлгийн холбоонд гурван удаагийн ДАШТ-ийг шууд дамжуулах эрх олгосныхоо хөлсөнд 1990-ээд онд 310 сая ам. долларын ашиг олж байв. Холбооны санхүүгийн тайланд дурьдсанаар бол тус байгууллага [[2007 он|2007]]-[[2010 он]]д 631 сая ам. долларын ашигтай ажилласан бөгөөд нийт зарлага нь 3.558 тэрбум, орлого нь 4.189 тэрбум ам. доллар байжээ. Тухайн үед нөөцийн санд нь 1.28 тэрбум ам. доллар байв.<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/04/fifa ФИФА заработала 631 миллион долларов за 4 года] / [[Lenta.ru ]]</ref> 2010 онд зар сурталчилгаанаас олсон орлого нь өмнөх ДАШТ-ийхээс хоёр дахин нэмэгдэж 3.2 тэрбум ам. доллар болж байжээ. [[1982 он]]оос хойш Холбооны албан ёсны ивээн тэтгэгч, арилжааны түншээр 35 компани ажилласны зургаа нь ерөнхий ивээн тэтгэгч, найм нь ивээн тэтгэгчийн статустай байв. [[2014 он]]ы ДАШТ-ий ивээн тэтгэгчдээс олсон орлого нь 1.4 тэрбум ам. доллар болсон байна. [[Компьютер]] тоглоомын “Electronic Arts” компанийн FIFA хэмээх цуврал тоглоомын хөгжүүлэлтэд хамтран ажилладаг нь орлогынх нь нэг томоохон эх үүсвэр болдог. ==Тэмцээнүүд== ===Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн=== [[1921 он]]д ерөнхийлөгчөөр [[Жюль Римэ]] сонгогдсоноор Холбоо Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн хоёр тэмцээнийг амжилттай зохион явуулав. Гэхдээ эдгээр тэмцээнд Англи, Шотландын багууд оролцоогүй юм. Хөлбөмбөгийн нэр хүнд өссөн, сүүлийн хоёр тэмцээнийг сайн зохион байгуулсны үндсэн дээр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохиох шаардлага урган гарчээ. Ийм санаачлага [[1928 он]]д гарснаас хойш хоёр жилийн дараа Уругвайд уг тэмцээнийг явуулж, эзэн орны баг аваргалав. Дэлхий нийтийн [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] хямрал, [[далай]] гатлан аялах бололцоо хомс байснаас Европын чадварлаг багууд Уругвайд очиж чадаагүй боловч Анхны ДАШТ амжилттай болж, цаашид тогтмол зохиох шийдвэр гарсан юм. Дэлхийн II дайнтай холбоотой шалтгаанаас болж завсарласан тохиолдлыг эс тооцвол хөлбөмбөгийн ДАШТ 1930 оноос хойш өнөөг хүртэл дөрвөн жилд нэг удаа тогтмол зохиогдож байна. [[2014 он]]ы ДАШТ Бразилд болж, Германы баг түрүүлсэн бол дараагийн ДАШТ 2018 онд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-д, 2022 оных нь [[Катар]] улсад болно. ===Бусад тэмцээн=== {{col-begin}} {{col-2}} ====Эрэгтэйчүүд==== * Конфедерацийн цом * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Клубүүдийн ДАШТ * Футзалын ДАШТ * Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ * Blue Stars/Залуучуудын ДАШТ {{col-2}} ====Эмэгтэйчүүд==== * Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Зуны Олимпын наадмын хөлбөмбөгийн тэмцээн * 20 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * 17 хүртэлх насныхны эмэгтэйчүүдийн ДАШТ * Өсвөрийн Олимпын наадам (15 хүртэлх нас) * Эмэгтэй клубүүдийн ДАШТ (төлөвлөгдөж буй) ==== Бусад ==== *Интерактив хөлбөмбөгийн ДАШТ {{col-end}} ==Томоохон ивээн тэтгэгчид== * "[[Адидас|Adidas]]"<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/adidas.html|website=FIFA.com|title=adidas|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ХБНГУ) * "[[Кока-Кола|Coca-Cola]]"<ref>{{cite web|title=COCA-COLA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/cocacola.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "[[Газпром]]"<ref>{{cite web|title=2018 FIFA World Cup Russia^TM Market Affiliates|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/partners/index.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (ОХУ) * "Hyundai/Kia Motors"<ref>{{cite web|title=Hyundai / Kia Motors|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/hyundai.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (БНСУ) * "Visa"<ref>{{cite web|title=VISA|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/marketing/fifapartners/visa.html|website=FIFA.com|accessdate=10 August 2014}}</ref> (АНУ) * "Wanda Group"<ref>{{cite web|url=http://www.sportspromedia.com/news/wanda_group_becomes_fifa_partner|title=Wanda Group becomes Fifa partner|work=SportsProMedia}}</ref> (БНХАУ) ==Сүлд аялгуу== Европын хөлбөмбөгийн холбооны Аваргуудын лигийн нэгэн адилаар сүлд аялгуутай болох санаачлагыг Холбоо [[1994 он]]д хэрэгжүүлж, Германы хөгжмийн зохиолч Франц Ламбертийн зохиосон аялгууг сонгон АНУ-д болсон ДАШТ дээр анх удаа эгшиглүүлжээ. Энэ нь хөгжмөөр тоглох аялгуу бөгөөд үггүй юм. Одоо энэ аялгууг ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн ДАШТ, Өсвөрийн ДАШТ, Эмэгтэйчүүдийн өсвөрийн ДАШТ, Футзалын ДАШТ, Элсний хөлбөмбөгийн ДАШТ, Клубүүдийн ДАШТ болон Холбооноос зохион байгуулдаг олон улсын нөхөрсөг тэмцээнүүдийн нээлт дээр эгшиглүүлж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=R9I7bn1b4oc |title=FIFA anthem |publisher=YouTube |accessdate=19 May 2010}}</ref> Мөн Холбооны зохион байгуулсан ихэнх тэмцээнийг дамжуулах үед, тэр дундаа сурталчилгааны өмнө хойно зохих хэлбэрээр явуулж байх шаардлагыг Холбоо хамтран ажиллагч телевизүүддээ [[2007 он]]оос хойш тавьдаг болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|FIFA|Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо}} * [https://www.fifa.com/ Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны цахим хуудас] ==Эх сурвалж== {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Fifa}} [[Ангилал:ФИФА| ]] [[Ангилал:Олон улсын спортын холбоо]] [[Ангилал:Парис дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Товчилсон үг]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн холбоо]] [[Ангилал:1904 онд байгуулагдсан]] qv7qyhsv9er3mk9q8d7zrfo5sja53g8 0 15600 866284 766423 2026-08-15T16:12:16Z CommonsDelinker 211 Alain_Delon_in_Lost_Command_2.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Lost Command (trailer screenshots)|]]. 866284 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alain Delon Cannes 2013.jpg|thumb|Ален Делон-2014 он]] '''Але́н Дело́н''' ([[Франц хэл|франц]]. Alain Delon, бүтнээрээ '''Ален Фабьен Морис Марсел Делон''' Alain Fabien Maurice Marcel Delon, 1935 оны 11-р сарын 8-нд Парис хотын Со дүүрэгт төрсөн) нь [[Франц]]ын театр, киноны алдартай жүжигчин юм. 1960-1980 онуудад киноны секс од байсан. Эцэг - Фабьен Делон (1904-1977), Корсик, Итали гаралтай бөгөөд Амбаркадер гудамжны 3 дугаар байшинд байрлах "Режина" кино театрыг ажиллуулдаг байсан. Эх - Эдит Арнольд (1911-1995) - эм зүйч мэргэжилтэй, нөхрийнхөө кино театрт хянагчаар ажиллаж байсан. Эцэг эх нь салахад Ален гурван нас хүрээгүй байжээ. Ален 17 настайдаа онгоц туршагч-нисгэгч болохыг мөрөөддөг байжээ. Гэвч тэрээр Агаарын цэргийн хүчний яамтай холбогдоход Нислэгийн сургуулийн элсэлт тэр жил нь дууссан байжээ. Гэвч Францын армид элсэгчид хэрэгтэй байв. Санал болгож буй 200 мянган франкийн орлого нь залуу Аленд маш их санагдсан тул 1953 онд Парис дахь ажлаа орхиж, ирээдүйн жүжигчин Тэнгисийн цэргийн корпусын шүхэрчдийн эгнээнд орж, Энэтхэг-хятад дахь дайнд оролцсон байна. 1953 онд цэргийн сургуульд суралцаж 1956 онд Вьетнамын [[Сайгон|Сайгонд]] очсон байна. 1956 онд армиас халагдсаны дараа Ален армийн найзынхаа хамт эхлээд [[Марсель|Марсельд]] очиж, армид олсон мөнгөө үрээд, дараа нь Парист буцаж ирэв. Залуучууд Пигалле хэмээх газар дахь хямдхан зочид буудалд өрөө хөлсөлжээ. Делон Champs Elysees-ийн хажууд байрлах уушийн газарт зөөгчөөр ажилд орсон ч тэрээр энэ ажилд дургүй байжээ: "Захирал, ахлах зөөгч, зөөгч - тэд бүгд над руу, жирийн зөөгч гэж хашгирдаг байв. Миний хүнд зан чанар үүнийг хүлээж авахад амаргүй байсан" гэжээ. 1957 онд Ален Делон анх Ив Аллегре (Yves Allégret)-гийн «Асуудалд эмэгтэй хүн оролцох үед» (''Quand la femme s'en mêle)'' кинонд тоглосон байна. [[Файл:Dan Hadani collection (990040469800205171).jpg|thumb|Ален Делон. 1971 он.]] Жүжигчний тусгай боловсролгүй Делон өөрийнх нь мэдэгдсэнээр зураг авалтын үеэр жүжигчний мэргэжилд суралцсан гэдэг. Зураг авалтаас гадна тэрээр жүжигчинд шаардлагатай ур чадварыг эзэмшихийг зорьсон: тэрээр туялзуур сэлэмний хичээл авч, яриа, нүүрний хувирал дээр ажилладаг байжээ. Тэрээр 1999 онд [[Швейцар]]ын иргэншилтэй болсон бөгөөд [[Женев]]т өөрийн нэр бүхий бараа зардаг компанитай. == Уран сайханы кинонд тоголсон дүрүүд == {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="4" |1957—1965 |- |'''Он''' |'''Монгол хэлээр''' |'''Киноны эх хэлээр''' |'''Дүр''' |- |'''1957''' |Асуудалд эмэгтэй хүн оролцох үед |Quand la femme s’en mêle |''Жо'' |- | rowspan="2" |'''1958''' |Үзэсгэлэнтэй бай, дуугуй бай. |Sois belle et tais-toi |''Лулу'' |- |Кристина |Christine |''Франц Лобенье'' |- | rowspan="2" |'''1959''' |Сул дорой хүүхднүүд |Faibles Femmes |''Жульен Феналь'' |- |Сурагчдын зам |Le Chemin des écoliers |''Антуан Мишо'' |- | rowspan="2" |'''1960''' |Хурц нарны доор |Plein Soleil |''Том Рипли / Филипп Гринлиф'' |- |Рокко болон ах дүү нар |Rocco e i suoi fratelli |''Рокко Паронди'' |- | rowspan="2" |'''1961''' |Амьдрах сайхан |Che gioia vivere |''Улисс Чекконато'' |- |Хайрын алдартай түүхүүд |Amours célèbres |''льберт гүн/ Герцог Альберт'' |- | rowspan="6" |'''1962''' |Ле Клисс |L’Eclisse |''Пьеро'' |- |Чөтгөр ба 10 зарчим |Le Diable et les dix commandements |''Пьер'' |- |Улаан үст |Die Rote |''Венецийн зорчигч'' |- |Леопард |Il Gattopardo |''Танкреди'' |- |Нохой |Le chien |''Lui'' |- | colspan="3" |Марко Поло — дуусгаагүй кино |- | rowspan="2" |'''1963''' |Хонгилоос сонсогдох аялгуу |Mélodie en sous-sol |''Франсис'' |- |Азгүй явдал |Carambolages |''Ламбер'' |- | rowspan="5" |'''1964''' |Хар алтанзул цэцэг |La Tulipe noire |''Жульен де Сан-Прэ / Гийом'' |- |Араатнууд |Le Félins |''Марк'' |- |Исумис |L’Insoumis |''Томас'' |- |Шар Ролс-Ройс |La Rolls-Royce jaune |''Стефано'' |- |Далай дахь хайр дурлал |L' Amour à la mer |— |- |'''1965''' |Сан Францискогийн алуурчид |Les tueurs de San Francisco |''Эдди Педак'' |- ! colspan="4" |1966—1975 |- | rowspan="2" |'''1966''' |Цэнтурионууд |Les Centurions |''Филлип Эсклавье'' |- |Парис шатаж байна уу ж? |Paris brûle-t-il? |''Жак Шабан-Дельмас'' |- | rowspan="6" |'''1967''' |Техас, бид энд байна |Texas, nous voilà |''Дон Андре Бальтазар / Балди'' |- |Адал явдал хайгчид |Les Aventuriers |''Маню Борелли'' |- |Онцгой явдлын түүх |Histoires extraordinaires |''Уильям Уилсон'' |- |Самурай |Le Samouraï |''Жефф Кастелло'' |- |Танд зүтгэе |Diaboliquement vôtre |''Пьер Лэгранж / Жорж Кампо'' |- |Мотоциклчин бүсгүй |La Motocyclette |''Даниэль'' |- |'''1968''' |Найз минь баяртай |Adieu l’ami |''Дино Барран'' |- | rowspan="4" |'''1969''' |Жеф |Jeff |''Лоран'' |- |Усан бассейн |La Piscine |''Жан-Поль'' |- |Сицилийн бүлэглэл |Le Clan des Siciliens |''Роже Сартэ'' |- |Борсалино |Borsalino |''Рок Сиффреди'' |- | rowspan="3" |'''1970''' |Улаан тойрог |Le Cercle rouge |''Корэ'' |- |Мадли |Madly |''Жульен Дандье'' |- |Тосгоныхны зөгнөл |Fantasia chez les ploucs |''Удирдагч'' |- | rowspan="4" |'''1971''' |Дуугаа намсаг |Doucement les basses |''Симон Мэдью'' |- |Улаан нар |Soleil rouge |''Гош'' |- |Бэлэвсэн Кудер |La Veuve Couderc |''Жан Лавинь'' |- |Нэгэн цагдаа аж төрж байсан |Il était une fois un flic |''Родригесыг хайдаг хүн'' |- | rowspan="4" |'''1972''' |Цагдаа |Un flic |''Эдуар Кольман'' |- |Анхны амар тайван шөнө |La prima notte di quiete |''Даниэль Доминичи'' |- |Троцкийн аллага |L’Assassinat de Trotsky |''Фрэнк Жексон'' |- |Шок эмчилгээ |Traitement de choc |''Девилер'' |- | rowspan="5" |'''1973''' |Шатсан амбаарууд |Les Granges brûlées |''Пьер'' |- |Том буунууд |Les Grands fusils |''Тони Аржента'' |- |Хот дахь хоёр |Deux Hommes dans la ville |''Жино Страближи'' |- |Язгууртнуудын уралдаан |La Race des Seigneurs |''Жульен Дандье'' |- |Хилэнц |Scorpio |''Жан Лорье'' |- | rowspan="3" |'''1974''' |Борсалино компани |Borsalino & Co |''Рок Сиффреди'' |- |Мөсөн цууж |Les Seins de glace |''Марк Рильсон'' |- |Зорро |Zorro |''Дон Диего / Зорро'' |- | rowspan="2" |'''1975''' |Киноны түүх |Flic Story |''Роже Борниш'' |- |Цыган |Le Gitan |''Хьюго Сеннар, цыган'' |- ! colspan="4" |1976—1985 |- | rowspan="3" |'''1976''' |Ноён Клэйн |Monsieur Klein |''Ноён Клэйн'' |- |Бумеранг эргэн ирдэг |Comme un boomerang |''Жак Баткен'' |- |Армагеддон |Armaguedon |''Мишель Амброз'' |- | rowspan="4" |'''1977''' |Яарч буй хүн |L’Homme pressé |''Пьер Ниокс'' |- |Өөдгүй амьтаны үхэл |Mort d’un pourri |''Ксавье Марешаль'' |- |Гэмт бүлэг |Le Gang |''Роберт'' |- |Хүүхдүүд харж байна, анхаар |Attention, les enfants regardent |''эрэгтэй хүн'' |- | rowspan="3" |'''1979''' |Нисэх буудал-79: «Конкорд» |Airport 79 Concorde |''Ахмад Пол Метран'' |- |Эмч |Le Toubib |''Жан — Мари Деспри'' |- |Тегеран-43 |Téhéran 43, nid d’espions |''мөрдөн байцаагч Фоше'' |- |'''1980''' |Гурвыг устгах |Trois Hommes à abattre |''Мишель Жерфо'' |- |'''1981''' |Цагдаагийн төлөө өшөө авалт |Pour la peau d’un flic |''Мөрдөн байцаагч Шука'' |- |'''1982''' |Шок |Le Choc |''Мартин Терье / Кристиан'' |- | rowspan="2" |'''1983''' |Тэмцэгч |Le Battant |''Жак Дарне'' |- |Сваны хайр дурлал |Un amour de Swann |''Барон де Шарлю'' |- |'''1984''' |Манай түүх |Notre histoire |''Робер Авранше'' |- |'''1985''' |Цагдаагийн амлалт |Parole de flic |''Даниэль Прат'' |- ! colspan="4" |1986—2012 |- |'''1986''' |Замын гарц |Le Passage |''Жан Дьяз'' |- |'''1988''' |Унтаж буй цагдааг бүү сэрээ |Ne réveillez pas un flic qui dort |''Эжен Грендель'' |- |'''1989''' |Шине давалгаа |Nouvelle Vague |''Рожер Леннокс / Ричард Леннокс'' |- |'''1990''' |Бүжгийн машин |Dancing Machine |''Ален Вольф'' |- |'''1991''' |Казанова эргэж ирэв |Le Retour de Casanova |''Жакомо Казанова'' |- | rowspan="2" |'''1992''' |Гэмт хэрэг |Un crime |''Шарль Дюнан'' |- |Тоглоомон баавгай |L’Ours en peluche |''Жан Ривьер'' |- |'''1994''' |Симон Синемагийн Зуун нэгэн шөнө |Les Cent et une nuits de Simon Cinéma |''камео'' |- |'''1996''' |Өдөр ба шөнө |Le Jour et la nuit |''Александр'' |- |'''1998''' |Хоёр хүний нэг боломж |Une chance sur deux |''Жюльен Вигналь'' |- |'''2000''' |Жүжигчид |Les Acteurs |''камео'' |- |'''2008''' |Олимпын наадмын Астерикс |Astérix aux Jeux Olympiques |''Юлий Цезарь'' |- |'''2012''' |Ээж нараа, Шинэ жилийн мэнд хүргэе | |''камео'' |} == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Alain Delon|Ален Делон}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Alain_Delon|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> – <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Alain_Delon?uselang=mn '''Ален Делон''']</span> * {{imdb name |id=0001128}} * [https://web.archive.org/web/20081002025810/http://www.alaindelon.com/e/ Албан ёсны вэбсайт] {{DEFAULTSORT:Делон, Ален}} [[Ангилал:Францын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Сезар шагналтан]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Швейцарын хүн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] efxgy4o6c9xewcd176amrv6or7yrd86 0 16831 866248 789081 2026-08-15T13:32:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 866248 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 228 дахь ([[өндөр жил]] бол 229 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 137 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1913 он— Тохоку Их сургуульд Япон улсын эмэгтэй оюутан элсүүлсэн анхны их сургууль болсон. * 1920 он— Зөвлөлт-польшийн Радзим дахь дайн польшийн ялалтаар дууссан. * 1978 он— [[Шри Ланка|Шри-Ланка]] улс өөрийгөө Бүгд Найрамдах Социалист улс гэж тунхагалсан. * 2006 он— Орос Википедиад 100 мянга дахь өгүүлэл бий болсон өдөр. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 980 — [[Авиценна]] буюу Абу Ибн Сина (1037 онд нас барсан) ираны философч, яруу найрагч, эмч, хөгжимчин. * 1902 — [[Юрий Рерих]] (1960 онд нас барсан) оросын дорно судлаач, хэл зүйч, урлаг судлаач, аялагч, угсаатан зүйч. * 1913 — [[Менахем Бегин]] (1992 онд нас барсан) израилийн улс төрийн зүтгэлтэн, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналтан]] (1978). * 1934 — [[Пьер Ришар]], францын алдарт кино жүжигчин, найруулагч. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1987 — [[Андрей Миронов]] (1941 онд төрсөн) Зөвлөлт оросын алдарт Ардын жүжигчин. * 2005 — [[Александр Гомельский]] (1928 онд төрсөн) зөвлөлтийн сагсан бөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч. * 2016 — [[Жоао Авеланж]] (1916 онд төрсөн) ФИФА -гийн 7 дахь ерөнхийлөгч (1974—1998). ---- {{Commonscat|16 August|8 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0816]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#16]] 9ct0dble86qgsx1ocisbxxaw3f84hzp 0 20418 866288 864092 2026-08-15T19:49:59Z Suldus 25168 866288 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = |name = Довдойн Баяр |image = Bayar.jpg |image_size = |alt = |caption = 2002 он |birth_date = 1946 оны 5 сарын 11 |birth_place = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |death_date = 2010 оны 11 сарын 10 |death_place =[[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |residence = |citizenship = |nationality = Монгол |ethnicity = |fields = Монголын дундад зууны археологийн дурсгал |workplaces = Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, [[Археологийн Хүрээлэн]], [[Улаанбаатар Их Сургууль]], Монголын Боксын Холбоо |alma_mater =Монгол Улсын Багшийн Дээд Сургууль |doctoral_advisor =Н.Сэр-Оджав |academic_advisors =Н.Сэр-Оджав, Д.Дорж |doctoral_students = |notable_students = |known_for =Түүхч, археологич, боксчин |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |footnotes = }} '''[[Цэрэнгийн Довдой|Довдой]]<nowiki/>н Баяр''' (1946 - 2010) нь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны гавъяат зүтгэлтэн, ХБНГУ-ын Археологийн Институтын сурвалжлагч гишүүн<ref>{{cite web|url=http://www.dainst.org/index_82e0aff7bb1f14a115260017f0000011_de.html|title=Mitglied des Deutschen Archäologischen Instituts|3=|access-date=2010-11-21|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805171122/http://www.dainst.org/de/member/dovdoi-bayar?ft=all|url-status=dead}}</ref>, түүхийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), профессор, багш сурган хүмүүжүүлэгч, боксын спортын олон улсын хэмжээний мастер, улсын шүүгч байв. == Археологи, түүхийн шинжлэх ухааны салбар == Д.Баяр нь УБДС-ийн түүх-газарзүйн ангид байх цагаасаа Монголын нэрт археологич [[Намсрайн Сэр-Оджав|Н.Сэр-Оджав]], [[Доржхандын Дорж|Д.Дорж]] нарын удирдлагаар археологийн судалгааны арга барилд суралцан эрдэм шинжилгээний замаа эхэлж, “Каменные изваяния Восточной Монголии (Дорнод Монголын Чулуун хөрөг)” сэдвээр түүхийн ухааны дэд эрдэмтэн, “Монгол нутаг дахь хүн чулуун хөшөө” сэдвээр шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Д.Баяр нь Монгол-Зөвлөлтийн түүх-соёлын хамтарсан экспедици, Монголын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн “Хархорумын шинжилгээний анги”, “Дорнод Монголын хүн чулуун хөшөө судлах”, Монгол-Японы “Гурван гол”, Монгол-Солонгосын хамтарсан “Дорнод Монголын судалгаа”, ЮНЕСКО-гоос зохион байгуулсан “Эртний Хархорум хотын турийг хадгалж хамгаалах” төсөл, Монгол-Германы “Хархорум хотын судалгаа”, Монгол-Туркийн “Монгол нутаг дахь Түрэгийн үеийн зарим хөшөө дурсгалыг судлах, сэргээн засварлах, хадгалалт хамгаалалт”, Казахстан улстай хамтарсан археологийн төсөл зэрэг 30 гаруй төслийн хээрийн шинжилгээний ангид оролцон ажиллаж, нэлээдийг нь Монголын талаас удирдан зохион байгуулж байв. Тэрээр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалж, [[хүн чулуу]]н хөшөөний зэрэгцээ Хөшөө Цайдам дахь Түрэгийн алдарт жанжин Куль-Тегин, Билгэ хааны тахилын онгоны цогцолбор дурсгал, Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумын Цогт их сүмийн гэрийг малтан судлах ажлыг удирдаж байсан. Д.Баяр нь “Монгол Улсын түүх” 5 ботийн үндсэн зохиогчийн нэг бөгөөд ганц сэдэвт зохиол 8, хамтын бүтээл 10 гаруйг туурвиж, эрдэм шинжилгээний 200 гаруй өгүүлэл, илтгэл бичсэн бөгөөд түүний бүтээлүүд ОХУ, Япон, БНСУ, БНХАУ, Турк, ХБНГУ, Унгар, Казахтсан зэрэг оронд орчуулагдан нийтлэгдэж байсан.<ref>{{cite web|url=http://irq.kaznpu.kz/pdf/426.pdf|title=Gedenkstätten und Steinskulpturen der Alttürkischen Zeit}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal%2803%29.pdf|title= Journal of Inner and East Asian Studies|access-date= 2010-11-21|archive-date= 2016-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304025407/http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal(03).pdf|url-status= dead}}</ref> Д.Баяр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалдаг бөгөөд түүний судалгааны ажлын гол үр дүн нь, Монгол орны зүүн өмнөд хязгаар Дарьганга нутагт анх илрэн олдсон өвөрмөц хийцтэй хүн чулуун хөшөөг газар дээр нь биечлэн судалж, эд өлгийн биет хэрэглэгдэхүүн, түүхэн сурвалж, эртний урлагийн бүтээлүүд, ардын билиг зүй, түүх, угсаатны зүйн судалгааны баримт зэрэгтэй харьцуулж өргөн хүрээтэй судалгаа хийн нягталсан байна. Үүний дүнд, холбогдох он цаг, учир утга нь тодорхойгүй байсан эдгээр дурсгал XIII-XIV зууны Монгол гүрний үед холбогдохыг баримтаар тогтоож, дундад зууны монголчуудын түүх соёлыг судлах нэгэн үнэт сурвалжийг Монголын түүхийн судлалд цоо шинээр гаргаж ирсэн юм. Үүгээрээ Төв Азийн археологид удтал ноёрхож ирсэн, хүн чулуу болгоныг VI-VIII зууны Түрэгийн соёлд холбогдуулан үздэг ташаа хандлагыг залруулж, язгуурын монголчуудын түүх соёлыг судлах сурвалжийн тоог баяжуулсан төдийгүй нийт Евразийн хүн чулууны дотор монголчуудын чулуун хөрөг хэмээх нэгэн өвөрмөц дурсгалыг шинээр гаргаж ирсэн юм. Дундад зууны нүүдэлчдийн түүх соёлыг судлагч ОХУ-ын нэрт эрдэмтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор [[Плетнёва, Светлана Александровна|С.А.Плетнёва]] түүний судалгааны ач холбогдлыг дүгнэхдээ "Д.Баярын судалгаа нь урьд өмнө огт судлагдаагүй, шинжлэх ухааны талаас ухамсарт ойлголт бүрдэж буй болоогүй түүхэн хэрэглэгдэхүүнийг судлахад чиглэжээ. Энэ нь үнэн чанартаа түүхийн гүнд атрыг хагалж, эртний Монголын соёлын гүн зузаан үе давхрагыг илрүүлж гаргасан ажил болсон байна. Д.Баярын судалгаанаас өмнө түрэгийн хүн чулуудын доторхи орон нутгийн нэгэн төрөл зүйлд тооцогдож байсан дурсгалыг хийц дүрслэл, хэв загварынх нь хувьд задлан шинжлээд эртний түрэгийн үй олон хөшөөдийн дотроос ялган гаргаж ирсэн нь үнэхээр зөв зүйтэй юм. Тэдгээрт дүрсэлсэн хувцас, гэзэг үс зэргийг нарийвчлан судалснаар уг хөшөөд нь XIII-XIV зууны монголчуудад холбогдох дурсгал болохыг ул суурьтай, мартахын аргагүйгээр батлан харуулжээ" хэмээн өндөр үнэлсэн байна. Эдүгээ энэ үзэл баримтлалыг олон орны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрч ном бүтээлдээ өргөнөөр ашиглах болжээ. Энэ нь түүний судалгаа олон улсын чанартай судалгаа болсныг гэрчилдэг. Дундад зууны монголчуудын бүтээсэн хүн чулууг судлан тодорхойлсноор тэр үеийн дээл хувцас, гоёл чимэглэл, эд хэрэглэл болон гэзэг үсээ засч янзлах арга маягийг ихээхэн тодруулж эртний угсаатан судлалын салбарт чухал хувь нэмэр оруулав. Түүгээр ч барахгүй уг судалгааны ажлын үр дүн зөвхөн эрдэм шинжилгээний салбарт төдийгүй дүрслэх урлаг, уран зохиол, тайз дэлгэцийн уран бүтээл туурьвихад ч нэмэр хандив оруулсаар байгаа бөгөөд Монголын Нууц Товчоо зохиогдсоны 750 жилийн ойд зориулсан гэрэлт хөшөө, Монголын Үндэсний Түүхийн Музей дэх Чингис хааны тосон баримал, "Мандухай сэцэн", "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлд эртний монгол хүний дүрийг бүтээх гол загвар болон хэрэглэгдсэн билээ. Мөн Чингис хааны хөрөг хэмээх нэрээр тархсан олон янзын хөрөг зургийг түүхэн сурвалжтай харьцуулан судалж эдгээрийн аль нь үнэн бодит түүхэн үндэстэй, аль нь хуурамч болохыг тодруулах зорилгыг агуулсан “Эзэн богдын эх хөрөг” хэмээх товхимлыг туурвиж эл сэдвээр эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл тавин хэлэлцүүлж байсан нь тухайн чиглэлээр манай оронд гарсан анхны судалгаа болно. == Боксын спорт == {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Довдойн Баяр |бүтэн нэр = |зураг =Teheran.1971.9.1.JPG |хэмжээ =200px |зургийн тайлбар =Азийн АШТ-ий мөнгөн медаль хүртээд шагналын тавцанд зогсч буй нь. 1971.09.01<br />Иран, Тегеран хот |спорт =[[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо = |төрсөн газар = |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[1971 оны боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Тегеран 1971]]|67 кг}} }} Д.Баяр үндсэн ажлын зэрэгцээ боксын спортыг сонирхон хичээллэж, Монгол Улсын аварга, Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиадын аварга цолыг хүртэж байсан ба олон улсын тэмцээнд амжилттай оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль авч байв. 1971 онд Иран улсын Тегеран хотноо зохиогдсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль хүртэж байсан. Д. Баяр нь Монголын Олимпын Боксын Холбооны удирдах зөвлөлийн гишүүн, дасгалжуулагч, тайлбарлагч, улсын шүүгч, спортын нэртэй зүтгэлтэн байсан. Тэрээр боксын спортыг олон нийтэд сурталчлан дэлгэрүүлэх үйлсэд тодорхой хувь нэмэр оруулж Д. Батмөнх, Х. Мавган нартай хамтран "Монголын Бокс" хэмээх номыг бичиж нийтлүүлсэн ба боксын уралдаан тэмцээнийг телевизээр тайлбарлах ажлыг 1980-аад оноос гүйцэтгэж ирсэн. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.uukhai.net/index.php/entertainment/music/index.php?mcmodule=news&newsid=124] (Археологич Д.Баяр: Бурхан Халдун уулын орчимд Чингис хааныг оршуулж, онголсон гэдэг нь тодорхой болж байгаа) * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=45459:Arhyeologich+D.Bayar:+Bileg+haanii+altan+titmiig+1000+jiliin+daraa+arhangaigaas+olson&Itemid=54] (Археологич Д.Баяр: Билэг хааны алтан титмийг 1000 жилийн дараа архангайгаас олсон) * [https://web.archive.org/web/20110823051844/http://news.gogo.mn/r/60897] (Археологич Д.Баяр: Монголд 300 гаруй хот суурингийн үлдэгдэл бий) * [https://web.archive.org/web/20120320125936/http://www.travelnews.mn/index.php?songolt=content&task=content_item&id=2247&menu_id=606] (Археологич Д.Баяр: Нүүдэлчдийн түүхийн өлгий болсон Орхон гол сүйдсэнд харамсч байна) * [https://web.archive.org/web/20120322133817/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=117773:%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%87+%D0%94.%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80:+%D0%9E%D0%BB%D0%B7+%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B3+%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD+%D1%85v%D0%BCvv%D1%81+%D0%B8%D1%85+%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D0%B3+%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B2%D0%B8%D0%B9&Itemid=238] (Археологч Д.Баяр: Олз ашиг хайсан хvмvvс их овоог тоночихвий) * [https://web.archive.org/web/20101114174032/http://www.orloo.info/readfull/life/5925-emgenel] (Mongolian) * [https://web.archive.org/web/20110613041908/http://www.inform.kz/kaz/article/1123634 Алматыда түркі әлемін зерттеуші ғалымдар бас қосты] Kazinform (Kazakhstan) * [http://irq.kaznpu.kz/?lang=k Turk Bitig] * [http://hawaii.edu/korea/biblio/gen_generalstudies.html Korean History] * [https://web.archive.org/web/20100610015012/http://muze.sabanciuniv.edu/exhibition/exhibition.php?lngExhibitionID=72&bytSectionID=3&bytLanguageID=2 Sakıp Sabancı Museum] * [https://web.archive.org/web/20120315071515/http://www.archaeology.mas.ac.mn/] {{DEFAULTSORT:Баяр, Довдойн}} [[Ангилал:Монголын археологич]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Германы Археологийн Хүрээлэнгийн гишүүн]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] 04v11t0q5ax6apebog8t86yln94vttz 866289 866288 2026-08-15T20:00:37Z Suldus 25168 866289 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = |name = Довдойн Баяр |image = Bayar.jpg |image_size = |alt = |caption = 2002 он |birth_date = 1946 оны 5 сарын 11 |birth_place = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |death_date = 2010 оны 11 сарын 10 |death_place =[[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |residence = |citizenship = |nationality = Монгол |ethnicity = |fields = Монголын дундад зууны археологийн дурсгал |workplaces = Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, [[Археологийн Хүрээлэн]], [[Улаанбаатар Их Сургууль]], Монголын Боксын Холбоо |alma_mater =Монгол Улсын Багшийн Дээд Сургууль |doctoral_advisor =Н.Сэр-Оджав |academic_advisors =Н.Сэр-Оджав, Д.Дорж |doctoral_students = |notable_students = |known_for =Түүхч, археологич, боксчин |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |footnotes = }} '''[[Цэрэнгийн Довдой|Довдой]]<nowiki/>н Баяр''' (1946 - 2010) нь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны гавъяат зүтгэлтэн, ХБНГУ-ын Археологийн Институтын сурвалжлагч гишүүн<ref>{{cite web|url=http://www.dainst.org/index_82e0aff7bb1f14a115260017f0000011_de.html|title=Mitglied des Deutschen Archäologischen Instituts|3=|access-date=2010-11-21|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805171122/http://www.dainst.org/de/member/dovdoi-bayar?ft=all|url-status=dead}}</ref>, түүхийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), профессор, багш сурган хүмүүжүүлэгч, боксын спортын олон улсын хэмжээний мастер, улсын шүүгч байв. == Археологи, түүхийн шинжлэх ухааны салбар == Д.Баяр нь УБДС-ийн түүх-газарзүйн ангид байх цагаасаа Монголын нэрт археологич [[Намсрайн Сэр-Оджав|Н.Сэр-Оджав]], [[Доржхандын Дорж|Д.Дорж]] нарын удирдлагаар археологийн судалгааны арга барилд суралцан эрдэм шинжилгээний замаа эхэлж, “Каменные изваяния Восточной Монголии (Дорнод Монголын Чулуун хөрөг)” сэдвээр түүхийн ухааны дэд эрдэмтэн, “Монгол нутаг дахь хүн чулуун хөшөө” сэдвээр шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Д.Баяр нь Монгол-Зөвлөлтийн түүх-соёлын хамтарсан экспедици, Монголын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн “Хархорумын шинжилгээний анги”, “Дорнод Монголын хүн чулуун хөшөө судлах”, Монгол-Японы “Гурван гол”, Монгол-Солонгосын хамтарсан “Дорнод Монголын судалгаа”, ЮНЕСКО-гоос зохион байгуулсан “Эртний Хархорум хотын турийг хадгалж хамгаалах” төсөл, Монгол-Германы “Хархорум хотын судалгаа”, Монгол-Туркийн “Монгол нутаг дахь Түрэгийн үеийн зарим хөшөө дурсгалыг судлах, сэргээн засварлах, хадгалалт хамгаалалт”, Казахстан улстай хамтарсан археологийн төсөл зэрэг 30 гаруй төслийн хээрийн шинжилгээний ангид оролцон ажиллаж, нэлээдийг нь Монголын талаас удирдан зохион байгуулж байв. Тэрээр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалж, [[хүн чулуу]]н хөшөөний зэрэгцээ Хөшөө Цайдам дахь Түрэгийн алдарт жанжин Куль-Тегин, Билгэ хааны тахилын онгоны цогцолбор дурсгал, Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумын Цогт их сүмийн гэрийг малтан судлах ажлыг удирдаж байсан. Д.Баяр нь “Монгол Улсын түүх” 5 ботийн үндсэн зохиогчийн нэг бөгөөд ганц сэдэвт зохиол 8, хамтын бүтээл 10 гаруйг туурвиж, эрдэм шинжилгээний 200 гаруй өгүүлэл, илтгэл бичсэн бөгөөд түүний бүтээлүүд ОХУ, Япон, БНСУ, БНХАУ, Турк, ХБНГУ, Унгар, Казахтсан зэрэг оронд орчуулагдан нийтлэгдэж байсан.<ref>{{cite web|url=http://irq.kaznpu.kz/pdf/426.pdf|title=Gedenkstätten und Steinskulpturen der Alttürkischen Zeit}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal%2803%29.pdf|title= Journal of Inner and East Asian Studies|access-date= 2010-11-21|archive-date= 2016-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304025407/http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal(03).pdf|url-status= dead}}</ref> Д.Баяр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалдаг бөгөөд түүний судалгааны ажлын гол үр дүн нь, Монгол орны зүүн өмнөд хязгаар Дарьганга нутагт анх илрэн олдсон өвөрмөц хийцтэй хүн чулуун хөшөөг газар дээр нь биечлэн судалж, эд өлгийн биет хэрэглэгдэхүүн, түүхэн сурвалж, эртний урлагийн бүтээлүүд, ардын билиг зүй, түүх, угсаатны зүйн судалгааны баримт зэрэгтэй харьцуулж өргөн хүрээтэй судалгаа хийн нягталсан байна. Үүний дүнд, холбогдох он цаг, учир утга нь тодорхойгүй байсан эдгээр дурсгал XIII-XIV зууны Монгол гүрний үед холбогдохыг баримтаар тогтоож, дундад зууны монголчуудын түүх соёлыг судлах нэгэн үнэт сурвалжийг Монголын түүхийн судлалд цоо шинээр гаргаж ирсэн юм. Үүгээрээ Төв Азийн археологид удтал ноёрхож ирсэн, хүн чулуу болгоныг VI-VIII зууны Түрэгийн соёлд холбогдуулан үздэг ташаа хандлагыг залруулж, язгуурын монголчуудын түүх соёлыг судлах сурвалжийн тоог баяжуулсан төдийгүй нийт Евразийн хүн чулууны дотор монголчуудын чулуун хөрөг хэмээх нэгэн өвөрмөц дурсгалыг шинээр гаргаж ирсэн юм. Дундад зууны нүүдэлчдийн түүх соёлыг судлагч ОХУ-ын нэрт эрдэмтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор [[Плетнёва, Светлана Александровна|С.А.Плетнёва]] түүний судалгааны ач холбогдлыг дүгнэхдээ "Д.Баярын судалгаа нь урьд өмнө огт судлагдаагүй, шинжлэх ухааны талаас ухамсарт ойлголт бүрдэж буй болоогүй түүхэн хэрэглэгдэхүүнийг судлахад чиглэжээ. Энэ нь үнэн чанартаа түүхийн гүнд атрыг хагалж, эртний Монголын соёлын гүн зузаан үе давхрагыг илрүүлж гаргасан ажил болсон байна. Д.Баярын судалгаанаас өмнө түрэгийн хүн чулуудын доторхи орон нутгийн нэгэн төрөл зүйлд тооцогдож байсан дурсгалыг хийц дүрслэл, хэв загварынх нь хувьд задлан шинжлээд эртний түрэгийн үй олон хөшөөдийн дотроос ялган гаргаж ирсэн нь үнэхээр зөв зүйтэй юм. Тэдгээрт дүрсэлсэн хувцас, гэзэг үс зэргийг нарийвчлан судалснаар уг хөшөөд нь XIII-XIV зууны монголчуудад холбогдох дурсгал болохыг ул суурьтай, мартахын аргагүйгээр батлан харуулжээ" хэмээн өндөр үнэлсэн байна. Эдүгээ энэ үзэл баримтлалыг олон орны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрч ном бүтээлдээ өргөнөөр ашиглах болжээ. Энэ нь түүний судалгаа олон улсын чанартай судалгаа болсныг гэрчилдэг. Дундад зууны монголчуудын бүтээсэн хүн чулууг судлан тодорхойлсноор тэр үеийн дээл хувцас, гоёл чимэглэл, эд хэрэглэл болон гэзэг үсээ засч янзлах арга маягийг ихээхэн тодруулж эртний угсаатан судлалын салбарт чухал хувь нэмэр оруулав. Түүгээр ч барахгүй уг судалгааны ажлын үр дүн зөвхөн эрдэм шинжилгээний салбарт төдийгүй дүрслэх урлаг, уран зохиол, тайз дэлгэцийн уран бүтээл туурьвихад ч нэмэр хандив оруулсаар байгаа бөгөөд Монголын Нууц Товчоо зохиогдсоны 750 жилийн ойд зориулсан гэрэлт хөшөө, Монголын Үндэсний Түүхийн Музей дэх Чингис хааны тосон баримал, "Мандухай сэцэн", "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлд эртний монгол хүний дүрийг бүтээх гол загвар болон хэрэглэгдсэн билээ. Мөн Чингис хааны хөрөг хэмээх нэрээр тархсан олон янзын хөрөг зургийг түүхэн сурвалжтай харьцуулан судалж эдгээрийн аль нь үнэн бодит түүхэн үндэстэй, аль нь хуурамч болохыг тодруулах зорилгыг агуулсан “Эзэн богдын эх хөрөг” хэмээх товхимлыг туурвиж эл сэдвээр эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл тавин хэлэлцүүлж байсан нь тухайн чиглэлээр манай оронд гарсан анхны судалгаа болно. == Боксын спорт == {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Довдойн Баяр |бүтэн нэр = |зураг =Teheran.1971.9.1.JPG |хэмжээ =200px |зургийн тайлбар =Азийн АШТ-ий мөнгөн медаль хүртээд шагналын тавцанд зогсч буй нь. 1971.09.01<br />Иран, Тегеран хот |спорт =[[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо = |төрсөн газар = |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[1971 оны боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Тегеран 1971]]|67 кг}} }} Д.Баяр үндсэн ажлын зэрэгцээ боксын спортыг сонирхон хичээллэж, Монгол Улсын аварга, Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиадын аварга цолыг хүртэж байсан ба олон улсын тэмцээнд амжилттай оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль авч байв. 1971 онд Иран улсын Тегеран хотноо зохиогдсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль хүртэж байсан. Д. Баяр нь Монголын Олимпын Боксын Холбооны удирдах зөвлөлийн гишүүн, дасгалжуулагч, тайлбарлагч, улсын шүүгч, спортын нэртэй зүтгэлтэн байсан. Тэрээр боксын спортыг олон нийтэд сурталчлан дэлгэрүүлэх үйлсэд тодорхой хувь нэмэр оруулж Д. Батмөнх, Х. Мавган нартай хамтран "Монголын Бокс" хэмээх номыг бичиж нийтлүүлсэн ба боксын уралдаан тэмцээнийг телевизээр тайлбарлах ажлыг 1980-аад оноос гүйцэтгэж ирсэн.<ref>{{cite book |last1=Баяр |first1=Д. |last2=Батмөнх |first2=Д. |title=Монголын Бокс 60 жилд |location=Улаанбаатар |year=2011 |pages=65–66 |language=mn }}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.uukhai.net/index.php/entertainment/music/index.php?mcmodule=news&newsid=124] (Археологич Д.Баяр: Бурхан Халдун уулын орчимд Чингис хааныг оршуулж, онголсон гэдэг нь тодорхой болж байгаа) * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=45459:Arhyeologich+D.Bayar:+Bileg+haanii+altan+titmiig+1000+jiliin+daraa+arhangaigaas+olson&Itemid=54] (Археологич Д.Баяр: Билэг хааны алтан титмийг 1000 жилийн дараа архангайгаас олсон) * [https://web.archive.org/web/20110823051844/http://news.gogo.mn/r/60897] (Археологич Д.Баяр: Монголд 300 гаруй хот суурингийн үлдэгдэл бий) * [https://web.archive.org/web/20120320125936/http://www.travelnews.mn/index.php?songolt=content&task=content_item&id=2247&menu_id=606] (Археологич Д.Баяр: Нүүдэлчдийн түүхийн өлгий болсон Орхон гол сүйдсэнд харамсч байна) * [https://web.archive.org/web/20120322133817/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=117773:%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%87+%D0%94.%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80:+%D0%9E%D0%BB%D0%B7+%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B3+%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD+%D1%85v%D0%BCvv%D1%81+%D0%B8%D1%85+%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D0%B3+%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B2%D0%B8%D0%B9&Itemid=238] (Археологч Д.Баяр: Олз ашиг хайсан хvмvvс их овоог тоночихвий) * [https://web.archive.org/web/20101114174032/http://www.orloo.info/readfull/life/5925-emgenel] (Mongolian) * [https://web.archive.org/web/20110613041908/http://www.inform.kz/kaz/article/1123634 Алматыда түркі әлемін зерттеуші ғалымдар бас қосты] Kazinform (Kazakhstan) * [http://irq.kaznpu.kz/?lang=k Turk Bitig] * [http://hawaii.edu/korea/biblio/gen_generalstudies.html Korean History] * [https://web.archive.org/web/20100610015012/http://muze.sabanciuniv.edu/exhibition/exhibition.php?lngExhibitionID=72&bytSectionID=3&bytLanguageID=2 Sakıp Sabancı Museum] * [https://web.archive.org/web/20120315071515/http://www.archaeology.mas.ac.mn/] {{DEFAULTSORT:Баяр, Довдойн}} [[Ангилал:Монголын археологич]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Германы Археологийн Хүрээлэнгийн гишүүн]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] kf7v272c2xv51pqv93mahzpwf77xde6 0 22952 866334 675680 2026-08-16T10:02:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 866334 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1997|1990-ээд он|XX зуун}} == Энэ онд болсон үйл явдлууд == === 1-р сар === * 1-нд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Кофи Аннан]] болж 2007 оны 1-р сарын 1 хүртэл ажилласан. * 15-нд Израилийн Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] болон Палестины Засаг захиргааны ерөнхийлөгч [[Ясир Арафат]] нарын Эрец хотод уулзсан. * 19-нд [[Пётр Стоянов]] Болгарын Ерөнхийлчийн албан тушаалд очсон. * 20-нд [[Билл Клинтон]] АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд хоёр дахь удаагаа очсон. === 2-р сар === * 4-нд [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африкийн Бүгд найрамдах Улсын]] Үндсэн хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн. * 6-нд [[Перу]] болон [[Казахстан]] улсууд [[дипломат харилцаа]] тогтоосон. * 13-14-нд АСЕАН болон Европын Холбооны 25 орон, Хятад, Өмнөд Солонгос, Японы Гадаад хэргийн сайд нарын анхны уулзалт Сингапурт болсон. * 23-нд [[Баир Жамсуев|Баир Жамсуевыг]] ОХУ-ын Буриадын Агин-Буриадын өөртөө засах тойргийн захирагчаар сонгов. === 3-р сар === * 1-нд АНУ-д анхны DVD болон DVD тоглуулагч худалдаанд гарсан. * 1-нд [[Роберт Кочарян]] Арменийн Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болжээ (3-р сарын 20-нд албан тушаалдаа орсон). * 2-нд Румыны хаан [[I Михай]] тус улсад социалист дэглэмийг түлхэн унагасны дараа боломжтой болсон тул эх орондоо буцаж ирсэн. * 5-нд Умард болон Өмнөд Солонгос улсууд сүүлийн 25 жилийн хугацаанд анх удаа хэлэлцээр хийв. * 9-нд Бүрэн [[нар хиртэлт]] болж, Монгол, Орос болон Хятадын нутгаас ажиглах боломжтой байсан. * 24-нд 69 дэх удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслол болж "Англи өвчтөн" кино шилдэг киногоор шалгарсан. * 31-нд Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] Оросын бүх албан тушаалтнуудыг Орос машин унахыг шаардсан зарлиг гаргав. === 4-р сар === * 2-нд Орос, Беларусь улсууд Холбоотны улс байгуулах гэрээ байгуулсан. * Польш Үндсэн хуулиа батлав. * 23-нд Оросын Борис Ельцин, Хятадын удирдагч [[Жян Зэминь]] нар олон туйлт ертөнц болон дэлхийн шинэ дэг журмыг бий болгох тухай хамтарсан Тунхаглал гаргав. Улмаар Талууд гуравдагч орнуудын эсрэг чиглээгүй, урт хугацааны шинэ төрлийн улс хоорондын харилцааг баталгаажуулав. === 5-р сар === * 1-нд Их Британийн парламентын сонгуульд [[Тони Блэр|Тони Блэрийн]] тэргүүлсэн [[Лейборист нам (Их Британи)|Лейборист нам]] ялалт байгуулав. * 18-нд МАХН-ын нэр дэвшигч [[Нацагийн Багабанди]] Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулав (62.5%-ийн санал авч) (тэрээр 6-р сарын 20-нд албан тушаалдаа орсон). * 23-нд ОХУ-ын Стратегийн пуужингийн хүчний командлагч асан [[Игорь Сергеев]] Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар томилогдов. * Беларусь, Оросын Холбооны Дүрмэнд гарын үсэг зурав. * Энэтхэгт газар хөдлөлт болов. * Мохаммад Хатами сонгуульд 69,5% авч Ираны ерөнхийлөгч болов. * 28-нд Орос, Украины засгийн газрын тэргүүнүүд Киевт Хар тэнгисийн флотыг хуваах нөхцлүүдийн тухай хэлэлцээр, Оросын Хар тэнгисийн флотын Украины нутаг дэвсгэрт байх статус, нөхцлийн тухай хэлэлцээр, Хар тэнгисийн флотыг хуваах болон Оросын Хар тэнгисийн флотын Украины нутаг дэвсгэрт байхтай холбоотой харилцан тохиролцооны тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурав. * 31-нд Киев хотноо Орос, Украины Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]], [[Леонид Кучма]] нар Орос, Украины хоорондын Найрамдал, хамтын ажиллагаа, түншлэлийн Гэрээнд гарын үсэг зурж Талууд бие биенийхээ нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх үүрэг хүлээсэн. === 6-р сар === * 1-нд Францад болсон парламентын ээлжит бус сонгуулийн хоёрдугаар шатанд Социалистууд ялалт байгуулсан. * 3-нд Францын Ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] Францын Ерөнхий сайдаар Лионель Жоспеныг томилж, засгийн газар байгуулахыг даалгав. * 30-нд [[Азийн санхүүгийн хямрал]] эхлэв. === 7-р сар === * 1-нд [[Хонконг]] (Сянган) Хятадын хяналтанд оров. * 5-нд Камбожид улс төрийн хямрал болж төрийн эргэлт болов. [[Хун Сен]] хунтайж Нородом Ранариддыг засгийн газрын тэргүүний албан тушаалаас нь огцруулснаа зарлаж хоёр ерөнхий сайдыг дэмжигчдийн хооронд улс орон даяар олон нийтийн үймээн самуун, зэвсэгт мөргөлдөөн дэгдсэн. Хоёр өдрийн мөргөлдөөний дараа Хун Сен ялалт байгуулав. * 6-нд Казахстаны парламент нийслэлийг [[Алма-Ата]] хотоос [[Акмола|Акмолу]] хот руу нүүлгэх шийдвэр гаргав. * 8-9-нд [[НАТО]]-гийн төр, засгийн тэргүүнүүд [[Мадрид]] хотод уулзаж Унгар, Чех, Польш улсуудыг элсэх хэлэлцээрийг эхлүүлэх шийдвэр гаргав. * 9-нд Украин улс НАТО-тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулав. * 27-нд [[Борис Говорин]] ОХУ-ын [[Эрхүү муж|Эрхүү мужийн]] захирагчаар сонгогдов. === 8-р сар === * 5-нд [[Аслан Масхадов]] болон түүний талынхан Орос улсаас дайн дэгдээсний нөхөн төлбөрт 25,8 тэрбум ам.доллар гаргаж өгөхийг шаардав. * 11-нд Албани улсаас НҮБ-ын цэргүүдийг гаргасан. * 31-нд Британийн [[Диана гүнж]] ослоор нас барсан. === 9-р сар === * 12-18-нд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] 15-р Их хурал Бээжин хотноо болж [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопины]] онолыг намын тэргүүлэх үзэл суртал гэж хүлээн зөвшөөрсөн. * 19-нд Лаос, Казахстан улсууд дипломат харилцаа тогтоосон. === '''10-р сар''' === * 8-нд [[Ким Жон Ил|Ким]] [[Ким Жон Ил|Жон Ил]] албан ёсоор Умард Солонгосын удирдагчийн албан тушаалд очив. * 31-нд [[Ежи Бузек]] Польшийн Ерөнхий сайд болов. === 11-р сар === * 2-нд Оросын [[Красноярск]] хотод болсон ОХУ-ын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]], Японы Ерөнхий сайд [[Хашимото Рюүтаро|Хашимото]] [[Хашимото Рюүтаро|Рюүтаро]] нарын албан бус уулзалтын үеэр 2000 он гэхэд хоёр улсын хооронд энхийн гэрээ байгуулахаар тохиролцов. * 9-11-нд Борис Ельцин [[Хятад]] улсад айлчилж Орос-Хятадын хилийн зурвасыг эцэслэн тогтоох ажил бодитоор дууссаныг зарласан Хамтарсан Тунхаглал, Орос-Хятадын хамтарсан мэдэгдлийг батлах зэрэг хэд хэдэн баримт бичигт гарын үсэг зурсан. * 11-нд Гүржийн парламент "Цаазаар авах ялыг бүрэн халах тухай" хуулийг батлав. === 12-р сар === * 1-нд Европын Холбоо болон Оросын хооронд байгуулагдсан Түншлэл ба хамтын ажиллагааны хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болсон. * 1-нд Австри [[Шенгений бүс|Шенгений бүсэд]] нэгдсэн. * 6-нд Оросын Агаарын цэргийн хүчний Ан-124 цэргийн тээврийн онгоц Эрхүү хотод орон сууцны барилга мөргөн унаж, 72 хүн амиа алджээ. * 10-нд Японд [[Тоёота Приус|Toyota Prius]] автомашин худалдаанд гарч эхэлсэн. * 19-нд [[Жэймс Камерон|Жэймс Камероны]] найруулсан, 20-р зууны хамгийн өндөр орлоготой кино болох [[Титаник|"Титаник" кино]] АНУ-д нээлтээ хийлээ. * 19-нд [[Ким Дэ-жүн]] Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулав. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == == Энэ онд үргэлжилсэн үйл явдлууд == * Анголын иргэний дайн * Алжирын иргэний дайн * Зүүн Тимор дахь дайн * Бирмийн иргэний дайн * Суданы хоёрдугаар иргэний дайн * Шри Ланкийн иргэний дайн * Турк-Курдын мөргөлдөөн * Араб-Израилийн мөргөлдөөн * Сомалийн иргэний дайн * Афганистаны иргэний дайн * Кашмирын мөргөлдөөн * Гүрж-Өмнөд Осетийн мөргөлдөөн * Гүрж-Абхазын мөргөлдөөн * Карабахын мөргөлдөөн * Транснестрийн мөргөлдөөн * Югославын дайн * Балбын иргэний дайн [[Ангилал:1997 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] mv69euoibobtl8ax1z7kos5jyk6saby 0 28125 866311 865846 2026-08-16T05:40:49Z Egzs 88168 866311 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- |31 | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="2" | 32 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- |33 | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==== Насны статистик ==== 1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.<ref>{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}</ref> Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |Д.д !Нэр !Төрсөн он !Нас !Томилогдсон !Алба хашсан хугацаа !Нэмэлт тайлбар |- |17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}} |1933 |59 |1992 |{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон |- |18 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}} |1955 |41 |1996 |{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног | |- |19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>1 дэх томилгоо</small>''}} |1963 |35 |1998 |{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон |- |20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}} |1957 |41 |1998 |{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}} |1961 |38 |1999 |{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног | |- |22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}} |1958 |42 |2000 |{{Age in days|2000|7|26|2004|8|20}} хоног | |- |23 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>''<small>2 дахь томилгоо</small>''}} |1963 |41 |2004 |{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног | |- |24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}} |1964 |42 |2006 |{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног | |- |25 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}} |1956 |51 |2007 |{{Age in days|2007|11|22|2009|10|29}} хоног | |- |26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}} |1963 |46 |2009 |{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног | |- |27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}} |1958 |54 |2012 |{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног | |- |28 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}} |1969 |45 |2014 |{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног | |- |29 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} |1973 |43 |2016 |{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног | |- |30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} | rowspan="2" |1968 | rowspan="2" |49 | rowspan="2" |2017 | rowspan="2" |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног | rowspan="2" | |- |31 |- |32 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} | rowspan="2" |1980 | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |2021 | rowspan="2" |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног | rowspan="2" |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан |- |33 |- |34 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}} |1970 |56 |2025 |{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног | |- |35 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}} |1987 |39 |2026 |{{Age in days|2026|3|30}} хоног |Одоогийн ерөнхий сайд |} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] ek6hy6bk3xs2y6c50x50nwd9yylbuur 0 36159 866281 866236 2026-08-15T15:03:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 866281 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жулиа Робертс | зураг = Julia Roberts 2011 Shankbone 3.JPG | тайлбар = Робертс [[2011]] оны [[Трайбекагийн кино наадам]]д. | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1967|10|28}} | төрсөн_газар = [[АНУ]], [[Атланта]] | жинхэнэ_нэр = Жулиа Фиона Робертс | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] }} '''Жулиа Фиона Робертс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Julia Fiona Roberts'', [[1967 он|1967 оны]][[10 сарын 28|10-р сарын 28-нд]] ''төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]] юм. [[Дэлхий|Дэлхий даяар]] 464 сая [[Америк доллар|долларын]] ашиг олсон [[Романтик инээдмийн кино|романтик инээдмийн]] ''[[Хөөрхөн хүүхэн]]'' (1990) [[кино]]нд тоглож алдаршсан. Тэрээр хэд хэдэн төрөл жанрын гол дүрүүдээрээ алдартай бөгөөд [[Оскарын шагнал]], Британийн Академийн Кино шагнал, гурван [[Алтан бөмбөрцөг]] зэрэг янз бүрийн шагнал хүртсэн. Тэрээр драма, триллер, бие даасан кинонд тоглохоосоо өмнө романтик инээдмийн болон блокбастер кинонд дур булаам дүрүүдийг бүтээснээрээ алдартай болсон. [[Эрин Брокович (кино)|Эрин Брокович]] (2000) кинонд ажилгүй, ганц бие, гурван хүүхдийн эх [[Эрин Брокович]]ийн дүрийг бүтээж [[Оскарын шагнал]]ыг [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн]] төрөлд шагнал хүртжээ. 25 сая доллараар ''[[Мона Лизагийн инээмсэглэл]]'' (2003) кинонд тоглосон ''хамгийн'' өндөр ханштай эмэгтэй жүжигчдийн нэг Робертс [[Хиндү шашин|хиндү]] болон [[Буддын шашин]]тай<ref>{{cite news|last=Blake|first=Heidi|title=Julia Roberts: I'm a Hindu|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/7928961/Julia-Roberts-Im-a-Hindu.html|accessdate=June 20, 2013|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=August 5, 2010}}</ref> бөгөөд [[1999]] онд [[Монгол]]д зочилж байв. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * {{IMDb name|210}} * {{IBDB name|403590}} * {{amg name|60634}} * {{people.com}} * {{rotten-tomatoes-person|julia_roberts}} {{DEFAULTSORT:Робертс, Жулиа}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Атлантагийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] hlzvznoh0snxspdsjghw7yh7qrvpssj 0 39524 866282 866221 2026-08-15T15:06:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 866282 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Wrestling Palace.jpg|thumb|[[Монгол бөхийн өргөө|Бөхийн Өргөө]]]] Монгол оронд уламжлалт спортын төрлүүдээс гадна хөл бөмбөг, чөлөөт бөх, сагсан бөмбөг, жүдо зэрэг олон спорт хөгжиж байна. [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]] нь Монгол улсад спортыг хөгжүүлэх, олимпизмийн хөдөлгөөнийг дэлгэрүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулж байна. [[Эрийн гурван наадам]] болох [[морины уралдаан]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] нь Монгол даяар хамгийн их тархсан, хамгийн олон үзэгчтэй спортын төрлүүд юм. Наадмын үеэр [[шагай харвах]] тэмцээнүүд ч гэсэн болдог. Хамгийн их дэлгэрсэн спорт бол эрийн гурван наадмын гол төрөл, [[үндэсний бөх]] юм. Монгол бөхийг анх 7000 жилийн өмнө үүссэн гэж түүхчид үздэг байна. Монгол бөхөөр элдэв маргааныг цэгцлэж шийдвэрлэх явдал нь [[Монголын нууц товчоо|Монголын нууц товчоонд]] ч гардаг ажээ. Улсын бөхийн тэмцээнүүдэд улсын өнцөг булан бүрээс хэдэн зуун бөхчүүд ирж өрсөлддөг. Сүүлийн үед [[ширээний теннис]], [[жүдо]], [[сагсан бөмбөг]], [[хөлбөмбөг]] ихээхэн дэлгэрч, монгол тамирчид эдгээр төрлүүдээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилттай оролцож байна. Монголчууд 1990-ээд оны сүүлчээс [[Япон]]ы [[сүмо]] бөхөд хүчээ сорих болж, өндөр амжилт гаргаж ирсэн. 2003 онд [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Асашёорюү]] нь анхны монгол Ёкозүна (сүмогийн аварга) болсон ба 2007 онд [[Мөнхбатын Даваажаргал|Хакүхо]] хоёр дахь, 2012 онд [[Даваанямын Бямбадорж|Ама]] гуравдахь, 2014 онд [[М. Ананд|Какүрюү]] 4 дэх монгол Ёкозүна болжээ. Одоогоор буюу 2025 оны байдлаар Монгол Улсын тамирчид [[Зуны Олимпын наадам|зуны Олимпын наадмаас]] 2 алт, 12 мөнгө, 17 хүрэл медаль хүртээд буй. Жүдогийн 100 кг-ийн жинд [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Бээжингийн олимп (2008 он)|Бээжингийн Олимпын]] үеэр Монголын анхны алтан медалийг авчирсан.<ref>{{cite web | url = http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/15/mongolia.medal/index.html | title = Mongolia wins first-ever gold medal | author = Mark Bixler | publisher = CNN.com/world sport | date = 2008-08-15 | retrieved = 2008-08-16 | access-date = 2015-06-06 | archive-date = 2008-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080822162813/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/08/15/mongolia.medal/index.html | url-status = dead }}</ref> Тэрээр 4 жилийн дараа олимпоос мөнгөн медаль зүүснээр Олимпын хос медальтай Монголын анхны тамирчин болсон. Мөн Олимпын хүрэл медальт [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] нь Монголоос төрсөн жүдогийн анхны дэлхийн аварга юм. [[Буудлага|Буудлагын төрөлд]] монгол эмэгтэйчүүд амжилт үзүүлэх болсон. [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] нь хоёр удаагийн дэлхийн аварга, Олимпын хүрэл медальт (одоо [[Герман]]ы иргэн болсон) тамирчин бөгөөд [[Отрядын Гүндэгмаа]] нь Олимпын мөнгөн медальтай. [[Сонирхогчдын бокс]]ын төрөлд сүүлийн үед ихээхэн амжилт гаргаж байна. Бээжингийн олимпод 4 боксчин оролцсоноос [[Энхбатын Бадар-Ууган]] алт, [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] мөнгөн медаль авсан. П.Сэрдамба 2009 онд Монголын тамирчдаас анх удаа дэлхийн аварга болсон. [[Байт харваа]]ны төрөлд [[Бээжингийн паралимп]]аас [[Дамбадондогийн Баатаржав]] алтан медаль авсан. [[Хүндийн өргөлт]]ийн төрлөөр [[Мөнхжанцангийн Анхцэцэг]] 2017 онд Монголдоо анх удаа Дэлхийн АШТ-ий хүрэл медаль авчирчээ. [[Хөлбөмбөг]] нь залуучууд, хүүхдүүдийн дунд түгээмэл болсон. 1990-ээд оноос Монголын хөлбөмбөгийн шигшээ нь дахин тоглох болсон боловч том хэмжээний тэмцээнд орж чадаагүй л байна. [[Лондоны олимп (2012 он)|2012 оны зуны олимпоос]] Монгол Улс алтан медаль авч чадаагүй ч түүхэндээ хамгийн олон буюу 5 медаль хүртжээ. ==Аэробик== ==Байт харваа== {{гол|Байт харвааны ДАШТ}} Байт харваа нь Монголын спортын гол төрлүүдийн нэг болдог. === [[:en:World Archery Championships|ДАШТ]] === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- |{{алтан медаль}} || [[Должингийн Дэмбэрэл]] || [[:en:1971 World Archery Championships|1971 Их Британи, Кардифф]] || эмэгтэйчүүдийн ганцаарчилсан төрөл<ref>[http://www.worldarchery.org/MEDIA/AllNews/tabid/1325/CategoryID/292/ArtMID/1693/ArticleID/7488/language/fr-FR/Default.aspx Olympic Solidarity contribution to Mongolian Archery]</ref> |} == Бенди== Монголын бендийн баг [[:en:Bandy_World_Championship_2014#Final_standings_2|2014]] оны ДАШТ-д B дивизионы 9 багаас 6-д оржээ. ==Биллъярд== ==Бокс== {{гол|Олимпын боксын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн}} Бокс Монголд 1948 оноос хөгжиж эхэлжээ. 1960-аад онд 3 жил орчим социалист үзэл сурталд тохирохгүй гэж хориглосоны дараа эргэн сэргэжээ. СГЗ, яруу найрагч С.Оюун боксыг эргэн хөгжүүлэх талаар идэвхтэй санал санаачилга гаргаж байсан байдаг. Куба улс мэргэжлийн боксыг мөн адил шалтгаанаар хориглож байсан ч сүүлийн үед мэргэжлийн боксыг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. 1970 оноос боксын УАШТ зохиогдож эхэлжээ. ==Буудлага== === [[:en:ISSF World Shooting Championships|ДАШТ]]=== {| class="wikitable sortable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- | {{алтан медаль}}|| [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] || [[:en:10 metre air pistol#World Championships.2C Women|1998 Испани, Барселон]] ||эмэгтэйчүүдийн 10 метрийн хийн гар буу |- |{{хүрэл медаль}}||[[Отрядын Гүндэгмаа]] ||[[:en:2006 ISSF World Shooting Championships|2006]] [[Хорват]], [[Загреб]]||эмэгтэйчүүдийн 25 метрийн гар буу |- |{{хүрэл медаль}} ||[[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]], Д.Оюун|| 1998 Испани|| эмэгтэйчүүдийн багийн 10 метрийн хийн гар буу |- |{{мөнгөн медаль}} ||[[Отрядын Гүндэгмаа]], [[Цогбадрахын Мөнхзул]], Т.Баярцэцэг|| [[:en:2014 ISSF World Shooting Championships|2014 Испани]]|| эмэгтэйчүүдийн багийн 25 метрийн гар буу |} ===[[:en:Asian Shooting Championships|Тивийн АШТ]]=== ==Бүстэй бөх== ==Волейбол== ==Гимнастик== ==Даам== ==Дартс== ==Дугуйн спорт== ===Монгол улс дугуйн ДАШТ-д === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Тамирчин !! Он !! Төрөл |- |{{хүрэл медаль}}||[[Жамсрангийн Өлзий-Орших]]|||1997|| |- |{{мөнгөн медаль}} ||[[Жамсрангийн Өлзий-Орших]]|| 2002|| |} == Хоккей== Монголын хоккейн баг ДАШТ-ий доод (D) дивизионд хэд хэдэн удаа оролцож байсан ба 2007 онд C буюу дээрээсээ 3 дахь дивизионд дэвшин оролцсон нь ДАШТ-д гаргасан хамгийн том амжилт болжээ. Сонирхуулахад Канадчууд Монголын хоккейчидтой уулзахдаа дундад зууны үеийн монголчууд анх хоккейг үүсгэсэн гэсэн байдаг. ==Хөл бөмбөг== ==Жиүжицү== Жиүжицү 2007 оноос Монголд дэлгэрчээ. ==Жүдо== {{гол|Жүдогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Жүдогийн Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} Эрэгтэйчүүдийн УАШТ 1977, эмэгтэйчүүдийн УАШТ 1992 оноос, багийн УАШТ 2012 оноос зохиогдож байна. ===Дэлхийн жүдогийн мастеруудын тэмцээн=== Энэ тэмцээнд жин тус бүрт дэлхийд чансаагаараа эхний 16-д орсон тамирчдыг оролцуулдаг. Зарим тамирчин оролцоогүй тохиолдолд чансаагаараа 16-с хойш бичигдсэн тамирчид орж болдог. {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Байр !! Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{алтан медаль}}|| ||[[Санжаасүрэнгийн Мияарагчаа]] ||2010 [[Сувон]], [[өмнөд Солонгос]]<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/6464/ judoinside.com]</ref>||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}}|| ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2011 [[Баку]], [[Азербайжан]]<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/7108/ judoinside.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804/cikk1205-Galeria_mutat |title=International Judo Federation |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002195227/http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804/cikk1205-Galeria_mutat |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||[[Баттулгын Тэмүүлэн]] ||2011 ||эрэгтэй 100&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}}|| ||Санжаасүрэнгийн Мияарагчаа||2012<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/7303/ judoinside.com]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/News/cikk2099 |title=intjudo.eu |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140716144917/http://intjudo.eu/News/cikk2099 |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}}|| ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2012 ||эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}} ||align=center|2 ||[[Ганбатын Болдбаатар]] ||2013, [[Тюмень]], [[ОХУ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.worldjudoday.com/en/IJF-News-17-World-Judo-Masters-Tyumen-2013-DAY-1-113.html?nc=27&e=bm1lc3NuZXJAaWpmLm9yZw%3D%3D |title=worldjudoday.com |access-date=2014-09-17 |archive-date=2013-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005010403/http://www.worldjudoday.com/en/IJF-News-17-World-Judo-Masters-Tyumen-2013-DAY-1-113.html?nc=27&e=bm1lc3NuZXJAaWpmLm9yZw== |url-status=dead }}</ref> ||эрэгтэй 60&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center|2 || [[Сайнжаргалын Ням-Очир]]||2013||эрэгтэй 73&nbsp;кг |- | {{хүрэл медаль}}||align=center|2 ||[[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] ||2013 || эрэгтэй 66&nbsp;кг |- |{{мөнгөн медаль}}||align=center|2|| [[Адъяасамбуугийн Цолмон]]||2013<ref>[http://www.judoinside.com/event/view/8741/ Judoinside.com]</ref>||эмэгтэй 52&nbsp;кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center|2 ||[[Доржсүрэнгийн Сумъяа]]||2013<ref>{{Cite web |url=http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804-Galeria_mutat_n |title=intjudo.eu |access-date=2014-09-17 |archive-date=2014-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141001115608/http://www.intjudo.eu/Galery/cikk1804-Galeria_mutat_n |url-status=dead }}</ref>||эмэгтэй 57&nbsp;кг |} ==Заалны хөл бөмбөг буюу [[Футзал]]== ==Каратэ== ==Кикбокс== ==Кураш бөх== [[Кураш]] нь [[түрэг]] үндэсний бөхийн тэмцээн бөгөөд [[Узбекистан]] улс сүүлийн жилүүдэд олон улсын хэмжээнд хөгжүүлэх болжээ. ===Монгол улс кураш бөхийн ДАШТ-д=== {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Байр !! Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Доржготовын Цэрэнханд]]||2007||эмэгтэй +63 кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Доржготовын Цэрэнханд]]||2007||эмэгтэй үнэмлэхүй кг |- |{{алтан медаль}} ||align=center| ||[[Мөнхбатын Уранцэцэг]]||2007||эмэгтэй 48 кг |} 3х3 сагсан бөмбөг хөгжиж байгаа. ==Пауэрлифтинг== 2003 онд холбооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Баттулга, улсын гарьд Д.Рагчаа, улсын начин П.Моломжамц, Пауэрлифтингийн дэлхийн аварга Б.Алтангэрэл тэргүүтэй хүмүүс Монголын пауэрлифтингийн нэгдсэн холбоог байгуулсан түүхтэй. ==Самбо== {{гол|Самбогийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ==Сонгомол бөх== ==Сумо== ==Олон улсын Таеквондо== ==Ушу== ==Холимог тулааны урлаг== ==Хөл бөмбөг== ==Хүндийн өргөлт== ==Чөлөөт бөх== {{гол|Монгол улс бөхийн төрлүүдийн ДАШТ-д|Бөх барилдааны Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} ==Универсиад== Монгол улс анх 1965 онд [[:en:Universiade|Универсиадад]] оролцжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1224509 |title=Дэлхийн “Универсиад” их наадамд анх удаа сагсанбөмбөгийн төрөлд өрсөлдөнө |access-date=2014-05-13 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116204132/http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=1224509 |url-status=dead }}</ref> {| class=wikitable |- !colspan=10| Зуны Универсиад |- ! Он |! bgcolor="gold" | '''Алт''' |! bgcolor="silver" | '''Мөнгө''' |! bgcolor="CC9966" | '''Хүрэл''' !Байр |- |- align=center |[[:en:1973 Summer Universiade#Medal table|1973 Зөвлөлт, Москва]]|| 1 || 0|| 1||16 |- align=center |[[:en:1977 Summer Universiade#Medal table|1977]]||1 || 0||2||15 |- align=center |[[:en:1999 Summer Universiade#Medal table|1999]]||1 || 0||2||26 |- align=center |[[:en:2003 Summer Universiade#Medal table|2003]] || || || 1||45 |- align=center |[[:en:2005 Summer Universiade#Medal table|2005]] ||1 || || ||37 |- align=center |[[:en:2007 Summer Universiade#Medal table|2007]] ||1 ||1 || ||37 |- align=center |[[:en:2009 Summer Universiade#Medal table|2009]] || ||2 ||1 ||45 |- align=center |[[:en:2011 Summer Universiade#Medal table|2011 Хятад]] || ||4 || ||43 |- align=center |[[:en:2013 Summer Universiade#Medal table|2013 Орос]] ||3||6 ||16 ||20 |- align=center |} == Эшлэл == {{reflist}} == Мөн үзэх== *[[Монгол Улс Олимпод]] ==Гадаад холбоос== *[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/world_olympic_dreams/8745596.stm Mongolia's boxing hero ready for the fight] *[http://www.youtube.com/watch?v=LeBa7UrluG0 Mongolian boxer Badar-Uugan on BBC World Olympic Dreams. pt 1/2] *[http://www.youtube.com/watch?v=sr56TAerKdw Mongolian boxer Badar-Uugan on BBC World Olympic Dreams. pt 2/2] *[http://amateur-boxing.strefa.pl/ Amateur-boxing.strefa.pl - The results] *[http://boxrec.com/ Boxrec.com] *[http://www.youtube.com/watch?v=Tk9m-LDXkg0 Light Welter (64kg) R16- Mehdi T. (IRI) VS Munkh Erdene U. (MGL)-2011 AIBA World Champ] *[http://www.youtube.com/watch?v=by0gu-tCjEM Finals - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=RUE_NiEvuJg Finals (Session 2) - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=MMqAK1Gx47Q Semi Finals (Session 1) - Asian Olympic Qualifying Event 2012] *[http://www.youtube.com/watch?v=JVBbJWVWIcM Fly (52kg) SF - Susa (JPN) vs Nyambayar (MGL) - 2012 AIBA Asian Olympic Qualifying Event] *[http://amateur-boxing.strefa.pl/Tournaments/Mongolia.html Ulaanbaatar Tournament 1969-1990] [[Ангилал:Монголын спорт| ]] bnr8qoinr7r7vwv0z6xx6tmq2cxq5ju 0 39660 866252 741859 2026-08-15T14:31:54Z Enkhsaihan2005 64429 866252 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бистрица-Насауд тойрог | native_name = Județul Bistrița-Năsăud | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] |image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = infobox | perrow = 1/2/1 | caption_align = center | image1 = Cobilița Lake, Bistrița-Năsăud.jpg | caption1 = Колибица нуур | image2 = Biserica evanghelică.C.A.JPG | caption2 = [[Бистрица]] | image3 = RO BN Nasaud 2016 (17) (cropped).jpg | caption3 = [[Нэсэуд]] }} | image_flag = Flag-of-bistrita-nasaud-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema Bistrita-Nasaud.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Bistrita-Nasaud in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Бистрица-Насауд тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Баруун Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Баруун Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бистрица]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Эмиль Раду Молдован|ro}} | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Теофил-Юлиан Чоарбэ|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5355 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 26-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 1 | population_footnotes = | population_total = 295988 | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 32-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 42wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x63]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BN⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$4.040&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = ДНБ [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$13,649 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.portalbn.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bn.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Би́стрица-Насау́д тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Bistriţa-Năsăud}} [{{IPA|ˈbistritsa nəsəˈud}}] ({{Audio|Ro-Bistrița Năsăud.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 286.225<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Насауд тойрог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Бистрица-Насауд тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 2t0wnumat6v0rxxwqnjnlfeuu14n7h6 0 39661 866254 775382 2026-08-15T14:36:35Z Enkhsaihan2005 64429 866254 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Ботошани тойрог | native_name = Județul Botoșani | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = Colaj la Judetul Botosani.jpg | image_caption = | image_flag = Flag-of-botosani-county.jpg | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Botosani.svg|65px]] | shield_link = | image_map = Botosani in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Ботошани тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Хойд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Хойд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Зүүн Хойд Молдав]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Ботошани]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_name = [[Валериу Ифтиме]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Дан Некифор|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4986 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 29-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | coordinates = {{coord|47.84|26.82|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 22-т]] | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_note = | unit_pref = Metric | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 71wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x31]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BT⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.726&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$4,180 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://www.cjbotosani.ro/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bt.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Ботоша́ни тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Botoşani}} [{{IPA|botoˈʃanʲ}}], {{Audio|Ro-Botoșani.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]], 412.626 хүнтэй «жудец».<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:51:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Botoșani County‎|Ботошани тойргийн зургийн цомог}} * [http://botosani-county.map2web.eu/ Ботошани тойргийн газрын зураг] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Ботошани тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 5kiahbdtmvumnch5hwcns8xls1yi3pe 0 39662 866277 749857 2026-08-15T14:59:21Z Enkhsaihan2005 64429 866277 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Брашов тойрог | native_name = Județul Brașov | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 2/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Biserica Neagra, Brasov, Romania.jpg |alt1 = |caption1 = [[Хар сүм (Брашов)|Брашов Хар сүм]] |image2 = Bran-Castle-Transylvania-0101.jpg |alt2 = |caption2 = [[Бран цайз]] |image5 = 004 MG 3253 Viscri 004.jpg |alt5 = |caption5 = [[Вискригийн бэхлэгдсэн сүм]] |image3 = Cetatea Făgăraș 05.jpg |alt3 = |caption3 = [[Фэгэраш бэхлэлт]] |image4 = Poiana - panoramio (1).jpg |alt4 = |caption4 = [[Пояна Брашов]] |image6 = Bauernburg Rasnov.jpg |alt6 = |caption6 = [[Рышнов цайз]] |image7 = BRS-05-14-Cetatuia07.jpg |alt7 = |caption7 = {{ill|Брашов цайз|ro|Cetățuia de pe Strajă}} |image8 = Prince Charles's Guesthouse at Viscri - panoramio.jpg |alt8 = |caption8 = Вискри дэх [[III Чарльз]]ын байшин }} | image_flag = Flag-of-Brașov-County.png | image_shield = [[File:Stema judetul brasov nou.png|65px]] | shield_link = | image_map = Brasov in Romania.svg | map_caption = Румын дахь Брашов тойргийн байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Төв хөгжлийн бүс (Румын)|Төв]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Трансильвани]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Брашов]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Адриан Вештя]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Михай-Каталин Васий|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 5363 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 25-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.79|25.28|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 13-т]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 50wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x68]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BV⁵ | blank1_name = [[ДНБ]] нэрлэсэн | blank1_info = US$ 14.070&nbsp;тэрбум (''2025'') | blank2_name = [[ДНБ]] [[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$ 25,740 (''2025'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.judbrasov.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bv.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] | official_name = | image_seal = }} '''Брашо́в тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Braşov}} [{{IPA|braˈʃov}}]; {{Audio|Ro-Brașov.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 549.217<ref name="vz2011" /> хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brașov County|Брашов тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20211019203949/http://cjbv.ro/ Брашов Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Брашов тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 46nh3go3s1rihihgcyx0768fd1umeic 0 39663 866255 741906 2026-08-15T14:40:48Z Enkhsaihan2005 64429 866255 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Браила тойрог | native_name = Județul Brăila | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBrăila.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Brăila.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Braila.svg|65px]] | image_map = Braila in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Браила]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Франчиск-Юлиан Кириак|ro}} | leader_title1 = [[Префект]]² | leader_name1 = {{ill|Юлиан Тимофей|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4766 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 32-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.11|27.68|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 30-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 172,533 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 81wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x39]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.930&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,315 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjbraila.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[http://www.prefecturabraila.ro Тойргийн префектур] }} '''Браи́ла тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Brăila}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 321.212<ref name="vz2011" /> хүнтэй хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila County|Браила тойрог}} * [http://www.cjbraila.ro/ Браила Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Браила тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] 9fppfh2vdgg3a9a7y7a6w4ndublvytr 866261 866255 2026-08-15T14:44:31Z Enkhsaihan2005 64429 866261 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Брэила тойрог | native_name = Județul Brăila | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBrăila.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Brăila.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Braila.svg|65px]] | image_map = Braila in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Брэила]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Франчиск-Юлиан Кириак|ro}} | leader_title1 = [[Префект]]² | leader_name1 = {{ill|Юлиан Тимофей|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4766 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 32-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.11|27.68|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 30-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 172,533 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 81wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x39]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.930&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,315 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjbraila.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[http://www.prefecturabraila.ro Тойргийн префектур] }} '''Брэила тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Brăila}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 321.212<ref name="vz2011" /> хүнтэй хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila County|Брэила тойрог}} * [http://www.cjbraila.ro/ Брэила Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Брэила тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] b1dfjj7n9ckbyrkp93337x3g9323jbo 866262 866261 2026-08-15T14:44:55Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Браила тойрог]] to [[Брэила тойрог]] 866261 wikitext text/x-wiki {{short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Брэила тойрог | native_name = Județul Brăila | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBrăila.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Brăila.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema judetului Braila.svg|65px]] | image_map = Braila in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Брэила]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_name = {{ill|Франчиск-Юлиан Кириак|ro}} | leader_title1 = [[Префект]]² | leader_name1 = {{ill|Юлиан Тимофей|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 4766 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 32-т]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.11|27.68|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 30-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = 172,533 | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 81wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x39]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BR⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$1.930&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$6,315 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [http://www.cjbraila.ro Тойргийн зөвлөл]<br />[http://www.prefecturabraila.ro Тойргийн префектур] }} '''Брэила тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Brăila}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 321.212<ref name="vz2011" /> хүнтэй хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] (жудец). == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila County|Брэила тойрог}} * [http://www.cjbraila.ro/ Брэила Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Брэила тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] b1dfjj7n9ckbyrkp93337x3g9323jbo 0 39664 866257 741905 2026-08-15T14:43:21Z Enkhsaihan2005 64429 866257 wikitext text/x-wiki '''Брэи́ла''' ({{lang-ro|Brăila}} [{{IPA|brəˈila}}]; {{Audio|Ro-Brăila.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Брэила тойрог|Брэила тойргийн]] төв болсон 180.302<ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 07:51:28 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> хүнтэй [[хот]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila‎|Хотын зургийн цомог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Брэила| ]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Брэила тойргийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] kssvhmx3kkwtwgbx7bl1u1jeptczbkm 866258 866257 2026-08-15T14:43:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Браила]] to [[Брэила]] 866257 wikitext text/x-wiki '''Брэи́ла''' ({{lang-ro|Brăila}} [{{IPA|brəˈila}}]; {{Audio|Ro-Brăila.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Брэила тойрог|Брэила тойргийн]] төв болсон 180.302<ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 07:51:28 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> хүнтэй [[хот]]. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brăila‎|Хотын зургийн цомог}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{stub}} [[Ангилал:Брэила| ]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Брэила тойргийн суурин]] [[Ангилал:Дунай мөрний суурин]] kssvhmx3kkwtwgbx7bl1u1jeptczbkm 0 39675 866285 741936 2026-08-15T16:46:54Z Enkhsaihan2005 64429 866285 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Румыны тойрог | native_name = Județul Buzău | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBuzău.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Buzău.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema-judet-Buzau.png|65px]] | shield_link = | image_map = Buzau in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бузау]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Марчель Чиолаку]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Даниэль Мариан Тикля|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6103 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.27|26.77|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 12wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x38]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BZ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.561&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,927 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://cjbuzau.ro/conducere/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bz.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Буза́у тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Buzău}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 432,054 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:56:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buzău County|Бузау тойрог}} * [http://www.cjbuzau.ro/ Бузау Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бузау тойрог| ]] g7sk222u0p0np7y5m34lg46vpxfl6rh 866286 866285 2026-08-15T16:47:28Z Enkhsaihan2005 64429 866286 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны тойрог}} {{Инфобокс суурин | name = Бузау тойрог | native_name = Județul Buzău | settlement_type = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | image_skyline = JudeţBuzău.jpg | image_caption = | image_flag = Drapel Județul Buzău.png | flag_link = | image_shield = [[File:Stema-judet-Buzau.png|65px]] | shield_link = | image_map = Buzau in Romania.svg | map_caption = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Румын | subdivision_type1 = Хөгжлийн бүс нутаг¹ | subdivision_name1 = [[Зүүн Өмнөд хөгжлийн бүс (Румын)|Зүүн Өмнөд]] | subdivision_type2 = Түүхэн бүс нутаг | subdivision_name2 = [[Их Валахи]] | subdivision_type3 = Нийслэл хот (''Reședință de județ'') | subdivision_name3 = [[Бузау]] | government_footnotes = | government_type = Тойргийн зөвлөл | leader_party = [[Социал Демократ Нам (Румын)|PSD]] | leader_title = Тойргийн зөвлөлийн тэргүүн | leader_name = [[Марчель Чиолаку]] | leader_title1 = Префект² | leader_name1 = {{ill|Даниэль Мариан Тикля|ro}} | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = 6103 | area_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (газар нутгаар)|Румынд 17-д]] | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | coordinates = {{coord|45.27|26.77|region:RO|display=inline,title}} | population_total = {{Romania metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{Romania metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Romania metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_rank = [[Румыны тойргийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 18-д]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_note = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Румыны шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 12wxyz³ | area_code = [[Румыны утасны кодын жагсаалт|+40 x38]]⁴ | blank_name = [[Румын улсын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = BZ⁵ | blank1_name = ДНБ | blank1_info = US$2.561&nbsp;тэрбум (''2015'') | blank2_name = ДНБ/[[нэг хүнд ноогдох]] | blank2_info = US$5,927 (''2015'') | footnotes = ¹ Румыны хөгжлийн бүс нутаг захиргааны үүрэг гүйцэтгэдэггүй бөгөөд [[Европын Холбоо]]ноос ирсэн санхүүжилтийг удирдах зорилготой байгуулагдсан.<br />² 2007 оны байдлаар Префект нь улс төрч биш, төрийн албан хаагч юм. Тэрээр улс төрийн намын гишүүн байх эрхгүй бөгөөд төрийн албан хаагчдаас огцорсноос (эсвэл хасагдсанаас) хойш эхний зургаан сарын хугацаанд улс төрийн ямар нэгэн үйл ажиллагаа явуулахыг хориглоно.<br />³w, x, y, болон z нь хот, гудамж, гудамжны хэсэг, эсвэл хаягийн барилгыг заах цифрүүд юм.<br />⁴x нь операторыг заах цифр: 2 нь хуучин үндэсний оператор болох [[Ромтелеком]], 3 нь бусад газрын утасны сүлжээний<br />⁵зөвхөн тойргийн хязгаарт явдаг тээврийн хэрэгслийн (жишээлбэл, нийтийн тээврийн хэрэгсэл) болон тойргийн гадна явдаг тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарын аль алинд нь ашиглагддаг | website = [https://cjbuzau.ro/conducere/ Тойргийн зөвлөл]<br />[https://bz.prefectura.mai.gov.ro/ Тойргийн префектур] }} '''Буза́у тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Buzău}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] нутаг, 432,054 хүнтэй [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог]] («жудец»).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf |wayback=20180422020048 |text=«COMUNICAT DE PRESĂ 2 februarie 2012 privind rezultatele provizorii ale Recensământului Populaţiei şi Locuinţelor — 2011» |archiv-bot=2023-09-26 07:56:03 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Buzău County|Бузау тойрог}} * [http://www.cjbuzau.ro/ Бузау Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Бузау тойрог| ]] 9lj5ufxqlew5q4beerw4gew3yk0aq68 0 39677 866266 775391 2026-08-15T14:45:58Z Enkhsaihan2005 64429 866266 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:125%; background:#EEE8AA" | Вранча тойрог</br><small>{{lang-ro|Județul Vrancea}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Румын1|Vrancea in Romania.svg|325px|center|Румын дахь Вранча тойргийн байршил}} <small><center>Румын дахь Вранча тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Сүлд |- |colspan="2"| [[File:Stema Vrancea.svg|110px|center|Вранча тойргийн сүлд]] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{ROU}} |- | [[Румыны тойргийн жагсаалт|Тойргийн төв]]: || [[Фокшани]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 4857 км² |- | [[Хүн ам]]: || 340.310 <small>(2011 он)</small><ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 08:20:55 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 70 хүн км² тутамд |- | Байгуулагдсан: || 1968 он<ref>{{Internetquelle |url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9327 |titel=LEGE nr. 2 din 16 februarie 1968 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар}}</ref> |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>[[ISO 3166-2:RO|RO-VN]]</tt> |- | [[Вэб сайт|Цахим хаяг]]: || [https://www.cjvrancea.ro/ www.cjvrancea.ro] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Захиргаа |- | Тойргийн Зөвлөлийн тэргүүн: || Кэтэлин-Думитру Тома<ref>{{Webarchiv|url=https://prezenta.roaep.ro/locale27092020/romania-pv-final |wayback=20201009164915 |text=Biroului Electoral Central |archiv-bot=2024-04-23 06:58:28 InternetArchiveBot }}.</ref> |- | [[Улс төрийн нам|Нам]]: || [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|ҮЛН]]-[[Румыныг Аврах Холбоо|РАХ]]-ны эвсэл |- |} '''Вранча тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Vrancea}} [{{IPA|ˈvrant͜ʃea}}]) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 340.310 хүнтэй «жудец». === Хөрш тойргууд === {{Хөрш суурин | NORDWEST = | NORD = [[Бакау тойрог|Бакау]] | NORDOST = | WEST = [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | OST = [[Галац тойрог|Галац]] | SUEDWEST = [[Бузау тойрог|Бузау]] | SUED = Бузау | SUEDOST = [[Брэила тойрог|Брэила]] }} == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Vrancea County|Вранча тойрог}} * [http://www.cjvrancea.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] * [http://vrancea-county.map2web.eu/projekt/new/28200 Вранча тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Вранча тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] i31ail0ftu58wvxovgimh912qmtvhec 0 39769 866279 741913 2026-08-15T15:00:39Z Enkhsaihan2005 64429 866279 wikitext text/x-wiki '''Брашо́в''' ({{lang-ro|Brașov}} [{{IPA|braˈʃov}}]; {{Audio|Ro-Brașov.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Брашов тойрог|Брашов тойргийн]] засаг захиргааны төв, 253,200 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 07:51:55 InternetArchiveBot }}.</ref> {{stub}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Brașov|Брашов}} * [https://www.brasovcity.ro/ Албан ёсны цахим хуудас] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Брашов| ]] [[Ангилал:Румыны тойргийн төв]] [[Ангилал:Брашов тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] 6s10gp700qy4odlf93td2zv9w3xtt3p 0 52444 866283 866241 2026-08-15T15:09:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 866283 wikitext text/x-wiki '''Сайнхүүгийн Ганбаатар''' нь 1970 оны 7 сарын 30-нд төрсөн. Монголын улс төрч юм. Тэрээр 2012-2016 онд Дархан-Уул аймагт бие даан нэр дэвшиж сонгогдон Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажилласан бол 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшин өрсөлджээ. Тэрээр олон түмнээ улс төрийн биеэ үнэлэгч хэмээн алдаршсан учир нь АН, МАХН, ХҮН намаар хэссэн юм. Тэрбээр хамгийн үзэл баримтлалгүй улс төрчдийн нэг юм. == Төгссөн сургууль, мэргэжил == * 1988-1989 МУИС-ийг Германы инженерийн хэлний бэлтгэл төгссөн * 1989-1991 онд Монгол улсын Политехникийн их сургуулийг Геологийн факультетад сурсан. * 1991-1994 он Кемерево хотын Уул уурхайн их сургуулийг Геофизикийн инженер техникийн ухааны магистрантурт сурсан. * 1994-1998 онд Хамерсмит вест лондон коллежийг HND бизнес санхүүгийн удирдлагын ангид сурсан. *2010 онд Хөдөлмөрийн дээд сургууль, Хөдөлмөрийн эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны магистр төгссөн == Ажилласан байдал, хугацаа == * 1997-2000 он Хаан банкинд дадлагын менежер * 2001-2002 он Тусгай активын газрын захирал * 2002-2003 он СЭЗДС-д багш * 2003-2004 он Удирдлагын академид багш * 2005-2006 он УИХ дахь нийгэм эдийн засгийн зөвлөх * 2005-2007 оны 4 дүгээр сар хүртэл Эрс-Шинэчлэл хөдөлгөөний тэргүүн * 2006-2007 оны 4 сар хүртэл Үндэсний Соёмбо хөдөлгөөний удирдагч * 2004 оноос Монголын лектор төвийн хүндэт ерөнхийлөгч * 2007 оноос Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооны болон МҮЭ-ийн холбооны ерөнхийлөгч * 2009 онд Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны дэд ерөнхийлөгч * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Аж үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хорооны дарга == ОУ-ын сонгуульт ажил == * 2007 онд Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Гүйцэтгэх зөвлөлийн орлогч гишүүн * Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Ази Номхон далайн байгууллагын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн == Эрдмийн зэрэг, цол == * Магистр, Техникийн ШУ-ны доктор, профессор, Академич == Гавьяа шагнал == * Ард түмний гавьяат тэмцэгч * Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан * 2009 оны шилдэг улс төрийн зүтгэлтэн, шилдэг эдийн засагч * ҮЭ-ийн хүндэт тэмдэг * Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны хүндэт жуух бичигтэн ==С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн== {{main|С.Ганбаатарын С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн}} ==Гадны холбоосууд== *https://web.archive.org/web/20150821064949/http://ganbaatar.parliament.mn/about/brief-history/categories/1063/pages/742 {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч‎]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Ганбаатар, Сайнхүүгийн}} hvrpjdziwv3qzg9ix2nmer8vkws726k 0 52843 866297 820516 2026-08-15T23:38:24Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 866297 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hongcun.jpg|thumb|right|Хуаншань хот дахь киноны зураг авсан газар]] '''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу''' [[2000 он]]д бүтээгдсэн тулааны урлагийн [[кино]]. [[Америк]], [[Хятад]], [[Хонконг]], [[Тайвань]] улсуудын хамтран бүтээсэн энэ киног Эн Ли найруулж, Чоу Юн Фат, Мишель Иоу, Жан Зиеи, Чан Чэн нарын жүжигчид тоглосон. Киног тулааны урлагийн зохиолч Ван Дулугийн хятадад ''Crane Iron Pentalogy'' хэмээн танигдсан таван цуврал зохиолын дөрөв дэх зохиолоор бүтээжээ. Киноны тулааны хэсгүүдийг Юэн Во Пин тавьжээ. Үргэлжлэл ангийг 2015 оны наймдугаар сарын 28-нд дэлгэцэнд гаргана гэсэн байна. Арван долоон сая ам.долларын өртгөөр бүтсэн ''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу'' кино 213,5 сая ам.долларын орлого олсон амжилт гаргасан. Америкийн зах зээлээс 128 сая ам.долларын орлого олсноороо Америкийн түүхэн дэх гадаад хэл дээрх хамгийн өндөр орлоготой кино болжээ. Тус кино 40 гаруй шагнал хүртсэний дотор Академийн шагнал гардуулах ёслолд “Шилдэг кино” зэрэг зургаан төрөлд нэр дэвшсэнээс “Гадаад хэл дээрх [[Оскарын шагнал|шилдэг кино]]” (Тайвань) тэргүүтэй дөрвөн төрөлд ялалт байгуулсан. Мөн БАФТА-гийн дөрөв, [[Алтан бөмбөрцөг|Алтан Бөмбөрцөгийн]] хоёр шагнал тус тус хүртжээ. Эдгээр амжилтаас гадна тус кино Америкт хамгийн их нөлөө үзүүлсэн шилдэг гадаад кинонуудын нэгээр шалгарсан. Үзэгчид киноны зураглал, тулааны үзэгдэл, өгүүлэмж, найруулга, хөгжмийг хамгийн ихээр шагшжээ. ==Үйл явдал== Кианлон эзэн хааны үеийн [[Чин улс|Чин династийн]] 43-р (1779) он. Вуданы тулаанч эр Ли Му Байн багшийг олон жилийн өмнө Шөнийн үнэг хочит тулааны урлагт суралцахыг хүсэгч хүүхэн алсан байлаа. Му Бай өөр нэгэн эмэгтэй тулаанч Ю Шү Лиэний сайн найз бөгөөд тэд хоёр биендээ сэтгэлтэй ч үүнийгээ өөрсдөөсөө төдийгүй бусдаас нуудаг. Тулаанчийн амьдралаа орхихоор шийдсэн Му Бай Хувь тавилангийн гэгддэг илдээ Бээжин хотноо суух ноён Тэд бэлэг болгон Шү Лиэнээр хүргүүлнэ. Илдийг хүргэж ирсэн Шү Лиэн ноён Тэгийн өргөөнд захирагч Югийн охин Жэнтэй танилцав. Удахгүй хадамд гарах гэж буй тэрээр Шү Лиэний тулаанчийн амьдралыг тун их сонирхож байлаа. Тэр үдэш нүүрээ халхалсан хулгайч ноён Тэгийн өргөөнд нэвтэрч Хувь тавилангийн илдийг хулгайлна. Хулгайчийг мөрдөж явсаар Му Бай, Шү Лиэн хоёр багшийг нь алсан Шөнийн үнэг захирагчийн гэрт шивэгчин нэрийдлээр олон жилийн турш бүгж байгааг олж мэдэв. Шөнийн үнэгийг мөшгиж байгаа мөрдөгч Цай, түүний охин Мэй нартай Му Бай шөнийн тулааны үеэр таарна. Тулааны үеэр Шөнийн үнэгийг Му Бай алахын даваан дээр нүүрээ халхалсан нөгөөх хулгайч гарч ирэн үнэгийг хамгаалан тулалдаж эхлэв. Шөнийн үнэг энэ үед мөрдөгч Цайг алж, хулгайчийн хамт зугтаан алга болно. Му Байтай шавь нь хэрхэн тулалдахыг харсан Шөнийн үнэг Жэн түүнд мэдэгдэлгүйгээр Вуданы тулааны урлагт суралцсаныг мэднэ. Тэр шөнө цөлийн дээрэмчин Ло гэгч Жэний өргөөнд нууцаар нэвтрэн түүнийг өөртэй нь хамт явахыг хүснэ. Жэнийг гуйх нь урьд өмнө болсон явдлаас улбаатай байлаа. Захирагч Югийн гэр бүл цөлд нүүдэллэн явж байх үед Ло дээрэмчидтэйгээ тэдэн рүү дайрч Жэний самыгбулаан авчээ. Самаа эргүүлж авах гэсэн Жэн түүний араас хөөцөлдөж явсаар Логийн амьдардаг агуйд ирэв. Удалгүй тэр хоёр бие биедээ сэтгэлтэй болох ч Жэн гэртээ харих ёстой байлаа. Ло хайртай бүсгүй Жэндээ нэгэн домог ярьж өгсөн нь эрт цагт нэгэн эр бүх хүслээ биелүүлэхийн тулд өндөр уулан дээрээс үсэрсэн тухай байв. Тэр залуугийн сэтгэл ариун байсан учраас уулнаас унасан ч үхээгүй гэдгийг ярьж тэд салцгаажээ. Жэнд хайртай Ло түүнийг хайргүй хүнтэй гэрлэлгүй өөртэй нь хамт явахыг хүсэн хуримыг нь үймүүлэв. Түүнийг харсан Му Бай, Шү Лиэн хоёр Лог Вудан ууланд хүргэж болчимгүй үйлдэл хийснийг нь зэмлэв. Харин Жэн хуримын анхны шөнөө нөхрөөсөө зугтаж, эр хүн шиг хувцаслан Хувь тавилангийн илдийг аваад явжээ. Замдаа тэр таарсан тулаанчдыг ялж явлаа. Ингэж явсаар Жэн хуурай эгч Шү Лиэн дээр ирэх үед Ло түүнийг Вудан ууланд хүлээж байгааг хэлж илдийг эргүүлж өгөхийг хүсэв. Гэсэн ч Жэн дургүйцэж түүнтэй тулалдан хүзүүндээ хутга тулгуулсан ч илдээ буулгах үед нь Шү Лиэнийг гэмтээгээд зугтана. Зугтсан Жэний араас Му Бай хулсан ойд ирж Жэнийг шавиа болгохыг хүссэн ч тэр дургүйцэн тулалдаж эхэлнэ. Му Бай өнөөх илдийг хүрхрээ рүү шидэх үед Жэн араас нь ус руу орсонд Шөнийн үнэг түүнийг аварна. Шөнийн үнэг Жэнийг агуйд авчран мансууруулсан байх үеэр Му Бай ирнэ. Шөнийн үнэгийг ийш ирэхийг харсан Шү Лиэн агуйд ирж үүнийг хэлэхэд тэдэн рүү гэнэт хортой зүүгээр довтлов. Зүүг амжилттай хааж Шөнийн үнэгийг Му Бай алсан ч хүзүүнд нь хортой зүү зоогдсоныг мэднэ. Үнэг үхэхийнхээ өмнөхөн Жэнийг алах зорилготой байснаа хэлнэ. Учир нь Жэн түүнээс Вуданы тулааны урлагийн эрдмээ нууж байсан тул хамгийн том дайсан нь байсан гэжээ. Му Байг хордуулсан хорны ерөндөгийг хийж авчрахаар Жэн явахад Му Бай өөрийгөө үхэлдээ бэлдэнэ. Тэр сүүлийн амьсгалаа шавхан байж Шү Лиэнд хэчнээн хайртайгаа хэлэв. Жэн ерөндөг бэлдэж авчирсан ч Шү Лиэний гар дээр өнгөрсөн Му Байг аврахаас өнгөрчээ. Хувь тавилангийн илдийг ноён Тэд өгсөн Жэн Вудан ууланд Ло дээр ирж нэгэн шөнийг өнгөрөөнө. Дараа өглөө нь Лог сэрэхэд Жэн уулан дээр зогсож байлаа. Жэн түүнээс хүслээ хэлэхийг асуухад хамтдаа цөл рүү явж амьдрахыг хүснэ. Жэн уулнаас доош үсрэхэд Ло уйлан хоцорно. ==Дүрүүдэд== * Чоу Юн Фат - Ли Му Байд * Мишел Иоу - Ю Шү Лиэнд * Жан Зиеи - Жэн Юд * Чан Чэн - Ло буюу “Хар үүл”-д * Чэн Пэй-пэй - Шөнийн үнэгт * Сихун Лун - Ноён Тэд * Ли Фазэн - Захирагч Юд * Гао Шиан - Бод * Хай Ян - Хатагтай Юд * Ван Дэмин - Мөрдөгч Цайд * Хуан Сүин - Ву эгчид * Ян Руй - Шивэгчинд * Ли Кай - Гоу Жун Пэйд * Фэн Жианхуа - Гоу Жун Синунд * Ма Жоншуан - Ми Биаод * Ли Баочэн - Фун Чанд * Ян Ёндэ - Жин ламд ==Сэдэв болон тайлал== ===Нэр=== ''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу'' гэх нэр нь бусдад төдий л анзаарагддаггүй агуу хүмүүс хаа сайгүй байдгийг илэрхийлсэн утгатай Хятадын зүйр үгийг уран зохиолын хэлнээ буулгасан тайлбар юм. Эртний Хятадын яруу найрагч Ю Шиний (513-581) шүлэгт “харанхуйд хадны ард бар байх нь гарцаагүй, мушгиран буй аварга үндэс луунаас ялгаагүй” хэмээн гардаг. Шиаоху, Жиаолон нарын нэрийн сүүлийн ханз “Бар”, “Луу” гэсэн утгыг илэрхийлнэ. ===Багш шавийн харилцаа=== Чадварлаг шавьтай болох гэсэн багшийн хүсэл, багш шавийн хооронд хүлээсэн үүрэг, эдгээрийн дундах хурцадмал байдал нь дүрүүдийн хооронд зөрчил үүсгэж, дараа дараагийн алхмыг хийхэд хүргэж байгаа нь киног өрнүүлжээ. Ли Му Бай багшийнхаа үхэлд өс санасан нь түүнд дарамт болж байна, гэхдээ тэр тулаанчийн амьдралаа орхихоор шийднэ. Жэнийг шавиа болгох гэсэн хүсэл Му Бай, Шөнийн үнэг хоёрт хоёуланд нь байгаа нь тэднийг өдөөж байгаа явдал. Шавь нь багшаасаа илүү байгаа нь, багшаасаа түрүүлж шинэ мэдлэг олж нээсэн нь багш шавийн хоорондох тэрхүү зөрчлийг үүсгэж байна. Жэн л гэхэд өөрийн багш Шөнийн үнэгээс тулааны урлагийн эрдмээ нууж ирсэн нь тэднийг өөрсдийн замаар явахад хүргэсэн. Шөнийн үнэг, Вуданы багш хоёрын дунд байсан ариун бус харилцаа (багш нь түүнд тулааны урлаг заалгүй эмэгтэй хүнийх нь хувьд ашигласан гэж өөрөө хэлдэг) түүнийг гэмт хэрэгтний амьдрал руу хөтөлсөн байдаг. Ли Му Бай, Жэн хоёрын харилцан яриаг харахад багш шавийн харилцаанаас романтик харилцаа үүсч болохоор харагддаг. Жэн ч үүнд нь хариу болгож Ли Му Бай гол руу Хувь тавилангийн илдийг шидэхэд араас нь үсэрч орсноор багштай болох хүсэлгүй байгаагаа илэрхийлдэг. ===Хор=== Энэ кинонд гарч буй нэг чухал зүйл нь хор. Тулааны урлагт амиа хичээсэн, тулалдах чадваргүй хүмүүсийн хэрэглэдэг зүйл нь хор гэж үздэг. Үүнд хамгийн их тохирч байгаа дүр нь Шөнийн үнэг. Хор гэдэг түүний сул дорой байдлын илэрхийлэл. Тэр өшөөгөө авахын тулд Вуданы урлагийн багшийг хордуулсан, Жэнийг хортой зүүгээр алах гэж байгаад Ли Му Байг онож алдаг. Гэхдээ хор гэдэг зөвхөн гадна байдалд илэрдэггүй. Жэнийг асарч халамжилж эхэлснээр тэр Жэнийг ч бас дотоод сэтгэлийнх нь хувьд хордуулсан. Үүнийг Жэний гаргаж буй худал ярьж, хулгай хийж, мөн өөрийг нь орхиж буй зэргээс харж болно. Гэхдээ Жэнийг анхнаас сургаж эхэлсэн гэхэд Жэн түүн шиг хор хэрэглэж ерөөсөө харагддаггүй нь тэр тэгтлээ замаа алдчихаагүй, засч авах боломж байгааг харуулж байна. Шөнийн үнэг үхэхдээ “найман настай охины хуурмаг зан”-гаас илүү хор гэж үгүй хэмээн хэлдэг нь өөрөө Жэн шиг бага байхдаа сэтгэл зүйн хувьд хордсоноо илэрхийлж буй хэрэг юм. Жэнийг сайн багшийн зааваргүйгээр “хорт луу” болно хэмээн Ли Му Бай үздэг нь ийм учиртай. ==Кино бүтээх явц== Киноны эх зохиол нь 1930-аад оны сүүлээр бичсэн Ван Ду Лугийн цуврал бүтээл юм. Цуврал зохиолын дөрөв дэх ботийг кино болгосон нь энэ. ===Зураг авалт=== Тус кино Тайвань улсаас Оскарт нэр дэвшсэн ч гэлээ Хятадын China Film Co-Production Corporation; Америкийн Columbia Pictures Film Production Asia, Sony Pictures Classics, Good Machine; Хонконгийн EDKO Film; Тайванийн Zoom Hunt International Productions Company, Ltd гэсэн дөрвөн бүс нутгийн төлөөлөл болсон компаниудын хамтарсан бүтээл юм. Ихэнх зураг авалтыг Бээжинд, үлдсэн хэсгүүдийг [[Аньхуй муж|Анхуй]], [[Хэбэй муж|Хэбэй]], [[Жиансу]], [[Шинжаан]] мужуудад хийжээ. Хамгийн эхний зураг авалт [[Говь|Говийн цөлийнх]] байжээ. “Найман сарын турш би хагас өдөр ч болтугай завсарлага огт аваагүй. Миний хамаг эрч хүч дууссан гэж болно. Зураг авалт дуусахын алдад амьсгалахад хүртэл хэцүү байлаа. Би өөрийгөө зүрхний шигдээс болох вий гэж бодож байсан” хэмээн найруулагч Эн Ли ярьжээ. “Тулааны хэсгүүдэд голдуу жүжигчид өөрсдөө тоглосон бөгөөд тэднийг бэхэлж байсан утсыг арилгахын тулд л компьютер график хэрэглэсэн. Ихэнх хэсэг дээр жүжигчдийн царайг харж болохоор байгаа. Модон дээр л гэхэд жүжигчид өөрсдөө гарсан” гэж нэмж ярьжээ. Өөр нэг хүндхэн асуудал нь дөрвөн өөр аялгаар ярьдаг жүжигчид байлаа. Чоу Юн Фат [[кантон]] хэлээр ярьдаг Хонконг, Мишел Иоу [[Малай хэл|малай]], [[Англи хэл|англи]] хэлээр ярьдаг Малайз, ганц Жан Зиеи л Эн Лигийн хүссэн эх газрын [[Хятад хэл|мандарин]] аялгаар ярьдаг хүн байв. “Эхний өдрийн зураг авалт дээр нэг сценийг би 28 удаа давтах хэрэгтэй болсон. Надад хэзээ ч ийм явдал тохиолдож байгаагүй” хэмээн Чоу Юн Фат ярьжээ. Кино дотоодын биш барууны үзэгчдэд чиглэсэн байсан болохоор [[Англи хэл|англи]] бичгэн орчуулга нэмэх хэрэгтэй болжээ. Баруунд боловсрол эзэмшсэн Эн Ли хадмал орчуулгыг өөрөө барууны үзэгчдэд тохируулан биечлэн хийсэн гэдэг. ===Киноны дуу, хөгжим=== Хөгжмийг Тан Дун бичсэнийг Шанхайн симфони оркестр, Шанхайн үндэсний оркестр, Шанхайн цохилуур хөгжмийн оркестр тогложээ. Мөн Ёо-Ёо Магийн тоглосон морин хийлийн ганчаарчилсан тоглолт ч багтана. бүх хөгжмийг ердөө хоёр долоо хоногийн хугацаанд бичиж дуусгажээ. Киноны дуу ''A Love Before Time''-ийг Коко Ли дуулсан юм. ==Маркетинг== Тус киног видео тоглоом, комикс ном болгон гаргасан. Мөн эх зохиол дээр үндэслэсэн 34 ангит телевизийн цуврал киног Тайваньд бүтээснийг 2004 онд Америк, Канадын үзэгчдэд хүргэжээ. ==Үзэгчдийн хүлээн авалт== ===Шүүмж=== Барууны ертөнцөд ''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу'' кино сайнаар үнэлэгдэн, сайшаал магтаал хүртэж, хэд хэдэн шагналд нэр дэвшсэн. Rotten Tomatoes сайтад дурдсанаар 150 шүүмж дээр үндэслэн харахад 97% нь сайн үнэлгээ өгсөн байна. Харин Metacritic сайтад 31 шүүмж дээр үндэслэхэд 100-гаас дунджаар 93 оноо авчээ. Гол дүрийн жүжигчдийн аялгыг хятад хэлтэй үзэгчид шүүмжилсэн тал бий. Ингэхдээ Чоу, Мишел хоёрыг мандарин аялгаар эх хэл шигээ ярьж чадаагүй гэж байлаа. Cinescape-д 2000 оны 12 дугаар сарын 28-нд өгсөн ярилцлагадаа Мишел “Миний дүр Бээжингийн хүн биш болохоор би заавал Бээжин аялгаар ярих хэрэггүй” гэжээ. Ярилцлага авч байсан Крэг Рэйд “Хадам ээж маань Сичуан-мандарин аялгаар ярьдгийг ойлгоход хэцүү байдаг” гэхэд Мишел “Муж бүр өөрийн гэсэн аялгатай. Зураг авалт эхлэхэд Чэн Пэй Пэй өөрийнхөөрөө, Чан Жэн өөрийнхөө аялгаар яриад эхэлсэн. Тэдний юу яриад байгааг хэн ч ойлгоогүй. Бээжингийн баг хүртэл биднийг хачин гэсэн болохоор энэ тухай март гэж хэлмээр байна” гэж хариулжээ. Өмнө нь тулааны урлагийг төдий л мэддэггүй байсан барууны ертөнцөд ''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу'' кино өндөр амжилт гаргаснаар ''Нисдэг чинжаалын байшин, Баатар'' зэрэг дараа дараагийн бүтээлүүдийг хийхэд нөлөөлсөн байна. Мөн тус кино жүжигчин Жан Зиеигийн карьерт чухал нөлөө үзүүлсэн юм. Үүнийгээ тэр “''Гэтэж буй бар Нуугдаж буй луу, Баатар, Гэйшагийн дурсамж'' зэрэг кинонуудын нөлөөгөөр Америкийн үзэгчид дан ганц намайг гэлтгүй Хятад болон [[Ази]] жүжигчдийг сонирхох болсон. Эдгээр киноны ачаар Ази жүжигчдэд илүү их боломж нээгдсэн” хэмээн ярьжээ. Цөлийн дээрэмчин Ло буюу “Хар үүл”-ийн дүр л гэхэд цаашдаа ''Персийн хунтайж'' зэрэг кино болон компьютер тоглоомуудын гол дүрийг бүтээхэд нөлөөлсөн байдаг. Empire сэтгүүлийн 2008 онд шалгаруулсан шилдэг 500 киноны 497 дугаарт, мөн 2010 оны Дэлхийн шилдэг 100 киноны 66 дугаарт тус кино жагсжээ. ===Ашиг орлого=== Тус кино 2010 оны 12 дугаар сарын 8-ны өдрөөс эхлэн АНУ-д цөөн тооны театруудаар гарч эхэлсэн. Нээлтээ хийсэн эхний амралтын өдрүүддээ 663,205 ам.долларын орлогоор 15 дугаар байрт бичигдэж байв. 2001 оны 1 дүгээр сарын 12 гэхэд ихэнх кинотеатраар гарч 8,647,295 ам.долларын орлогоор 6 дугаар байрт бичигдэх болжээ. Энэ үед ''Save the Last Dance'' кино 23,444,930 ам.долларын орлогоор [[бокс]] оффисыг тэргүүлж байлаа. Дараагийн долоо хоногт нь киноны орлого бараг 30%-иар буурч 6,080,357 ам.доллар олжээ. Ийнхүү 837 театраар гарч байсан кино 8 дугаар байрт жагсав. Харин ''Save the Last Dance'' кино 15,366,047 ам.долларын орлогоор тэргүүн байраа хадгалсаар л байв. ''Гэтэж буй бар, Нуугдаж буй луу'' кино сүүлийн долоо хоногтоо 37,233 ам.доллараар 50 дугаар байрт бичигдсэн. Нийт 31 долоо хоногт театраар гарсан энэ кино 128,078,872 ам.долларын орлогыг дотоодоос, бусад улсын зах зээлээс 85,446,864 ам.доллар, нийтдээ 213,525,736 ам.долларын орлого олжээ. 2000 оны орлогыг бүхэлд нь аваад үзвэл тус кино ашиг орлогоороо 19 дүгээр байрт жагсчээ. ===Сайшаал, магтаал=== Торонто, Нью-Йоркийн кино наадмуудаас өндөр үнэлгээ авсан энэ кино 2011 оны Академийн шагнал гардуулах ёслолд нэр дэвшсэн. Мөн 2000 оны Каннын кино наадам дээр гарсан билээ. ==Үргэлжлэл== 2013 оны 1 дүгээр сард киноны дараагийн ангийн зураг авалт Harvey Weinstein кино компанийн удирдлага дор 5 сард эхэлнэ хэмээн мэдэгдсэн. ''Crane-Iron'' цувралын тавь дахь буюу сүүлийн боть Iron Knight, Silver Vase-ээс сэдэвлэсэн зохиолыг Жон Фуско бичиж, тулааны тавилтыг Юэн Вү Пэн гүйцэтгэнэ гэж мэдэгдлээ. Донни Иен 2013 оны 3 сарын 18-нд гол дүрд тоглоно гэсэн дам яриаг баталсан бол мөн энэ үеэр Ю Шү Лиэний дүрийг Мишел Иоу дахин бүтээнэ гэсэн яриа тархав. 2013 оны 5 сарын 16-нд үргэлжлэл ангийг ''Crouching Tiger, Hidden Dragon – The Green Destiny'' гэсэн нэрээр бүтээх болсноо албан ёсоор мэдэгджээ. 2013 оны 8 сарын 20-нд Жан Зиеи өмнөх дүрээ дахин бүтээнэ гэх яриа гарсанд түүний төлөөлөгч Жи Линлин худлаа гээд “Найруулагч Эн Ли байсан тохиолдолд л тэр тоглоно” гэдгийг мэдэгджээ. 2014 оны 6 сарын 10-нд Николас Цэ “Төмөр хүлэг баатар”-т (Жэн Ю, Ло нарын хүү), Шиа Зитон “Мөнгөн бумба”-д тоглох болсныг зарлав. Зураг авалт 2014 оны 6 сард эхэлж [[Шинэ Зеланд]], Хятад улсуудад зураг авна гэж байсан ч эхлэх хугацааг 8 сард болгон хойшлуулжээ. 2014 оны 6 сарын 16-нд киног Pegasus Media, China Film Group Corporation, Weinstein Company нар хамтран бүтээж 2016 онд дэлгэцнээ гаргахаар болсон. Харин 2014 оны 9 сард хийсэн мэдэгдэлд 2015 оны 8 сарын 28-нд Netflix болон IMAX кинотеатруудаар нэгэн зэрэг гаргана гэжээ. Үүний дараахан 9 сарын 30-нд Regal Entertainment Group, Cinemark Theatres, AMC Theatres хэмээх гурван том компанийн зүгээс өөрсдийнхөө театраар киног гаргахгүй гэдгээ мэдэгдсэн. ==Соёлын хамаарал== Жанэт Жэксоны ''China Love'' дуунд хааны охин энгийн дайчинд дурласан ч тэдний гэрлэлтийг зөвшөөрөөгүй тухай өгүүлдэг нь тус кинотой холбоотой. Киноны эхлэл хэсгийг Энэтхэгийн ''Magadheera'' кинонд тэр чигээр нь хуулсан байдаг. ''The Adventures of Jimmy Neutron: Boy Genius'' инээдмийн цувралын нэг анги ''Crouching Jimmy, Hidden Sheen'' нэртэй. [[Ангилал:2000 оны кино]] [[Ангилал:Бие даан бүтээгдсэн кино]] [[Ангилал:Зодооны урлагийн кино]] [[Ангилал:Уран зөгнөлт кино]] [[Ангилал:Хятадын кино]] [[Ангилал:Тайванийн кино]] [[Ангилал:Энг Ли]] 4jp7jq6bxq84nrbyawownbbf9aythu7 0 62744 866314 852067 2026-08-16T06:11:15Z Egzs 88168 866314 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021 оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг|Эрхэмсэг ноён]] | name = Ухнаагийн Хүрэлсүх | image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 2023 он. | order = {{flagicon|Монгол}} 6 дахь | office = Монгол Улсын Ерөнхийлөгч | prime_minister = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]<br>[[Гомбожавын Занданшатар]]<br>[[Ням-Осорын Учрал]] | term_start = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end = | predecessor = [[Халтмаагийн Баттулга]] | successor = | order1 = {{flagicon|Монгол}} 30, 31 дэх | office1 = Монгол Улсын Ерөнхий сайд | president1 = Халтмаагийн Баттулга | deputy1 = [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]<br>[[Янгугийн Содбаатар]] | term_start1 = 2017 оны 10 сарын 4 | term_end1 = 2021 оны 1 сарын 27 | predecessor1 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | successor1 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Шадар сайд]] | prime_minister2 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат | term_start2 = 2016 оны 7 сарын 23 | term_end2 = 2017 оны 10 сарын 4 | predecessor2 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] | successor2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин | prime_minister3 = [[Чимэдийн Сайханбилэг]] | term_start3 = 2014 оны 12 сарын 10 | term_end3 = 2015 оны 8 сарын 6 | predecessor3 = [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]] | successor3 = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] | office4 = [[Монгол Ардын Намын дарга]] | term_start4 = 2017 оны 11 сарын 21 | term_end4 = 2021 оны 6 сарын 25 | predecessor4 = [[Миеэгомбын Энхболд]] | successor4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | office5 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start5 = 2000 | term_end5 = 2004 | constituency5 = [[Хэнтий аймаг]] | term_start6 = 2004 | term_end6 = 2008 | constituency6 = [[Хэнтий аймаг]] | term_start7 = 2012 | term_end7 = 2012 | constituency7 = Пропорционал | term_start8 = 2020 | term_end8 = 2021 | constituency8 = [[Хэнтий аймаг]] | office9 = Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд | prime_minister9 = [[Миеэгомбын Энхболд]]<br>[[Санжийн Баяр]] | term_start9 = 2006 оны 1 сарын 28 | term_end9 = 2007 оны 11 сарын 29 | predecessor9 = [[Дамбийн Дорлигжав]] | successor9 = ''Албан тушаал байхгүй болсон'' | office10 = [[Онцгой Байдлын Ерөнхий Газар (Монгол)|Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн сайд]] | prime_minister10 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]] | predecessor10 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor10 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр | term_start10 = 2004 оны 9 сарын 28 | term_end10 = 2006 оны 1 сарын 28 | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | birth_date = {{birth date and age|1968|6|14}} | death_place = | death_date = | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Лувсандоржийн Болорцэцэг | children = 2 охин | alma_mater = [[Батлан хамгаалахын их сургууль (Монгол)|Батлан хамгаалахын их сургууль]]<br/>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] | website = {{URL|khurelsukh.mn|Албан ёсны вэбсайт}} | allegiance = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | branch = [[Монголын Ардын Арми]] | service_years = 1985–1990 | rank = [[Хурандаа]] }} '''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (1968 оны 6-р сарын 14-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монгол Улсын улс төрч юм. Тэрбээр Монгол Улсын 30, 31 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]], [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын дарга байсан бөгөөд 2021 оны 7-р сараас Монгол Улсын 6 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байна. == Намтар == 2016 оны 7-р сард 2 дахь удаагаа Шадар сайдаар томилогдон ажиллаж байгаад 2017 оны 10 сарын 4-нд Ерөнхий сайдаар томилогдсон. Мөн тэрээр НҮБ-ын Манлайлагч төрийн түшээ өргөмжлөл, спортын мастер, бэлтгэл хурандаа цолтой. * [[1985 он|1985]] онд нийслэлийн 10 жилийн 2-р дунд сургууль төгссөн, * [[1989 он|1989]] онд Батлан Хамгаалахын Их Сургууль, улс төр судлаач мэргэжлээр төгссөн, * [[1994 он|1994]] онд Төрийн Захиргаа, Удирдлагын Хөгжлийн Институтийг төрийн удирдлагын арга зүйч * [[2000 он|2000]] онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль Зүйн Дээд Сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. [[2020 он|2020]] оны [[7 сарын 2|7 сарын 02]]-ны өдрийн УИХ-ын Анхдугаар чуулганы хуралдаанаар У.Хүрэлсүх-ийг дахин улираан Монгол Улсын Ерөнхий сайдад 98.5 хувийн саналаар томилов. [[2021 он|2021]] оны [[1 сарын 21|01 сарын 21]]-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх Монгол Улсын түүхэнд анх удаа өөрийн хүсэлтээр огцрох өргөгдлөө өгөн УИХ-ийн гишүүд энэхүү саналыг 95 хувийн саналаар огцруулав. [[2021 он|2021]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт ард түмний 72.02% ~ийн дэмжлэгээр буюу 823.326 хүний саналаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. ==Ажилласан байдал== * 1989-1990 онд Монголын Ардын Армийн 152 дугаар ангид улс төрийн орлогч * 1991-1994 онд МАХН-ын Төв хороонд улс төрийн ажилтан * 1994-1996 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд зөвлөх * 1997-1999 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч * 1999-2000 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын Бүлгийн Ажлын албанд Нийгмийн бодлогын зөвлөх * 2000-2005 онд Монголын Ардчилсан Социалист Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч * 2000-2008 онд Улсын Их Хурлын гишүүн * 2004-2006 онд Засгийн Газрын гишүүн, Онцгой Байдлын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд. * 2006-2008 онд Засгийн Газрын гишүүн, Мэргэжлийн Хяналтын Асуудал эрхэлсэн Монгол Улсын Сайд * 2007 оноос Монголын Зүүний хүчний холбооны ерөнхийлөгч * 2008-2012 МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2012-2013 онд Улсын Их Хурлын гишүүн. * 2014-2017 онд Монгол Улсын Шадар сайд * 2017-2021 онд Монгол Улсын Ерөнхий Сайд * 2017 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга * 2021-оноос Монгол Улсын Ерөнхийлөгч. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[Халтмаагийн Баттулга]] |албан_тушаал = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] |он = 2021 - |дараа = - }} {{end}} {{NaviBlock |Монголын төрийн тэргүүн |Монгол Улсын Ерөнхий Сайд |Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга }} {{DEFAULTSORT:Хүрэлсүх, Ухнаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] 51ppryb9968khfzfvd4y7xv2b7zoje4 14 84504 866278 572255 2026-08-15T14:59:58Z Enkhsaihan2005 64429 866278 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Брашов тойрог}} {{Commons category|Brașov County|Брашов тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] p0yl5q77tab45rtvqoc6krwr6lmxkdx 14 84508 866280 572257 2026-08-15T15:01:16Z Enkhsaihan2005 64429 866280 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Брашов}} {{Commons category|Brașov|Брашов}} [[Ангилал:Брашов тойргийн суурин|Брашов]] [[Ангилал:Румыны хот|Брашов]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] 6b3kabs4rxm081ipgrv3o4rdd1u5zjn 0 91937 866295 862106 2026-08-15T21:29:32Z Suldus 25168 866295 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Бумуудэнгээгийн Олзот |бүтэн нэр =Бумуудэнгээгийн Олзот |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1934 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Өвөрхангай аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан газар = }} '''Бумуудэнгээгийн Олзот''' нь (1934-2001) [[Монгол улс]]ын [[Бокс]]ын спортын долоон удаагийн аварга, “Буревестник” тэмцээний аварга, Монголын боксын спортын ууган гавьяат дасгалжуулагч, спортын мастер, улсын шүүгч. [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] [[Бат-Өлзий сум]]ын уугуул. Тэрээр 1950 онд Багшийн сургууль, 1958 онд УБДС-ийг Орос хэл утга зохиолын багш мэргэжлээр, 1965 онд Москвагийн Лениний одонт биеийн тамирын дээд сургуулийг (ГЦОЛИФК) онц дүнтэйгээр төгсч боксын дасгалжуулагч мэргэжлийг эзэмшсэн. 1950 оноос дасгалжуулагч Н. Лувсандоржийн удирдлагаар боксын спортоор эхлэн хичээллэсэн ба улмаар МУИС-д дасгалжуулагч Р. Зоригийн удирдлагаар хичээллэж байжээ. Москва хотод суралцаж байх үедээ тэр үеийн зөвлөлтийн боксын нэрт төлөөлөгчид болох ЗХУ-ын олон удаагийн ба үнэмлэхүй аварга В. Михайлов, профессор К. Градополов, Романов зэрэг боксын спортын алдарт онолчдын лекцид сууж боксоороо үргэлжлүүлэн хичээллэсээр байсан ба Москва хотын АШТ, Буревестник нийгэмлэгийн тэмцээнүүдэд амжилттай оролцон тэргүүн байруудад шалгарч байжээ. Монгол улсын аварга шалгаруулах анхны (1957) болон хоёр дахь (1959) тэмцээний алтан медальт, Улаанбаатар хотын 5 удаагийн аварга (1956, 1958, 1960, 1967, 1968). Улаанбаатар хотын залуучууд-оюутны анхдугаар их наадмын аварга (1959), Монголын оюутан-залуучуудын анхдугаар их наадмын аварга (1959), МБАТ-ий І (1961) ба II (1963) спартакиадын мөнгөн медальтай. Б. Олзот нь тухайн үед Монголын бокст шинжлэх ухааны үндэстэй сургалт, онол, арга зүй нэн ихээр дутагдаж байгааг гүнзгий ухааран ойлгож, боксын мэрэгжлээр суралцан мэдлэг боловсролоо дээшлүүлсний үндсэнд Монголын боксыг цоо шинэ шатанд гаргаж чадсан. Мөн тэрээр Монгол оронд түр хугацаагаар (1964-1967) хаагдаад байсан боксын спортыг шантралгүй хөөцөлдөн тэмцсээр дахин сэргээн хөгжүүлснээр барахгүй богино хугацааны дотор олон улсын төвшинд гаргаж чадсан юм.<ref>{{cite web |title=Монголын боксын түүх |url=https://sport.gov.mn/boxing/n/2607/ |website=Монголын боксын холбоо |date=15 November 2021 |language=mn }}</ref> Түүний анхны шавь нарын нэг [[Хайдавын Алтанхуяг]] нь анхны Азийн аварга болж байсан. == Эшлэл == * https://web.archive.org/web/20191028052517/https://news.mn/r/713689/ * https://montsame.mn/jp/read/174175 {{DEFAULTSORT:Олзот, Бумуудэнгээгийн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Боксын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Гавьяат Дасгалжуулагч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Бат-Өлзийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] odvm92g7xhg662002aqiymuy4l0mlck 14 96386 866287 608354 2026-08-15T16:53:00Z Enkhsaihan2005 64429 866287 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бузау тойрог}} {{Commons cat|Buzău County|Бузау тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Валахийн газар зүй]] pqka500sk02pbiqo9zkvqsocbd1q0iv 0 106112 866247 639223 2026-08-15T13:15:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 866247 wikitext text/x-wiki [[File:Лузянин_Сергей_Геннадьевич.jpg|200px|thumb|Сергей Геннадьевич Лузянин]] '''Сергей Геннадьевич Лузянин''' ([[1956 он]]ы 7-р сарын 23-нд төрсөн) — Зөвлөлт, Оросын түүхч, дорно судлаач, [[Зүүн Ази]]йн олон улсын харилцаа, БНХАУ, Монгол Улсын гадаад, дотоод бодлого болон Ази Номхон далай, Төв Азийн бүс нутгийн аюулгүй байдлын асуудлаарх шинжээч. Түүхийн ухааны доктор. ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн Зүүн-Умард Азийн стратеги судалгааны төвийн захирал. ОХУ-ын ГХЯ-ны дэргэдэх ОУХДС-ийн профессор. 1977 онд Эрхүү хотын Багшийн дээд сургуулийг "Түүх" мэргэжлээр онц төгссөн. 1984 онд ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно судлалын Хүрээлэнд "1911-1919 оны Орос-Монголын харилцаан дахь Хятад улс" сэдвээр кандитадын зэрэг хамгаалсан. 1994 онд «Орос-Монгол-Хятад XX зууны эхний хагаст» сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. 1998 онд Ж.Олины нэрэмжит их сургуульд /Харвардын Их сургууль/ С.Хатингтоны семинарт сууж дадлага хийсэн. 2001-2002 онд БНХАУ-ын ГХЯ-ны Дипломатын Академид дадлага хийсэн. 2004-2007 онд ОХУ-ын Төрийн Думын Гадаад бодлогын Байнгын хорооны орлогч даргын туслах. 2014-2020 онуудад ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн захиралын үүрэг гүйцэтгэгч, захирал. 2020 оноос ОХУ-ын ШУА-ийн Алс дорнод судлалын хүрээлэнгийн Зүүн-Умард Азийн стратеги судалгааны төвийн захирал. Оросын Ерөнхийлөгч В.Путины гадаад бодлогыг дэмжигч бөгөөд сурталчилагч. == Бүтээлүүд == {{Цэвэрлэгээ}} * ''Лузянин C.Г.'' Россия — Китай: формирование обновленного мира. — <abbr>М.</abbr>: Весь Мир, 2018. — 328 с. — <nowiki>ISBN 978-5-7777-0727-7</nowiki>. * Проблемы обеспечения безопасности на пространстве ШОС / Отв. редактор д.и.н. С.Г. Лузянин. — <abbr>М.</abbr>: Весь Мир, 2017. — 168 с. — <nowiki>ISBN 978-5-7777-0688-1</nowiki>. * Шанхайская Организация Сотрудничества 2013—2015. Прогнозы, сценарии и возможности развития. М.: ИДВ РАН, 2013. — 87 с.; * Россия и Китай в Евразии. — М. ИД «Форум» 2009, 288 с.; * Восточная политика Владимира Путина. Возвращение России на «Большой Восток» (2004—2008 гг.) — М.: АСТ: «Восток — Запад», 2007, 448 с.; * Россия, Монголия, Китай в первой половине XX в. — М.: изд-во Института Дальнего Востока РАН, 2003.- Изд. 2-е, дополненное; * Восточная политика Владимира Путина. Возвращение России на «Большой Восток» (2004—2008 гг.) // АСТ — «Восток — Запад», 448 с.; * Китай в мировой политике / Серия: «Учебники МГИМО». М., 2001 (глава «Китай, Россия и Центральная Азия: разграничение региональных интересов»); * Дипломатическая история событий на Халхин-Голе. 1932—1939 гг. // Новая и новейшая история. 2001. N2; * «Треугольник» Россия — Монголия — Китай в 1911—1945 гг. — долговременный исторический фактор современного климата в восточной Азии // Монголия: Актуальные вопросы национальной безопасности. Улан-Батор, 1999 (на монг. яз.); * Из истории взаимоотношений России, Монголии и Китая в 20-30-е годы XX века. Улан-Батор, 1998. 76 с. (на монг. яз.); * Взаимоотношения России, Монголии и Китая в первой половине XX в.: проблемы, выводы и оценки // Дальний Восток России — Северо-Восток Китая. Исторический опыт взаимодействия и перспективы сотрудничества. Хабаровск, 1998; * Монголия: между Россией и Китаем (1920—1924) // Проблемы Дальнего Востока. 1995. N2; * Коминтерн, Монголия и китайская революция. 1925—1927 // Восток. 1996. N1; * Монголия, которую мы потеряли // Азия и Африка сегодня. 1994. N6. {{DEFAULTSORT:Лузянин, Сергей Геннадьевич}} [[Ангилал:Оросын түүхч]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] o2ufwpouy3fmvy5f6kygt45grpporc9 0 109739 866313 854845 2026-08-16T06:07:41Z Egzs 88168 шинэчлэв 866313 wikitext text/x-wiki {{Short description|2021-2025 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | image = Luvsannamsrain Oyun-Erdene 2 (crop).png | caption = Л.Оюун-Эрдэнэ. 2023 он. | office = {{flagicon|Монгол}} 32, 33 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] | term_start = 2021 оны 1 сарын 27 | term_end = 2025 оны 6 сарын 12 | president = {{ubl | [[Халтмаагийн Баттулга]] | [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] }} | predecessor = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | office1 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start1 = 2021 оны 6 сарын 25 | term_end1 = 2025 оны 11 сарын 15 | predecessor1 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | successor1 = [[Ням-Осорын Учрал]] | office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] | term_start2 = 2019 оны 2 сарын 2 | term_end2 = 2021 оны 1 сарын 27 | prime_minister2 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor2 = Гомбожавын Занданшатар | successor2 = [[Цэндийн Нямдорж]] | office3 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start3 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end3 = | constituency3 = {{ubli | 6-р, [[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Сүхбаатар аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|2024–2028]]) | 18-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|2020–2024]]) | 41-р, [[Хэнтий аймаг]]<br>([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2016–2020]]) }} | office4 = Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч | term_start4 = 2010 оны 9 сар | term_end4 = 2015 оны 6 сарын 21 | 1blankname4 = [[Монгол Ардын Намын дарга|Дарга]] | 1namedata4 = [[Сүхбаатарын Батболд]]<br>[[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] | predecessor4 = Гомбожавын Занданшатар | successor4 = [[Ганзоригийн Тэмүүлэн]] | birth_date = {{birth date and age|1980|6|29}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]] | spouse = Болдын Туул | children = 3 | website = {{Official URL}} | signature = Oyun-Erdene Luvsannamsrain signature.png | alma_mater = Бэрх Дээд Сургууль (BA)<br>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] (BA)<br>[[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA)<br>[[Харвардын их сургууль]] (MA) |1blankname=Шадар сайд|1namedata={{ubl | [[Сайнбуянгийн Амарсайхан]] | [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] | [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | [[Тогмидын Доржханд]] }}}} '''Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ''' (1980 оны 6 сарын 29-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) нь Монголын улс төрч, Ерөнхий сайд ба [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга асан юм. Тэрээр 2021 оноос 2025 он хүртэл [[Монгол|Монгол Улсын]] 32, 33 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажилласан бөгөөд 2016 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр гурван удаа сонгогдон ажиллаж байна. Тэрбээр ерөнхий сайдаар томилогдохоос өмнө [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар]] 2019 оны 2 сарын 2-ноос 2021 оны 1 сарын 27 хүртэл ажилласан. == Хүүхэд нас == Л.Оюун-Эрдэнэ 1980 оны 6 сарын 29-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн. Бага насанд эцэг, эх нь салсан учраас тэрбээр өвөө, эмээтэйгээ өссөн. Түүний аав нь сурган хүмүүжүүлэгч мөн зураач бөгөөд 1996 онд “Монгени” дунд сургуулийн цогцолборыг байгуулж Монголын боловсролын салбарын шинэчлэлд хувь нэмрээ оруулсан хүн юм. Ээж нь хөгжимчин, Сонгодог урлагийн академик театрт кларинет хөгжим тоглодог байсан. Тэрбээр гавьяаны амралтаа авсны дараа Монголын сонгодог урлагийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулахыг зорин “Соёл” санг үүсгэн байгуулжээ. Түүний өвөө Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын сургуулийн анхны хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа. Тэрбээр Л.Оюун-Эрдэнийг бага насанд нь бие даан Төвд болон Монгол бичиг үзэж, шатар тоглож сурахад чиглүүлсэн хүн юм. Л.Оюун-Эрдэнэ Улаанбаатар хотын 28-р сургуульд анх суралцсан боловч 1990 онд эмээ нь мөнх бусыг үзүүлсний дараа өвөөтэйгээ амьдрахаар Хэнтий аймаг руу шилжиж тэндээ дунд сургуулиа төгссөн юм. Л.Оюун-Эрдэнийн өвөө Лувсаннамсрай нь Буддын шашны хамба лам байсан бөгөөд шатар гарамгай тоглодог төдийгүй тооны ухаан, монгол хэл, монгол бичгийн багш хүн байсан. Тэрбээр Монголын утга зохиолын тод төлөөлөгч, нэрт зохиолч Дарамын Батбаярыг ихэд хүндэлдэг байсан бөгөөд зээ хүүгээ утга зохиолын хүн болгохоор Дарамын Батбаярт хандаж, Л.Оюун-Эрдэнэ түүний үүсгэн байгуулсан “Бэрс” дээд сургуульд суралцаж Сэтгүүлч мэргэжил эзэмшжээ. == Боловсрол == Л.Оюун-Эрдэнэ нь 2001 онд Бэрс дээд сургуулийг сэтгүүлч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-06-03 |title=Ерөнхий сайдын намтар |url=https://mongolia.gov.mn/page/3 |access-date=2025-06-04 |website=mongolia.gov.mn |language=mn |archive-date=2025-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602132049/https://mongolia.gov.mn/page/3 |url-status=dead }}</ref> 2008 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг]] Эрхзүйч мэргэжлээр Бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Улмаар 2011 онд Монгол Улсын Их сургуулийн Улс төр, нийгмийн шинжлэх ухааны сургуульд Улс төр судлаачын Магистрын зэрэг хамгаалсан.<ref name=":0" /> 2015 онд [[Харвардын Кеннед нэрэмжит сургууль|Харвардын Кеннедийн нэрэмжит төрийн удирдлагын сургуулийг]] төрийн удирдлагын чиглэлээр магистрын зэрэгтэй төгссөн.<ref name=":0" /> Харвардын их сургуульд суралцсанаар төрд зүтгэх мэдлэг, чадвар, итгэл үнэмшлээ илүү их олж авсан гэж тэрбээр олзуурхдаг. Л.Оюун-Эрдэнэ 21 насандаа Хэнтий аймгийн [[Бэрх (тосгон)|Бэрх тосгоны]] Тамгын газрын даргаар томилогдов. Орон нутагтаа олон улсын байгууллагын төсөл хэрэгжүүлэх зорилгоор “Дэлхийн зөн” ОУБ-ын төлөөлөгчдөд мэдээлэл танилцуулсны дараа тус байгууллагын хүмүүс түүнд ажлын санал тавьжээ. Ийнхүү тэрбээр “Дэлхийн зөн”-д зургаан жил гаруй хугацаанд ажиллаж олон нийтэд түшиглэсэн хөгжлийн бодлогод мэргэшсэн байна. Энэ хугацаанд тэрбээр “Дэлхийн зөн”-гөөс Мэльбурны их сургуультай хамтран зохион байгуулсан олон улсын хөгжлийн байгууллагын ажилтнуудыг мэргэшүүлэх сургалтад хамрагдаж улмаар Филиппин болон Тайланд Улсад энэ чиглэлээр богино хугацаанд ажилласан байна. == Ажлын туршлага == * 2001 он Хэнтий аймгийн Бэрх хотын захирагчийн албанд Тамгын газрын дарга * 2002 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Хэнтий салбарын захирал * 2006 он “Дэлхийн Зөн Монгол” ОУБ-ын Бүс хариуцсан Захирал * 2008 онд Нийслэлийн Баянзүрх дүүрэгт Нийгмийн хөгжлийн хэлтсийн дарга * 2009 онд Монгол Ардын Намын Удирдах Зөвлөлийн Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2010-2014 он Нийгмийн Ардчилал Монголын Залуучуудын холбооны Ерөнхийлөгч * 2011 он [[Монгол Ардын Намын Нарийн бичгийн дарга]] * 2012 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч * 2016 оноос [[Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] * 2019 оноос Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга * 2020 оноос [[Монгол Ардын Нам|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн * 2021 оны 1 дүгээр сарын 25-ны өдрөөс 2025 оны 6 сарын 3-ны өдрийг хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Монгол улсын 32, 33 дахь Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан. *2021 оны 6 дугаар сарны 25-нд [[МАН-ын XI Бага хурал]] хуралдаж, Л.Оюун-Эрдэнийг МАН-ын даргаар сонгосон байна. == Сонгуульт ажил == * “JCI Монгол” Үндэсний байгууллагын Эрх зүйн зөвлөх * “Азийн хүлэг улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн үүсгэн байгуулагч * “Монголын зүрх Хэнтий” төслийн удирдагч == Бүтээлүүд == Л.Оюун-Эрдэнэ 2005 онд “Алсын хараа” гэж анхны номоо бичсэн. 2015 онд Харвардын их сургуулийг төгссөний дараа “Азийн хүлэг улс” гэх хоёр дахь номоо хэвлүүлэв. Энэ номдоо тэрбээр Монгол Улсын 30 жилийн хөгжлийн бодлогыг тусгасан байна. Номоо хэвлүүлсэн жилдээ “Азийн хүлэг улс” хэмээх бодлогын судалгааны хүрээлэн байгуулсан. * “Алсын хараа” ном. 2005 он. * “Азийн хүлэг улс” ном. 2015 он. == Эх сурвалж == <references />{{commonscat}}{{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef1|before=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Ардын Намын дарга]]|years=2021–2025}} {{s-aft1|after=[[Ням-Осорын Учрал]]}} |- {{s-off}} {{s-bef1|before=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}} {{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]|years=2021–2025}} {{s-aft1|after=[[Ням-Осорын Учрал]]}} {{s-end}}{{NaviBlock|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}{{DEFAULTSORT:Оюун-Эрдэнэ, Лувсаннамсрайн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын улс төрч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] avwwzv9dcsf49j9owwljvkp1ptw5f2a 14 113833 866274 663143 2026-08-15T14:50:37Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Браила тойрог]] to [[Ангилал:Брэила тойрог]] without leaving a redirect 663143 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Brăila County}} [[Ангилал:Румын тойргоор]] [[Ангилал:Валахи]] m1zh5ws0l2amtyc8whwvdp4e6a7p9lh 866275 866274 2026-08-15T14:50:58Z Enkhsaihan2005 64429 866275 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Брэила тойрог}} {{Commons cat|Brăila County|Брэила тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] t2vif58rxmgaaunuj43obslfpb53cuu 14 113834 866269 663147 2026-08-15T14:48:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Браила тойргийн суурин]] to [[Ангилал:Брэила тойргийн суурин]] without leaving a redirect 663147 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Их Валахийн суурин]] [[Ангилал:Румыны суурин]] [[Ангилал:Браила тойргийн газар зүй|суурин]] an44k8qzyc2ompibxwwnsohv7cp840o 866270 866269 2026-08-15T14:49:11Z Enkhsaihan2005 64429 866270 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Брэила тойргийн газар зүй]] [[Ангилал:Румыны суурин]] mrakul4i4wdvoi1wiwq0xw9bhwmimsq 14 113835 866272 663148 2026-08-15T14:50:03Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Браила тойргийн газар зүй]] to [[Ангилал:Брэила тойргийн газар зүй]] without leaving a redirect 663148 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Браила тойрог| газар зүй]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]] 0wq6xuk34rngm01pzen7l1whmwq1vai 866273 866272 2026-08-15T14:50:24Z Enkhsaihan2005 64429 866273 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Брэила тойрог]] [[Ангилал:Румыны газар зүй тойргоор]] ah2xbcsbu0o0ne6ryxx0np7wxrg9c8n 14 113836 866267 663150 2026-08-15T14:46:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Браила]] to [[Ангилал:Брэила]] without leaving a redirect 663150 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Brăila}} [[Ангилал:Румын суурингаар]] [[Ангилал:Европ суурингаар]] [[Ангилал:Браила тойрог]] mke271duqw6k8nedi7zjfil52jfbnz2 866268 866267 2026-08-15T14:48:10Z Enkhsaihan2005 64429 866268 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Брэила}} {{Commons category|Brăila|Брэила}} [[Ангилал:Брэила тойргийн суурин|Брэила]] [[Ангилал:Румыны хот|Брэила]] [[Ангилал:Румын суурингаар]] rmdik9hy2as62ssytj22v36sj1nnorg 0 114025 866260 866023 2026-08-15T14:44:03Z Enkhsaihan2005 64429 866260 wikitext text/x-wiki [[Румын|Румын Улс]] нь дөчин нэгэн тойрог ({{lang-ro|județ}} [{{IPA|ʒuˈdets}}] - тойрог) ба [[Бухарест]] хот гэж хуваагдана. Жудец гэх засаг захиргааны гишүүнийг 19-р зуунд Францын департаментыг (''Département'') үлгэр болгон бий болгожээ. Коммунист засгийн газар үүнийг өөрчлөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ижил [[район]]оор сольсон хэдий ч 1968 онд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p1_big.jpg |titel=Harta Administrativă |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> өнөөгийн системдээ буцаад шилжсэн байна.<ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p2_big.jpg |titel=Harta Administrativă 1 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.iiccr.ro/img/pro_memoria/p3_big.jpg |titel=Harta Administrativă 2 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар }}</ref> Илфов тойрог 1997 оны хүртэл бие даасан тойрог байгаагүй харин Бухарестын харьяа байв.<ref>[http://www.legex.ro/Lege-50-09.04.1997-11556.aspx LEGE Nr. 50 din 9 aprilie 1997, legex.ro 10. April 1997]</ref> == Румыны тойргууд == {| class="wikitable sortable" width="50%" |- ! Тойрог ! Тойргийн сүлд ! Товчлол ! Захиргааны төв ! Газар нутаг<br /> км² ! Хүн ам<br />2002 он<ref>2002 оны хүн амын тооллого, Эх сурвалж: Fischer Weltalmanach</ref> ! Хүн ам<br />2011 он<ref>[http://www.citypopulation.de/php/romania-vrancea_d.php citypopulation.de: 2011 оны Румыны хүн амын тооллого]</ref> ! Зөрүү ! Зөрүү хувиар (%) |- | [[Алба тойрог|Алба]] | align="center" | [[Файл:Actual Alba county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AB | [[Алба Юлиа]] | align="right" | 6242 | align="right" | 382.999 | align="right" | 342.376 | align="right" | −40.623 | align="right" | −12 |- | [[Арад тойрог|Арад]] | align="center" | [[Файл:Arad county CoA (circa 2007).png|40px|alt=Сүлд]] | AR | [[Арад]] | align="right" | 7754 | align="right" | 461.730 | align="right" | 430.629 | align="right" | −31.101 | align="right" | −7,2 |- | [[Аржеш тойрог|Аржеш]] | align="center" | [[Файл:Actual Argeș county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | AG | [[Питешти]] | align="right" | 6826 | align="right" | 653.903 | align="right" | 612.431 | align="right" | −41.472 | align="right" | −6,8 |- | [[Бакау тойрог|Бакау]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Bacau.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бакау]] | align="right" | 6621 | align="right" | 708.751 | align="right" | 616.168 | align="right" | −92.583 | align="right" | −15 |- | [[Бистрица-Насауд тойрог|Бистрица-Насауд]] | align="center" | [[Файл:Stema Bistrita-Nasaud.svg|40px|alt=Сүлд]] | BC | [[Бистрица]] | align="right" | 5355 | align="right" | 312.325 | align="right" | 286.225 | align="right" | −26.100 | align="right" | −9,1 |- | [[Бихор тойрог|Бихор]] | align="center" | [[Файл:Actual Bihor county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | BH | [[Орадя]] | align="right" | 7544 | align="right" | 600.223 | align="right" | 575.398 | align="right" | −24.825 | align="right" | −4,3 |- | [[Ботошани тойрог|Ботошани]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Botosani.svg|40px|alt=Сүлд]] | BT | [[Ботошани]] | align="right" | 4986 | align="right" | 454.023 | align="right" | 412.626 | align="right" | −41.397 | align="right" | −10 |- | [[Брэила тойрог|Брэила]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | BR | [[Брэила]] | align="right" | 4766 | align="right" | 373.897 | align="right" | 321.212 | align="right" | −52.685 | align="right" | −16 |- | [[Брашов тойрог|Брашов]] | align="center" | [[Файл:Stema judetul brasov nou.png|40px|alt=Сүлд]] | BV | [[Брашов]] | align="right" | 5363 | align="right" | 588.366 | align="right" | 549.217 | align="right" | −39.149 | align="right" | −7,1 |- | [[Бузау тойрог|Бузау]] | align="center" | [[Файл:Actual Buzau county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | BZ | [[Бузау]] | align="right" | 6103 | align="right" | 494.982 | align="right" | 451.069 | align="right" | −43.913 | align="right" | −9,7 |- | [[Васлуй тойрог|Васлуй]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Braila.svg|40px|alt=Сүлд]] | VS | [[Васлуй]] | align="right" | 5318 | align="right" | 455.550 | align="right" | 395.499 | align="right" | −60.051 | align="right" | −15 |- | [[Вранча тойрог|Вранча]] | align="center" | [[Файл:Stema Vrancea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VN | [[Фокшани]] | align="right" | 4857 | align="right" | 390.268 | align="right" | 340.310 | align="right" | −49.958 | align="right" | −15 |- | [[Вылча тойрог|Вылча]] | align="center" | [[Файл:Stema Valcea.svg|40px|alt=Сүлд]] | VL | [[Рымнику Вылча]] | align="right" | 5765 | align="right" | 413.570 | align="right" | 371.714 | align="right" | −41.856 | align="right" | −11 |- | [[Галац тойрог|Галац]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Galati.svg|40px|alt=Сүлд]] | GL | [[Галац]] | align="right" | 4466 | align="right" | 619.522 | align="right" | 536.167 | align="right" | −83.355 | align="right" | −16 |- | [[Горж тойрог|Горж]] | align="center" | [[Файл:Stema Gorj.svg|40px|alt=Сүлд]] | GJ | [[Тыргу Жиу]] | align="right" | 5602 | align="right" | 387.407 | align="right" | 341.594 | align="right" | −45.813 | align="right" | −13 |- | [[Долж тойрог|Долж]] | align="center" | [[Файл:Stema judetului Dolj.svg|40px|alt=Сүлд]] | DJ | [[Крайова]] | align="right" | 7414 | align="right" | 734.823 | align="right" | 660.544 | align="right" | −74.279 | align="right" | −11 |- | [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] | align="center" | [[Файл:Stema Dambovita.svg|40px|alt=Сүлд]] | DB | [[Тырговиште]] | align="right" | 4054 | align="right" | 541.326 | align="right" | 518.745 | align="right" | −22.581 | align="right" | −4,4 |- | [[Журжу тойрог|Журжу]] | align="center" | [[Файл:Stema Giurgiu (jud 2009).svg|40px|alt=Сүлд]] | GR | [[Журжу]] | align="right" | 3526 | align="right" | 298.022 | align="right" | 281.422 | align="right" | −16.600 | align="right" | −5,9 |- | [[Илфов тойрог|Илфов]] | align="center" | [[Файл:Actual Ilfov county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | IF | [[Буфтя]] | align="right" | 1593 | align="right" | 300.109 | align="right" | 388.738 | align="right" | 88.629 | align="right" | 23 |- | [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] | align="center" | [[Файл:Actual Caras-Severin county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CS | [[Решица]] | align="right" | 8520 | align="right" | 333.396 | align="right" | 295.579 | align="right" | −37.817 | align="right" | −13 |- | [[Клуж тойрог|Клуж]] | align="center" | [[Файл:Actual Cluj county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | CJ | [[Клуж-Напока]] | align="right" | 6674 | align="right" | 703.269 | align="right" | 691.106 | align="right" | −12.163 | align="right" | −1,8 |- | [[Ковасна тойрог|Ковасна]] | align="center" | [[Файл:Coa Romania County Kovászna.svg|40px|alt=Сүлд]] | CV | [[Сфынту Георге]] | align="right" | 3710 | align="right" | 222.274 | align="right" | 210.177 | align="right" | −12.097 | align="right" | −5,8 |- | [[Констанца тойрог|Констанца]] | align="center" | [[Файл:Actual Constanta county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | CT | [[Констанца]] | align="right" | 7071 | align="right" | 715.172 | align="right" | 684.082 | align="right" | −31.090 | align="right" | −4,5 |- | [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] | align="center" | [[Файл:Stema Calarasi.svg|40px|alt=Сүлд]] | CL | [[Кэлэраши]] | align="right" | 5088 | align="right" | 324.629 | align="right" | 306.691 | align="right" | −17.938 | align="right" | −5,8 |- | [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] | align="center" | [[Файл:Coat of Arms of Maramureș County.svg|40px|alt=Сүлд]] | MM | [[Бая Маре]] | align="right" | 6304 | align="right" | 510.688 | align="right" | 478.659 | align="right" | −32.029 | align="right" | −6,7 |- | [[Мехединци тойрог|Мехединци]] | align="center" | [[Файл:Actual Mehedinti county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | MH | [[Дробета Турну Северин]] | align="right" | 4933 | align="right" | 306.118 | align="right" | 265.390 | align="right" | −40.728 | align="right" | −15 |- | [[Муреш тойрог|Муреш]] | align="center" | [[Файл:Mures county coat of arms.svg|40px|alt=Сүлд]] | MS | [[Тыргу Муреш]] | align="right" | 6714 | align="right" | 579.862 | align="right" | 550.846 | align="right" | −29.016 | align="right" | −5,3 |- | [[Нямц тойрог|Нямц]] | align="center" | [[Файл:Stema Neamt.svg|40px|alt=Сүлд]] | NT | [[Пятра Нямц]] | align="right" | 5896 | align="right" | 557.084 | align="right" | 470.766 | align="right" | −86.318 | align="right" | −18 |- | [[Олт тойрог|Олт]] | align="center" | [[Файл:Stema Olt.svg|40px|alt=Сүлд]] | OT | [[Слатина (Румын)|Слатина]] | align="right" | 5498 | align="right" | 490.276 | align="right" | 436.400 | align="right" | −53.876 | align="right" | −12 |- | [[Прахова тойрог|Прахова]] | align="center" | [[Файл:Stema Prahova.svg|40px|alt=Сүлд]] | PH | [[Плоешти]] | align="right" | 4716 | align="right" | 829.224 | align="right" | 762.886 | align="right" | −66.338 | align="right" | −8,7 |- | [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] | align="center" | [[Файл:Actual Satu Mare county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SM | [[Сату Маре]] | align="right" | 4418 | align="right" | 369.096 | align="right" | 344.360 | align="right" | −24.736 | align="right" | −7,2 |- | [[Сибиу тойрог|Сибиу]] | align="center" | [[Файл:Actual Sibiu county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SB | [[Сибиу]] | align="right" | 5432 | align="right" | 422.224 | align="right" | 397.322 | align="right" | −24.902 | align="right" | −6,3 |- | [[Сучава тойрог|Сучава]] | align="center" | [[Файл:Actual Suceava county CoA.png|40px|alt=Сүлд]] | SV | [[Сучава]] | align="right" | 8553 | align="right" | 690.941 | align="right" | 634.810 | align="right" | −56.131 | align="right" | −8,8 |- | [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] | align="center" | [[Файл:RO Județul Sălaj COA.svg|40px|alt=Сүлд]] | SJ | [[Залэу]] | align="right" | 3864 | align="right" | 248.407 | align="right" | 224.384 | align="right" | −24.023 | align="right" | −11 |- | [[Телеорман тойрог|Телеорман]] | align="center" | [[Файл:Stema Teleorman.svg|40px|alt=Сүлд]] | TR | [[Александриа (Румын)|Александриа]] | align="right" | 5790 | align="right" | 436.926 | align="right" | 380.123 | align="right" | −56.803 | align="right" | −15 |- | [[Тимиш тойрог|Тимиш]] | align="center" | [[Файл:ROU Timis County CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TM | [[Тимишоара]] | align="right" | 8697 | align="right" | 685.901 | align="right" | 683.540 | align="right" | −2.361 | align="right" | −0,35 |- | [[Тулча тойрог|Тулча]] | align="center" | [[Файл:Actual Tulcea county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | TL | [[Тулча]] | align="right" | 8499 | align="right" | 258.639 | align="right" | 213.083 | align="right" | −45.556 | align="right" | −21 |- | [[Харгита тойрог|Харгита]] | align="center" | [[Файл:Stema Harghita.svg|40px|alt=Сүлд]] | HR | [[Меркуря Чук]] | align="right" | 6639 | align="right" | 326.020 | align="right" | 310.867 | align="right" | −15.153 | align="right" | −4,9 |- | [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] | align="center" | [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | HD | [[Дева (Румын)|Дева]] | align="right" | 7063 | align="right" | 487.115 | align="right" | 418.565 | align="right" | −68.550 | align="right" | −16 |- | [[Яломица тойрог|Яломица]] | align="center" | [[Файл:Stema Ialomita.svg|40px|alt=Сүлд]] | IL | [[Слобозиа]] | align="right" | 4453 | align="right" | 296.486 | align="right" | 274.148 | align="right" | −22.338 | align="right" | −8,1 |- | [[Яш тойрог|Яш]] | align="center" | [[Файл:Actual Iasi county CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | IS | [[Яш]] | align="right" | 5476 | align="right" | 819.044 | align="right" | 772.348 | align="right" | −46.696 | align="right" | −6,0 |- | '''[[Бухарест]]''' | align="center" | [[Файл:ROU Bucharest CoA.svg|40px|alt=Сүлд]] | B | ''Бухарест муниципий'' | align="right" | 228 | align="right" | 1.921.751 | align="right" | 1.883.425 | align="right" | −38.326 | align="right" | −2,0 |- style="background:#EAECF0;" | '''нийт''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | align="right" | '''238.391''' | align="right" | '''21.698.181''' | align="right" | '''20.121.641''' | align="right" | '''-1.576.540''' | align="right" | '''-7,8''' |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Counties of Romania|Румыны тойрог}} == Эх сурвалж == <references /> [[Ангилал:Засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт]] [[Ангилал:Румыны тойрог| ]] [[Ангилал:Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл-3-Түвшин|тойрог]] krnygmsx4xrra6rzxayjp42oplhbcfq 14 114103 866253 664104 2026-08-15T14:32:47Z Enkhsaihan2005 64429 866253 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Бистрица-Насауд тойрог}} {{Commons cat|Bistrița-Năsăud County|Бистрица-Насауд тойрог}} [[Ангилал:Румыны тойрог]] [[Ангилал:Трансильванийн газар зүй]] 64an281mgei9ay88fxwsj4tbrpboxn1 10 114104 866264 732602 2026-08-15T14:45:28Z Enkhsaihan2005 64429 866264 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Румыны тойрог | titleclass = adr | title = <span class="country-name">[[Румын|Румыны]]</span> [[Румыны тойргийн жагсаалт|тойрог (''județe'')]] | state = {{{state|autocollapse}}} | image = [[File:Romania judete (romana).PNG|60px]] | bodyclass = hlist | list1 = * [[Алба тойрог|Алба]] * [[Арад тойрог|Арад]] * [[Аржеш тойрог|Аржеш]] * [[Бакау тойрог|Бакау]] * [[Бистрица-Насауд тойрог|Бистрица-Насауд]] * [[Бихор тойрог|Бихор]] * [[Ботошани тойрог|Ботошани]] * [[Брашов тойрог|Брашов]] * [[Брэила тойрог|Брэила]] * [[Бузау тойрог|Бузау]] * [[Васлуй тойрог|Васлуй]] * [[Вылча тойрог|Вылча]] * [[Вранча тойрог|Вранча]] * [[Галац тойрог|Галац]] * [[Горж тойрог|Горж]] * [[Долж тойрог|Долж]] * [[Дымбовица тойрог|Дымбовица]] * [[Журжу тойрог|Журжу]] * [[Илфов тойрог|Илфов]] * [[Караш-Северин тойрог|Караш-Северин]] * [[Клуж тойрог|Клуж]] * [[Констанца тойрог|Констанца]] * [[Ковасна тойрог|Ковасна]] * [[Кэлэраши тойрог|Кэлэраши]] * [[Марамуреш тойрог|Марамуреш]] * [[Мехединци тойрог|Мехединци]] * [[Муреш тойрог|Муреш]] * [[Нямц тойрог|Нямц]] * [[Олт тойрог|Олт]] * [[Прахова тойрог|Прахова]] * [[Сату Маре тойрог|Сату Маре]] * [[Сибиу тойрог|Сибиу]] * [[Сучава тойрог|Сучава]] * [[Сэлаж тойрог|Сэлаж]] * [[Телеорман тойрог|Телеорман]] * [[Тимиш тойрог|Тимиш]] * [[Тулча тойрог|Тулча]] * [[Харгита тойрог|Харгита]] * [[Хунедоара тойрог|Хунедоара]] * [[Яломица тойрог|Яломица]] * [[Яш тойрог|Яш]] }}<noinclude> {{collapsible option}} == Microformat == {{UF-adr}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны засаг захиргааны гишүүнчлэл|!]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Румыны тойрог]] </noinclude> 8nsr1ymfo43h5k0pkkbynnapki0hqt5 10 115682 866309 732810 2026-08-16T05:16:42Z Egzs 88168 866309 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Монгол Ардын Намын дарга | title = [[Монгол Ардын Намын дарга|{{color|#F8B800|Монгол Ардын Намын дарга}}]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#CC0000; color:#F8B800; <!--USSR flag colors--> | groupstyle = background:#CC0000; color:#F8B800; | belowstyle = background:#CC0000; color:#F8B800; | group1 = 1921–1990 | list1 = * [[Солийн Данзан]] * ''[[Догсомын Бодоо]]'' * [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]] * [[Ажвагийн Данзан]] * [[Өлзийтийн Бадрах]] * [[Бат-Очирын Элдэв-Очир]] * [[Пэлжидийн Гэндэн]] * [[Золбингийн Шижээ]] * [[Жамбын Лхүмбэ]] * [[Доржжавын Лувсаншарав]] * [[Хас-Очирын Лувсандорж]] * [[Банзаржавын Баасанжав]] * [[Дашийн Дамба]] * [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] * [[Жамбын Батмөнх]] | group2 = 1990–одоо үе | list2 = * [[Гомбожавын Очирбат]] * [[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]] * [[Намбарын Энхбаяр]] * [[Нацагийн Багабанди]] * [[Миеэгомбын Энхболд]] * [[Санжаагийн Баяр]] * [[Сүхбаатарын Батболд]] * [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]] * [[Миеэгомбын Энхболд]] * [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] * [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] * [[Ням-Осорын Учрал]] | below = ''Налуугаар'' үүрэг гүйцэтгэсэн албан тушаалтныг илтгэнэ }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын улс төрч|Монгол Ардын Намын дарга]] </noinclude> 4yzrrlkj5apchhvkvy5e6cj522alq9o 0 115873 866256 671047 2026-08-15T14:42:05Z Enkhsaihan2005 64429 866256 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Төрийн далбаа | Нэр = Болгар Улсын Төрийн далбаа | Зураг = Flag of Bulgaria.svg | Өргөн = | Далбааныбэлгэтэмдэг = {{FIAV|111100}} | Талуудынхарьцаа = 3:5 | Албанёсоорхэрэглэсэн = 1879 оны 4-р сарын 16 }} '''[[Болгар|Болгар Улсын]] Төрийн далбаа''' ({{Lang-bg|Знаме на България}}) нь ижил хэмжээтэй гурван хэвтээ судлаас бүрддэг: дээд хэсэгт цагаан, дунд хэсэгт ногоон, доод хэсэгт улаан. Эдгээр өнгөний цагаан нь эрх чөлөө ба энхтайвныг, ногоон өнгөөр үржил шим ба байгалийг, улаанаар эрх чөлөөний төлөөх тэмцэлд асгаруулсан цусыг бэлгэддэг аж. Төрийн далбааг өнөөгийн хэлбэрээр нь 1879 оны дөрөвдүгээр сарын 16-нд анх мандуулсан ба 1944 оныг хүртэл хэрэглэв. 1947 онд төрийн сүлдийг зүүн дээд буланд нэмж оруулсан байдаг. 1990 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд хуучин төрхөөр нь ахин хэрэглэх болсон байна. == Түүх == === Болгарын Анхдугаар ба Хоёрдугаар Хаант Улс === Пророболгарчууд анх адууны сүүлээр хийсэн туг хэрэглэж байсан аж. Болгарын Анхдугаар Хаант Улсын үеэс эхлэн христийн шашинд орсноор далбаа хэрэглэх болсон ба энэ нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрнийхтэй]] төстэй байсан байна. Болгарын Хоёрдугаар Хаант Улсын үеийн туг хиурны талаарх мэдээлэл байдаггүй. Харин [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] ноёрхолд байсан Хайдукууд ба Воеводууд ногоон дэвсгэр өнгөтэй далбааны төв хэсэгт нь алтан шар өнгийн арслангийн дүрстэй, түүний дээр дугуй хэлбэрээр «Свобода или смърт» (Эрх чөлөө эсвэл үхэл) хэмээх бичигтэй далбаатай байжээ. === Болгарын эргэн сэргэх үе === Aнхны ногоон, цагаан, улаан (хэвтээ тэнхлэг дагуу, энэ дараалал бүхий гурвант өнгөт туг) өнгө бүхий тугийг 1861-1862 оны үед [[Георги Раковски|Георги Раковскийн]] байгуулсан «[[Анхдугаар Болгарын Легион]]» Белградад анх хэрэглэсэн байна. Өнөөгийн далбааны өнгөний дараалал бүхий тугийг Румыны [[Брэила]] хотод «Орос-Туркийн дайн»-д оролцсон болгарын сайн дурынханд зориулан оёсон түүхтэй аж. === Чөлөөлөгдсөний дараа === Османы эзэнт гүрнээс чөлөөлөгдсөний дараа 1879 оны дөрөвдүгээр сарын 16-ны Болгарын Анхдугаар Үндсэн хуулинд одооны далбааны өнгө болон дэс дарааллыг тогтоож өгчээ. 1947 онд далбааны зүүн дээд талын цагаан хэсэг дээр Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын төрийн сүлдийг нэмэн шигтгэв. 1990 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд төрийн далбаанаасаа сүлдний хэсгийг хасчээ. <gallery class="center centered" widths="150"> Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|{{FIAV|historical}} [[Болгарын Вант Улс]] (1879–1908), [[Болгарын Хант Улс]] (1908–1946), [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]]ын төрийн далбаа (1946–1947) Flag of Bulgaria (1946-1967).svg|{{FIAV|historical|1}} Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын төрийн далбаа (1947–1948) Flag of Bulgaria (1948-1967).svg|{{FIAV|historical|1}} Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын төрийн далбаа (1948–1967) Flag of Bulgaria (1967-1971).svg|{{FIAV|historical|1}} Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын төрийн далбаа (1967–1971) Flag of Bulgaria (1971-1990).svg|{{FIAV|historical|1}} Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улсын төрийн далбаа (1971–1990) </gallery> == Болгарын Зэвсэгт Хүчний далбаа == <gallery class="center centered"> War flag of Bulgaria.svg|Болгарын Зэвсэгт Хүчний далбаа Naval Ensign of Bulgaria.svg|{{FIAV|000001}} [[Тэнгисийн дайны далбаа|Тэнгисийн цэргийн далбаа]] Naval Jack of Bulgaria.svg|[[Хөш (усан тээвэр)|Хөш]] (усан онгоцны хошууны далбаа) </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Flags of Bulgaria|Болгарын төрийн далбаа}} * [https://flagspot.net/flags/bg.html Flags of the World – Bulgaria] {{Хөтлөгч мөр Европын улсуудын төрийн далбаа}} [[Ангилал:Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Болгарын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Төрийн далбаа]] [[Ангилал:Төрийн далбаа улс орноор]] 3awu29wszbfs5mgv0k39hby1v5h76gw 0 116972 866246 866187 2026-08-15T13:12:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 866246 wikitext text/x-wiki '''Сергей Кузьмин''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Сергей Львович Кузьмин,'' 1959 оны 10-р сард ЗХУ-ын [[Москва]] хотод төрсөн) - Зөвлөлтийн, Оросын зохиолч, дорно судлаач, түүхийн ухааны доктор, биологийн ухааны дэд доктор. ОХУ-ын ШУА-ийн Дорнодахин судлалын хүрээлэнгийн тэргүүлэх эрдэмтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор. Сергей Кузьминий алдартай бүтээлүүд: «Нуугдмал Төвөд. Тусгаар тогтнол ба эзлэн түрэмгийлэлд автсан түүх». 2010 он. (Скрытый Тибет. История независимости и оккупации), «Барон Унгерний түүх: сэргээн босголтын туршлага» (История барона Унгерна: опыт реконструкции), «ХХ дугаар зууны эхэн дахь Монголын шашинт төр ба бурханы шашин» (Теократическая государственность и буддийская церковь Монголии в начале 20-го века). С.В.Дмитриевтэй хамтран бичсэн "Юань, Чин болон Хятад нь өөр хоорондоо түүхэн залгамжлалгүй төр улсууд болох нь" шинжлэх ухааны судалгааны өгүүлэг (2015 он). Эдгээр ном өгүүллэгүүддээ Төвөд, Энэтхэг, Монгол, Орос дотоод сэтгэлгээгээр хэрхэн холбогдож ирснийг тайлбарлах гэж оролдсон байна. Үүндээ Сергей Кузьмин архив, дурсамж, музэйн баримтуудад тулгуурлаж бичсэнээрээ онцлогтой. ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтны хувьд Монголын түүх, археологийн хүрээлэнгийн хүндэт докторын диплом хүртсэн байна. Монгол, Оросын хооронд [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэнд дипломат харилцаа тогтоосон үеийн тухай судалгаа хийж Оросын дээд сургуулиудад лекц уншсан байна. 2025 онд Монгол Улсын төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнагдсан. {{DEFAULTSORT:Кузьмин, Сергей Львович}} [[Ангилал:Москвагийн хүн]] [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын түүхч]] [[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]] ajomk95vwuzr5u1uhjds8jxjw58nivt 0 118556 866310 861000 2026-08-16T05:24:26Z Egzs 88168 866310 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэм]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Н.Учрал. 2025 он. | alt = | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} |order={{flagicon|Монгол}} 33 дахь|1blankname=Шадар сайд|1namedata=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{NaviBlock|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Улсын Их Хурлын дарга}} {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] 7a8hue32myfe0dj8gmias1y06tvreso 866312 866310 2026-08-16T05:41:43Z Egzs 88168 866312 wikitext text/x-wiki {{Short description|2026 оноос хойшхи Монгол Улсын Ерөнхий сайд}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэм]] | name = Ням-Осорын Учрал | image = Nyam-Osoryn_Uchral_in_October_2025.png | caption = Н.Учрал. 2025 он. | alt = | office = Монгол Улсын Ерөнхий Сайд | term_start = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor = [[Гомбожавын Занданшатар]] | successor = | president = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга | term_start1 = 2025 оны 11 сарын 20 | term_end1 = 2026 оны 3 сарын 30 | predecessor1 = [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]<br>[[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor1 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office2 = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга | term_start2 = 2025 оны 11 сарын 15 | term_end2 = | predecessor2 = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] {{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes | office3 = [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайд]] | term_start3 = 2025 оны 6 сарын 18 | term_end3 = 2025 оны 11 сарын 20 | prime_minister3 = Гомбожавын Занданшатар | president3 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor3 = [[Лувсаннямын Гантөмөр]] | successor3 = [[Жадамбын Энхбаяр]] | office4 = Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын дарга]] | term_start4 = 2024 оны 7 сарын 10 | term_end4 = 2025 оны 6 сарын 17 | prime_minister4 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president4 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor4 = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | successor4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | office5 = [[Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам (Монгол)|Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд]] | term_start5 = 2022 оны 8 сарын 30 | term_end5 = 2024 оны 7 сарын 10 | prime_minister5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | president5 = Ухнаагийн Хүрэлсүх | predecessor5 = [[Лувсанцэрэнгийн Энх-Амгалан]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | successor5 = [[Цэндийн Баатархүү]] {{Collapsed infobox section end}}}} | office6 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн | term_start6 = 2016 оны 7 сарын 5 | term_end6 = | constituency6 = [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020#Тойрог|72-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2016–2020)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024#Тойрог|28-р, Сонгинохайрхан дүүрэг]] (2020–2024)<br>[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028#Тойрог|9-р, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг]] (2024–одоо) | birth_date = {{birth-date and age|1987|1|2}} | birth_place = [[Улаанбаатар]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(2009 оноос) | spouse = Ч.Сэлэнгэ | children = | alma_mater = {{Plainlist| * [[Их Засаг Их сургууль]] (BA) * [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]] (MA) * [[Глоустершер их сургууль]] (MBA) * [[Монгол, Төвөд ,Будда судлалын институт]] (Дэд эрдэмтэн) }} | website = {{URL|https://uchral.mn/}} |order={{flagicon|Монгол}} 35 дахь|1blankname=Шадар сайд|1namedata=[[Жадамбын Энхбаяр]]<br>[[Тогмидын Доржханд]]<br>[[Нямтайширын Номтойбаяр]]}} '''Ням-Осорын Учрал''' (1987 оны 1-р сарын 2-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - улс төрч, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн. 2025-2026 онд Монгол Улсын Их Хурлын даргаар, 2025 онд [[Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд|Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар]], 2024-2025 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын]] даргаар, 2022-2024 онд Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайдаар тус тус ажиллаж байсан. 2016, 2020, 2024 онуудад Улсын Их хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. Н.Учрал нь 1987 оны 01 дүгээр сарын 02-нд төрсөн айлын том, түүний аав нь 2021 онд [[Ардын Багш|Ардын багш]] цол хүртсэн, доктор [[Намсрайн Ням-Осор]] [[Их Засаг их сургууль|"Их Засаг" олон улсын их сургууль]] үүсгэн байгуулагч, ээж нь багш мэргэжилтэй түүхийн ухааны доктор Ж.Цэцэгмаа. == Боловсрол == * 2003 онд Их Засаг лицей сургууль, бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн, * 2007 онд Их засаг олон улсын их сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. * 2010 онд Их Британийн [[Глоустершер их сургууль]], [[Лимкоквин их сургууль|Лимкоквин их сургуулийн]] Англи улсын [[Лондон]] хотын салбарт бизнесийн удирдлагын магистр хамгаалсан, * 2012 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Монгол улсын Боловсролын их сургууль]], түүхийн ухааны магистрын зэрэгтэй, * 2013 онд [[ОХУ]]-ын [[Оросын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] Сибирийн салбар, Түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. == Ажилласан байдал == * 2007-2008 онд "Их засаг" олон улсын их сургуулийн ТУЗ-ийн дэд дарга * 2010-2016 онд Рояаль Академи, Рояаль олон улсын дээд сургуулийн үүсгэн байгуулагч, ерөнхий захирал. * 2012-2014 онд Нийслэлийн Монгол ардын намын хорооны улс төрийн хэлтсийн дарга,нийслэлийн БЗД-ийн Иргэдийн Хурлын төлөөлөгч. * 2015 онд Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Монгол улсын Шадар сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] ажлын алба, Шадар сайдын олон нийттэй харилцах бодлогын зөвлөх. * 2016 онд [[Улсын Их Хурал]] дахь [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын намын]] /МАН/ бүлгийн зөвлөх. * 2010 оноос Монголын Франчайзингийн Ассоциацийн ерөнхийлөгч, * 2015 оноос МАН-ын дэргэдэх НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч, 2019 оноос Ерөнхийлөгч, * 2015 оноос "Yes Mongolia" Монголын залуу багш нарын холбооны ерөнхийлөгч, * 2016 онд, 2020 онд [[Монгол]] [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын гишүүнээр]] [[Сонгинохайрхан|Сонгино хайрхан дүүргийн]] 72 дугаар тойргоос хоёр удаа сонгогдсон. * 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, УИХ-ын Инновац, цахим бодлогын Байнгын хорооны дарга. * 2022 оны 8-р сараас Цахим хөгжил, харилцаа холбооны сайд * 2023 оноос Нийслэлийн [[Сүхбаатар дүүрэг|Сүхбаатар дүүргийн]] МАН-ын хорооны даргаар ажиллаж байв. * 2024 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод Засгийн газрын ХЭГ-ын дарга, сайдаар ажиллаж байв. * 2025 оны 11-р сарын 15-нд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын 31-р Их хурлаар тус намын даргаар сонгогдсон. * 2025 оны 11-р сараас 2026 оны 3-р сард Улсын Их Хурлын даргаар ажилласан. * Улмаар 2026 оны 3-р сарын 30-нд Ерөнхий сайдаар томилогдов. [[Англи хэл|Англи]], [[Орос хэл|орос хэлтэй]]. Н.Учрал 2020 оны 11-р сард хүнд өвчин тусаад амжилттай эмчлүүлсэн. == Гэр бүлийн байдал == 2008 онд Ч.Сэлэнгэтэй гэрлээд дөрвөн хүүхэдтэй болсон. Түүний эмэгтэй дүү Н.Ундрал МҮОНТВ-ийн хөтлөгч. == Шагнал == 2015 онд Боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг хүртсэн. {{NaviBlock|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Улсын Их Хурлын дарга}} {{DEFAULTSORT:Учрал, Ням-Осорын}} [[Ангилал: 1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]] [[Ангилал:УИХ-ын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Тэргүүн Шадар сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] gxu9avnhux3is29dgraz819l8fi9yz0 0 124905 866303 843339 2026-08-16T01:45:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 866303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bust of Philippe le Bel SaintDenis.jpg|thumb|IV Филипп (цээж баримал)]] '''IV Филипп''' (1268 оны 4-5 сар - 1314 оны 11-р сарын 29) өөрөөр “Гоо Филипп” ([[Франц хэл|франц.]] ''Philippe le Bel'', [[Англи хэл|англи.]] ''Philip the fair'';) - 1285 - 1314 он хүртэл [[Францын Вант улс|Францын Вант улсыг]] удирдсан [[Капетин угсаа|Капетин угсааны]] алдар цуут [[Ван]] юм. Мөн Наваррын нэгдүгээр Ионнатай гэрлэж 1284 - 1305 он хүртэл Наваррын I Филипп Ван гэгддэг байсан. "Зоригт хочтой" [[III Филипп]] хааны хүү. Филипп хаан нь царайлгаараа нэртэй байсан ба түүнийг “Хөөрхөн/Гоо үзэсгэлэнт” буюу хуучны англи хэлээр “Fair” гэх дундад зууны ааш эелдэг зүс гоо охид эмэгтэйчүүдийг дүрслэх хэллэгээр хочилдог байв. Гэвч Филиппийн хувь хүн нь чанга хатуу, дарангуйлагч байснаас түүнийг найзаас илүү дайсан ихтэй болгоход хүргэж мөн “Төмөр Ван” ([[Франц хэл|франц]]. ''Le Roi de fer'') гэх ахин нэг хочтой болгожээ. Францад феодалуудын улс төрийн эрх мэдэл буурч, хаант засаглал бэхжихэд "Гоо" Филиппийн (1285-1314) хаанчлал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрээр эцэг, өвөг эцэг [[IX Луи]] нарынхаа үйл хэргийг үргэлжлүүлж байсан боловч түүний эрин үеийн нөхцөл байдал, зан чанарын онцлог, ордны зөвлөхүүдийнх нь явуулга заримдаа хааны бодлогод түрэмгийлэл, харгислалд хүргэдэг байжээ. Филиппийн хаанчлал Европ дахь Францын нөлөөг улам бүр бэхжүүлсэн байна. [[Файл:Maille tierce ca. 1306.jpg|thumb|IV Филипп хааны үед гаргаж байсан зоос.]] Түүний бүх үйл ажиллагааны гол чиглэл нь хааны хоосон сан хөмрөгийг дүүргэх байнгын хүсэл байсан бөгөөд тэрээр мөнгөний хатуу чанга бодлого хэрэгжүүлж байсан. IV Филипп хааны Англи, Герман, Савой болон хилийн бүх эзэмшил рүү чиглэсэн эрч хүчтэй гадаад бодлого нь Францын эзэмшил газрыг нэмэгдүүлэхэд хүргэдэг байсан нь түүний үеийнхэн болон дараагийн үеийнхэн талархаж байсан цорын ганц ололт амжилт байв. IV Филипп хаан 1314 оны 11-р сарын 29-нд 47 насандаа төрсөн нутаг Фонтенбло хотод Понт-Сент-Максанс ойд ан хийж байхдаа цус харваад 25 хоногийн дараа таалал төгсөв. Түүний залгамжилсан хүү Үглээ хочтой [[X Луи]] хаан ширээнд суусан бөгөөд тэр нь 2 жилийн дараа өвчний улмаас нас барж, эрэгтэй өв залгамжлагч үлдээгүй байна. {{DEFAULTSORT:Филипп 04, Францын}} [[Ангилал:1285 онд төрсөн]] [[Ангилал:1314 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:Сена-е-Марнагийн хүн]] [[Ангилал:Наваррын хаан]] [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Дундад зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Капет овог]] [[Ангилал:Капетинги]] [[Ангилал:Дундад зууны Францын түүх]] 19irrlxdflcdqjugd2c1gbo7onwibrb 0 129041 866315 841201 2026-08-16T06:57:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 866315 wikitext text/x-wiki '''Нямын Дагийранз''' (1930 онд [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Өлзийт сум (Дундговь)|Өлзийт сумын]] нутагт төрсөн - 2014 оны 3-р сард Булган аймагт нас барсан) - Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]] (2013 он). == Намтар == Н.Дагийранз багаасаа мал маллаж байгаад сумын агентын манаач хийхийн хажуугаар сумынхаа улаан булангийн уран сайханч хийж байжээ. 1957 оны намар Дундговь аймгийн клубт дагалдан жүжигчнээр орж уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлсэн. Дундговь аймгийн клубын (өнөөгийн [[Төв халхын Дуулалт жүжгийн театр]]) тайзнаа Б.Дамдинсүрэнгийн “[[Учиртай гурван толгой]]”, Ч.Ойдовын “[[Далан худалч]]”, “Жаргалыг хүссэн Мөнхөө”, С.Дашдооровын “Шуурганаар төрөгсөд” гэх мэт олон жүжигт тоглосон. Говь нутгийн “Хөхөө Намжил”, “Уулган шар” зэрэг ардын домгийг аялгуулан хуурдаж оролцон МЗО-ны I, II их наадмын алтан медалиудыг хүртсэн нэрт хуурч, магтаалч юм. БНМАУ-ын Зохиолчдын Хорооны хүсэлтээр 1965 оны [[9 сарын 7|9-р сарын 7]]-ний 1966 оны [[6 сарын 25|6 дугаар сарын 25]] хүртэл тэнд байгуулагдсан Үлгэрийн танхимд нь түр ажиллаад буцаж ирснээс хойш [[Монгол кино үйлдвэр|Монгол кино үйлдвэрт]] тэтгэвэрт гартлаа ажиллаж байв. Ардын жүжигчин Н.Дагийранз эгэл сайхан дэлгэцийн дүрүүдээс гадна олон уран бүтээлд дуу оруулж, тууль хайлсан байдаг.  Энэ бүгдээс хамгийн онцлох нь "Тунгалаг тамир" киноны гол дүрүүдийн нэг "цахиур" Төмөрт дуу оруулсан аргил сайхан хоолой Монголчуудын сэтгэл зүрхэнд хоногшсон билээ. Н.Дагийранз 1990 оны эхээр төрөлх нутагтаа буцаж ирээд амины мал ахуйгаа маллаж байгаад хаяа нэг кинонд тогож байсан. Сүүлд Булган аймгийн Сайхан суманд охиныхоо асрамжинд аж төрж байгаад нас баржээ. == Уран сайхны кинонд == Н.Дагийранз нь 30 гаруй кинонд дүр бүтээж 200 гаруй кинонд дуу оруулсан байна. * 1964 онд “Тус биш ус” кинонд анх тоглосон. * 1965 онд "[[Хүний мөр]]"- Чулуун * 1965 онд "[[Гэмшил зэмлэл]]"-Лувсандорж * 1966 онд "[[Үер (кино)|Үер]]"- Ардын намын цэрэг * 1969 онд "[[Агуйн нууц]]"- Эзэн * 1970 онд "[[Талын цуурай]]"- Намхай * 1976 онд "[[Хонины найр]]"- Бадрах * 1979 онд "[[Бушхүүгийн үлгэр|Бушхүүгийн үлгэр"]]- өвгөн * 1981 онд "[[Хатанбаатар (кино)|Хатанбаатар]]"- Ардын цэрэг * 1983 онд "[[Сахиус уу, сахиул уу]]"- Балдан * 1983 онд "[[Үүр цайхын өмнө]]"- Галдан * 1987 онд "[[Мандах нарны туяа]]"- Галдан * 1988 онд "[[Уул усны үр сад]]"- Жунай * 1979 онд "[[Даль хагдрах цагаар]]" * 1990 онд "[[Хүн чулууны нулимс|Хүн чулууны нууц]]"- Зэвэг * 1990 онд "[[Бүлээн нурам]]"- Агчин * 2000 онд "Хааны сүүлчийн хатан"- Хаймчиг == Гавьяа шагнал == Н.Дагийранзын уран бүтээлийг үнэлж 1985 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1990 онд Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан , 1998 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин, 2013 онд Монгол Улсын Ардын жүжигчин цолоор шагнасан байна. Монгол Улсын Ардын жүжигчин Нямын Дагийранз агсны шагналын одон медаль, тэмдэг, зарим эд зүйлийг охин нь Дундговь аймгийн музейн фондод хүлээлгэн өгчээ. Үүнд нэрт жүжигчний Ардын болон Гавьяат цолны тэмдэг, Дундговь аймгийн "Хүндэт иргэн" цолны тэмдэг, Малчны тамга, Ардын жүжигчин цол хүртэхдээ өмссөн үйтэн хуар дээл, эдэлж хэрэглэж байсан даалин зэрэг зүйл нь багтжээ. == Цахим холбоос == [https://www.mfi.mn/artist/dagiiranz-nyam/detail Нямын Дагийранз] {{DEFAULTSORT:Дагийранз,Нямын}} [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Дундговь) хүн‎]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:20-р зууны жүжигчин]] 38sc9z1txtnomzw55uatj838mtgp3zq 0 133791 866331 843069 2026-08-16T09:05:09Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 866331 wikitext text/x-wiki [[Файл:Louis-Michel van Loo (School of) - Portrait of Louis XV - Louvre - INV 6319.jpg|thumb|'''Францын хаан XV Луи''' ]] '''XV Луи''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis XV''), албан ёсны алдар "Хайрлагдсан" ([[Франц хэл|франц]]. Le Bien Aimé; 1710 оны 2-р сарын 15-нд [[Версаль|Версальд]] төрсөн - 1774 оны 5-р сарын 10-нд [[Версаль|Версальд]] нас барсан) - 1715 оны 9-р сарын 1-ээс хойш Бурбон угшилтай Францын хаан. Түүний эрх барих үед "Рококо"-гийн эрин гэгддэг Францын соёл цэцэглэн хөгжсөнөөр тодорхойлогддог боловч энэ урт хугацаанд эдийн засаг аажмаар буурч, улс оронд хурцадмал хүнд байдал улам бүр нэмэгдсэн юм. == Бага нас == [[XIV Луи]] хааны зээнцэр Луи (төрөхдөө Анжугийн герцог цол авсан) анх хаан ширээний дөрөв дахь залгамжлагч гэж тооцогдож байжээ. Гэсэн хэдий ч 1711 оны 4-р сарын 14-нд хүүгийн өвөг эцэг Луис XIV-ийн цорын ганц хууль ёсны хүү Их Луи Дофин ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis le Grand Dauphin'') нас баржуу. Улмаар 1712 оны эхээр Луи-гийн эцэг эх Бургундын гүнгийн авхай (2-р сарын 12) ба герцог (2-р сарын 18) нар ар араасаа улаанбурхан өвчнөөр нас барж, дараа нь 3-р сарын 8-нд түүний том ах 5 настай Бретоны герцог мөн нас барав. Хоёр настай Луи өөрөө асрагч гүнгийн авхай де Вантадурын ачаар л амьд үлдсэн байна. Аав, дүү нь нас барснаар хоёр настай Анжу гүнгийг элэнц өвөг эцгийнхээ шууд өв залгамжлагч болгож, Хааны шууд залгамжлагч буюу "Дофин" ([[Франц хэл|франц]]. ''Dauphin'') цолыг хүртжээ. 1715 оны 9-р сарын 1-нд элэнц өвөг XIV Людовик нас барсны дараа Луи 5 настайдаа талийгаачийн хааны үеэл дүү Орлеаны Филиппын хараан дор хаан ширээнд суужээ. Филипп нас барсан XIV Луи-гийн баримталж байсан гадаад бодлогыг эсэр бодлого явуулж эхэлжээ. Англитай ойр холбоо тогтоож, Испанитай дайн эхлүүлсэн. Дотоод байдалд санхүүгийн хүндрэл нь эдийн засгийн хүнд хямралд хүргэсэн юм. Энэ хооронд залуу хаан зөвхөн өөрийн сүсэг бишрэлийн талаар санаа тавьдаг бишоп Флерийн удирдлаган дор хүмүүжиж эрх дураараа өсч байв. 1722 оны 10-р сарын 22-нд арван хоёр настай Луи Реймсийн сүмд тусгайлан хийсэн титэм зүүсэн байна. 1723 оны 10-р сарын 1-нд Луи насанд хүрсэн гэж зарласан боловч эрх мэдэл Орлеаны Филиппын гарт хэвээр үлдсэн бөгөөд түүнийг нас барсны дараа эрх мэдэл Бурбоны гүнд шилжсэн байна. 1726 онд XV Луи хаан засгийн эрхийг өөрийн гарт авч байгаагаа зарласан боловч үнэн хэрэгтээ эрх мэдэл 1743 онд нас барах хүртлээ улс орныг удирдаж байсан шашны дээд зүтгэлтэн Кардинал Андрэ Флёри ([[Франц хэл|франц]]. ''André-Hercule de Fleury''; 1653—1743)-д шилжсэн бөгөөд тэрээр залуу Луи хааныг улс төрд оролцох хүслийг байнга дарахыг хичээж байв. [[Файл:François Boucher 019 (Madame de Pompadour).jpg|thumb|Мадам Пампадур]] Кардинал Флёри дайны эхэнд нас барсан бөгөөд хаан улсыг бие даан удирдах бодолтой байсан тул нэгдүгээр сайдаар хэнийг ч томилоогүй өөрөө бүх асуудлыг шийддэг болохоор болжээ. Луи хэргийг шийдвэрлэх чадваргүй байснаас учраас улсын ажил туйлын хүнд байдалд оров. Сайд бүр өөрийн яамаа бусдаасаа хамааралгүй уялдаагүй удирдаж байв. Хаан өөрөө дарангуйлагчийн амьдралыг туулж, эхэндээ хэд хэдэн эзэгтэй нарт захирагдаж, 1745 оноос эхлэн хаант улсыг сүйрүүлсэн хатагтай Маркиз де Помпадурын ([[Франц хэл|франц]]. ''marquise de Pompadour'') буюу Жанна-Антуанетта Пуассоны нөлөөнд бүрэн автсан байна. [[Парис]] хотын оршин суугчид хаанд улам бүр дургуй болж эхлэсэн юм. 1756 онд [[Долоон жилийн дайн]] эхэлж, XV Луи хаан Францын уламжлалт дайсан Австрийн талд орж, (маршал Ришельегийн орон нутгийн ялалтыг үл харгалзан) хэд хэдэн ялагдлын дараа тэрээр энх тайвныг байгуулахаас өөр аргагүй байдалд оржээ. 1763 онд Франц өөрийн олон колони ([[Энэтхэг]], Канад) -аас салж, өрсөлдөгч [[Их Британи|Их Британид]] алдсан юм. XV Луи хаан олны дургүйцлийг анхаарч тоолгүй зөвхөн зугаа цэнгэл, ан агнуураар цаг өнгрөөж байсан бөгөөд түүнд хаан ширээнд заналхийлж буй аюул, хүмүүсийн зовлон зүдгүүрийг хэлэхэд тэрээр: "Биднийг амьд байхад хаант засаглал үргэлжилсээр байх болно” (“Бидний дараа үер болсон ч хамаагүй” [[Франц хэл|франц]]. après nous le déluge”) гэдэг байв. Хаан 1774 оны 5-р сарын 10-нд салхин цэцэг өвчнөөр нас баржээ. {{DEFAULTSORT:Луи, 15}} [[Ангилал:1710 онд төрсөн]] [[Ангилал:1774 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:Андоррын хамтын ван]] [[Ангилал:Францын дофин]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Бурбон овог]] j7fgzlaaesk2n7y2y9vomsbbc90e9gc 0 136222 866298 829947 2026-08-15T23:38:33Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 866298 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier sceau de majesté de Louis IX détouré.png|thumb|IX Луи хааны тамга]] '''IX Луи''' (1214 оны 4-р сарын 25-нд Пуасси хотод төрж, 1270 оны 8-р сарын 25-нд Тунисын [[Карфаген]] хотод нас барсан) - Францын [[Капетин угсаа]]ны хаан байсан бөгөөд 1226 оноос 1270 онд нас барах хүртлээ 43 жил хаан ширээнд суусан. Амьдралынхаа туршид гэгээнтэн гэж тооцогдож байсан түүнийг 1297 онд Католик Сүм бурханчилсан байна. Францын [[VIII Луи]] болон Кастилийн Бланш нарын хүү. == Намтар == Капетин шууд угсааны Францын ес дэх хаан тэрээр "Арслан" гэгддэг [[VIII Луи]] хаан болон Кастилийн хатан хаан Бланшийн тав дахь хүүхэд бөгөөд маш хатуу чанд сахил хүртэж бага наснаасаа сүсэг бишрэлтэй байсан. Эцэг нь эрт нас барсан тул Луи дөнгөж 12 настайдаа 1226 онд хаан ширээнд суужээ. [[Файл:Saintlouis (cropped).jpg|thumb|Гэгээн Луи хаан]] Өвөг эцэг [[II Филипп Огюст]] 1223 оны 7-р сарын 14-нд нас барахад Луи хүү есөн настай байжээ. Тэр үед түүний эцэг "Арслан" хэмээх [[VIII Луи]] хаан болсон боловч гурван жилийн дараа буюу 1226 оны 11-р сарын 8-нд нас барсан байна. 11-р сарын 3-нд буюу нас барахаасаа хэдхэн хоногийн өмнө VIII Луи хаан баронууд, туслахууд болон армийн чухал зүтгэлтнүүдийг өрөөндөө дуудаж, түүнийг нас бармагц хүүд нь хүндэтгэл үзүүлж, итгэл хүлээлгэнэ гэж ам авчээ. Тэд түүнийг аль болох хурдан хаан өргөмжлөөөд өөрийн хамгийн ойрын зөвлөхүүд болох Бартелеми де Ройе, Жан де Несле, Герин нарыг хүүхдүүдээ харж хандаж байхыг даалгажээ. Луин эх Кастилийн Бланка нь ухаалаг, эрч хүчтэй хүсэл зоригтой, шашинлаг эмэгтэй байсан бөгөөд хүүдээ асар их нөлөө үзүүлж ирсэн байна. Нөхрөө нас барсны дараа тэрээр захирагч болж, хааны эрх мэдлийг бэхжүүлж чадсан юм. Царайлаг, дэгжин Луи залуу насандаа янз бүрийн баатарлаг зугаа цэнгэлийг сонирхдог байв. 1234 онд тэрээр Провансын гүн IV Рэймонд Беренгуэрийн охин Провансын Маргареттай гэрлэжээ. Хаан засгийн газарт орсон нь засгийн газрын бодлогыг өөрчилж, хааны эрх мэдэл аль хэдийн маш хүчтэй байсан тул Луи вассалуудын дунд эрх мэдлээ хадгалахад хэцүү байсангүй. Английн хаан III Хенри Плантагенет өвөг дээдсийнхээ эд хөрөнгийг (Гаронна дагуух бүс нутгийг) буцааж өгөхийг оролдсон боловч IX Луи хаан Таллибург (1242)-д ялалт байгуулсан юм. Шударга ёсны зарчмуудыг удирдлага болгон тэрээр ялалтаа ашиглаагүй бөгөөд зөвлөхүүдийнхээ санал бодлыг сөрж, II Филипп Августын удирдлага дор Англиас булаан авсан газар нутгийн зарим хэсгийг Хенрид өгчээ. Луи өөрийн вассалуудын эрхийг хүндэтгэдэг байсан ч тэрээр ижил эрхтэй хүмүүсийн дунд тэргүүн байхаа больж бүрэн эрхт эрх мэдэлтэй хаан байв. Шүүхийн шинэчлэлийн төлөө их зүйл хийсэн. Луи хаант улсад дээд шүүх байгуулахыг зөвшөөрдөггүй байсан феодалын тогтолцооны дутагдлыг арилгаж, хаан өөрийн харьяат хүмүүсийн хэрэгт оролцох эрхийг ерөнхий зарчим болгон тогтоожээ. Тэрээр шүүхийн маргаан болон жижиг хувийн дайныг хориглосон. Орон нутгийн шүүхийн шийдвэрт сэтгэл дундуур байгаа хүмүүс хааны шүүхэд давж заалдах эрхтэй болсон. Луи хэрхэн мөргөлийн дараа ордноос гарч, царс модны дор суугаад иргэдийн гомдлыг сонсдог байсан тухай түүхүүд байдаг. Луи хааны үед хааны шүүх эрх мэдэл ихээхэн өргөжсөн. Пэр болон хуульчдаас бүрдсэн Парисын парламент шүүхийн төв байгууллага болжээ. Захиргааны бүх салбар Луи хааны хяналт дор байв. Хуульчид асар их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тэдний үйл ажиллагаа нь хааны эрх мэдлийг өргөжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Луин үед түүнийг нас барсны дараа 1272 онд ёс заншил, хууль тогтоомжийн багц зохицуулалтыг эмхэтгэж, "Гэгээн Луин суурь тогтолцоо" ([[Франц хэл|франц]]. ''Établissements de Saint Louis'') хэлбэрээр албан ёсоор гаргасан байна. Луи хаан Ромын санаархлын эсрэг Францын эрх ашгийг амжилттай хамгаалдаг байсан. Францын лам нар Папын хаан ширээ гэхээсээ илүү Луи хааны болон иргэний эрх ашгийн төлөө зогсож байжээ. 1269 оны 3-р сард Луи Францын сүмийн Ромоос тусгаар тогтнох явдлыг хамгаалсан "Прагматик хориг арга хэмжээ"-ийг тунхаглав, мөнгөний татвар, Ромын шүүхэд төлөх шимтгэлийг устгасан гэх мэт. II Фредерик Штауфен, [[IV Иннокент]] хоёрын тэмцлийн үеэр Луи хаан папын үйлдлийг илт буруушааж байсан юм. == IX Луи хаан болон монголчууд == 1245 оноос хойш Христийн шашинтнууд Монголын Их хааныг өөрийн шашиндаа оруулах, эсвэл ядаж түүнийг лалын шашинтнуудын эсрэг Христэд итгэгчидтэй эвсэхийг ятгана гэж найдаж байв. Тиймээс Пап лам [[IV Иннокент]] Гүюг хаан руу гурван удаа Элч илгээсэн юм. Доминиканчууд [[Андре де Лонжумо]], [[Аскелин де Ломбарди]], [[Симон де Сент-Квентин]] нарыг илгээж, Франциск Жан де [[Плано Карпини]] нь Бохеми, [[Польш]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] доод хэсгийг дайран өнгөрч, түүнийг албан тушаалд нь оруулсан байна. Гэгээн IX Луи хаан эдгээр элчүүдийн аяллыг маш их сонирхож ач холбогдол өгдөг байжээ. 1248 онд Францын хааныг Кипрт байхад нь [[Армени]], Перс улсад амьдарч байсан Монголын цэргийн жанжин [[Илжигдэй|Илжигдэйн]] элч нар иржээ. Илжигдэй Луи хааныг "Гүюг хаан түүнд ариун газар нутгийг байлдан дагуулж, Иерусалимыг сараценчуудын гараас чөлөөлөхөд нь туслахад бэлэн байна" гэдгийг сануулж, сараценчүүдийг Египет, Сирийг өөртөө нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд Багдад руу дайрах үеэр түүнийг Египет рүү хүчээ нэгтгэн дайрахыг урьжээ. Дараа нь хаан Их хаанд хоёр номлогч, тэр дундаа [[Андре де Лонжумо]], мөн Христийн шашны үндэс суурийг илтгэсэн "зураг" бүхий маш тансаг час улаан майхныг илгээсэн юм. Гэсэн хэдий ч Гүюг хаан Элчин сайдыг ирэхээс өмнө нас барсан байв. Улсыг захирч байсан хатан хаан [[Огул Каймиш]] саналыг эелдгээр хүлээн аваагүй байна. 1249 онд Луи хаан Сартак христийн шашинд орж, баптисм хүртсэнийг мэдсэн. Дараа нь тэрээр доромжлолоос зайлсхийхийн тулд албан ёсны Элчин сайд бусаар франциск [[Виллиам де Рубрук|Гийом де Рубрукийг]] түүн рүү илгээсэн байна. Сартак нь үнэндээ Христийн шашинтан боловч францискуудыг Хархорум дахь агуу хаан [[Мөнх хаан]] (1251-1259) руу явахыг зөвлөсөн байна. Гэсэн хэдий ч Рубрук 1255 онд [[Кипр]] рүү буцаж ирж, аялал амжилтад хүрээгүй юм. 1259 онд Алтан Ордны хаан [[Бэрх]] Францын хааныг дагаар оруулахыг шаарджээ. Нөгөөтэйгүүр, 1262 оны 4-р сарын 10-нд [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханаас]] амар амгалан, тусламж хүссэн захидал хүлээн авчээ. Тэрээр өөрийгөө "урвагч Сарацены ард түмнийг устгагч" гэж танилцуулж, эзэнт гүрнийх нь Христэд итгэгчдийн төлөөх нинжин сэтгэлээ нотлон харуулж, эзлэн авсан улс орныхоо шоронгоос эсвэл боолчлолоос бүгдийг нь чөлөөлсөн гэдгээ тунхагласан байна. Усан онгоц дутмаг байсан тул тэрээр Луи хаанаас [[Египет]] рүү довтлохын тулд нэг хөлөг онгоц зээлдүүлэхийг хүсэж, Иерусалимын хаант улсыг Христэд итгэгчдэд буцааж өгөхөө амласан байдаг. Гэвч Пап лам бол зөвхөн оюун санааны буюу шашны удирдагч, Христийн шашны ертөнцийн хамгийн хүчирхэг хаан нь үнэн хэрэгтээ Францын хаан гэдгийг ойлгоогүй Хүлэгү энэ захидалдаа Их хааны бүрэн эрхт эрх мэдлийг дэлхий дахинд эзэмшиж байсныг Гэгээн Луи хаанд сануулжээ. Энэ шалтгааны улмаас Францын хаан түүний хүсэлтэд хариу өгөхөөс татгалзаж, Ром руу элчин сайдаа илгээж улмаар Пап лам хэдэн жилийн турш хэлэлцээ хийсээр эцэст нь бүтэлгүйтсэн байна. {{DEFAULTSORT:Луи, 09}} [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1214 онд төрсөн]] [[Ангилал:1270 онд өнгөрсөн]] focqhk4t1hsq1zxvo23h6wtnw917h0g 866300 866298 2026-08-16T01:02:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 866300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Premier sceau de majesté de Louis IX détouré.png|thumb|IX Луи хааны тамга]] '''IX Луи,''' Гэгээн Луи хочтой ([[Франц хэл|франц.]]&#x20;''Louis IX, Saint Louis,'' 1214 оны 4-р сарын 25-нд Пуасси хотод төрж, 1270 оны 8-р сарын 25-нд Тунисын [[Карфаген]] хотод нас барсан) - 1226 оноос 1270 онд нас барах хүртлээ 43 жил хаан ширээнд суусан Францын [[Капетин угсаа]]ны хаан. Амьдралынхаа туршид гэгээнтэн гэж тооцогдож байсан түүнийг 1297 онд [[Католик]] шашин бурханчилсан байна. Тэрээр 7 болон 8-р Загалмайтны аян дайны удирдагч байсан. Францын [[VIII Луи]] хаан болон түүний эхнэр [[Кастилийн Бланш]] нарын хүү. == Намтар == IX Луи Капетин угсааны Францын 9 дэх хаан тэрээр "Арслан" гэгддэг [[VIII Луи]] хаан болон Кастилийн хатан хаан Бланшийн 5 дахь хүүхэд бөгөөд маш хатуу чанд сахил дор багаасаа сүсэг бишрэлтэй өссөн. Эцэг нь эрт нас барсан тул Луи дөнгөж 12 настайдаа 1226 онд албан ёсоор хаан ширээнд суужээ. [[Файл:Saintlouis (cropped).jpg|thumb|Гэгээн Луи хаан]] Өвөг эцэг [[II Филипп Огюст]] 1223 оны 7-р сарын 14-нд нас барахад Луи хүү есөн настай байжээ. Тэр үед түүний эцэг "Арслан" хэмээх [[VIII Луи]] хаан болсон боловч гурван жилийн дараа буюу 1226 оны 11-р сарын 8-нд нас барсан байна. 11-р сарын 3-нд буюу нас барахаасаа хэдхэн хоногийн өмнө VIII Луи хаан баронууд, туслахууд болон армийн чухал зүтгэлтнүүдийг өрөөндөө дуудан цуглуулж, түүнийг нас бармагц хүүд нь хүндэтгэл үзүүлж, итгэл хүлээлгэх тухай ам авчээ. Тэд түүнийг аль болох хурдан хаан өргөмжлөөөд өөрийн хамгийн ойрын зөвлөхүүд болох Бартелеми де Ройе, Жан де Несле, Герин нарыг хүүхдүүдээ харж хандаж байхыг даалгажээ. Луи хааны эх Кастилийн Бланш нь ухаалаг, эрч хүчтэй хүсэл зоригтой, шашинлаг эмэгтэй байсан бөгөөд хүүдээ асар их нөлөө үзүүлж ирсэн гэдэг юм. Нөхрөө нас барсны дараа тэрээр захирагч болж, хааны эрх мэдлийг бэхжүүлж чадсан юм. Царайлаг, дэгжин Луи залуу насандаа янз бүрийн зугаа цэнгэлийг сонирхдог байв. 1234 онд тэрээр Провансын гүн IV Рэймонд Беренгуэрийн охин Провансын Маргареттай гэрлэжээ. Хаан засгийн эрхийг аваад засгийн газрын бодлогыг өөрчилж, хааны эрх мэдэл аль хэдийн маш хүчтэй байсан тул Луи вассалуудын дунд эрх мэдлээ хадгалахад хэцүү байсангүй. Английн хаан [[III Хенри]] Плантагенет өвөг дээдсийнхээ эд хөрөнгийг (Гаронна дагуух бүс нутгийг) буцааж өгөхийг оролдсон боловч IX Луи хаан Таллибург (1242)-д ялалт байгуулсан юм. Шударга ёсны зарчмуудыг удирдлага болгон тэрээр ялалтаа ашиглаагүй бөгөөд зөвлөхүүдийнхээ санал бодлыг сөрж, II Филипп Августын удирдлага дор Англиас булаан авсан газар нутгийн зарим хэсгийг Хенрид өгчээ. Луи өөрийн вассалуудын эрхийг хүндэтгэдэг байсан ч тэрээр ижил эрхтэй хүмүүсийн дунд тэргүүн байхаа больж бүрэн эрхт эрх мэдэлтэй хаан байв. Шүүхийн шинэчлэлийн төлөө их зүйл хийсэн. Луи хаант улсад дээд шүүх байгуулахыг зөвшөөрдөггүй байсан феодалын тогтолцооны дутагдлыг арилгаж, хаан өөрийн харьяат хүмүүсийн хэрэгт оролцох эрхийг ерөнхий зарчим болгон тогтоожээ. Тэрээр шүүхийн маргаан болон жижиг хувийн дайныг хориглосон. Орон нутгийн шүүхийн шийдвэрт сэтгэл дундуур байгаа хүмүүс хааны шүүхэд давж заалдах эрхтэй болсон. Луи хэрхэн мөргөлийн дараа ордноос гарч, царс модны дор суугаад иргэдийн гомдлыг сонсдог байсан тухай түүхүүд байдаг. Луи хааны үед хааны шүүх эрх мэдэл ихээхэн өргөжсөн. Пэр болон хуульчдаас бүрдсэн Парисын парламент шүүхийн төв байгууллага болжээ. Захиргааны бүх салбар Луи хааны хяналт дор байв. Хуульчид асар их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тэдний үйл ажиллагаа нь хааны эрх мэдлийг өргөжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Луин үед түүнийг нас барсны дараа 1272 онд ёс заншил, хууль тогтоомжийн багц зохицуулалтыг эмхэтгэж, "Гэгээн Луи хааны суурь тогтолцоо" ([[Франц хэл|франц]]. ''Établissements de Saint Louis'') хэлбэрээр албан ёсоор гаргасан байна. Луи хаан Ромын санаархлын эсрэг Францын эрх ашгийг амжилттай хамгаалдаг байсан. Францын лам нар Папын хаан ширээ гэхээсээ илүү Луи хааны болон иргэний эрх ашгийн төлөө зогсож байжээ. 1269 оны 3-р сард Луи Францын сүмийн Ромоос тусгаар тогтнох явдлыг хамгаалсан. Үүнд: "Прагматик хориг арга хэмжээ"-г тунхаглав, мөнгөний татвар, Ромын шүүхэд төлөх шимтгэлийг устгасан гэх мэт. II Фредерик Штауфен, [[IV Иннокент]] хоёрын тэмцлийн үеэр Луи хаан папын үйлдлийг илт буруушааж байсан юм. == IX Луи хаан болон монголчууд == 1245 оноос хойш Христийн шашинтнууд Монголын Их хааныг өөрийн шашиндаа оруулах, эсвэл ядаж түүнийг лалын шашинтнуудын эсрэг Христэд итгэгчидтэй эвсэхийг ятгана гэж найдаж байв. Тиймээс Пап лам [[IV Иннокент]] [[Гүюг хаан]] руу гурван удаа Элч илгээсэн байдаг юм. Доминиканчууд [[Андре де Лонжумо]], [[Аскелин де Ломбарди]], [[Симон де Сент-Квентин]] нарыг илгээж, Франциск Жан де [[Плано Карпини]] нь Бохеми, [[Польш]], [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] доод хэсгийг дайран өнгөрч, түүнийг албан тушаалд нь оруулсан байна. Гэгээн IX Луи хаан эдгээр элчүүдийн аяллыг маш их сонирхож ач холбогдол өгдөг байжээ. 1248 онд Францын хааныг Кипрт байхад нь [[Армени]], Перс улсад амьдарч байсан Монголын цэргийн жанжин [[Илжигдэй|Илжигдэйн]] Элч нар иржээ. Илжигдэй Луи хааныг "Гүюг хаан түүнд ариун газар нутгийг байлдан дагуулж, Иерусалимыг сараценчуудын гараас чөлөөлөхөд нь туслахад бэлэн байна" гэдгийг сануулж, сараценчүүдийг Египет, Сирийг өөртөө нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд [[Багдад]] руу дайрах үеэр түүнийг Египет рүү хүчээ нэгтгэн дайрахыг урьжээ. Дараа нь хаан Их хаанд хоёр номлогч, тэр дундаа [[Андре де Лонжумо]], мөн Христийн шашны үндэс суурийг илтгэсэн "зураг" бүхий маш тансаг час улаан майхныг илгээсэн юм. Гэсэн хэдий ч Гүюг хаан Элчин сайдыг ирэхээс өмнө нас барсан байжээ. Энэ үеэр улсыг захирч байсан хатан хаан [[Огул Каймиш]] саналыг эелдгээр хүлээн аваагүй байна. Луи хаан 1249 онд [[Бат хаан|Бат хааны]] ууган хүү [[Сартаг хан|Сартаг ханыг]] христийн шашинд орж, баптисм хүртсэнийг мэдсэн. Дараа нь тэрээр доромжлолоос зайлсхийхийн тулд албан ёсны Элчин сайд бусаар франциск [[Виллиам де Рубрук|Гийом де Рубрукийг]] түүн рүү илгээсэн байна. Сартаг хан Христийн шашинтан боловч эрх мэдэл нь хүрэхгүй гэж үзээд францискуудыг Хархорум дахь агуу хаан [[Мөнх хаан]] (1251-1259) руу явахыг зөвлөсөн байна. Гэсэн хэдий ч Рубрук 1255 онд [[Кипр]] рүү буцаж ирж, аялал амжилтад хүрээгүй юм. 1259 онд [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] хаан [[Бэрх]] Францын хааныг дагаар орохыг шаарджээ. Нөгөөтэйгүүр, 1262 оны 4-р сарын 10-нд [[Хүлэгү хан|Хүлэгү ханаас]] амар амгалан, тусламж хүссэн захидал хүлээн авчээ. Тэрээр өөрийгөө "урвагч Сарацены ард түмнийг устгагч" гэж танилцуулж, эзэнт гүрнийх нь Христэд итгэгчдийн төлөөх нинжин сэтгэлээ нотлон харуулж, эзлэн авсан улс орныхоо шоронгоос эсвэл боолчлолоос бүгдийг нь чөлөөлсөн гэдгээ тунхагласан байна. Усан онгоц дутмаг байсан тул тэрээр Луи хаанаас [[Египет]] рүү довтлохын тулд нэг хөлөг онгоц зээлдүүлэхийг хүсэж, Иерусалимын хаант улсыг Христэд итгэгчдэд буцааж өгөхөө амласан байдаг. Гэвч Пап лам бол зөвхөн оюун санааны буюу шашны удирдагч, Христийн шашны ертөнцийн хамгийн хүчирхэг хаан нь үнэн хэрэгтээ Францын хаан гэдгийг ойлгоогүй Хүлэгү энэ захидалдаа Их хааны бүрэн эрхт эрх мэдлийг дэлхий дахинд эзэмшиж байсныг Гэгээн Луи хаанд сануулжээ. Энэ шалтгааны улмаас Францын хаан түүний хүсэлтэд хариу өгөхөөс татгалзаж, Ром руу элчин сайдаа илгээж улмаар Пап лам хэдэн жилийн турш хэлэлцээ хийсээр эцэст нь бүтэлгүйтсэн байна. {{DEFAULTSORT:Луи, 09}} [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1214 онд төрсөн]] [[Ангилал:1270 онд өнгөрсөн]] ke490uwsx8xu3xm8efktgwnoqzhmqdx 0 142290 866301 829942 2026-08-16T01:23:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 866301 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lehmann - Louis VIII of France.jpg|thumb]] "Арслан" хочит '''VIII Луи''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Louis VIII le Lion'', 1187 оны 9-р сарын 5 — 1226 оны 11-р сарын 8) — 1223—1226 онуудад 3 жил Францын хаан байсан. == Намтар == Луи бол [[II Филипп Огюст]] ба түүний анхны эхнэр Изабелла де Эно нарын цорын ганц хүү байсан тул хаан ширээнд суух хувь заяатай байв. Ханхүүгийн биеийн байдал тааруу байсан бөгөөд 1191 онд халууран дэмийрч нас барах шахсан. Тэрээр өөрийн үеэл Бретоний I Артурын хамт Турнегийн Бишоп Стефаны удирдлага дор сурч байжээ. [[Файл:Portrait imaginé de Louis VIII dit le Lion.jpg|thumb]] 1200 онд 13 настай ханхүүг 12 настай [[Кастилийн Бланш|Кастилийн Бланштай]] гэрлүүлжээ. 1204 оноос эхлэн Луи Францад бүх эд хөрөнгөө хураалгасан Филипп Огюст болон Жон Лакланд нарын хоорондох дайнд оролцсон байна: ийнхүү ханхүү Нант, Реннийг эзэлсэн 1206 оны Бретоны аян дайн дээр эцэгтэйгээ хамт явж байв. II Филипп Огюст 1223 оны 7-р сарын 14-нд Мантес хотод нас баржээ. Луи тухайн үед аль хэдийн 36 настай байсан боловч [[Капетин угсаа|Капетин угсааныхны]] заншлын дагуу эцгийнхээ амьд сэрүүнд хаан ширээг угсаа залгамжлагдаагүй байсан юм. 1223 оны 8-р сарын 6-нд Луиг Реймс хотод хамба лам Гийом де Жойнвилл хаан ширээнд залжээ. Түүний титэм авах эрх мэдэлд өөр хэн ч санаархаагүй юм. {{DEFAULTSORT:Луи, 08}} [[Ангилал:Францын хаан]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1187 онд төрсөн]] [[Ангилал:1226 онд өнгөрсөн]] s0lh92rxmhvexqilvfmx4ctcv58ouq8 0 143634 866296 857012 2026-08-15T23:04:03Z Cicihwahyuni6 84487 866296 wikitext text/x-wiki [[Файл:Headquarters of Nintendo Co., Ltd.jpg|thumb|Киото дахь төв байр]] '''Нинтэндо''' ([[Япон хэл|япон.]] 任天堂株式会社 ''Nintendo Kabushiki-gaisha'') - видео тоглоом болон тоглоомын систем хөгжүүлэх чиглэлээр мэргэшсэн, [[Киото]] хотод төвтэй Японы олон улсын корпорац юм. Нинтэндо корпорацыг 1889 онд гар урлаач Ямаүчи Фүсажиро үүсгэн байгуулж, анх гар хийцийн ханафүда тоглоомын хөзөр үйлдвэрлэж байжээ. 1960-аад онд Нинтэндо бусад бизнест өргөжиж, одоогийн нэрээрээ авч олон нийтийн компани болжээ. 1977 онд анхны видео тоглоомын консол болох Color TV-Game-ээ гаргасан. Тус компани 1981 онд Donkey Kong, мөн 1985 онд Nintendo Entertainment System болон [[Super Mario Bros.]] тоглоомуудыг гаргаснаар олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм. Нинтэндо корпорац нь Японы зах зээл дээрх хамгийн том, хамгийн баян, хамгийн нөлөө бүхий хувийн хэвшлийн арилжааны байгууллагуудын нэг юм. [[Ангилал:Нинтэндо|*]] [[Ангилал:Японы компани]] oph0zod18j9wsvdyawuj8b0zbu4zjpp 0 144230 866332 856685 2026-08-16T09:06:13Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 866332 wikitext text/x-wiki '''DeepSeek''' хиймэл оюуны загвар нь [[БНХАУ]]-ын [[Ханжоу]] DeepSeek Хиймэл Оюуны Үндсэн Технологийн Судалгаа компаний (Hangzhou DeepSeek Artificial Intelligence Basic Technology Research Co., Ltd) бүтээсэн [[Их Хэлний Загвар (хиймэл оюун)|их хэлний загвар (LLMs)]] юм. БНХАУ-ын [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] Ханжоу хотод байрладаг DeepSeek нь Хятадын хедж сан болох High-Flyer-ийн өмчлөлд байдаг бөгөөд түүгээр санхүүждэг. DeepSeek компанийг 2023 оны 7-р сард High-Flyer-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч [[Лиан Вэньфэн]] үүсгэн байгуулсан бөгөөд тэрээр хоёр компанийн гүйцэтгэх захиралаар ажилладаг. Компани нь 2025 оны 1-р сард DeepSeek-R1 загварынхаа хажуугаар нэрээрээ чатбот гаргасан. MIT лицензийн дор гаргасан DeepSeek-R1 нь OpenAI-ийн GPT-4 болон o1 зэрэг бусад орчин үеийн том хэлний загваруудтай өрсөлдөхүйц хариу үйлдэл үзүүлдэг. Түүний сургалтын зардал бусад LLMs-ээс мэдэгдэхүйц бага байсан гэж мэдээлж байна. Компани нь V3 загвараа 6 сая ам.доллараар сургасан гэж мэдэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь 2023 онд OpenAI-ийн GPT-4-ийн 100 сая ам.долларын зардлаас хамаагүй бага бөгөөд Meta-ийн ижил төстэй загвар болох Llama 3.1-ийн хэрэглэсэн тооцоолох хүчин чадлын ойролцоогоор аравны нэгтэй тэнцэнэ. DeepSeek-ийн илүү том, илүү тогтсон өрсөлдөгчдийн эсрэг амжилтыг "AI-г эргүүлэх" гэж тодорхойлсон байна. DeepSeek-ийн загваруудыг "нээлттэй жинтэй" гэж тодорхойлдог бөгөөд энэ нь яг параметрүүдийг нээлттэй хуваалцдаг гэсэн үг боловч ашиглалтын зарим нөхцөл нь ердийн нээлттэй эхийн программ хангамжаас өөр байдаг. Компани Хятадын шилдэг их сургуулиудаас AI судлаачдыг элсүүлдэг гэж мэдээлж байгаа бөгөөд мөн уламжлалт компьютерийн шинжлэх ухааны салбараас гадуурх мэргэжилтнүүдийг ажилд авч загваруудын мэдлэг, чадавхийг өргөжүүлдэг. DeepSeek нь mixture of experts (MoE) давхаргууд зэрэг техникүүдийг нэвтрүүлснээр R1 загварынхаа сургалтын зардлыг мэдэгдэхүйц бууруулсан. Компани мөн Хятад руу AI чип экспортлох худалдааны хязгаарлалт хэвээр байх үед загваруудаа сургасан бөгөөд экспортлох зориулалттай сул дорой AI чипүүдийг ашиглаж, нийтдээ цөөн тооны нэгж хэрэглэсэн. Ажиглагчдын үзэснээр энэ нээлт нь салбарт "цочролын долгион" илгээсэн бөгөөд АНУ-ын хиймэл оюун ухааны салбарт "Спутникийн мөч" гэж тодорхойлсон бөгөөд ялангуяа нээлттэй эх, хямд өртөгтэй, өндөр гүйцэтгэлтэй AI загваруудын улмаас. Энэ нь Nvidia зэрэг тогтсон AI тоног төхөөрөмжийн удирдагчдыг заналхийлсэн; Nvidia-ийн хувьцааны үнэ огцом унаж, 600 тэрбум ам.долларын зах зээлийн үнэ цэнээ алдаж, АНУ-ын хөрөнгийн зах зээлийн түүхэнд нэг компанийн хамгийн том алдагдал болсон. ==Түүх== ==Үүсгэн байгуулалт ба эхний жилүүд (2016–2023)== 2016 оны 2-р сард High-Flyer компанийг [[Жөжяны их сургууль|Жөжяны их сургуульд]] сурч байхдаа 2008 оны санхүүгийн хямралаас хойш арилжаа хийж байсан AI сонирхогч [[Лиан Вэньфэн]] хамтран үүсгэн байгуулсан. Компани нь 2016 оны 10-р сарын 21-нд GPU-д тулгуурласан гүн сургалтын загварыг ашиглан хувьцааны арилжаа эхэлсэн; түүнээс өмнө CPU-д суурилсан шугаман загваруудыг ашиглаж байсан. 2017 оны эцэс гэхэд түүний арилжааны ихэнх нь AI-д тулгуурласан байв. Лян нь AI арилжааны алгоритмуудыг боловсруулах, ашиглахад чиглэсэн хедж сан болгон High-Flyer-ийг байгуулсан бөгөөд 2021 он гэхэд компани зөвхөн AI ашигладаг болсон, ихэвчлэн Nvidia чипүүдийг ашигладаг байв. 2019 онд компани анхны тооцоолох кластераа namely Fire-Flyer-ийг 200 сая юаны өртөгтэй барьж эхэлсэн; энэ нь 200 Гбит/с хурдтай холбогдсон 1,100 GPU-аас бүрдэж, 1.5 жилийн үйл ажиллагааны дараа татан буугдсан. 2021 он гэхэд Лиан AI төсөлдөө их хэмжээний Nvidia GPU худалдан авч эхэлсэн, АНУ ын Хятад руу чип борлуулалтыг хязгаарлахаас өмнө 10,000 Nvidia A100 GPU олж авсан гэсэн мэдээ байна. Тооцоолох кластер Fire-Flyer 2-ийг 2021 онд 1 тэрбум юаны төсөвтэй барьж эхэлсэн. 2022 онд Fire-Flyer 2-ийн хүчин чадал 96%-иас дээш ашиглагдсан гэж мэдээлж байгаа бөгөөд нийт 56.74 сая GPU цаг болсон. 27% нь компанийн гадна шинжлэх ухааны тооцоололд зориулагдсан. 2022 онд Fire-Flyer 2 нь 625 серверт байрлах 5,000 PCIe A100 GPU-тай байсан бөгөөд сервер бүрт 8 GPU байв. Тухайн үед загварууд нэг 40 ГБ GPU VRAM-д багтах тул DGX хувилбараас өндөр өгөгдлийн өргөн шаардлагагүй байсан тул зөвхөн PCIe ашигладаг байсан (өөрөөр хэлбэл зөвхөн өгөгдлийн параллелизм шаардлагатай байсан, загварын параллелизм биш). Дараа нь илүү том загваруудыг сургахад загварын параллелизм шаардлагатай болсон тул NVLinks болон NCCL (Nvidia Collective Communications Library)-ийг нэвтрүүлсэн. 2023 оны 4-р сарын 14-нд, High-Flyer нь Хиймэл Ерөнхий Ухааны (AGI) судалгааны лаборатори байгуулахаа зарласан бөгөөд шинэ лаборатори нь компанийн санхүүгийн бизнесээс хамааралгүй AI хэрэгслүүдийг боловсруулахад чиглэнэ гэж мэдэгдсэн. Хоёр сарын дараа буюу 2023 оны 7-р сарын 17-нд, уг лабораторийг бие даасан компани болгон салгасан бөгөөд DeepSeek нэртэй болж, High-Flyer нь гол хөрөнгө оруулагч, дэмжигч болсон. Венчур капиталын хөрөнгө оруулагчид санхүүжилт өгөхөөс татгалзсан, учир нь энэ төсөл богино хугацаанд "гарц" гаргах магадлал багатай гэж үзсэн. ==Загваруудын гаргалт (2023–одоог хүртэл)== DeepSeek анхны загвараа DeepSeek Coder-ийг 2023 оны 11-р сарын 2-нд гаргасан бөгөөд дараа нь DeepSeek-LLM цувралыг 11-р сарын 29-нд гаргасан. 2024 оны 1-р сард хоёр DeepSeek-MoE загвар (Base ба Chat), 4-р сарын 3-нд DeepSeek-Math загварууд (Base, Instruct, ба RL)-ийг гаргасан. DeepSeek-V2-г 2024 оны 5-р сард гаргасан бөгөөд сарын дараа DeepSeek-Coder V2 цувралыг гаргасан.[39] 2024 оны 9-р сард DeepSeek V2.5-ийг танилцуулж, 12-р сард шинэчилсэн.[40] 2024 оны 11-р сарын 20-нд DeepSeek-R1-Lite-ийн урьдчилсан хувилбарыг чатаар ашиглах боломжтой болсон. 12-р сард DeepSeek-V3-Base ба DeepSeek-V3 (чат) загваруудыг гаргасан. DeepSeek-ийн нэвтрэх хуудас 2025 оны 1-р сарын 21-ний орчим кибер халдлагын дараа 2025 оны 1-р сарын 20-нд DeepSeek нь DeepSeek-R1 загварт суурилсан DeepSeek чатботыг iOS болон Android-д үнэгүй гаргасан. 1-р сарын 27 гэхэд DeepSeek нь АНУ-ын iOS App Store-д хамгийн их татагдсан үнэгүй апп болж ChatGPT-ийг гүйцэж, Nvidia-ийн хувьцааны үнийг 18% бууруулсан. 2025 оны 3-р сарын 24-нд DeepSeek нь DeepSeek-V3-0324-ийг MIT лицензийн дор гаргасан. 2025 оны 5-р сарын 28-нд DeepSeek нь DeepSeek-R1-0528-ийг MIT лицензийн дор гаргасан. Энэ загвар нь өмнөх загваруудаас илүү Хятадын Коммунист Намын албан ёсны үзэл суртлыг болон цензурыг асуултуудад хариулахдаа илүү чанд дагаж мөрддөг гэж тэмдэглэгдсэн. 2025 оны 8-р сарын 21-нд DeepSeek нь DeepSeek V3.1-ийг MIT лицензийн дор гаргасан. Энэ загвар нь бодох болон бодохгүй горимуудтай холимог архитектуртай. Мөн V3 болон R1 зэрэг өмнөх загваруудаас SWE-bench болон Terminal-bench зэрэг зарим бэнчмаркуудад 40%-иас илүү гүйцэтгэлтэй. Энэ нь 2025 оны 9-р сарын 22-нд V3.1-Terminus болж шинэчлэгдсэн. V3.2-Exp нь 2025 оны 9-р сарын 29-нд гарсан. Энэ нь 2-р сард нийтлэгдсэн өмнөх судалгаанд суурилсан илүү үр ашигтай анхаарлын механизм болох DeepSeek Sparse Attention-ийг ашигладаг. ==Компанийн үйл ажиллагаа== DeepSeek нь [[Жөжян муж|Жөжян мужийн]] [[Ханжоу]] хотод төвтэй бөгөөд High-Flyer-ийн өмчлөлд байдаг, түүгээр санхүүждэг. Хамтран үүсгэн байгуулагч [[Лиан Вэньфэн]] нь гүйцэтгэх захирал юм. 2024 оны 5-р сарын байдлаар Лиан хоёр хуурамч корпорациар дамжуулан DeepSeek-д 84%-ийн хувь эзэмшдэг байсан. ==Стратеги== DeepSeek нь судалгаанд төвлөрдөг бөгөөд ойрын хугацаанд арилжааны төлөвлөгөөгүй гэж мэдэгдсэн. Энэ байр суурь нь Хятадын AI зохицуулалтын хэрэглэгчдэд чиглэсэн технологийн зарим заалтуудаас зайлсхийх боломж олгодог. DeepSeek-ийн ажилд авах арга нь ур чадварыг удаан хугацааны туршлагаас илүүд үздэг тул их сургуулиа төгссөн шинэ мэргэжилтнүүдийг ихээр ажилд авдаг. Компани мөн компьютерийн шинжлэх ухааны бус мэргэжилтнүүдийг ажилд авч загваруудад шүлэг эсвэл өндөр түвшний [[математик]] зэрэг өргөн мэргэжлийн мэдлэгийг нэмдэг. The New York Times-ийн мэдээлснээр DeepSeek-ийн олон судлаач Ардын Чөлөөлөх Армийн лабораториуд болон Үндэсний Батлан Хамгаалахын Долоон Хөвгүүдтэй холбоотой эсвэл өмнө нь холбоотой байсан. Америкийн Нэгдсэн Улсын чипүүдийн хязгаарлалтын нөлөөгөөр DeepSeek алгоритмуудаа тооцоолох үр ашгийг дээд зэргээр нэмэгдүүлэхээр боловсронгуй болгож, хуучин тоног төхөөрөмж ашиглаж, эрчим хүчний хэрэглээг бууруулсан. DeepSeek нь Африкийн тивд илүү хямд, [[цахилгаан эрчим хүч]] бага шаарддаг AI шийдлүүдийг санал болгосноор өргөжсөн. Компани Африкийн хэлний загваруудыг дэмжиж, [[Найроби]] зэрэг газруудад олон стартапуудыг бий болгосон. [[Huawei]]-ийн хадгалалт болон үүл тооцоолох үйлчилгээтэй хамт Сахарын цөлөөс өмнөх Африкийн технологийн орчинд нөлөө ихтэй. DeepSeek нь Барууны AI платформуудтай харьцуулахад орон нутгийн өгөгдлийн бие даасан байдал болон илүү уян хатан байдлыг санал болгодог. ==Сургалтын хүрээ== High-Flyer/DeepSeek нь дор хаяж хоёр гол тооцоолох кластерийг ажиллуулдаг: Fire-Flyer болон Fire-Flyer 2. Fire-Flyer 1-ийг 2019 онд барьсан бөгөөд 1.5 жилийн үйл ажиллагааны дараа татан буугдсан. Fire-Flyer 2 нь 2025 оны байдлаар үйл ажиллагаанд байна. Fire-Flyer 2 нь хамтран зохион бүтээсэн программ хангамж болон тоног төхөөрөмжийн архитектуртай. Тоног төхөөрөмжийн талдаа Nvidia GPU-ууд 200 Gbps холболттой. Кластерыг хоёр "бүс"-т хуваасан бөгөөд платформ нь бүс хоорондын даалгаврыг дэмждэг. Сүлжээний топологи нь өндөр хуваалтын өргөнтэй байх үүднээс хоёр өөх мод байв. Программ хангамжийн талдаа: * 3FS (Fire-Flyer File System): Санамсаргүй уншилтад зориулсан тархсан параллель файлын систем. Direct I/O болон RDMA Read ашигладаг. Стандарт Buffered I/O-оос ялгаатай нь Direct I/O нь өгөгдлийг кэшлэдэггүй. Энэ тохиолдолд кэшлэх нь ашиггүй, учир нь өгөгдөл бүрийг санамсаргүй уншдаг бөгөөд дахин ашиглагддаггүй. * hfreduce: Nvidia Collective Communication Library (NCCL)-ийг солих зорилготой асинхрон харилцааны номын сан. Үндсэндээ allreduce-д ашиглагддаг, ялангуяа буцаж тархалтын үед градиентуудад. GPU дээрх керналуудыг хаахгүйн тулд CPU дээр асинхроноор ажилладаг. NCCL шиг хоёр модын дамжуулалтыг ашигладаг. * hfai.nn: Нейрон сүлжээний сургалтад түгээмэл хэрэглэгддэг операторуудын программ хангамжийн номын сан, PyTorch дахь torch.nn-тэй төстэй. * HaiScale Distributed Data Parallel (DDP): Data Parallelism (DP), Pipeline Parallelism (PP), Tensor Parallelism (TP), Experts Parallelism (EP), Fully Sharded Data Parallel (FSDP) болон Zero Redundancy Optimizer (ZeRO) зэрэг параллелизмын янз бүрийн хэлбэрүүдийг хэрэгжүүлдэг параллель сургалтын номын сан. PyTorch DDP-тэй төстэй бөгөөд backend-д NCCL ашигладаг. * HAI Platform: Даалгаврын хуваарилалт, алдаа зохицуулалт, гамшгийн сэргэлт зэрэг янз бүрийн хэрэглээ. 2022 оны байдлаар Fire-Flyer 2 нь сервер бүрт 8 GPU-тай 625 серверт байрлах 5,000 PCIe A100 GPU-тай байсан. Дараа нь загварын параллелизм шаардлагатай илүү том загваруудыг сургахад NVLinks болон NCCL-ийг нэвтрүүлсэн. [[Ангилал:Хиймэл оюун]] [[Ангилал:Хиймэл оюуны загвар]] q6g2q89spzvcodxu1phjqfur3hkauyc 0 144871 866304 846242 2026-08-16T01:48:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 866304 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tassaert - Louis X of France.jpg|thumb|X Луи хаан]] '''X''' '''Луи,''' "Үглээ" хочтой ([[Франц хэл|франц.]] ''Louis X le Hutin'', буюу ''le Querelleur''; 1289 оны 10-р сарын 4-нд төрсөн — 1316 оны 6-р сарын 5-нд нас барсан) — 1305 оноос Наваррын хаан, [[Шампань]], Бри нутгийн гүн, 1314-1316 онд Францын хаан. Тэрээр [[Францын IV Филипп|IV Филипп]] (Гоо) хааны хүү юм. 1305 онд Луи хаан эх Наваррын Жанна-гаас [[Шампань]], Наварра нутгийн өвлөн авсан байна. Луи бол Францын IV Филипп хаан, Наваррын хатан хаан Жанна, Шампаний гүнгийн авхай I Жанна нарын ууган хүү байв. 1305 онд эх нь нас барсны дараа Луи түүний өмч болох Шампань болон Наваррын гүнлэгийг өвлөн авсан. 16 настайдаа түүнийг насанд хүрээгүй гэж үздэг байсан тул эдгээр өмчийн удирдлага нь түүний эцэг Францын IV Филипп хааны гарт үлдсэн нь Наваррынханд таалагдаагүй юм. Эцэст нь 1307 оны 9-р сард Луи өөрөө Наварр хотод ирж, 10-р сарын 1-нд хаан ширээнд залж, Наваррын хаан, Шампань болон Бри нутгийн Гүн цолыг хүртжээ. X Луи зан байдлын хувьд сул дорой нэгэн байсан. Тэрээр эцэг IV Филиппийнхээ үнэмлэхүй хаант засаглал тогтоох бодлогыг үргэлжлүүлж чадаагүй. Бодит байдал дээр түүний авга ах Валуагийн Шарль улс орныг удирдаж байжээ. a0mcjul4fp1nz0wqn43585kiyb093ch 10 146849 866265 859972 2026-08-15T14:45:33Z Enkhsaihan2005 64429 866265 wikitext text/x-wiki <div class="thumb floatleft imagemap"> <div class="thumbinner" style="position: relative; width:{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}; font-size:smaller;" >[[Image:{{#ifeq:{{{Map|}}}||Romania judete.svg|{{{Map}}}}}|{{#ifeq:{{{width|}}}||300px|{{{width}}}}}|Румыны тойргууд]] <div style="position: absolute; left: 32%; top: 44%;">{{#ifeq:{{{AB|}}}||[[Алба тойрог|AB]]|[[{{{AB}}}|AB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 16%; top: 41%;">{{#ifeq:{{{AR|}}}||[[Арад тойрог|AR]]|[[{{{AR}}}|AR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 45%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{AG|}}}||[[Аржеш тойрог|AG]]|[[{{{AG}}}|AG]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 40%;">{{#ifeq:{{{BC|}}}||[[Бакау тойрог|BC]]|[[{{{BC}}}|BC]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 19%; top: 28%;">{{#ifeq:{{{BH|}}}||[[Бихор тойрог|BH]]|[[{{{BH}}}|BH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 42%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{BN|}}}||[[Бистрица-Насауд тойрог|BN]]|[[{{{BN}}}|BN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 13%;">{{#ifeq:{{{BT|}}}||[[Ботошани тойрог|BT]]|[[{{{BT}}}|BT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{BV|}}}||[[Брашов тойрог|BV]]|[[{{{BV}}}|BV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 74%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{BR|}}}||[[Брэила тойрог|BR]]|[[{{{BR}}}|BR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 65%; top: 61%;">{{#ifeq:{{{BZ|}}}||[[Бузау тойрог|BZ]]|[[{{{BZ}}}|BZ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 17%; top: 62%;">{{#ifeq:{{{CS|}}}||[[Караш-Северин тойрог|CS]]|[[{{{CS}}}|CS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 68%; top: 79%;">{{#ifeq:{{{CL|}}}||[[Кэлэраши тойрог|CL]]|[[{{{CL}}}|CL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 33%;">{{#ifeq:{{{CJ|}}}||[[Клуж тойрог|CJ]]|[[{{{CJ}}}|CJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 81%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{CT|}}}||[[Констанца тойрог|CT]]|[[{{{CT}}}|CT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 49%;">{{#ifeq:{{{CV|}}}||[[Ковасна тойрог|CV]]|[[{{{CV}}}|CV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 68%;">{{#ifeq:{{{DB|}}}||[[Дымбовица тойрог|DB]]|[[{{{DB}}}|DB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 33%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{DJ|}}}||[[Долж тойрог|DJ]]|[[{{{DJ}}}|DJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{GL|}}}||[[Галац тойрог|GL]]|[[{{{GL}}}|GL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 56%; top: 82%;">{{#ifeq:{{{GR|}}}||[[Журжу тойрог|GR]]|[[{{{GR}}}|GR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 30%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{GJ|}}}||[[Горж тойрог|GJ]]|[[{{{GJ}}}|GJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 52%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{HR|}}}||[[Харгита тойрог|HR]]|[[{{{HR}}}|HR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{HD|}}}||[[Хунедоара тойрог|HD]]|[[{{{HD}}}|HD]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 72%;">{{#ifeq:{{{IL|}}}||[[Яломица тойрог|IL]]|[[{{{IL}}}|IL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 70%; top: 25%;">{{#ifeq:{{{IS|}}}||[[Яш тойрог|IS]]|[[{{{IS}}}|IS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 71%;">{{#ifeq:{{{IF|}}}||[[Илфов тойрог|IF]]|[[{{{IF}}}|IF]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 36%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{MM|}}}||[[Марамуреш тойрог|MM]]|[[{{{MM}}}|MM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 25%; top: 73%;">{{#ifeq:{{{MH|}}}||[[Мехединци тойрог|MH]]|[[{{{MH}}}|MH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 43%; top: 37%;">{{#ifeq:{{{MS|}}}||[[Муреш тойрог|MS]]|[[{{{MS}}}|MS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 29%;">{{#ifeq:{{{NT|}}}||[[Нямц тойрог|NT]]|[[{{{NT}}}|NT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 41%; top: 80%;">{{#ifeq:{{{OT|}}}||[[Олт тойрог|OT]]|[[{{{OT}}}|OT]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 57%; top: 64%;">{{#ifeq:{{{PH|}}}||[[Прахова тойрог|PH]]|[[{{{PH}}}|PH]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 26%; top: 16%;">{{#ifeq:{{{SM|}}}||[[Сату Маре тойрог|SM]]|[[{{{SM}}}|SM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 29%; top: 26%;">{{#ifeq:{{{SJ|}}}||[[Сэлаж тойрог|SJ]]|[[{{{SJ}}}|SJ]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 40%; top: 50%;">{{#ifeq:{{{SB|}}}||[[Сибиу тойрог|SB]]|[[{{{SB}}}|SB]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 54%; top: 18%;">{{#ifeq:{{{SV|}}}||[[Сучава тойрог|SV]]|[[{{{SV}}}|SV]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 49%; top: 83%;">{{#ifeq:{{{TR|}}}||[[Телеорман тойрог|TR]]|[[{{{TR}}}|TR]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 9%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{TM|}}}||[[Тимиш тойрог|TM]]|[[{{{TM}}}|TM]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 85%; top: 65%;">{{#ifeq:{{{TL|}}}||[[Тулча тойрог|TL]]|[[{{{TL}}}|TL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 75%; top: 38%;">{{#ifeq:{{{VS|}}}||[[Васлуй тойрог|VS]]|[[{{{VS}}}|VS]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 38%; top: 63%;">{{#ifeq:{{{VL|}}}||[[Вылча тойрог|VL]]|[[{{{VL}}}|VL]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 67%; top: 51%;">{{#ifeq:{{{VN|}}}||[[Вранча тойрог|VN]]|[[{{{VN}}}|VN]]}}</div> <div style="position: absolute; left: 60%; top: 77%;">{{#ifeq:{{{B|}}}||[[Бухарест|B]]|[[{{{B}}}|B]]}}</div> </div> </div><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> hvpns7w3q1336fxggrhp8t0k2ocqq9n 0 147077 866324 861802 2026-08-16T08:10:18Z Egzs 88168 866324 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 1993 | next_election = 2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 2001 | election_date = 1997 оны 5 сарын 18 | turnout = 85.06% ({{decrease}} 7.67%) | registered = 1,155,228 | votes_for_election = Нэр дэвшигчдийн хэн нь ч үнэмлэхүй олонхын санал аваагүй бол дахин санал хураалт явагдана | image1 = Natsagiin Bagabandi (Cropped).png | nominee1 = '''[[Нацагийн Багабанди]]''' | party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | popular_vote1 = '''597,573''' | percentage1 = '''62.53%''' | image2 = Punsalmaagiyn Ochirbat 1995.png | nominee2 = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | party2 = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | popular_vote2 = 292,896 | percentage2 = 30.65% | map_image = 1997 Mongolian presidential election.svg | map_caption = Аймгуудын үр дүн | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | before_party = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | after_election = [[Нацагийн Багабанди]] | after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | flag_year = 1992 }}{{Монгол улсын улс төр}} '''1997 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' 1997 оны 5 сарын 18-нд явагдаж, сонгогчдын 63%-ийн саналыг авсан, [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] нэр дэвшигч [[Нацагийн Багабанди]] ялжээ. Эрх баригч Ардчилсан Холбоо эвслээс нэр дэвшигч, тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] 30.65%-ийн санал авч удаалсан бол Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Намын нэр дэвшигч Жамбын Гомбожав сонгогчдын 6.82%-ийн саналыг авчээ. Анх удаа гурван нэр дэвшигч өрсөлдсөн тус сонгуулийн сонгогчдын ирц 85% байсан нь өмнөх сонгуулиас 7%-иар бага байв. Ардчилсан Холбоо эвслийн засгийн газрын хийж байсан эрс шинэчлэлийн эсрэг санал Багабандийг ялахад түлхэц болсон гэж үздэг.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ginsburg |first=Tom |date=1998 |title=Mongolia in 1997: Deepening Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/2645468 |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=1 |pages=64–68 |doi=10.2307/2645468 |issn=0004-4687|url-access=subscription }}</ref> == Нэр дэвшигчид == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="width: 115px;" |Нэр ! style="width: 145px;" |Төрсөн ! style="width: 145px;" |Өмнөх албан тушаал ! colspan="3" style="width: 215px;" |Нам |- | data-sort-value="Очирбат, Пунсалмаагийн" |[[File:Punsalmaagiyn Ochirbat 1995.png|130x130px]] '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]''' |{{dts|1942|01|23|format=}}<br>({{age nts|1942|01|23|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] |[[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>(1990–1997) |{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |[[File:Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png|60x60px]] |[[Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- | data-sort-value="Багабанди, Нацагийн" |[[File:Natsagiin Bagabandi (Cropped).png|130x130px]] '''[[Нацагийн Багабанди]]''' |{{dts|1950|04|22|format=}}<br>({{age nts|1950|04|22|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум|Яруу]] |[[Монгол Ардын Намын дарга|МАХН-ын дарга]]<br>(1997)<br>[[Улсын Их Хурлын дарга]]<br>(1992–1996) |{{party color cell|Монгол Ардын Нам}} |[[File:Logo of the Mongolian People's Party (2000-2010).png|60x60px]] |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | data-sort-value="Гомбожав, Жамбын" |[[File:Jambyn Gombojav.jpg|130x130px]] '''[[Жамбын Гомбожав]]''' |{{dts|1941|format=dmy}}<br>({{age nts|1941|01|01|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Асгат сум|Асгат]] |[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] дарга<br>(1990–1992) |{{party color cell|Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам}} |[[File:Mongolian Traditionally United Party emblem.svg|60x60px]] |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]] |} ==Үр дүн== {{Сонгуулийн үр дүн |cand1=[[Нацагийн Багабанди]]|party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=597573 |cand2=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|party2=[[Ардчилсан Холбоо эвсэл (1996–2000)|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]|votes2=292896|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |cand3=[[Жамбын Гомбожав]]|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes3=65201 |invalid=26970 |electorate=1155228 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=28–50 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}</ref> }} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:1997 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] [[Ангилал:Азийн 1997 оны сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] 49n7zg6iu2tw2gqd7uajlvqhol78pwb 866330 866324 2026-08-16T08:28:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 866330 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сонгууль | country = Монгол | type = presidential | previous_election = 1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | previous_year = 1993 | next_election = 2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль | next_year = 2001 | election_date = 1997 оны 5 сарын 18 | turnout = 85.06% ({{decrease}} 7.67%) | registered = 1,155,228 | votes_for_election = Нэр дэвшигчдийн хэн нь ч үнэмлэхүй олонхын санал аваагүй бол дахин санал хураалт явагдана | image1 = Natsagiin Bagabandi (Cropped).png | nominee1 = '''[[Нацагийн Багабанди]]''' | party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | popular_vote1 = '''597,573''' | percentage1 = '''62.53%''' | image2 = Punsalmaagiyn Ochirbat 1995.png | nominee2 = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | party2 = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | popular_vote2 = 292,896 | percentage2 = 30.65% | map_image = 1997 Mongolian presidential election.svg | map_caption = Аймгуудын үр дүн | title = Ерөнхийлөгч | before_election = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | before_party = [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]–[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]] | after_election = [[Нацагийн Багабанди]] | after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | flag_year = 1992 }}{{Монгол улсын улс төр}} '''1997 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль''' 1997 оны 5 сарын 18-нд явагдаж, сонгогчдын 63%-ийн саналыг авсан, [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] нэр дэвшигч [[Нацагийн Багабанди]] ялжээ. Эрх баригч Ардчилсан Холбоо (МҮАН, МСДН) эвслээс нэр дэвшигч, тухайн үеийн ерөнхийлөгч [[Пунсалмаагийн Очирбат]] 30.65%-ийн санал авч удаалсан бол Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Намын нэр дэвшигч [[Жамбын Гомбожав]] сонгогчдын 6.82%-ийн саналыг авчээ. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд сонгогчийн нэрсийн жагсаалтад 1.155.228 сонгогч бичигдсэнээс 982.640 сонгогч буюу нийт сонгогчдын 85.06 хувь нь саналаа өгчээ. Анх удаа гурван нэр дэвшигч өрсөлдсөн тус сонгуулийн сонгогчдын ирц 85% байсан нь өмнөх сонгуулиас 7%-иар бага байв. Ардчилсан Холбоо эвслийн засгийн газрын хийж байсан эрс шинэчлэлийн эсрэг санал Багабандийг ялахад түлхэц болсон гэж үздэг.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ginsburg |first=Tom |date=1998 |title=Mongolia in 1997: Deepening Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/2645468 |journal=Asian Survey |volume=38 |issue=1 |pages=64–68 |doi=10.2307/2645468 |issn=0004-4687|url-access=subscription }}</ref> Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 1997 оны сонгуулийн анхан шатны сонгуульд улсын төвлөрсөн төсвөөс зарцуулах зардлын хэмжээг 150 сая төгрөгөөр тогтоож байжээ. == Нэр дэвшигчид == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! style="width: 115px;" |Нэр ! style="width: 145px;" |Төрсөн ! style="width: 145px;" |Өмнөх албан тушаал ! colspan="3" style="width: 215px;" |Нам |- | data-sort-value="Очирбат, Пунсалмаагийн" |[[File:Punsalmaagiyn Ochirbat 1995.png|130x130px]] '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]''' |{{dts|1942|01|23|format=}}<br>({{age nts|1942|01|23|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй]] |[[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>(1990–1997) |{{party color cell|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |[[File:Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png|60x60px]] |[[Ардчилсан Холбоо эвсэл]] |- | data-sort-value="Багабанди, Нацагийн" |[[File:Natsagiin Bagabandi (Cropped).png|130x130px]] '''[[Нацагийн Багабанди]]''' |{{dts|1950|04|22|format=}}<br>({{age nts|1950|04|22|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Яруу сум|Яруу]] |[[Монгол Ардын Намын дарга|МАХН-ын дарга]]<br>(1997)<br>[[Улсын Их Хурлын дарга]]<br>(1992–1996) |{{party color cell|Монгол Ардын Нам}} |[[File:Logo of the Mongolian People's Party (2000-2010).png|60x60px]] |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | data-sort-value="Гомбожав, Жамбын" |[[File:Jambyn Gombojav.jpg|130x130px]] '''[[Жамбын Гомбожав]]''' |{{dts|1941|format=dmy}}<br>({{age nts|1941|01|01|1997|5|18}})<br>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Асгат сум|Асгат]] |[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] дарга<br>(1990–1992) |{{party color cell|Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам}} |[[File:Mongolian Traditionally United Party emblem.svg|60x60px]] |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]] |} ==Үр дүн== {{Сонгуулийн үр дүн |cand1=[[Нацагийн Багабанди]]|party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=597573 |cand2=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|party2=[[Ардчилсан Холбоо эвсэл (1996–2000)|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]|votes2=292896|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |cand3=[[Жамбын Гомбожав]]|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes3=65201 |invalid=26970 |electorate=1155228 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref>{{Citation |title=Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгуулиудын дүнгийн эмхэтгэл |date=2011 |website=[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] |page=28–50 |trans-title=Compilation of Mongolian presidential election results |url=https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240424002713/https://www.gec.gov.mn/uploads/Erunhiilugchiin%20songuuli-1993-2009.pdf |archive-date=24 April 2024 |place=Улаанбаатар|language=монгол}}</ref> }} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:1997 он Монголд|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]] [[Ангилал:Азийн 1997 оны сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль]] pbu4v5lwema78ty78rr5a1dngum76jg 0 147080 866333 865540 2026-08-16T09:27:16Z Ichko8001 91268 866333 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэдэнгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==Г.ПЭРЭНЛЭЙН ААВ ЭЭЖ, АХАН ДҮҮС БА ТҮҮНИЙ ҮР ХҮҮХЭД, АЧ ЗЭЭ НАР== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unpeg1.jpg | caption1 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, эхнэр Ц.Цэндэм Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ 6 хүүхдийн хамт 1975–1976 оны үед Дашбалбар сум | image2 = Unpeg2.jpg | caption2 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ Хүү Г.Цолмон, Г.Солонгогийн хамт П.Tүвшинжаргалаас бусад 5 хүүхдийн хамт 1982–1983 оны үед Дашбалбар сум }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Perenlei2.png | caption1 = Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт | image2 = Unper21.png | caption2 = Том охин Пэрэнлэйгийн Оюунжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper45.png | caption1 = Том Хүү Пэрэнлэйгийн Түмэнжаргал | image2 = Unper234.png | caption2 = ГУРАВ: Пэрэнлэйгийн Түвшинжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper3.png | caption1 = ДӨРӨВ: Охин Пэрэнлэй Уранжаргал | image2 = Unper9876.png | caption2 = ТАВ: Хүү Пэрэнлэйгийн Төгсжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 500 | image1 = Unper0.png | caption1 = ЗУРГАА: Охин П. Отгонжаргал | image2 = | caption2 = }} ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' [[Файл:Mes98.jpg|500x500px|thumb]] Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжив''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдвэрээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авахуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанараараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлдэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил “Улз” нэгдлийг удирдахдаа улсдаа тэргүүний нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж зарласан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаражтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригадад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинууд. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20-30н тн цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одонт, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд '''56 машин'''-аар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхэгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхын удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлийг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. 3l4elg56y6bx8vdyu9wfyncf6va9qf7 0 147972 866244 2026-08-15T12:59:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "2002-2008 онд “Баян Хадат” тур ХХК, гүйцэтгэх захирал 2008-2010 онд Нийслэлийн БЗД-ийн ЗДТГ-ын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хэлтсийн дарга 2008-2012 онд Нийслэлийн БЗД-ийн ИТХ-ын төлөөлөгч 2010-2012 онд Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн НӨҮГ-ын орлогч дарга 2015-2020 онд ИНЕГ-ын “Чинг..." 866244 wikitext text/x-wiki 2002-2008 онд “Баян Хадат” тур ХХК, гүйцэтгэх захирал 2008-2010 онд Нийслэлийн БЗД-ийн ЗДТГ-ын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хэлтсийн дарга 2008-2012 онд Нийслэлийн БЗД-ийн ИТХ-ын төлөөлөгч 2010-2012 онд Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн НӨҮГ-ын орлогч дарга 2015-2020 онд ИНЕГ-ын “Чингис хаан” олон улсын нисэх буудлын Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга 2016-2020 онд Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд hu50m0eo72atp0fwnyhm9ua8rczxt6j 866245 866244 2026-08-15T13:08:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 866245 wikitext text/x-wiki '''Энхтайваны Бат-Амгалан''' (1977 оны 4-р сарын 27-нд төрсөн) Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд. == Намтар == 1994 онд Нийслэлийн 1 дүгээр дунд сургууль. 1998 онд МУИС-ийн ОУХДС, герман судлал, олон улсын харилцаа мэргэжлээр төгссөн. 2004 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн. 2002-2008 онд- “Баян Хадат” тур ХХК, гүйцэтгэх захирал 2008-2010 онд- Нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн ЗДТГ-ын Үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хэлтсийн дарга. 2008-2012 онд- Нийслэлийн БЗД-ийн ИТХ-ын төлөөлөгч, 2010-2012 онд Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн НӨҮГ-ын орлогч дарга. 2015-2020 онд- ИНЕГ-ын “Чингис хаан” олон улсын нисэх буудлын Гадаад харилцааны хэлтсийн дарга 2016-2020 онд- Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч, 2020-2024 онд- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2025 оноос Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын сайд. '''Сонгуульт ажил :''' НАМЗХ-ын дэд ерөнхийлөгч 2010, МАН-ын Бага хурлын гишүүн 2013, БЗД-ийн МАН-ын дарга 2016. 570lbjdsn2nrpblrsh4iwhd7ar5jfvy 0 147973 866249 2026-08-15T13:42:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:João Havelange.jpg|thumb]] '''Жоа́о Авела́нж''' ([[Португал хэл|порт.]] ''João Havelange''), жинхэнэ нэр нь '''Жан-Мари́ Фосте́н Годфруа́ де Авла́нж''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Jean-Marie Faustin Godefroid de Havelange''; 1916 оны 5-р сарын 8-нд [[Рио-де-Жанейро]] хотод төрсөн— 2016 оны 8-р сарын 16-нд Рио-де-Жан..." 866249 wikitext text/x-wiki [[Файл:João Havelange.jpg|thumb]] '''Жоа́о Авела́нж''' ([[Португал хэл|порт.]] ''João Havelange''), жинхэнэ нэр нь '''Жан-Мари́ Фосте́н Годфруа́ де Авла́нж''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Jean-Marie Faustin Godefroid de Havelange''; 1916 оны 5-р сарын 8-нд [[Рио-де-Жанейро]] хотод төрсөн— 2016 оны 8-р сарын 16-нд Рио-де-Жанейрод нас барсан) — Спортын зүтгэлтэн, ФИФА-гийн 7 дахь ерөнхийлөгч (1974-1998). 1998 онд ФИФА-гийн "Хүндэт ерөнхийлөгч"-өөр сонгогдсон. == Намтар == Ж.Авеланж Бразилийг төлөөлж хоёр олимпийн наадамд оролцсон: 1936 онд Берлинд болсон усанд сэлэлтийн тамирчин, 1952 онд Бразилийн усан поло багийн гишүүнээр. Берлинд тэрээр 400 метр болон 1500 метрийн чөлөөт сэлэлтийн төрөлд хоёуланд нь өрсөлдсөн. 1952 онд Хельсинкид Бразилийн баг 13-р байранд орсон. Өмнөх жил нь тэрээр Пан Америкийн анхны наадамд Бразилийн багийн хамт мөнгөн медаль хүртсэн. Тэрээр "Флуминенсе" усан поло клубт тоглож байсан. Хөнгөн атлетикийн спортоос зодог тайлаад тэрээр захиргааны ажилд шилжсэн: 1955-1963 онд Бразилийн Үндэсний Олимпийн Хорооны гишүүн, 1963-2011 онд [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ]]-ны гишүүн байсан. 1974 онд тэрээр ФИФА-гийн 7 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод хөлбөмбөгийг дэлхий даяар идэвхтэй сурталчилж, Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцогчдын тоог Ази, Африкийн багуудыг оролцуулан өргөжүүлсэн. bodfwflebz9red5dz5hty4ovi04frg0 0 147974 866251 2026-08-15T14:24:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:2018-10-18 Futsal (Boys Bronze medal match) at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–0035.jpg|thumb|Футзал]] '''Футзал''' (/fʊtsɑːl/) тогтсон хөлбөмбөгийн талбайгаас жижиг талбай дээр тус бүр 5 тоглогчтой хоёр багийн хооронд тоглодог хялбаршуулсан, жижиг хувилбар юм. Үүний дүрэм нь Тоглоомын дү..." 866251 wikitext text/x-wiki [[Файл:2018-10-18 Futsal (Boys Bronze medal match) at 2018 Summer Youth Olympics by Sandro Halank–0035.jpg|thumb|Футзал]] '''Футзал''' (/fʊtsɑːl/) тогтсон хөлбөмбөгийн талбайгаас жижиг талбай дээр тус бүр 5 тоглогчтой хоёр багийн хооронд тоглодог хялбаршуулсан, жижиг хувилбар юм. Үүний дүрэм нь Тоглоомын дүрэмд үндэслэсэн бөгөөд мини футбол болон дотор хөлбөмбөгтэй ижил төстэй. Баг бүрийн хаалгачтай футзалын 4 тоглогчид голчлон хөлөөрөө бөмбөгийг талбайгаар хөөж, бөмбөгийг өрсөлдөгч багийнхаа хаалга руу гоол оруулах зорилготой байдаг. Футзалын тоглолт нь 20 минутын хоёр үеэс бүрдэх бөгөөд илүү олон гоол оруулсан баг хождог; тэнцүү тооны гоол оруулсан тохиолдолд тэнцсэн гэж үздэг. Футзал нь энгийн хөлбөмбөгөөс жижиг, арай хүнд бөмбөгөөр тоглодог бөгөөд ихэвчлэн заалан дотор шугамаар тэмдэглэгдсэн хатуу талбай дээр тоглодог байна. == Нэршил == Футзал гэдэг нь Португалийн "futebol de salão" болон Испанийн "fútbol sala" буюу "fútbol de salón" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд бүгдийг нь "дотор хөл бөмбөг" (шууд утгаараа 'заалны хөл бөмбөг' эсвэл 'байшин доторх хөл бөмбөг') гэж орчуулж болно. Энэ нэр томьёог 1960-аад онд Бразилийн нэгэн сэтгүүлч гаргаж ирсэн гэж үздэг юм. 1980-аад онд FIFA болон FIFUSA (одоогийн [[Дэлхийн Футзалын Холбоо]])-ны хооронд "хөл бөмбөг" гэдэг үгийг хэрэглэх талаар маргаан гарсны улмаас FIFUSA 1985 онд Испанийн [[Мадрид]] хотод болсон Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний үеэрээ футзал гэдэг нэр томьёог ашиглаж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч 1989 онд өөрийн гэсэн олон улсын футзалын тэмцээнүүдийг зохион байгуулж эхэлсэн FIFA 1990-ээд онд энэ нэр томьёог мөн баталсан юм. Түүнээс хойш "футзал" албан ёсоор олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн нэр томьёо болсон. == Дүрэм == Тоглолт нь 25х16 метр хэмжээтэй талбай дээр явагдана. Олон улсын тэмцээний талбайн хэмжээ нь 42х25 метр өргөн байна. [[Файл:FullSizeRenderfutsal.jpg|thumb|327x327px]] Тоглолт нь 20 минутын цэвэр цагтай хоёр хэсгээс бүрдэнэ. Футзалын бөмбөг 390–490 грамм жинтэй байх ёстой. * 8–12 насныхан: 3-р размер, тойрог 56–59 см, тоглолтын эхэнд 350–380 гр жинтэй байх ёстой. * 13 ба түүнээс дээш насныхан: 4-р размер, тойрог 62–64 см , тоглолтын эхэнд 400–440 гр жинтэй байх ёстой. * 2 м өндрөөс унагасан бөмбөг 50 см доош эсвэл 65 см дээш ойдог болохгүй. Тоглолтын үеэр энгийн хөлбөмбөгөөс ялгаатай нь хэдэн ч удаа сэлгээ хийж болдог. Мөн отон тоглолт гэх ойлголт байдаггүй. Тоглогчид гарнаасаа бусад биеийн аль ч хэсгээр тоглохыг зөвшөөрдөг. Хаалганы хэмжээ 3х2 метр байдаг. '''Харах:''' * [[Дэлхийн Футзалын Холбоо]] * [[Футзалын Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]] lljo3o37wofne45zqoq35aq5eaxh4an 0 147976 866263 2026-08-15T14:44:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Браила тойрог]] to [[Брэила тойрог]] 866263 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Брэила тойрог]] mzas2h8dgflcz7b95f6nro5rwd6k70z 0 147977 866271 2026-08-15T14:49:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Logo-AMF-fra-w300px.png|thumb|Дэлхийн Футзалын Холбооны лого]] '''Дэлхийн Футзалын Холбоо''' (AMF) Улс орнууд эсвэл бүс нутгуудын бие даасан болон бие даасан бус футзалын удирдах байгууллага бөгөөд төв байр нь Парагвай улсын [[Асунсион]] хотод байрладаг. Энэ нь 1971 оны..." 866271 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo-AMF-fra-w300px.png|thumb|Дэлхийн Футзалын Холбооны лого]] '''Дэлхийн Футзалын Холбоо''' (AMF) Улс орнууд эсвэл бүс нутгуудын бие даасан болон бие даасан бус футзалын удирдах байгууллага бөгөөд төв байр нь Парагвай улсын [[Асунсион]] хотод байрладаг. Энэ нь 1971 оны 7-р сарын 25-нд Бразилийн [[Рио-де-Жанейро]] хотод Олон улсын Футзалын Холбоо ([[Англи хэл|англи]]. ''International Futsal Federation''''',''' FIFUSA) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 2002 оны 12-р сарын 1-нд тус байгууллага өөрчлөгдөж, нэрээ Испани хэл дээрх хувилбар болох "Дэлхийн Футзалын Холбоо" ([[Испани хэл|испани.]] Asociación Mundial de Futsal", товч. AMF) болгон өөрчилсөн байна. == Түүх == Футзал нь 1930 онд Уругвай улсын [[Монтевидео]] хотод Хуан Карлос Чериани Дэлхийн залуучуудын холбоонд зориулсан танхимын хөлбөмбөгийн хувилбар болж эхэлсэн. 1965 онд Уругвай, Парагвай, Перу, Аргентин, Бразил улсуудаас бүрдсэн Өмнөд Америкийн Футзалын Холбоо байгуулагдсан байна. Энэ спорт [[Өмнөд Америк]] даяар тархаж эхэлсэн бөгөөд түүний алдар нэр нь 1971 онд Аргентин, Болив, Бразил, Парагвай, Перу, Португал, Уругвай улсуудыг багтаасан FIFUSA ([[Португал хэл|порт.]] ''Federação Internacional de Futebol de Salão эсвэл Federación Internacional de Fútbol de Salón'') нэртэй удирдах байгууллага байгуулагдаж, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг бий болгосон байна. FIFUSA-ийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн [[Сан-Паулу|Сан-Паулуд]] болж, зохион байгуулагч Бразил Парагвай, Уругвайн өмнө орж аварга болсон. 1985 онд [[Мадрид]] хотод болсон хоёр дахь дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бүр ч олон улс оролцсон. ФИФА болон FIFUSA-гийн хооронд "хөл бөмбөг" гэдэг үгийг хэрэглэх талаар маргаан үүссэний улмаас FIFUSA 1985 онд "футзал" гэсэн нэр томьёог ашиглаж эхэлсэн бөгөөд ФИФА 4 жилийн дараа үүнийг баталсан. 1990-ээд онд ФИФА Өмнөд Америкт тоглож байсан анхны хувилбараас ялгаатай футзалын өөрийн хувилбарыг сурталчлах, түгээхийг хүссэн боловч 1989 оны Рио-де-Жанейрогийн Конгресс дээр FIFUSA-тай тохиролцоонд хүрч чадаагүй. 2000 онд ФИФА дөрөв дэх удаагаа ФИФА-гийн футзалын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулж байсан Гватемал дахь нөхцөл байдлыг шийдвэрлэх өөр нэг амжилтгүй оролдлого хийгдсэн. 2002 оны 12-р сард FIFUSA-ийг Дэлхийн футзалын холбоо (AMF) болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. AMF футзалын одоогийн хувилбар нь ФИФА-гийн боловсруулсан хувилбараас ялгаатай. Ялангуяа AMF футзалд өшиглөлтийн оронд шидэлт, булангийн цохилтын оронд булангийн шидэлтийг ашигладаг. == Байгууллагууд == {| class="wikitable" !Холбоонууд !Тив, бүс нутаг |- |Африкийн Футзалын Холбоо, Confédération Africaine de Futsal (CAFUSA) |Африк |- |Азийн Футзалын Холбоо, Confederation of Asian Futsal (CAFS) |Ази |- |Европын Футзалын Холбоо, Futsal European Federation (FEF) |Европ |- |Умард Америк, Төв америк ба Каррибын Футзалын Холбоо, Confederation of North, Central American and Caribbean Futsal (CONCACFUTSAL) |Умард Америк, Төв америк ба Карриб |- |Далайн орнуудын Футзалын Холбоо, Oceania Futsal Confederation (OFC) |Далайн орнууд |- |Пан Америкийн Футзалын Холбоо, Confederación Panamericana de Futsal (CPFS/PANAFUTSAL) |Америк тив |- |Өмнөд Америкийн Футзалын Холбоо, Confederación Sudamericana de Futsal (CSFS) |Өмнөд Америк |} === Эрэгтэй үндэсний шигшээ багуудын үзүүлсэн амжилтууд === {| class="wikitable" !Тэмцээн !Он !Хүлээн авсан !Ялагч [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gold_medal_icon.svg|16x16px]] !2 дугаар байр [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silver_medal_icon.svg|16x16px]] !3 дугаар байр[[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bronze_medal_icon.svg|16x16px]] !4 дүгээр байр |- | rowspan="7" |Олон улсын Футзалын ДАШТ /FIFUSA World Futsal Championships |1982 |{{Flag|Brazil}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Paraguay|1954}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Uruguay}} |- |1985 |{{Flag|Spain}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Spain}} |{{futsal|Paraguay|1954}} |{{futsal|Argentina}} |- |1988 |{{Flag|Australia}} |{{futsal|Paraguay|1988}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Spain}} |{{futsal|Portugal}} |- |1991 |{{Flag|Italy}} |{{futsal|Portugal}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Bolivia}} |- |1994 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Brazil}} |- |1997 |{{Flag|Mexico}} |{{futsal|Venezuela|1930}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Russia}} |- |2000 |{{Flag|Bolivia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Bolivia}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Russia}} |- | rowspan="6" |Дэлхийн Футзалын Аварга шалгаруулах тэмцээн /AMF World Futsal Championships |2003 |{{Flag|Paraguay}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Bolivia}} |{{futsal|Peru}} |- |2007 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Peru}} |- |2011 |{{Flag|Colombia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Russia}} |- |2015 |{{Flag|Belarus}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Belgium}} |- |2019 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|South Africa}} |- |2023 |{{Flag|Mexico}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Catalonia}} |- |Дэлхийн тоглолт /World Games |2013 |{{Flag|Colombia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Venezuela}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Argentina}} |} gtrdz6kvmop81d2vigt2ydjgigxwde7 866276 866271 2026-08-15T14:51:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 866276 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo-AMF-fra-w300px.png|thumb|Дэлхийн Футзалын Холбооны лого]] '''Дэлхийн Футзалын Холбоо''' (AMF) Улс орнууд эсвэл бүс нутгуудын бие даасан болон бие даасан бус футзалын удирдах байгууллага бөгөөд төв байр нь Парагвай улсын [[Асунсион]] хотод байрладаг. Энэ нь 1971 оны 7-р сарын 25-нд Бразилийн [[Рио-де-Жанейро]] хотод Олон улсын Футзалын Холбоо ([[Англи хэл|англи]]. ''International Futsal Federation''''',''' FIFUSA) нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 2002 оны 12-р сарын 1-нд тус байгууллага өөрчлөгдөж, нэрээ Испани хэл дээрх хувилбар болох "Дэлхийн Футзалын Холбоо" ([[Испани хэл|испани.]] Asociación Mundial de Futsal", товч. AMF) болгон өөрчилсөн байна. == Түүх == Футзал нь 1930 онд Уругвай улсын [[Монтевидео]] хотод Хуан Карлос Чериани Дэлхийн залуучуудын холбоонд зориулсан танхимын хөлбөмбөгийн хувилбар болж эхэлсэн. 1965 онд Уругвай, Парагвай, Перу, Аргентин, Бразил улсуудаас бүрдсэн Өмнөд Америкийн Футзалын Холбоо байгуулагдсан байна. Энэ спорт [[Өмнөд Америк]] даяар тархаж эхэлсэн бөгөөд түүний алдар нэр нь 1971 онд Аргентин, Болив, Бразил, Парагвай, Перу, Португал, Уругвай улсуудыг багтаасан FIFUSA ([[Португал хэл|порт.]] ''Federação Internacional de Futebol de Salão эсвэл Federación Internacional de Fútbol de Salón'') нэртэй удирдах байгууллага байгуулагдаж, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг бий болгосон байна. FIFUSA-ийн анхны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн [[Сан-Паулу|Сан-Паулуд]] болж, зохион байгуулагч Бразил Парагвай, Уругвайн өмнө орж аварга болсон. 1985 онд [[Мадрид]] хотод болсон хоёр дахь дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бүр ч олон улс оролцсон. ФИФА болон FIFUSA-гийн хооронд "хөл бөмбөг" гэдэг үгийг хэрэглэх талаар маргаан үүссэний улмаас FIFUSA 1985 онд "футзал" гэсэн нэр томьёог ашиглаж эхэлсэн бөгөөд ФИФА 4 жилийн дараа үүнийг баталсан. 1990-ээд онд ФИФА Өмнөд Америкт тоглож байсан анхны хувилбараас ялгаатай футзалын өөрийн хувилбарыг сурталчлах, түгээхийг хүссэн боловч 1989 оны Рио-де-Жанейрогийн Конгресс дээр FIFUSA-тай тохиролцоонд хүрч чадаагүй. 2000 онд ФИФА дөрөв дэх удаагаа ФИФА-гийн футзалын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулж байсан Гватемал дахь нөхцөл байдлыг шийдвэрлэх өөр нэг амжилтгүй оролдлого хийгдсэн. 2002 оны 12-р сард FIFUSA-ийг Дэлхийн футзалын холбоо (AMF) болгон өөрчлөн зохион байгуулсан. AMF футзалын одоогийн хувилбар нь ФИФА-гийн боловсруулсан хувилбараас ялгаатай. Ялангуяа AMF футзалд өшиглөлтийн оронд шидэлт, булангийн цохилтын оронд булангийн шидэлтийг ашигладаг. == Байгууллагууд == {| class="wikitable" !Холбоонууд !Тив, бүс нутаг |- |Африкийн Футзалын Холбоо, Confédération Africaine de Futsal (CAFUSA) |Африк |- |Азийн Футзалын Холбоо, Confederation of Asian Futsal (CAFS) |Ази |- |Европын Футзалын Холбоо, Futsal European Federation (FEF) |Европ |- |Умард Америк, Төв америк ба Каррибын Футзалын Холбоо, Confederation of North, Central American and Caribbean Futsal (CONCACFUTSAL) |Умард Америк, Төв америк ба Карриб |- |Далайн орнуудын Футзалын Холбоо, Oceania Futsal Confederation (OFC) |Далайн орнууд |- |Пан Америкийн Футзалын Холбоо, Confederación Panamericana de Futsal (CPFS/PANAFUTSAL) |Америк тив |- |Өмнөд Америкийн Футзалын Холбоо, Confederación Sudamericana de Futsal (CSFS) |Өмнөд Америк |} === Эрэгтэй үндэсний шигшээ багуудын үзүүлсэн амжилтууд === {| class="wikitable" !Тэмцээн !Он !Зохион байгуугч орон !Ялагч !2 дугаар байр !3 дугаар байр !4 дүгээр байр |- | rowspan="7" |Олон улсын Футзалын ДАШТ /FIFUSA World Futsal Championships |1982 |{{Flag|Brazil}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Paraguay|1954}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Uruguay}} |- |1985 |{{Flag|Spain}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Spain}} |{{futsal|Paraguay|1954}} |{{futsal|Argentina}} |- |1988 |{{Flag|Australia}} |{{futsal|Paraguay|1988}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Spain}} |{{futsal|Portugal}} |- |1991 |{{Flag|Italy}} |{{futsal|Portugal}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Brazil|1968}} |{{futsal|Bolivia}} |- |1994 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Brazil}} |- |1997 |{{Flag|Mexico}} |{{futsal|Venezuela|1930}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Russia}} |- |2000 |{{Flag|Bolivia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Bolivia}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Russia}} |- | rowspan="6" |Дэлхийн Футзалын Аварга шалгаруулах тэмцээн /AMF World Futsal Championships |2003 |{{Flag|Paraguay}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Bolivia}} |{{futsal|Peru}} |- |2007 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Peru}} |- |2011 |{{Flag|Colombia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Paraguay|1990}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Russia}} |- |2015 |{{Flag|Belarus}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Belgium}} |- |2019 |{{Flag|Argentina}} |{{futsal|Argentina}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|South Africa}} |- |2023 |{{Flag|Mexico}} |{{futsal|Paraguay}} |{{futsal|Uruguay}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Catalonia}} |- |Дэлхийн тоглолт /World Games |2013 |{{Flag|Colombia}} |{{futsal|Colombia}} |{{futsal|Venezuela}} |{{futsal|Brazil}} |{{futsal|Argentina}} |} mgydicrxy40uobeiw7k76uaz2k0t4eg 0 147978 866290 2026-08-15T20:32:18Z Suldus 25168 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс Тамирчин |нэр =Намрайн Лувсандорж |бүтэн нэр =Намрайн Лувсандорж |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1921 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан..." 866290 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Намрайн Лувсандорж |бүтэн нэр =Намрайн Лувсандорж |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1921 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан газар = }} '''Намрайн Лувсандорж''' нь биеийн тамирын спортын ууган ажилтан, тамирчин, багш дасгалжуулагч, ахмад дайчин. Монгол оронд боксын спортыг анх дэлгэрүүлэн хөгжүүлэгч. 1947-1992 оны хооронд биеийн тамир спортын байгууллагад 50 гаруй жил ажиллажээ. Н. Лувсандорж нь Улаан Үд хотод Рабфакт багш нарыг бэлдэх сургууль дүүргэж улмаар ЗХУ-ын Воронеж мужийн Борисоглебск хотод нисэхийн дунд сургуульд 1943-1945 онд суралцжээ. Тэр оюутан байхдаа боксын спортыг сонирхон хичээллэж байсан ба 1947 оны 11-р сараас Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хороо байгуулагдахад зааварлагчаар ажиллах болсон. Тэр үед Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны дарга байсан Б. Жигмэддорж (спортын гавьяат багш) түүний саналыг бүх талаар дэмжин ЗХУ-д биеийн тамирын хэрэглэл материал захиалсан нь 1948 оны 5-р сард ирсний дотор 2 авдар боксын бээлий, ринг зэрэг зүйлс байжээ. Ингээд боксын спортод дуртай залуусыг цуглуулан Улаанбаатар хотын Усны гудамжинд байсан Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны ажилчдын хашаанд эсгий дэвсээд бэлтгэл сургууль хийлгэх болсон байна. Боксын анхны энэ бүлгэмд М. Сэр-Од. Л. Сэрчиндорж, Д. Элбэг, Гунгаа, Будханд, Магсар зэрэг тамирчид хичээллэж байжээ. Ингээд 1948 оны зун Ардын Хувьсгалын 27 жилийн ойн баяр наадмаар боксын анхны тэмцээн болж 9 тамирчин оролцон өрсөлдсөнөөс "Соёл" нийгэмлэгийн М. Сэр-Од түрүүлж, Л. Сэрчиндорж үзүүрлэж байжээ. Н. Лувсандорж нь энэ үеэс эхлэн 1960-аад оныг хүртэл тамирчдыг дасгалжуулах, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах ажлыг дагнан гүйцэтгэсээр ирсэн бөгөөд 1960 онд Монгол улсын боксын шигшээ багийг "Алдар" нийгэмлэгт түшиглэн байгуулахад анхны энэ шигшээ багийн дасгалжуулагчаар нь томилогдон ажиллах болсон юм. Төр засгаас түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэн "Бид ялав", хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, БТС-ын тэргүүний ажилтан тэмдэг, нийслэлийн хүндэт иргэн цол, жуух, баярын бичгээр удаа дараа шагнажээ. ob1fkm8ok1yoz6xsjtdssczh2o7aljn 866291 866290 2026-08-15T20:43:19Z Suldus 25168 866291 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Намcрайн Лувсандорж |бүтэн нэр =Намcрайн Лувсандорж |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1921 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан газар = }} '''Намcрайн Лувсандорж''' нь биеийн тамирын спортын ууган ажилтан, тамирчин, багш дасгалжуулагч, ахмад дайчин. Монгол оронд боксын спортыг анх дэлгэрүүлэн хөгжүүлэгч. 1947-1992 оны хооронд биеийн тамир спортын байгууллагад 50 гаруй жил ажиллажээ. Н. Лувсандорж нь Улаан Үд хотод Рабфакт багш нарыг бэлдэх сургууль дүүргэж улмаар ЗХУ-ын Воронеж мужийн Борисоглебск хотод нисэхийн дунд сургуульд 1943-1945 онд суралцжээ. Тэр оюутан байхдаа боксын спортыг сонирхон хичээллэж байсан ба 1947 оны 11-р сараас Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хороо байгуулагдахад зааварлагчаар ажиллах болсон. Тэр үед Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны дарга байсан Б. Жигмэддорж (спортын гавьяат багш) түүний саналыг бүх талаар дэмжин ЗХУ-д биеийн тамирын хэрэглэл материал захиалсан нь 1948 оны 5-р сард ирсний дотор 2 авдар боксын бээлий, ринг зэрэг зүйлс байжээ. Ингээд боксын спортод дуртай залуусыг цуглуулан Улаанбаатар хотын Усны гудамжинд байсан Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны ажилчдын хашаанд эсгий дэвсээд бэлтгэл сургууль хийлгэх болсон байна. Боксын анхны энэ бүлгэмд М. Сэр-Од. Л. Сэрчиндорж, Д. Элбэг, Гунгаа, Будханд, Магсар зэрэг тамирчид хичээллэж байжээ. Ингээд 1948 оны зун Ардын Хувьсгалын 27 жилийн ойн баяр наадмаар боксын анхны тэмцээн болж<ref>{{cite web |title=Монголын боксын түүх |url=https://sport.gov.mn/boxing/n/2607/ |website=Монголын боксын холбоо |date=15 November 2021 |language=mn }}</ref> 9 тамирчин оролцон өрсөлдсөнөөс "Соёл" нийгэмлэгийн М. Сэр-Од түрүүлж, Л. Сэрчиндорж үзүүрлэж байжээ. Н. Лувсандорж нь энэ үеэс эхлэн 1960-аад оныг хүртэл тамирчдыг дасгалжуулах, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах ажлыг дагнан гүйцэтгэсээр ирсэн бөгөөд 1960 онд Монгол улсын боксын шигшээ багийг "Алдар" нийгэмлэгт түшиглэн байгуулахад анхны энэ шигшээ багийн дасгалжуулагчаар нь томилогдон ажиллах болсон юм. Төр засгаас түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэн "Бид ялав", хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, БТС-ын тэргүүний ажилтан тэмдэг, нийслэлийн хүндэт иргэн цол, жуух, баярын бичгээр удаа дараа шагнажээ. == References == * {{cite book |last1=Баяр |first1=Д. |last2=Батмөнх |first2=Д. |title=Монголын бокс 60 жилд |location=Улаанбаатар |year=2011 |pages=140–141 |language=mn }} {{DEFAULTSORT:Лувсандорж, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] 8dpxwvywsvwqtul96bl8shpck05c71y 866292 866291 2026-08-15T20:44:45Z Suldus 25168 Suldus moved page [[Намрайн Лувсандорж]] to [[Намсрайн Лувсандорж]] 866291 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Намcрайн Лувсандорж |бүтэн нэр =Намcрайн Лувсандорж |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1921 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан газар = }} '''Намcрайн Лувсандорж''' нь биеийн тамирын спортын ууган ажилтан, тамирчин, багш дасгалжуулагч, ахмад дайчин. Монгол оронд боксын спортыг анх дэлгэрүүлэн хөгжүүлэгч. 1947-1992 оны хооронд биеийн тамир спортын байгууллагад 50 гаруй жил ажиллажээ. Н. Лувсандорж нь Улаан Үд хотод Рабфакт багш нарыг бэлдэх сургууль дүүргэж улмаар ЗХУ-ын Воронеж мужийн Борисоглебск хотод нисэхийн дунд сургуульд 1943-1945 онд суралцжээ. Тэр оюутан байхдаа боксын спортыг сонирхон хичээллэж байсан ба 1947 оны 11-р сараас Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хороо байгуулагдахад зааварлагчаар ажиллах болсон. Тэр үед Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны дарга байсан Б. Жигмэддорж (спортын гавьяат багш) түүний саналыг бүх талаар дэмжин ЗХУ-д биеийн тамирын хэрэглэл материал захиалсан нь 1948 оны 5-р сард ирсний дотор 2 авдар боксын бээлий, ринг зэрэг зүйлс байжээ. Ингээд боксын спортод дуртай залуусыг цуглуулан Улаанбаатар хотын Усны гудамжинд байсан Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны ажилчдын хашаанд эсгий дэвсээд бэлтгэл сургууль хийлгэх болсон байна. Боксын анхны энэ бүлгэмд М. Сэр-Од. Л. Сэрчиндорж, Д. Элбэг, Гунгаа, Будханд, Магсар зэрэг тамирчид хичээллэж байжээ. Ингээд 1948 оны зун Ардын Хувьсгалын 27 жилийн ойн баяр наадмаар боксын анхны тэмцээн болж<ref>{{cite web |title=Монголын боксын түүх |url=https://sport.gov.mn/boxing/n/2607/ |website=Монголын боксын холбоо |date=15 November 2021 |language=mn }}</ref> 9 тамирчин оролцон өрсөлдсөнөөс "Соёл" нийгэмлэгийн М. Сэр-Од түрүүлж, Л. Сэрчиндорж үзүүрлэж байжээ. Н. Лувсандорж нь энэ үеэс эхлэн 1960-аад оныг хүртэл тамирчдыг дасгалжуулах, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах ажлыг дагнан гүйцэтгэсээр ирсэн бөгөөд 1960 онд Монгол улсын боксын шигшээ багийг "Алдар" нийгэмлэгт түшиглэн байгуулахад анхны энэ шигшээ багийн дасгалжуулагчаар нь томилогдон ажиллах болсон юм. Төр засгаас түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэн "Бид ялав", хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, БТС-ын тэргүүний ажилтан тэмдэг, нийслэлийн хүндэт иргэн цол, жуух, баярын бичгээр удаа дараа шагнажээ. == References == * {{cite book |last1=Баяр |first1=Д. |last2=Батмөнх |first2=Д. |title=Монголын бокс 60 жилд |location=Улаанбаатар |year=2011 |pages=140–141 |language=mn }} {{DEFAULTSORT:Лувсандорж, Намсрайн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] 8dpxwvywsvwqtul96bl8shpck05c71y 866294 866292 2026-08-15T20:46:27Z Suldus 25168 866294 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Намcрайн Лувсандорж |бүтэн нэр =Намcрайн Лувсандорж |зураг = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1921 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Төв аймаг]] |нас барсан огноо =2001 |нас барсан газар = }} '''Намcрайн Лувсандорж''' нь биеийн тамирын спортын ууган ажилтан, тамирчин, багш дасгалжуулагч, ахмад дайчин. Монгол оронд боксын спортыг анх дэлгэрүүлэн хөгжүүлэгч. 1947-1992 оны хооронд биеийн тамир спортын байгууллагад 50 гаруй жил ажиллажээ. Н. Лувсандорж нь Улаан Үд хотод Рабфакт багш нарыг бэлдэх сургууль дүүргэж улмаар ЗХУ-ын Воронеж мужийн Борисоглебск хотод нисэхийн дунд сургуульд 1943-1945 онд суралцжээ. Тэр оюутан байхдаа боксын спортыг сонирхон хичээллэж байсан ба 1947 оны 11-р сараас Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хороо байгуулагдахад зааварлагчаар ажиллах болсон. Тэр үед Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны дарга байсан Б. Жигмэддорж (спортын гавьяат багш) түүний саналыг бүх талаар дэмжин ЗХУ-д биеийн тамирын хэрэглэл материал захиалсан нь 1948 оны 5-р сард ирсний дотор 2 авдар боксын бээлий, ринг зэрэг зүйлс байжээ. Ингээд боксын спортод дуртай залуусыг цуглуулан Улаанбаатар хотын Усны гудамжинд байсан Биеийн Тамир Спортын Хэрэг эрхлэх Хорооны ажилчдын хашаанд эсгий дэвсээд бэлтгэл сургууль хийлгэх болсон байна. Боксын анхны энэ бүлгэмд М. Сэр-Од. Л. Сэрчиндорж, Д. Элбэг, Гунгаа, Будханд, Магсар зэрэг тамирчид хичээллэж байжээ. Ингээд 1948 оны зун Ардын Хувьсгалын 27 жилийн ойн баяр наадмаар боксын анхны тэмцээн болж<ref>{{cite web |title=Монголын боксын түүх |url=https://sport.gov.mn/boxing/n/2607/ |website=Монголын боксын холбоо |date=15 November 2021 |language=mn }}</ref> 9 тамирчин оролцон өрсөлдсөнөөс "Соёл" нийгэмлэгийн М. Сэр-Од түрүүлж, Л. Сэрчиндорж үзүүрлэж байжээ. Н. Лувсандорж нь энэ үеэс эхлэн 1960-аад оныг хүртэл тамирчдыг дасгалжуулах, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах ажлыг дагнан гүйцэтгэсээр ирсэн бөгөөд 1960 онд Монгол улсын боксын шигшээ багийг "Алдар" нийгэмлэгт түшиглэн байгуулахад анхны энэ шигшээ багийн дасгалжуулагчаар нь томилогдон ажиллах болсон юм. Төр засгаас түүний хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлэн "Бид ялав", хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын ойн медалиуд, БТС-ын тэргүүний ажилтан тэмдэг, нийслэлийн хүндэт иргэн цол, жуух, баярын бичгээр удаа дараа шагнажээ. == References == * {{cite book |last1=Баяр |first1=Д. |last2=Батмөнх |first2=Д. |title=Монголын бокс 60 жилд |location=Улаанбаатар |year=2011 |pages=140–141 |language=mn }} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголчууд]] gdmsy6cqxxch4lehybfjhycoedcuuob 0 147979 866293 2026-08-15T20:44:45Z Suldus 25168 Suldus moved page [[Намрайн Лувсандорж]] to [[Намсрайн Лувсандорж]] 866293 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Намсрайн Лувсандорж]] 23jcc9xfp1cq0eisi3mqmgonxmbrzhy 0 147980 866302 2026-08-16T01:38:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Couronnement de Philippe III.jpg|thumb]] '''III''' '''Филипп''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Philippe III''), '''Зоригт''' хоцтой ([[Франц хэл|франц.]] ''le Hardi'') (1245 оны 5-р сарын 1-нд Пуасси цайзад төрсөн — 1285 оны 10-р сарын 5-нд Сэн-Дэни мужийн Перпиньянд нас барсан) — 1270- 1285 онуудад Францын хаан байс..." 866302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Couronnement de Philippe III.jpg|thumb]] '''III''' '''Филипп''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Philippe III''), '''Зоригт''' хоцтой ([[Франц хэл|франц.]] ''le Hardi'') (1245 оны 5-р сарын 1-нд Пуасси цайзад төрсөн — 1285 оны 10-р сарын 5-нд Сэн-Дэни мужийн Перпиньянд нас барсан) — 1270- 1285 онуудад Францын хаан байсан. [[Файл:Jollivet - Philip III of France.jpg|thumb]] Филип нь [[IX Луи]] хаан болон Провансын Маргаретын хоёр дахь хүү байв. Түүнийг элэнц өвөг эцэг [[II Филипп Огюст|II Филипп]] [[II Филипп Огюст|Огюст]] хааны нэрээр нэрлэжээ. 1260 онд ах Францын Луи-г нас барсны дараа түүнийг хаан ширээний залгамжлагч гэж зарласан байна. 2hm9tbc3kwgcmvw8cwexa5byvik7jiq 0 147981 866305 2026-08-16T04:31:12Z Altantulga0208 106830 Хуудас үүсгэв: "Финланд улс руу виз мэдүүлэх" 866305 wikitext text/x-wiki Финланд улс руу виз мэдүүлэх tdih9cuthtnuzswv82zaihsr3zxjzv5 0 147982 866317 2026-08-16T07:16:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Азадсүрэнгийн Оюунбилэг''' (1951 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Сантмаргац сум|Сантмаргац суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийн]] гэргий, 2016 оны 12 дугаар сард Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Ул..." 866317 wikitext text/x-wiki '''Азадсүрэнгийн Оюунбилэг''' (1951 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Сантмаргац сум|Сантмаргац суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийн]] гэргий, 2016 оны 12 дугаар сард [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын Гавьяат багш]] цол хүртсэн боловсрол судлал болон хүмүүнлэгийн салбарт ажиллаж байсан багш. == Намтар == 1975 онд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг (УБДС) багш мэргэжлээр төгссөн. Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг төгссөний дараа боловсролын салбарт багшаар ажиллаж байсан туршлагатай. Н.Багабандийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаанд болон дараа нь "Оюунбилэг" сан болон хүмүүнлэгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг "Хүний төлөө" санг тэргүүлж, өнчин ядуу хүүхдүүд, эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, тусламж дэмжлэг үзүүлэх үйлсэд идэвхтэй оролцож байсан. Азадсүрэнгийн Оюунбилэг Н.Багабандитай гэрлээд охин Б.Баярмаа, хүү Б.Батбаяр гэж хоёр хүүхэд төрүүлсэн. qqms20azrppbi4ithlitsqkhkygfie1 866319 866317 2026-08-16T07:31:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 866319 wikitext text/x-wiki [[Файл:Azadsurengiin Oyunbileg - cropped.jpg|thumb|А.Оюунбилэг, 2004 он.]] '''Азадсүрэнгийн Оюунбилэг''' (1951 онд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Сантмаргац сум|Сантмаргац суманд]] төрсөн) -Монгол Улсын хоёр дахь Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийн]] гэргий, 2016 оны 12 дугаар сард [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын Гавьяат багш]] цол хүртсэн боловсрол судлал болон хүмүүнлэгийн салбарт ажиллаж байсан багш. == Намтар == 1975 онд Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг (УБДС) багш мэргэжлээр төгссөн. Улсын Багшийн Дээд Сургуулийг төгссөний дараа боловсролын салбарт багшаар ажиллаж байсан туршлагатай. Н.Багабандийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажиллах хугацаанд болон дараа нь "Оюунбилэг" сан болон хүмүүнлэгийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг "Хүний төлөө" санг тэргүүлж, өнчин ядуу хүүхдүүд, эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, тусламж дэмжлэг үзүүлэх үйлсэд идэвхтэй оролцож байсан. Азадсүрэнгийн Оюунбилэг Н.Багабандитай гэрлээд охин Б.Баярмаа, хүү Б.Батбаяр гэж хоёр хүүхэд төрүүлсэн. ekdoysdt0nar09e0p8sv6krfd9zz1pd 0 147983 866318 2026-08-16T07:30:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол Улсын “Тэргүүн хатагтай”''' (First Lady) гэх нэршил болон ойлголт нь 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтөөс хойш, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтсоноор албан ёсоор хэрэглэгдэж эхэлсэн. '''[[Шаравын Цэвэлмаа]]-''' Пунсалмаагийн Очирбат 1990 – 1997 онуудад онуудад Ерөнх..." 866318 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын “Тэргүүн хатагтай”''' (First Lady) гэх нэршил болон ойлголт нь 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтөөс хойш, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтсоноор албан ёсоор хэрэглэгдэж эхэлсэн. '''[[Шаравын Цэвэлмаа]]-''' Пунсалмаагийн Очирбат 1990 – 1997 онуудад онуудад Ерөнхийлөгч байхад анхны тэргүүн хатагтай байсан. "Буян" санг үүсгэн байгуулж, хүмүүнлэгийн үйлсэд оролцож байсан. '''[[Азадсүрэнгийн Оюунбилэг]]-''' Нацагийн Багабандийг 1997 – 2005 онуудад Ерөнхийлөгч байхад "Хүний төлөө" санг тэргүүлж, өнчин ядуу хүүхдүүд, эмэгтэйчүүдэд туслах ажлыг өрнүүлсэн Монгол Улсын Гавьяат багш цолтой. '''[[Ононгийг Цолмон]]-''' Намбарын Энхбаярыг 2005 – 2009 онуудад Ерөнхийлөгч байхад тэргүүн хатагтай байсан "Хөгжил-Ариусгал" санг удирдан, соёл урлаг, боловсрол болон эрүүл мэндийн салбарт сайн үйлсийн аянууд зохион байгуулсан. '''[[Хажидсүрэнгийн Болормаа]]-''' Цахиагийн Элбэгдорж 2009 – 2017 онуудад Ерөнхийлөгч байхад тэргүүн хатагтай байсан бөгөөд "Болор" санг байгуулж өнчин хүүхдүүдэд тусалсан. Мөн хорт хавдартай тэмцэх "Итгэл-Хавдаргүй Монгол" санг идэвхтэй ажиллуулсан. ''(Тэргүүн хатагтайгүй)'' Халтмаагийн Баттулга 2017 – 2021 онуудад Ерөнхийлөгч байхад гэргий Орос гаралтай Анжелика Давааин байсан ч тэрбээр Монголд амьдраагүй, олон нийтийн арга хэмжээнд оролцоогүй тул энэ хугацаанд тэргүүн хатагтайн суудал хоосон байсанд тооцогддог. '''[[Лувсандоржийн Болорцэцэг]]-''' Ухнаагийн Хүрэлсүх 2021 – 2027 онд онуудад Ерөнхийлөгч байх хугацаанд тэргүүн хатагтай байсан Цэцэрлэгийн багш мэргэжилтэй. Төрийн албан ёсны айлчлал, ёслолын арга хэмжээнүүдэд Ерөнхийлөгчийг дагалдан оролцдог. 7mtulqefxbhhboqt4yyx4ms8cs881ik 0 147984 866320 2026-08-16T08:03:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Ононгийг Цолмон''' (1959 он орчим [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] гэргий бөгөөд 2005-2009 онд Монгол Улсын тэргүүн хатагтай байв. == Намтар == О.Цолмонгийн өвөг эцэг [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] 1964..." 866320 wikitext text/x-wiki '''Ононгийг Цолмон''' (1959 он орчим [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] гэргий бөгөөд 2005-2009 онд Монгол Улсын тэргүүн хатагтай байв. == Намтар == О.Цолмонгийн өвөг эцэг [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлтэнд өртөж МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын албанаас бууж Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын Мод боловсруулах комбинатын дарга болж байжээ. Энэ үед О.Цолмон дунд сургуулийн дөрөвдүгээр анги хүртлээ Тосонцэнгэлд суралцсан гэдэг. 1978-1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Плехановын нэрэмжит Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр сурч төгсөөөд удалгүй буюу 1980-аад оны дундуур Н.Энхбаяртай гэрлэсэн. Н.Энхбаяр 1985 онд МАХН-ын гишүүнээр элсэж, 1992 онд УИХ-д сонгогдож, Засгийн газрын гишүүн Соёлын сайдаар ажиллаж байх үеэс эхлэн эхнэр О.Цолмон нь төрийн хэрэгт байнга оролцдог байсан гэдэг. 2005 онд Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа эхнэ О.Цолмонг Тагнуулын ерөнхий газрын даргын зөвлөхөөр томилсон бөгөөд долоохон хоног ажилласан гэдэг. О.Цолмон “Ерөөл сан”-гийн тэргүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд тус сан хараа хяналтгүй, эмзэг бүлгийн хүүхдүүдэд тусалдаг байсан ажээ. 2016 онд О.Цолмон нь УИХ-ын сонгуулийн 75 дугаар тойрогт нэр дэвшиж СЕХ-ноос үнэмлэхээ гардан авч байсан боловч гараагүй байна. Тэргүүн хатагтай асан Ононгийн Цолмон нь сүүлийн жилүүдэд улс төрийн ил тод үйл ажиллагаанаас хөндийрч, хувийн амьдрал болон гэр бүлдээ цаг хугацаагаа зарцуулах болж нам жим амьдарч байна. == Гэр бүл == Тэрээр Н.Энхбаяртай гэрлэж 4 хүүхэдтэй. Ууган хүү Энхбаярын Батшугар нь Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн, эдийн засагч, санхүүч мэргэжилтэй. Э.Батшугар Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд, Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байна. o1k0cahje8o5wn3ygryeju5s0yv2qs5 0 147985 866321 2026-08-16T08:03:37Z Egzs 88168 олон МУ-ын улс төрийн түүхтэй холбоотой өгүүлэлд дурдагдсан учир шинэ хуудас бүтээв 866321 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | native_name = | logo = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png | logo_size = | colorcode = #11479E | foundation = 1996 оны 2 сарын 26 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = | country = Монголын | abbreviation = "АХ" эвсэл | dissolved = 2000 оны 7-р сар | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = | successor = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(де-факто) | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1996–2000) | seats1 = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | affiliation1_title = Гишүүн намууд | affiliation1 = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]] *[[Монголын Социал-Демократ Нам]] *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]] }} '''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.<ref name=":2">{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын "түүхэн замнал" |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.<ref name=":2" /><ref name=":02">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === 1996 оны УИХ-ын сонгууль === МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.<ref name=":5" /><ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.<ref name=":3">{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> {{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>(1999–2000)}} === Засгийн газар === Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.<ref name=":3" /> Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.<ref name=":3" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":3" /> === Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь === [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":3" /> == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]] |[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |292,896 |30.65% |'''Ялагдсан''' {{Nay}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |475,267 |47.05% |{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{increase}} 50 |{{increase}}1-р |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |133,890 |13.35% |{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{decrease}} 49 |{{decrease}} 2-р |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} == Эх сурвалж == {{Reflist}} 58q3e71oh812cdyajd79bfispyppi2w 866326 866321 2026-08-16T08:14:26Z Egzs 88168 866326 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | native_name = | logo = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png | logo_size = | colorcode = #11479E | foundation = 1996 оны 2 сарын 26 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = | country = Монголын | abbreviation = "АХ" эвсэл | dissolved = 2000 оны 7-р сар | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = | successor = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(де-факто) | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1996–2000) | seats1 = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | affiliation1_title = Гишүүн намууд | affiliation1 = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]] *[[Монголын Социал-Демократ Нам]] *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]] }} '''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.<ref name=":2">{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын "түүхэн замнал" |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.<ref name=":2" /><ref name=":02">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === 1996 оны УИХ-ын сонгууль === МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.<ref name=":5" /><ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.<ref name=":3">{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> {{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>(1999–2000)}} === Засгийн газар === Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.<ref name=":3" /> Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.<ref name=":3" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":3" /> === Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь === [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":3" /> == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]] |[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |292,896 |30.65% |'''Ялагдсан''' {{Nay}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |475,267 |47.05% |{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{increase}} 50 |{{increase}}1-р |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |133,890 |13.35% |{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{decrease}} 49 |{{decrease}} 2-р |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] f7pix7e5kntz3hrgke1de54cvlrgu0y 866328 866326 2026-08-16T08:16:15Z Egzs 88168 866328 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрийн эвсэл (1996–2000)}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | native_name = | logo = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png | logo_size = | colorcode = #11479E | foundation = 1996 оны 2 сарын 26 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = | country = Монголын | abbreviation = "АХ" эвсэл | dissolved = 2000 оны 7-р сар | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = | successor = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(де-факто) | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1996–2000) | seats1 = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | affiliation1_title = Гишүүн намууд | affiliation1 = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]] *[[Монголын Социал-Демократ Нам]] *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]] }} '''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.<ref name=":2">{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын "түүхэн замнал" |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.<ref name=":2" /><ref name=":02">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === 1996 оны УИХ-ын сонгууль === МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.<ref name=":5" /><ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.<ref name=":3">{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> {{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>(1999–2000)}} === Засгийн газар === Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.<ref name=":3" /> Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.<ref name=":3" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":3" /> === Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь === [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":3" /> == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]] |[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |292,896 |30.65% |'''Ялагдсан''' {{Nay}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |475,267 |47.05% |{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{increase}} 50 |{{increase}}1-р |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |133,890 |13.35% |{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{decrease}} 49 |{{decrease}} 2-р |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] dd2uu0yhh3om49sw11hnpkmfpgnbyax 866329 866328 2026-08-16T08:16:50Z Egzs 88168 866329 wikitext text/x-wiki {{short description|Монголын улс төрийн эвсэл (1996–2000)}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Холбоо Эвсэл | native_name = | logo = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png | logo_size = | colorcode = #11479E | foundation = 1996 оны 2 сарын 26 | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Реформисм|Реформизм]] | [[Эдийн засгийн либерализм]] | [[Үндсэрхэг үзэл]] }} | headquarters = [[Улаанбаатар]] | website = | country = Монголын | abbreviation = "АХ" эвсэл | dissolved = 2000 оны 7-р сар | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | native_name_lang = | successor = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]<br>(де-факто) | position = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | national = | flag = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]]<br>(1996–2000) | seats1 = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | affiliation1_title = Гишүүн намууд | affiliation1 = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]] *[[Монголын Социал-Демократ Нам]] *[[Монголын Ногоон Нам]] *[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]] }} '''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.<ref name=":2">{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын "түүхэн замнал" |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.<ref name=":5">{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}</ref> Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.<ref name=":2" /><ref name=":02">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.<ref name=":2" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}</ref> == Түүх == === 1996 оны УИХ-ын сонгууль === МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.<ref name=":5" /><ref name=":0">{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.<ref name=":3">{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}</ref> {{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]<br>(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]<br>(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]<br>(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]<br>(1999–2000)}} === Засгийн газар === Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.<ref name=":3" /> Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.<ref name=":3" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.<ref name=":3" /> === Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь === [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":3" /> == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]] |[[Пунсалмаагийн Очирбат]] |292,896 |30.65% |'''Ялагдсан''' {{Nay}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- |[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |475,267 |47.05% |{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{increase}} 50 |{{increase}}1-р |{{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- |[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]] |[[Ринчиннямын Амаржаргал]] |133,890 |13.35% |{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}} |{{decrease}} 49 |{{decrease}} 2-р |{{no2|Сөрөг хүчин}} |} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын нам]] [[Ангилал:Намуудын эвсэл]] [[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]] [[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]] 8djtehhc04l6y4xenmde34c4lbkvg3f 0 147986 866322 2026-08-16T08:05:52Z Egzs 88168 [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] руу чиглүүлэгдлээ 866322 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] hqm1x31re29d86a2s2c0si1r10z5uy5 0 147987 866323 2026-08-16T08:06:21Z Egzs 88168 [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] руу чиглүүлэгдлээ 866323 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] hqm1x31re29d86a2s2c0si1r10z5uy5 0 147988 866325 2026-08-16T08:12:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лувсандоржийн Болорцэцэг''' (1970 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] гэргий, Монгол Улсын Тэргүүн хатагтай юм. Цэцэрлэгийн багш мэргэжилтэй Л...." 866325 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Болорцэцэг''' (1970 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] гэргий, Монгол Улсын Тэргүүн хатагтай юм. Цэцэрлэгийн багш мэргэжилтэй Л.Болорцэцэг нь өмнөх зарим тэргүүн хатагтай нар шиг өөрийн нэр дээрх томоохон буяны сан байгуулж, хэвлэл мэдээллээр олон нийтэд ил гарах хандлага багатай байдаг. Тэрээр Ерөнхийлөгч нөхрийнхөө улс төрийн ажлын бат найдвартай ар тал болж, даруухан амьдрахыг илүүд үздэг хэмээн хэвлэлүүд онцолдог байна. Тэргүүн хатагтайн хувиар гадаад улс орнуудын Төрийн тэргүүнүүдийн айлчлал, дипломат хүлээн авалт, баяр ёслолын арга хэмжээнд нөхрөө албан ёсоор дагаж оролцдог байна. У.Хүрэлсүхтэй 1995 онд гэрлээд хоёр охин төрүүлсэн. r4mbhbfq3u5m149y2x6ov1hq4qb9ssf 866327 866325 2026-08-16T08:16:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 866327 wikitext text/x-wiki '''Лувсандоржийн Болорцэцэг''' (1970 онд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] [[Жинст сум|Жинст суманд]] төрсөн) - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|Ухнаагийн Хүрэлсүхийн]] гэргий, Монгол Улсын Тэргүүн хатагтай юм. Цэцэрлэгийн багш мэргэжилтэй Л.Болорцэцэг нь өмнөх зарим тэргүүн хатагтай нар шиг өөрийн нэр дээрх томоохон буяны сан байгуулж, хэвлэл мэдээллээр олон нийтэд ил гарах хандлага багатай байдаг. Тэрээр Ерөнхийлөгч нөхрийнхөө улс төрийн ажлын бат найдвартай ар тал болж, даруухан амьдрахыг илүүд үздэг хэмээн хэвлэлүүд онцолдог байна. Тэргүүн хатагтайн хувиар гадаад улс орнуудын Төрийн тэргүүнүүдийн айлчлал, дипломат хүлээн авалт, баяр ёслолын арга хэмжээнд нөхрөө албан ёсоор дагаж оролцдог байна. У.Хүрэлсүхтэй 1990 онд өрх тусгаарлаж амьдарч эхлээд хоёр охин төрүүлсэн. 96d1vqapwogct3ocpmlmym4ba3et9lr 0 147989 866335 2026-08-16T10:33:52Z Enkh.eerdene 104089 Хуудас үүсгэв: " {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<..." 866335 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1985 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын [[Холбооны яам|Холбооны яамны]] сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> [[File:Готовын тухай сонин хэвлэл.jpg|thumb|250x250px|Сансарт монгол хүн ниссэний 20 жил, сонин хэвлэл: Готов гуайн ярилцлага]] == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * [[Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг|Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг]] * [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд]] * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Холбооны яам]] * [[Монголын харилцаа холбооны түүх]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:1920-иод онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын инженерүүд]] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Монголын сайд нар]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд нар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн төрсөн хүмүүс]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} 9fe4fj52chyuf77qmz4zgbatveajzhl 866336 866335 2026-08-16T10:35:42Z Enkh.eerdene 104089 Enkh.eerdene moved page [[Дахын готов]] to [[Дахын Готов]]: Misspelled title 866335 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1985 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын [[Холбооны яам|Холбооны яамны]] сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> [[File:Готовын тухай сонин хэвлэл.jpg|thumb|250x250px|Сансарт монгол хүн ниссэний 20 жил, сонин хэвлэл: Готов гуайн ярилцлага]] == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * [[Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг|Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг]] * [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд]] * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Холбооны яам]] * [[Монголын харилцаа холбооны түүх]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:1920-иод онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын инженерүүд]] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Монголын сайд нар]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд нар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн төрсөн хүмүүс]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} 9fe4fj52chyuf77qmz4zgbatveajzhl 866338 866336 2026-08-16T11:29:28Z CommonsDelinker 211 Готовын_тухай_сонин_хэвлэл.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Ziv|Ziv]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Newspaper scan. 866338 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1985 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын [[Холбооны яам|Холбооны яамны]] сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * [[Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг|Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг]] * [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд]] * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Холбооны яам]] * [[Монголын харилцаа холбооны түүх]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:1920-иод онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын инженерүүд]] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Монголын сайд нар]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд нар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн төрсөн хүмүүс]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} 4bz0rqmu1l8kv1693u00m2fb7ak4r4h 0 147990 866337 2026-08-16T10:35:43Z Enkh.eerdene 104089 Enkh.eerdene moved page [[Дахын готов]] to [[Дахын Готов]]: Misspelled title 866337 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Дахын Готов]] 3eyseygah85qywq2ee2nceufzzgxq6x