Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12841 866366 851831 2026-08-17T05:38:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 866366 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|2000|2000-д он|XX зуун}} '''Хоёр мянга он''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] Бямба гаригаар эхэлдэг [[өндөр жил]] юм. 2000 он нь: * [[Олон Улсын Энхтайвны Соёлын Жил]] * Дэлхийн [[Математик]]ийн жил байв. [[2000]] оныг манай эриний гурав дахь мянганы эхний он гэж үздэг хүн олон байдаг ч тэг он гэж байгаагүй тул хоёр дахь мянганы сүүлийн он болно. === Нэгдүгээр сар === * 1-нд Белорусь рублийн нэрлэсэн үнийг өөрчилсөн. * 9-нд [[Ислом Каримов]] Узбекистан Улсын Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдсон (91.9%-ийн санал); === Хоёрдугаар сар === * 16-20-нд [[Лэйк-Плэсидийн олимп|Лэйк Плэсид]] хотод Өвлийн Сайн санааны наадам болсон. * 22-нд Украинд цаазаар авах ялыг зогсоосон. === Гуравдугаар сар === * 4-нд [[Sony]] компани түүхэн дэх хамгийн хурдан борлуулалттай, хамгийн алдартай тоглоомын консол болсон 6 дахь үеийн [[PlayStation|PlayStation 2]]-ыг гаргасан. * 26-нд Оросын ерөнхийлөгчийн сонгууль болж Владимир Путин эхний шатанд үнэмлэхүй олонхийн санал авсан. * 31-нд Эстони улс хүн амын тооллого явуулсан. === Дөрөвдүгээр сар === * 1-нд АНУ-д хүн амын тоолого болсон. * 5-нд [[Мори Ёшироо]] Японы Ерөнхий сайдаар сонгогдов. * 9-нд [[Эдуард Шеварднадзе]] сонгуульд оролцсон сонгогчдын 82 гаруй хувийн саналыг авч, Гүржийн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчөөр дахин сонгогдов. * 16-нд Украинд бүх нийтийн санал асуулга явуулав. Сонгогчдын 80 гаруй хувь нь хоёр танхимтай парламент байгуулах, депутатуудын тоог 450-аас 300 болгон бууруулах, парламентын халдашгүй байдлыг арилгах, хэрэв нэг сарын дотор парламентын олонх болж чадахгүй эсвэл гурван сарын дотор Сайд нарын танхимаас боловсруулж өргөн барьсан улсын төсвийн төслийг батлаагүй бол Дээд Радын бүрэн эрхийг хугацаанаас нь өмнө цуцлах эрхийг Ерөнхийлөгчид олгохыг дэмжсэн. Гэсэн хэдий ч бүх нийтийн санал асуулгын шийдвэрүүд хэзээ ч хэрэгжээгүй. * 21-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Оросын Холбооны Улсын Цэргийн үзэл баримтлалыг батлав. * 28-нд Турк, Азербайжан, Гүрж улсууд Каспийн тэнгисийн газрын тосыг Оросыг тойрч гарах газрын тос дамжуулах хоолой барих гэрээнд гарын үсэг зурав. === Тавдугаар сар === * 7-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путины тангараг өргөх ёслол болов. * 17-нд Оросын Засгийн газрын даргаар [[Михаил Касьянов|Михаил Касьяновыг]] батлав. * 30-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч [[Аскар Акаев]] орос хэлийг албан ёсны статус олгох хуульд гарын үсэг зурав. === Зургаадугаар сар === * 10-нд Сирийн Ерөнхийлөгч [[Хафез Асад]] зүрхний шигдээсээр нас барж, сарын дараа түүний хүү [[Башар Асад]] түүний залгамжлагч болжээ. * 16-нд Умард болон Өмнөд Солонгосын хооронд тохиролцоонд хүрч, уг тохиролцооны дагуу Өмнөд Солонгос Умардад 6 тэрбум еврогийн тусламж үзүүлэхээр амласан; === Долоодугаар сар === * 1-нд АНУ-д санхүүгийн баримт бичгийг цахим гарын үсгээр баталгаажуулахыг зөвшөөрдөг болсон. * 11-25-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Билл Клинтоны]] зуучлалаар Камп Дэвидэд Израилийн Ерөнхий сайд [[Эхуд Барак]], Палестины Засаг захиргааны тэргүүн [[Ясир Арафат]] нарын хооронд Израиль-Палестины мөргөлдөөнийг эцэслэн шийдвэрлэх талаар хэлэлцээ хийсэн боловч амжилтгүй болсон. * 17-19-нд В.Путин БНХАУ-д айлчилсан. * 30-нд Венесуэлд ерөнхий болон бүс нутгийн сонгуулиар [[Уго Чавес]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр 59.76% дахин сонгогдсон. === Наймдугаар сар === * 8-нд Их Британи, АНУ, Италийн эрдэмтэд хүнийг клоны аргаар хувилах туршилт эхэлснээ албан ёсоор зарласан. * 12-нд оросын цэргийн цөмийн шумбагч "Курск" буюу К-141 онгоц [[Баренцын тэнгис]]<nowiki/>т осолдсон. === Есдүгээр сар === * 15-нд Зуны 27-р Олимпийн наадмын нээлтийн ёслол Австралийн [[Сидней]] хотод болов. * 24-нд Францад ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааг 7-оос 5 жил болгон бууруулах асуудлаар үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга явуулж үр дүнг баталсан. === Аравдугаар сар === * 1-нд Зуны 27-р Олимпийн наадмын хаалтын ёслол болов. * 2-5-нд Оросын Ерөнхийлөгч В.Путин Энэтхэг улсад төрийн айлчлал хийв. * 8-нд Польшийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ерөнхийлөгч [[Александр Квасньевски]] 53.9 хувийн санал авч дахин ялалт байгуулав. * 10-нд Казахстаны [[Астана]] хотод Беларусь, Казахстан, Киргизстан, Орос, Тажикистаны ерөнхийлөгчид Евразийн эдийн засгийн нийгэмлэг (ЕврАзЭС) байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. * 16-нд Гүржийн Ерөнхийлөгч [[Эдуард Шеварднадзе]] хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын өмчийн тодорхой хувийг эзэмших эрхтэй гэж мэдэгдэв. * 29-нд [[Аскар Акаев]] Киргизстаны Ерөнхийлөгчөөр гурав дахь удаагаа сонгогдов. === Арваннэгдүгээр сар === * 7-нд [[Жорж Буш]] залуу АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан. * 16-нд [[Билл Клинтон]] Вьетнамын дайн дууссанаас хойш [[Вьетнам|Вьетнамд]] айлчилсан анхны АНУ-ын ерөнхийлөгч болсон. === Арванхоёрдугаар сар === * 21-нд [[Нидерланд]] улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хуульчилсан дэлхийн анхны улс болжээ. == Энэ онд нас барагсад == * [[2 сарын 20]]: [[Анатолий Собчак]] [[Санкт-Петербург]] хотын захирагч * [[2 сарын 23]]: Сэр [[Стэнли Мэтьюз]] - [[Англи]]йн алдарт [[хөлбөмбөг]]чин * [[5 сарын 14]]: [[Обүчи Кэйзоо]] - [[Япон]]ы [[Японы ерөнхий сайд|ерөнхий сайд]] [[Ангилал:2000 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] ccpmcz0du02j94u732ak0rf89jqg5cc 10 13263 866360 818554 2026-08-17T02:32:39Z CommonsDelinker 211 [[File:Flag_of_Tuvalu_(1996–1997).svg]]-г [[File:Flag_of_Tuvalu_(1995–1997).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · See: 866360 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Тувалу | flag alias = Flag of Tuvalu.svg | flag alias-1976 = Flag of Tuvalu (1976–1978).svg | flag alias-1978 = Flag of Tuvalu (1978–1995).svg | flag alias-oct1995 = Flag of Tuvalu (1995).svg | flag alias-1995 = Flag of Tuvalu (1995–1997).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1976 | var2 = 1978 | var3 = oct1995 | var4 = 1995 | redir1 = TUV | related1 = Гильберт болон Элисийн арлууд </noinclude> }} 0uadsqorriyim5mcg8133vb0zm22sxa 0 15849 866346 864882 2026-08-16T12:55:08Z HorseBro the hemionus 100126 866346 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 9lymhgy6u18xjfw2tcm8e850w2p6c73 866352 866346 2026-08-16T15:21:19Z HorseBro the hemionus 100126 866352 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаа, чимэглэлд үндэслэсэн түүхэн сэргээсэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] qhowqyl548c8qjpq4h30qb8g39kephz 866353 866352 2026-08-16T15:22:37Z HorseBro the hemionus 100126 866353 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== [[Файл:Dzungar (Oirat) spherocylindrical helmet reconstruction.png|thumb|Л. А. Бобров, Юрий Филипович нарын судалгаанд үндэслэн сэргээн бүтээсэн түүхэн зураг.]] XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] mykf4pquc48ihhy9pfjosbppl7fg4n6 0 22091 866365 677553 2026-08-17T05:33:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 866365 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 289 дахь ([[өндөр жил]] бол 290 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 76 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == ===1600-с өмнө=== * [[456]] &ndash; Рикимер Пиаценцад Авитусыг ялж Баруун Ромын эзэнт гүрний эзэн болов.<ref>[[John of Antioch (chronicler)|John of Antioch]], fragment 202; translated by C.D. Gordon, ''Age of Attila'', p. 116</ref> * [[690]] &ndash; Эзэн хаан У Зетян Тан улсын хаан ширээнд сууж, өөрийгөө Хятадын эзэнт гүрний захирагч хэмээн тунхаглав. * [[912]] &ndash; Абд ар-Рахман III Кордобагийн найм дахь Эмир болов.<ref name="EB">{{cite encyclopedia|year=2010|title='Abd ar-Rahman III|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|location=Chicago, IL|edition=15th|volume=I: A-Ak - Bayes|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17 17–18]|isbn=978-1-59339-837-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/17}}</ref> * [[955]] &ndash; I Отто хаан одоогийн Мекленбург-Дээд Коммэрнерт славянчуудын бослогыг ялав. *[[1311]] &ndash; Венийн зөвлөл анх удаа хуралдлаа.<ref>{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/15423a.htm|title=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Council of Vienne (1311-12)|website=www.newadvent.org|access-date=2018-10-16}}</ref> *[[1384]] &ndash; Жадвига эмэгтэй хүн боловч Польшийн хаанаар өргөмжлөгджээ. *[[1590]] &ndash; Венозагийн хунтайж Гесуалдо эхнэрээ нууц амрагтай нь хөнөөв. == Энэ өдөр төрөгсөд == == Тэмдэглэлт баярууд == *Дэлхийн мэдээ алдуулалтын өдөр *Дэлхийн хоолны өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == * [[Очирбатын Дашбалбар]]. ---- {{Commonscat|16 October|10 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|1016]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#16]] 0h9h67gv3uwil6lcpk6butoygp75m0j 0 22948 866363 614677 2026-08-17T05:31:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 866363 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1999|1990-ээд он|XX зуун}} == Энэ онд болсон үйл явдлууд == === 1-р сар === * 1-нд Польш улсад газар нутгийн захиргааны шинэчилсэн хуваарь хүчин төгөлдөр болсон. * 10-нд Казахстаны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Нурсултан Назарбаев]] дийлэнх олонхийн саналаар (79.78%) дахин сонгогдсон. * 27-ноос Азербайжанд 7 хоног үргэлжилсэн хүн амын тооллого эхэлсэн. === 2-р сар === * 2-нд [[Уго Чавес]] албан ёсоор Венесуэлийн Ерөнхийлөгч болсон. * 7-нд Иордани улсын хаанаар [[Абдалла ибн Хуссейн|Абдалла II ибн Хуссейн]] өргөмжлөгдсөн. * 10-нд [[Хафез Асад]] Сирийн ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдов. * 25-нд Казахстанд 7 хоног үргэлжилсэн хүн амын тооллого эхэлсэн === 3-р сар === * 12-нд Унгар, Польш болон Чех улсууд НАТО-л элссэн. * 24-нд Югослав дахь НАТО-гийн цэргийн ажиллагаа эхэлсэн. Энэ ажиллагаа 6-р сарын 10 хүртэл үргэлжилсэн. === 4-р сар === * Гүрж улс Европын Зөвлөлийн 41 дэх гишүүн болсон. === 5-р сар === * 5-нд Шотландын түүхэнд анх удаа өөрийн парламентын сонгууль болсон. * 7-нд Белград дахь Хятадын ЭСЯ-ны барилга руу пуужин харвасан. * 15-нд Оросын Төрийн Дум Ерөнхийлөгч Б.Ельциныг огцруулах оролдлого хийсэн. * 17-нд [[Эхуд Барак]] Израилийн Ерөнхий сайд болсон. === 6-р сар === * 11-нд Финланд улс Үндсэн хуулиа баталсан. === 7-р сар === * 1-нд Шотландын парламент 300 жилийн дараа анх удаа чуулав. * 5-нд Куба улс 40 жилийн турш үргэлжилсэн эдийн засгийн хоригийн улмаас учирсан 181 тэрбум долларын хохирлыг АНУ-аас нэхэмжилжээ. * 8-нд Вайра Вике-Фрейберга Латвийн Ерөнхийлөгч болсон. * 22-нд Монголын Засгийн газар огцорч, [[Ням-Осорын Туяа]] Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдов. * 30-нд Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн буюу Ерөнхий сайдаар [[Ринчиннямын Амаржаргал]] томилогдов. === 8-р сар === * 9-нд [[Владимир Путин|Владимир Путиныг]] Оросын Засгийн газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилсон. Мөн өдөр Ерөнхийлөгч Борис Ельцин түүнийг өөрийн залгамжлагчаа гэж зарласан. 8-р сарын 16-нд В.Путиныг Оросын Засгийн газрын даргаар баталсан. * 17-нд Туркийн баруун хойд нутагт хүчтэй газар хөдлөлт болж, 17,000 гаруй хүн нас барсан. === 9-р сар === * 20-нд Германд ЗХУ-ын тэргүүн хатагтай [[Раиса Горбачёва]] нас барсан. * 26-нд Египетийн Ерөнхийлөгч [[Хосни Мубарак]] бүх нийтийн санал асуулгаар 6 жилийн хугацаатайгаар дахин сонгогдсон. Сөрөг хүчний нэр дэвшигчид сонгуульд оролцоогүй байна. === 10-р сар === * 4-нд АНУ-д Интернэт дахь гэмт хэргийн тандалт, хяналтын төв байгуулагдсан. * 17-нд Беларусийн Бүгд Найрамдах Улс болон Оросын Холбооны Улсыг нэгтгэх төлөвлөгөөний хариуд Минск хотод Беларусийн сөрөг хүчний намуудын зохион байгуулсан олон нийтийн 20,000-40,000 хүн оролцсон жагсаал болж жагсагчид болон цагдаа нарын хооронд мөргөлдөөн болсон. === 11-р сар === * 1-нд Арам Саргсян Армений Ерөнхий сайд болов. * 3-нд Андрюс Кубилюс Литва улсын Ерөнхий сайдаар томилогдов. * 6-нд [[Эмомали Рахмонов]] Тажикистаны ерөнхийлөгчийн сонгуульд 96.9 %-ийн санал авч ялалт байгуулав. * 13-нд Эстони улс [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалааны байгууллагад]] элсэв. * 14-нд Украины ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд ерөнхийлөгч [[Леонид Кучма]] (56.25% санал авч) дахин ялалт байгуулав. === 12-р сар === * 8-нд Александр Лукашенко, Борис Ельцин нар Орос, Беларусийн Холбооны Улс байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. * 19-нд [[Юрий Лужков]] Оросын нийслэл Москва хотын даргаар дахин сонгогдов. * 20-нд Португал улс [[Макао]] арлыг албан ёсоор Хятад шилжүүлж өгөв. * 22-нд Украины парламент [[Виктор Ющенко|Виктор Ющенког]] Засгийн газрын тэргүүнээр томилохыг дэмжлээ. * 31-нд Оросын Холбооны Улсын анхны ерөнхийлөгч Борис Ельцин огцорч буйгаа мэдэгдэж, Ерөнхий сайд Владимир Путин Оросын ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч болсон. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == 9 сарын 16-нд Монголын яруу найрагч [[Очирбатын Дашбалбар]] нас барсан. [[Ангилал:1999 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] m03ioychbdfgaxk6bfwyuwbb6z6psph 866364 866363 2026-08-17T05:32:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 866364 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1999|1990-ээд он|XX зуун}} == Энэ онд болсон үйл явдлууд == === 1-р сар === * 1-нд Польш улсад газар нутгийн захиргааны шинэчилсэн хуваарь хүчин төгөлдөр болсон. * 10-нд Казахстаны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Нурсултан Назарбаев]] дийлэнх олонхийн саналаар (79.78%) дахин сонгогдсон. * 27-ноос Азербайжанд 7 хоног үргэлжилсэн хүн амын тооллого эхэлсэн. === 2-р сар === * 2-нд [[Уго Чавес]] албан ёсоор Венесуэлийн Ерөнхийлөгч болсон. * 7-нд Иордани улсын хаанаар [[Абдалла ибн Хуссейн|Абдалла II ибн Хуссейн]] өргөмжлөгдсөн. * 10-нд [[Хафез Асад]] Сирийн ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдов. * 25-нд Казахстанд 7 хоног үргэлжилсэн хүн амын тооллого эхэлсэн === 3-р сар === * 12-нд Унгар, Польш болон Чех улсууд НАТО-л элссэн. * 24-нд Югослав дахь НАТО-гийн цэргийн ажиллагаа эхэлсэн. Энэ ажиллагаа 6-р сарын 10 хүртэл үргэлжилсэн. === 4-р сар === * Гүрж улс Европын Зөвлөлийн 41 дэх гишүүн болсон. === 5-р сар === * 5-нд Шотландын түүхэнд анх удаа өөрийн парламентын сонгууль болсон. * 7-нд Белград дахь Хятадын ЭСЯ-ны барилга руу пуужин харвасан. * 15-нд Оросын Төрийн Дум Ерөнхийлөгч Б.Ельциныг огцруулах оролдлого хийсэн. * 17-нд [[Эхуд Барак]] Израилийн Ерөнхий сайд болсон. === 6-р сар === * 11-нд Финланд улс Үндсэн хуулиа баталсан. === 7-р сар === * 1-нд Шотландын парламент 300 жилийн дараа анх удаа чуулав. * 5-нд Куба улс 40 жилийн турш үргэлжилсэн эдийн засгийн хоригийн улмаас учирсан 181 тэрбум долларын хохирлыг АНУ-аас нэхэмжилжээ. * 8-нд Вайра Вике-Фрейберга Латвийн Ерөнхийлөгч болсон. * 22-нд Монголын Засгийн газар огцорч, [[Ням-Осорын Туяа]] Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдов. * 30-нд Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн буюу Ерөнхий сайдаар [[Ринчиннямын Амаржаргал]] томилогдов. === 8-р сар === * 9-нд [[Владимир Путин|Владимир Путиныг]] Оросын Засгийн газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилсон. Мөн өдөр Ерөнхийлөгч Борис Ельцин түүнийг өөрийн залгамжлагчаа гэж зарласан. 8-р сарын 16-нд В.Путиныг Оросын Засгийн газрын даргаар баталсан. * 17-нд Туркийн баруун хойд нутагт хүчтэй газар хөдлөлт болж, 17,000 гаруй хүн нас барсан. === 9-р сар === * 20-нд Германд ЗХУ-ын тэргүүн хатагтай [[Раиса Горбачёва]] нас барсан. * 26-нд Египетийн Ерөнхийлөгч [[Хосни Мубарак]] бүх нийтийн санал асуулгаар 6 жилийн хугацаатайгаар дахин сонгогдсон. Сөрөг хүчний нэр дэвшигчид сонгуульд оролцоогүй байна. === 10-р сар === * 4-нд АНУ-д Интернэт дахь гэмт хэргийн тандалт, хяналтын төв байгуулагдсан. * 17-нд Беларусийн Бүгд Найрамдах Улс болон Оросын Холбооны Улсыг нэгтгэх төлөвлөгөөний хариуд Минск хотод Беларусийн сөрөг хүчний намуудын зохион байгуулсан олон нийтийн 20,000-40,000 хүн оролцсон жагсаал болж жагсагчид болон цагдаа нарын хооронд мөргөлдөөн болсон. === 11-р сар === * 1-нд Арам Саргсян Армений Ерөнхий сайд болов. * 3-нд Андрюс Кубилюс Литва улсын Ерөнхий сайдаар томилогдов. * 6-нд [[Эмомали Рахмонов]] Тажикистаны ерөнхийлөгчийн сонгуульд 96.9 %-ийн санал авч ялалт байгуулав. * 13-нд Эстони улс [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалааны байгууллагад]] элсэв. * 14-нд Украины ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд ерөнхийлөгч [[Леонид Кучма]] (56.25% санал авч) дахин ялалт байгуулав. === 12-р сар === * 8-нд Александр Лукашенко, Борис Ельцин нар Орос, Беларусийн Холбооны Улс байгуулах тухай гэрээнд гарын үсэг зурав. * 19-нд [[Юрий Лужков]] Оросын нийслэл Москва хотын даргаар дахин сонгогдов. * 20-нд Португал улс [[Макао]] арлыг албан ёсоор Хятад шилжүүлж өгөв. * 22-нд Украины парламент [[Виктор Ющенко|Виктор Ющенког]] Засгийн газрын тэргүүнээр томилохыг дэмжлээ. * 31-нд Оросын Холбооны Улсын анхны ерөнхийлөгч Борис Ельцин огцорч буйгаа мэдэгдэж, Ерөнхий сайд Владимир Путин Оросын ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч болсон. == Энэ онд төрөгсөд == == Энэ онд нас барагсад == [[10 сарын 16|10 сарын 16-нд]] Монголын яруу найрагч [[Очирбатын Дашбалбар]] нас барсан. [[Ангилал:1999 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] fqzxo55f959l2iuq094k7pufnx2aoqb 0 22951 866356 764756 2026-08-16T21:36:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 866356 wikitext text/x-wiki {{Аргын жил дараалал|1998|1990-ээд он|XX зуун}} == Энэ онд болсон үйл явдлууд == === 1-р сар === * 4-нд Литва улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Валдас Адамкус]] сонгогдов. * 7-нд Ираны Ерөнхийлөгч [[Мохаммад Хатами]] хорин жилийн турш дайсагнасан харилцаатай байсан бөгөөд АНУ, Ираны хоорондын харилцаа сайжрахын ач тусын талаар CNN телевизэд ярилцлага өгчээ. * 16-нд Латви, Литва, Эстони болон АНУ-ын ерөнхийлөгч нар Вашингтон хотноо АНУ-Балтийн түншлэлийн тухай Дүрэмд гарын үсэг зурав. * 28-д [[Софийн метро|Софи хотын метро]] нээгдэв. === 2-р сар === * [[Левон Тер Петросян|Левон Тер]] [[Левон Тер Петросян|Петросян]] Арменийн Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаасаа огцорсон. Түүний огцрох шалтгаан нь засгийн газрын хуваагдал байсан бөгөөд [[Роберт Кочарян]] ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч болсон. * 7-22-нд Японы [[Нагано|Нагано хотод]] [[1998 оны Өвлийн Олимп|Өвлийн 18 дахь Олимп]] болов. === 3-р сар === * 16-нд Роберт Кочарян Армений Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эхний тойрогт ялсан бөгөөд 30-нд 2 дахь тойрогт ялсан. * 23-нд оросын Засгийн газрын тэргүүн [[Виктор Черномырдин]] огцорч [[Сергей Кириенко]] үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдов. * 26-нд Москвад болсон дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Ерөнхийлөгч Борис Ельцин, Германы канцлер [[Хельмут Коль]], Францын Ерөнхийлөгч [[Жак Ширак]] нар Орос улсыг Европтой нэгтгэх талаар санал нэгдсэн. === 4-р сар === * 14-нд Оросын [[Екатеринбург]] хотод хотын цагдаагийн газар боловсролын шинэчлэлийн эсрэг жагсаж байсан 4000 орчим оюутныг (албан ёсны мэдээллээр) харгис хэрцгийгээр тараасан. * 21-нд Лаос, Армени дипломат харилцаа тогтоосон. === 6-р сар === * 7-нд Зөвлөлт, Оросын сэтгүүлч, улс төрийн зүтгэлтэн [[Лариса Юдина]] Элстэй хотод алагдсан бөгөөд Халимагийн Ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Илюмжиновын]] зөвлөхийг түүний аллагад буруутгажээ. * 21-нд [[Леонид Потапов]] ОХУ-ын Буриад улсын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон. === 7-р сар === * 6-нд Оросын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]], Казахстаны Ерөнхийлөгч [[Нурсултан Назарбаев]] нар Москва хотноо "Мөнхийн нөхөрлөл ба холбоотны" тунхаглал, Каспийн тэнгисийн умард хэсгийн хилийг хязгаарлах тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурав. * 12-нд Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтонд Францын баг Бразилийн багийг 3:0 харьцаагаар хожсон. * 13-нд Японы Ерөнхий сайд [[Хашимото Рюүтаро]] огцорч, [[Обүчи Кэйзо]] 7-р сарын 30-нд шинэ Ерөнхий сайдаар сонгогдсон. === 8-р сар === * Кени болон Танзани дахь АНУ-ын Элчин сайдын яамдын эсрэг болсон террорист халдлагын үр дүнд 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн. * 17-нд Оросын засгийн газар санхүүгийн хүндрэлтэй /дефолт/ байгаа тухай зарлав. 8-р сарын 23-нд Засгийн газрыг огцруулж, [[Виктор Черномырдин|Виктор Черномырдиныг]] Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгчээр томиллоо. * 17-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Билл Клинтон Моника Левинскитэй холбоотой байсан талаараа шүүхийн танхимд мэдүүлэг өгөв. === 9-р сар === * 1-2-нд Москвад Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон]] нарын оролцоотой хоёр өдрийн Дээд хэмжээний уулзалт болж дэлхийн аюулгүй байдлын асуудлаас гадна Оросын санхүү, эдийн засгийн хямралыг хэлэлцэв. * 7-нд АНУ-д [[Google]] компани байгуулагдсан. * 11-нд [[Евгений Примаков]] ОХУ-ын Засгийн газрын тэргүүн болов. * 27-нд [[Герхард Шрёдер|Герхард Шрёдерын]] удирдсан Социалистууд Германы парламентын сонгуульд ялж, 16 жилийн турш канцлер байсан [[Хельмут Коль|Хельмут Колийг]] огцруулжээ. === 10-р сар === * 3-нд Латви улсад парламентын сонгууль болж 71.9% ирцтэй байв. Ардын нам 100 суудлын 24-ийг нь авч, Сеймийн хамгийн олон хүнтэй нам болжээ. * 11-нд [[Гейдар Алиев]] Азербайжаны Ерөнхийлөгчөөр хоёр дахь удаагаа сонгогдов. * 16-нд Чилийн дарангуйлагч асан [[Аугусто Пиночет]] Их Британид эмчилгээ хийлгэж байх хугацаандаа гэрийн хорионд орсон. * 17-нд Киргизстанд өөрийн иргэдэд хувийн газар өмчлүүлэх тухай Үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга явуулсан; парламентын суудлын хуваарилалтыг өөрчилж, Хууль тогтоох чуулганы суудлын тоог 35-аас 60 болгон нэмэгдүүлж, Ардын төлөөлөгчдийн чуулганы суудлын тоог 70-аас 45 болгон бууруулсан. === 11-р сар === * 9-нд Их Британид цаазаар авах ялыг эцэслэн цуцлав. * 20-нд Оросын улс төрч, Төрийн Думын гишүүн Галина Старовойтова Санкт-Петербург дахь гэрийнхээ үүдэнд буудуулж амиа алджээ. * 25-30-нд Дэлхийн 2-р дайны дараа Хятадын төрийн тэргүүн, БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] анх удаа Японд албан ёсоор айлчлав. === 12-р сар === * 6-нд Венесуэлийн ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Уго Чавес]] ялалт байгуулав. * 20-нд Киргиз улс Дэлхийн Худалдааны Байгууллагад элсэв. == Энэ онд төрөгсөд == * [[6 сарын 5]] — Оросын уран гулгагч [[Юлия Липницкая]] * 12 сарын 20-нд - [[Килиан Мбаппе]], францын хөлбөмбөгчин. == Энэ онд нас барагсад == [[Ангилал:1998 он]] [[Ангилал:Он (20-р зуун)|#]] gq17jvuc9oxpf571b27dioccvzhwrj3 0 23069 866376 849635 2026-08-17T06:05:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 866376 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Георгий Плеханов | зураг = Georgi Plekhanov.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = {{Birth date|1857|11|29}} | төрсөн_газар = [[Орос]], [[Тамбов губерн|Тамбов муж]], Гудаловка | нас_барсан_огноо = {{Death date and age|1918|5|30|1857|11|26|mf=yes}} | нас_барсан_газар = [[Зеленогорск|Финланд, Терижоки]] | үндэстэн = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = }} '''Георгий Плеханов''' (<small>[[Орос хэл|Оросоор]]</small> ''Гео́ргий Валенти́нович Плеха́нов'', 1857-1918) нь [[Орос]]ын хувьсгалч, [[Марксист]] [[Онолч (Марксизм)|онолч]] байв. Тэрээр [[Орос]]т социал-демократ хөдөлгөөнийг бий болголцсон бөгөөд өөрийгөө "Марксист" гэж нэрлэсэн анхны улс төрчдийн нэг юм. Улс төрийн хувьд хавчлагад өртсөн Г.Плеханов 1880-аад онд [[Швейцар]] руу дүрвэн, тэндээсээ Орос дахь хаант засаглалыг түлхэн унагахад чиглэсэн улс төрийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байлаа. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үеэр Плеханов [[Антантын хүч]]ийг [[Герман]]ы эсрэг чиглүүлэхийн төлөө ажиллаж байсан бөгөөд [[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|1917 оны хоёрдугаар сарын хувьсгалын]] дараа Оростоо буцаж иржээ. Плеханов [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]ий удирдсан [[Большевик Нам]], 1917 оны намар төрийн эрхэнд гарсан Зөвлөлт засаглалыг эсэргүүцдэг байсан бөгөөд 1918 онд сүрьеэгийн улмаас нас нөгчжээ. Тэрээр Лениний улс төрийн намыг шүүмжилж үг хэлж байсан боловч түүнийг нас барсны дараа [[Оросын Коммунист Нам]] түүнийг Оросын Марксизмын эцэг гэж алдаршуулах болсон юм. Оросын нийслэл Москва хотын Улсын Ардын аж ахуйн дээд сургуулийг (өнөөгийн Оросын Эдийн засгийн Их сургууль) түүний нэрэмжит болгосон. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Georgi Plekhanov|Георгий Плеханов}} {{DEFAULTSORT:Плеханов, Георгий}} [[Ангилал:Оросын түүхч]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний сэтгүүлч]] [[Ангилал:Марксист онолч]] [[Ангилал:Меньшевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Оросын гүн ухаантан]] [[Ангилал:Оросын цагаач]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1857 онд төрсөн]] [[Ангилал:1918 онд өнгөрсөн]] gtwph2yvwq8qohz0cyvk3y6n0yix86b 10 34560 866355 861725 2026-08-16T19:33:53Z ~2026-42855-48 106545 866355 wikitext text/x-wiki {{Navbox | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | name = Үндэсний бөхийн аварга | title = [[Үндэсний бөх|Үндэсний бөхийн аварга цол, үе үеийн аваргуудын хүснэгт]] | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = [[Зураг:Mongolian traditional wrestling ttf.svg|40px]] | listclass = hlist | group1 = Орчин үеийн аварга цол (4) | list1 = [[Дархан аварга]] {{·}} [[Даян аварга]] {{·}} [[Далай аварга]] {{·}} [[Улсын аварга]] | group2 = Ардын хувьсгалаас<br>өмнө тодорсон (21) | list2 = 1.[[Цэдэн]] (1770) {{·}} 2.[[Цэрэнпил]] (1775) {{·}} 3.[[Намжилжав]] (1798) {{·}} 4.[[Дашжав]] (1808) {{·}} 5.[[Луузанрааш]] (1803) {{·}} 6.[[Чүлтэм (эфү)|Чүлтэм]] (1809) {{·}} 7.[[Намжилжав (хүлэгч)|Намжилжав]] (1835) {{·}} 8.[[Чойдорги]] (1825) {{·}} 9.[[Баянмөнх (тайж)|Баянмөнх]] (1824) {{·}} 10.[[Ринчин]] (1843) {{·}} 11.[[Гомбожав (Хүдэр)|Гомбожав]] (1841) {{·}} 12.[[Өсөхбаяр]] (1888) {{·}} 13.[[Цэвэгмид]] (1880) {{·}} 14.[[Гэлэгсэнгэ]] (1884) {{·}} 15.[[Дугар]] (1888) {{·}} 16.[[Шагдарын Намхай|Намхай]] (1896) {{·}} 17.[[Шагдарын Лувсанжамба|Лувсанжамба]] (1900){{·}} 18.[[Чүлтэм]] (1906) {{·}} 19.[[Буянтогтох]] (1907) {{·}} 20.[[Хасын Шаравжамц|Шаравжамц]] (1911) {{·}} 21.[[Мөрринчин|Мөррэнчин]] (1912) | group3 = Ардын хувьсгалаас<br>хойш төрсөн (26) | list3 = 1.[[Галсанхүүгийн Вандан|Вандан]] (1922) {{·}} 2.[[Ганжууржавын Самдан|Самдан]] (1925) {{·}} 3.[[Нацагийн Жамъян|Жамъян]] (1926) {{·}} 4.[[Бадамдоригийн Түвдэндорж|Түвдэндорж]] (1941) {{·}} 5.[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир|Чимэд-Очир]] (1946) {{·}} 6.[[Шаравын Батсуурь|Батсуурь]] (1948) {{·}} 7.[[Жамсраны Цэвээнравдан|Цэвээнравдан]] (1951) {{·}} 8.[[Дарийн Дамдин|Дамдин]] (1958) {{·}} 9.[[Сэрээтэрийн Цэрэн|Цэрэн]] (1961) {{·}} 10.[[Жигжидийн Мөнхбат|Мөнхбат]] (1965) {{·}} 11.[[Хорлоогийн Баянмөнх|Баянмөнх]] (1968) {{·}} 12.[[Чойжилын Бээжин|Бээжин]] (1970) {{·}} 13.[[Дашдоржийн Цэрэнтогтох|Цэрэнтогтох]] (1979) {{·}} 14.[[Дагвацэрэнгийн Хадбаатар|Хадбаатар]] (1986) {{·}} 15.[[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]] (1989) {{·}} 16.[[Одвогийн Балжинням|Балжинням]] (1995) {{·}} 17.[[Агваансамдангийн Сүхбат|Сүхбат]] (2001) {{·}} 18.[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр|Өсөхбаяр]] (2003) {{·}} 19.[[Долгорсүрэнгийн Сумъяабазар|Сумъяабазар]] [[2006 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2006)]] {{·}} 20.[[Сүхбаатарын Мөнхбат|Мөнхбат]] [[2011 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2011)]] {{·}} 21.[[Гунаажавын Эрхэмбаяр|Эрхэмбаяр]] [[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2013)]]{{·}} 22.[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Санжаадамба]] [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан| (2016)]] {{·}} 23.[[Намсрайжавын Батсуурь|Батсуурь]] [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2018)]] {{·}} 24.[[Пүрэвийн Бүрэнтөгс|Бүрэнтөгс]] [[2020 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2020)]] {{·}} 25.[[Оргихын Хангай|Хангай]] [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2022)]] 26.[[Баярсайханы Орхонбаяр|Орхонбаяр]] [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|(2026)]] }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол]] </noinclude> 6e1r4o5xczfovaso52lx8s98n3ajtai 0 43841 866340 839831 2026-08-16T12:31:03Z Løken 12980 866340 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Альвред Финнбогасон | image = [[file:Alfred Finnbogason.jpg|210px]] | fullname = Альвред Финнбогасон | birth_date = {{birth date and age|1989|2|1|df=y}} | birth_place = [[Исланд]], [[Рейкьявик]] | height = 1.84 м | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = [[Реал Сосьедад]] | clubnumber = | youthyears1 = 1995–1999 | youthclubs1 = Фьольнир Рейкьявик | youthyears2 = 2005–2007 | youthclubs2 = [[Брейдаблик]] | years1 = 2007–2010 | clubs1 = [[Брейдаблик]] | caps1 = 43 | goals1 = 28 | years2 = 2007 | clubs2 = → Аунаблик<br>(зээл) | caps2 = 2 | goals2 = 2 | years3 = 2011–2012 | clubs3 = [[Локерен (хөлбөмбөгийн баг)|Локерен]] | caps3 = 22 | goals3 = 4 | years4 = 2012 | clubs4 = → [[Хельсингборг (хөлбөмбөгийн баг)|Хельсингборг]]<br>(зээл) | caps4 = 17 | goals4 = 12 | years5 = 2012–2014 | clubs5 = [[Херенвен (хөлбөмбөгийн баг)|Херенвен]] | caps5 = 62 | goals5 = 53 | years6 = 2014– | clubs6 = [[Реал Сосьедад]] | caps6 = 0 | goals6 = 0 | nationalyears1 = 2009–2011 | nationalteam1 = Исланд (21-) | nationalcaps1 = 11 | nationalgoals1 = 5 | nationalyears2 = 2010– | nationalteam2 = [[Исландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Исланд]] | nationalcaps2 = 73 | nationalgoals2 = 18 | pcupdate = 2014 оны 7 сарын 3 | ntupdate = 2024 }} '''Альвред Финнбогасон''' ({{lang-is|Alfreð Finnbogason}}, ''[[1989]] оны [[2 сарын 1|хоёрдугаар сарын 1-нд]] [[Рейкьявик]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Исланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Реал Сосьедад]] болон [[Исландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Исландын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Рейкьявик]]ийн [[Гриндавик]], [[шотланд]]ыг [[Брейдаблик]]т [[хөлбөмбөг]]өөр 12 жил бэлтгэгдсэн Финнбогасон [[2009]] онд [[Исландын хөлбөмбөгийн лиг|исландын лигт]] 18 тоглолтонд 13 гоолдсоноор тодорсон. Харин Брейдаблик [[2010]] онд лигт анх түрүүлэхэд тэр 14 гоолоор мэргэн буучаар шалгарчээ.<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/sport/efstadeild/2010/06/21/breidablik_maetir_motherwell/ |title=Breiðablik mætir Motherwell |accessdate=21 August 2013 |publisher=[[Morgunblaðið|mbl.is]] |language=Icelandic}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/breidablik-islandsmeistari-2010/article/2010814348416 |title=Breiðablik Íslandsmeistari 2010 |accessdate=21 August 2013 |publisher=[[Fréttablaðið|visir.is]] |language=Icelandic}}</ref> [[2010]] оны [[11 сарын 3|арваннэгдүгээр сарын 3-нд]] [[бельги]]йн [[Локерен (хөлбөмбөгийн баг)|Локеренд]] 2.5 жилээр элссэн.<ref name="Alferð Finnbogason til Lokeren">{{cite news|url=http://fotbolti.net/fullStory.php?id=99620|title=Alfreð Finnbogason til Lokeren|date=3 November 2010|publisher=fotbolti.net|language=Icelandic|accessdate=22 November 2010}}</ref> [[Нидерланд]]ын [[Херенвен (хөлбөмбөгийн баг)|Херенвенээс]] [[испани]]йн [[Реал Сосьедад]]ад [[2014]] оны [[7 сарын 2|долоодугаар сарын 2-нд]] элссэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sc-heerenveen.nl/nieuws/finnbogason-naar-real-sociedad/10 |wayback=20140707090526 |text=Finnbogason naar Real Sociedad |archiv-bot=2025-09-04 22:48:21 InternetArchiveBot }} sc-heerenveen.nl 2 July 2014 {{nl}}</ref><ref>[http://www.realsociedad.com/document/view/spa/363/175656/agreement-with-sc-heerenveen-for-the-transfer-of-alfred-finnbogason- Agreement with SC Heerenveen for the transfer of Alfred Finnbogason ] Realsociedad.com 2 July 2014</ref> ==Шигшээ== Альвред [[Исландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Исландын шигшээд]] анх [[2010]] онд [[Фарерийн арлуудын хөлбөмбөгийн шигшээ|Фарерийн арлуудын шигшээтэй]] нөхөрсөг тоглоход гараалж байв.<ref>{{cite web |url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=232035 |title=Leikskýrsla - A karla - VL 2010 - Ísland - Færeyjar 2-0 |accessdate=21 August 2013 |publisher=[[Football Association of Iceland|ksi.is]] |language=Icelandic |archive-date=17 Аравдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017234248/http://www.ksi.is/mot/motalisti/leikskyrsla/opinskyrsla.asp?Leikur=232035 |url-status=dead }}</ref> ==Амжилт== ;Брейдаблик * [[Исландын хөлбөмбөгийн лиг|Исландын аварга]] ('''1'''): 2010 * [[Исландын хөлбөмбөгийн цом|Исландын цомын]] эзэн ('''1'''): 2009<ref>{{cite web |url = http://int.soccerway.com/players/alfredh-finnbogason/32128/ |title = Soccerway.com |accessdate = |lang = |description = профиль футболиста |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140806134440/http://int.soccerway.com/players/alfredh-finnbogason/32128/ |archivedate = 2014-08-06 |url-status = dead }}</ref> ;Локерен * [[Бельгийн хөлбөмбөгийн цом|Бельгийн цомын]] эзэн ('''1'''): 2011/12 ;Хельсингборг * [[Шведийн хөлбөмбөгийн супер цом|Шведийн супер цомын]] эзэн ('''1'''): 2012 ;Хувийн * Исландын лигийн мэргэн бууч ('''1'''): 2010 * Исландын шилдэг залуу тоглогч ('''1'''): 2009 ==Үзүүлэлт== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:80%" |- ! colspan=3 | Баг ! colspan=2 | Лиг ! colspan=2 | Цом ! colspan=2 | Лигийн цом ! colspan=2 | Тив ! colspan=2 | Бүгд |- ! Улирал !! Баг !! Лиг ! Гараа !! Гоол ! Гараа !! Гоол ! Гараа !! Гоол ! Гараа !! Гоол ! Гараа !! Гоол |- |- ! colspan=3 | Исланд ! colspan=2 | Лиг ! colspan=2 | [[Исландын хөлбөмбөгийн цом|Исландын цом]] ! colspan=2 | [[Исландын хөлбөмбөгийн лигийн цом|Исландын лигийнцом]] ! colspan=2 | [[УЕФА|Европ]] ! colspan=2 | Бүгд |- |2007||Аунаблик (зээл)||[[Исландын хөлбөмбөгийн III лиг|III лиг]] ||2||2||-||-||-||-||-||-||2||2 |- |2008||[[Брейдаблик]]||[[Исландын хөлбөмбөгийн лиг|Исландын лиг]] ||4||1||1||0||3||0||-||-||8||1 |- |2009||[[Брейдаблик]]||Исландын лиг ||18||13||4||2||4||0||-||-||26||15 |- |2010||[[Брейдаблик]]||Исландын лиг ||21||14||1||0||6||5||2||0||30||19 |- ! colspan=3 | Бельги ! colspan=2 | Лиг ! colspan=2 | [[Бельгийн хөлбөмбөгийн цом|Бельгийн цом]] ! colspan=2 | Лигийн цом ! colspan=2 | [[УЕФА|Европ]] ! colspan=2 | Бүгд |- |2010–11||[[Локерен (хөлбөмбөгийн баг)|Локерен]]||[[Бельгийн хөлбөмбөгийн лиг|Бельгийн лиг]] ||15||3||-||-||-||-||-||-||15||3 |- |2011–12||[[Локерен (хөлбөмбөгийн баг)|Локерен]]||[[Бельгийн хөлбөмбөгийн лиг|Бельгийн лиг]] ||7||1||3||2||-||-||-||-||10||3 |- ! colspan=3 | Швед ! colspan=2 | Лиг ! colspan=2 | [[Шведийн хөлбөмбөгийн цом|Шведийн цом]] ! colspan=2 | Лигийн цом ! colspan=2 | [[УЕФА|Европ]] ! colspan=2 | Бүгд |- |2012||[[Хельсингборг (хөлбөмбөгийн баг)|Хельсингборг]]||[[Шведийн хөлбөмбөгийн лиг|Шведийн лиг]] ||17||12||1||0||-||-||4||1||22||13 |- ! colspan=3 | Нидерланд ! colspan=2 | Лиг ! colspan=2 | [[Нидерландын хөлбөмбөгийн цом|Нидерландын цом]] ! colspan=2 | Лигийн цом ! colspan=2 | [[УЕФА|Европ]] ! colspan=2 | Бүгд |- |2012–13||[[Хельсингборг (хөлбөмбөгийн баг)|Хельсингборг]]||[[Нидерландын хөлбөмбөгийн лиг|Нидерландын лиг]] ||31^{[[#notes gs1|1]]}||24||2||4||-||-||-||-||32||28 |- |2013–14||[[Херенвен (хөлбөмбөгийн баг)|Херенвен]]||Нидерландын лиг ||31||29||3||2||-||-||-||-||34||31 |- |- ! colspan=3 |Замнал !146||99||15||10||13||5||6||1||180||115 |} <div id="notes gs1"></div>¹<small>Плейоффын 2 тоглолтыг оролцуулаад.</small> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [http://www.transfermarkt.at/de/alfred-finnbogason/profil/spieler_90024.html Профайл - Трансфермаркт] {{ref-de}} * [http://int.soccerway.com/players/alfredh-finnbogason/32128/ Профайл - Soccerway] * [http://www.uefa.com/worldcup/season=2014/teams/player=250011522/index.html Профайл - УЕФА] {{ref-en}} * [http://rus.worldfootball.net/spieler_profil/alfred-finnbogason/ Профайл - Worldfootball.net]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}} * {{nfteams|39392}} {{Реал Сосьедад багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Альвред Финнбогасон}} [[Ангилал:Исландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Реал Сосьедад багийн тоглогч]] [[Ангилал:Херенвен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хельсингборг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Локерен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Брейдаблик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Нидерландын лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Шведийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Бельгийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Норвегийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Исландчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] rl6db5w73xzzrkgmzhpx9u4ophdwlu1 0 48454 866354 775885 2026-08-16T19:32:52Z Niegodzisie 57491 866354 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Muse | Logo = Muse melbourne28012010.jpg | Img = Muse melbourne28012010.jpg | Img_capt = Muse Австралийн Мэлбүрн хотноо 2010 онд тоглолтоо хийж буй нь.Зүүн талаас : Ховард,Бэллами,Волстенхолм болон аялан тоглолтын гишүүн [[Морган Николлс]] | Img_size = | Landscape = | Background = хамтлаг | Alias = | Origin = Тэйгнмунт<br/>Англи, Девон | Genre = [[Алтернатив рок]], [[Симфони рок]], [[Прогресс рок]] | Years_active = 1994 оноос хойш | Label = {{flatlist| * [[Warner Bros. Records|Warner Bros.]] * [[Helium 3 (record label)|Helium 3]] * [[Taste Media|Taste]] * [[Mushroom Records|Mushroom]] * [[Sawmills Studio|Dangerous]] }} | URL = {{URL|http://www.muse.mu/}} | Current_members = [[Матт Беллами]]<br />[[Кристофер Волстенхолм]]<br />[[Доминик Ховард]] }} '''Muse''' нь 1994 онд Девон хотын Тэйгнмунт дүүрэгт үүсгэн байгуулагдсан Английн рок хамтлаг юм. Хамтлагийн гоцлол дуучин нь Маттэв Бэллами (Гоцлол дуучин, гоцлол гитарчин, төгөлдөр хуурч, даралтат хөгжимчин, даралтат гитарчин) , Кристофер Волстенхолм (басс гитарчин, дуучин, даралтат хөгжимчин) болон Доминик Ховард (бөмбөрчин, шагшуурчин, Синтезэр) нараас бүрддэг. Тэд өөрсдийн эрч хүчтэй өргөн цар хүрээтэй амьд тоглолтууд болон өөрсдийн хөгжмийн олон урсгалын цогц бүтээл туурвидагаараа дэлхийд алдартай. Muse нь өнөөг хүртэл 6 студи цомог гаргажээ. Эдгээрт Showbiz(1999), Origin of Symmetry (2001), Absolution (2003), Black Holes and Revelations (2006), The Resistance (2009) болон The 2nd Law (2012) орох ба мөн тэд удахгүй шинэ цомог "Drones (2015)" гаргах гэж байна. Мөн тэд 4 амьд цомог: B-Sides дуунуудаасаа бүрдсэн Hullabaloo Soundtrack (2002), 2004 оны Гластонбури фестивал болон хэд хэдэн амьд тоглолтоосоо бүрдсэн Absolution Tour (2005), 2007 онд английн Вемблийн Цэнгэлдэхэд тоглосон тоглолтоосоо бүрдсэн HAARP (2008), Тhe 2nd Law аялан тоглолтынхоо хүрээнд Ром хотноо хийсэн тоглолтоос бүрдсэн Live at Rome Olympic Stadium (2013)-г тус тус гаргажээ. Black Holes and Revelations цомог нь NME сэтгүүлийн 2008 оны шилдэг цомгийн 4т нэрлэгдэж Mercury шагналд нэр дэвшжээ. Muse нь хэд хэдэн хөгжмийн шагнал хүртсэний дотор MTV Europe Music Awards-г 5 удаа, Q Awards-с 6 удаа, NME Awards-с 8 удаа, 2 Брит шагнал (2 удаагийн Шилдэг амьд хамтлаг), 1 MTV Video Music Award, 4 Kerrang! шагнал, 1 American Music Awards-н тус тус эзэн болжээ. Тэд мөн Грэмми шагналд 5 удаа нэр дэвшиж The Resistance цомгоороо шилдэг рок цомог хэмээх шагналыг хүртжээ. 2012 оны 6-р сарын байдлаар Muse дэлхий даяар 15 сая цомгоо борлуулаад байна. ==Түүх== ===1994–98 он: Зохион байгуулалт ба эхний он жилүүд === Бэллами болон Ховард нарын анхны хамтлагийг Gothic Plague хэмээн нэрлэдэг байжээ. Дараа нь тэд нэрээ Fixed Penalty болгон өөрчилсөн боловч удалгүй дахин нэрээ өөрчилж Rocket Baby Dolls болгон дахин сольжээ. 1994 онд хамтлаг дотоодын хамтлагуудын хоорондох тэмцээнд оролцох үеэрээ Rocket Baby Dolls нэртэй байжээ. Хамтлаг тэрхүү тэмцээнд түрүүлэхдээ тэд өөрсдийн хөгжмөө эвдэлжээ. Үүнийгээ тэд "Энэ бүхнийг эсэргүүцэн ийм үйлдэл гаргасан" хэмээжээ. Бэллами хэлэхдээ "бид үнэндээ ялсан, энэ үнэхээр гэнэтийн үйл явдал байсан, үнэхээр хүнд цохилт болсон. Энэ бүхний дараа бид хоорондоо нухацтай ярилцсан" хэмээн хэлжээ. Тэрхүү тэмцээний дараа хамтлагийн гурвал бүгд их сургуулиа орхиж, ажлаасаа гарч, хамтлагийн нэрээ Muse болгон өөрчилж, Тэйгнмунтаас нүүжээ. Muse хэмээх нэрээ өгөхөд Маттэв Бэлламигийн зургийн багш Самуэл Тэоун нөлөөлжээ. Хамтлаг ч мөн адил энэхүү нэрэндээ дуртай байжээ. Учир нь энэхүү нэр нь богинохон постер дээр гоё харагдана гэж боджээ. Хөгжмийн сэтгүүлч Марк Бэамонт хамтлагийн тухай намтарыг бичихдээ, тэд энэ нэрээрээ "Матт өөрийн хамтлагаа ямар нэгэн байдлаар сэргээн шаардлагатай эрч хүчээ олж авахын тэр мэдрэмжийг" тусгахыг хүссэн хэмээн бичжээ. ===1998–2000 он: Анхны түүвэр цомгууд ба ''Showbiz''=== Muse эхний жилүүдэд нилээд хэдэн фэнүүдтэй болж ирсэнийхаа дараа Skunk Anansie хамтлагийг даган Лондон болон Манчестер хотноо өөрсдийн анхны тоглолтоо хийж эхэлжээ. Хамтлаг Sawmillss студийн эзэн Дэннис Смиттэй Корнваллийн усан тээрэм дээр чухал уулзалт хийжээ. Тэрээр хамтлагийн гишүүдийн эцэг эхийг сайн мэдэх ба өсөж томрохыг нь өөрийн нүдээр харж байжээ. Үүний дараа тэд ирээдүйн хамтлагийн менежер Сафта Жэффэртай танилцжээ. [[File:Muse logo.svg|thumb|right|200px|Muse хамтлагийн лого, тэд үүнийг 1998 онд гарсан [[Muse (EP)цомогтоо ашигласан бөгөөд үүнээс хойш хамтлагийн лого болон ашиглагдсаар иржээ.|''Muse'' EP]] цомгоосоо хойш ашиглаж байгаа]] Энэ уулзалт тэднийг 1998 оны 5-р сарын 11нд гарсан Muse EP цомог гарахад гол түлхэц болж өгсөн ба Sawmills студийн Dangerous шошгон доор тэд энэхүү цомгоо гаргажээ. Тэдний хоёр дахь EP цомог болох Muscle Musem 1999 оны 1-р сарын 11нд гарч инди сингл чартын 3т бичигдсэн нь Британы радио нэвтрүүлэгч Стив Ламакийн анхааралыг татжээ. Тэрээр Британы долоо хоногийн бүрийн NME сэтгүүлийн нийтлэгч гэдгээр нь сайн мэднэ. 1999 оны сүүлээр Muse шинээр гарч ирж буй уран бүтээлчдийн тайз болох Woodstock 1999-д оролцжээ. Muse Смит болон Жаффэртэй гэрээ байгуулсан өөрсдийн эхний 3 цомгоо хамтран бичүүлжээ. Тэдний хоёр дахь EP цомгийн амжилтаас үүдэн Британы бичлэгийн студиуд Muse-тэй гэрээ байгуулах сонирхолтой болж иржээ. Тэднийг [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] CMJ фестивал руу аялал хийсний дараа [[Columbia Records]]-н захирал Нанси Уалкэр Muse АНУ-руу A&R студийн дэд ерөнхийлөгч Том Дэвайн (Америкийн бичлэгийн Рик Рубин гэдгээр нь сайн мэднэ)-д өөрдийгөө таниулахаар нисжээ. Энэхүү аялалын үр дүнд Muse Америктийн Maverick бичлэгийн студитэй гэрээ байгуулжээ. Тэднийг Америкаас эргэж ирэхээс өмнө Taste Media Англи болон Европийн хэд хэдэн студитэй гэрээ байгуулахаар төлөвлөсөн байжээ. Энэ нь тэднийг хөгжмийн томоохон орнуудад өөрдсийн байр сууриа олох зорилготой байжээ. MUSE болон Muscle Museum EP-н продюсер Жон Лэки, тэдний анхны цомгийн продюсер Паул Рийв нар хамтран Muse-н анхны цомог болох 'Showbiz'-г бүтээжээ. Энэ цомог нь Muse-н түрэмгий меланхолик хөгжмийн хэв маягийг тодоор тусгаж өгсөн байлаа. Энэ цомгийн дуунуудын үг нь хүмүүсийн харилцаа холбоо болон тулгамдсан асуудлууд болон өөрдсийнх төрөлх хотын тохиолдсон үйл явдлуудтай холбогдож байжээ. ===2001–02 он: ''Origin of Symmetry'' болон ''Hullabaloo'' цомог=== Muse 2 дахь цомгоо бүтээж байх явцдаа дуунууд дээрээ олон төрлийн хөгжмийн зэмсэгүүд ашигласан байдаг. Тухайлбал сүмийн орган, мэлотрон, олон төрлийн бөмбөр зэрэг. Мөн Бэлламигийн өндөр хоолойны дуугаралтууд, өргөн цар хүрээтэй гитарийн болон төгөлдөр хуурын хэсгүүд түлхүү багтсан байдаг. Бэллами гитар тоглох арга барилдаа Жими Хендрикс болон Том Морело (Rage Against the Machine and Audioslave хамтлагийн) нараас суралцжээ. Түүний илрэл нь [[Origin of Symmetry]] цомог дээрх Бэлламигийн гитар гоцлолуудаар илрэн гарч ирдэг. Энэ цомогт [[Anthony Newley]] болон [[Leslie Bricusse]]-н "Feeling Good" дууг өөрчлөн шинээр дуулсан байдаг. Энэ дуу нь дараа нь цомгийн бас нэгэн дуу болох "Hyper Music" тэй нэгдэн "Hyper Music/Feeling Good" давхар сингл болон гарч ирсэн байдаг. "Feeling Good" нь олон дуучид төрөл бүрийн хэв маягаар дуулагдсан бүх цаг үеийн алдартай дуунуудын нэг билээ. Хожим энэхүү дуу нь [[Virgin Airways UK]] компани телевизийн сурталчилгаандаа ашигласан байдаг. 2002 ond [[Muse]] дуучин [[Celine Dion]]-г шүүхэд өгчээ. Учир нь тэрээр [[Лас-Вегас]] хотноо хийх тоглолтоо Muse хэмээн нэрлэснээс үүдэлтэй байжээ. Дэлхий даяар Muse-г энэхүү нэрийг эзэмшиж байгааг мэдэх боловч Celine Dion-ний энэ үйл явдлыг буруутгахгүй байлаа. Dion үүнээс үүдэн Muse-д 50000 доллар өгч зөвшөөрөл авах гэсэн боловч, Muse энэхүү саналаас нь татгалзжээ. Бэллами дараа нь үүнийхээ тухайд хэлэхдээ "Бид [[Celine Dion]]-н нөөц хамтлаг шиг бодогдуулахыг хүсээгүй. Эцэст нь Dion нэрээ өөрчлөхөөр шийджээ. Origin of Symmetry нь шүүмжлэгчээд маш өндөр үнэлгээ авсан ба NME энэхүү цомог 10-с 9 гэсэн үнэлгээ өгч Roger Morton хэлэхдээ: "Залуу хамтлаг ийм амжилт гаргасан нь гайхалтай Кобайн, Кафка, Махлер, Кронэсбэрг, Сконбэрг нарын залгамжлагч алдартай цомог" хэмээн дүгнэжээ. Гэвч Muse энэхүү шүүмжлэлийг төдийлөн авч үзсэнгүй. Маверик студио Бэлламигийн эмэ цомог дээрх хоолойны хэв маягт сэтгэл хангалуун байсангүй. Тиймээс тэднийг Америкт худалдаанд гаргахад зарим дууныхаа хэв маягийг өөрчлөхийг шаарджээ. Muse үүнээс татгалзаж Мавериктай тогтоосон гэрээгээ цуцалжээ. Үүний улмаас Origin of Symmetry цомог Америкт худалдаанд гарч чадаагүй билээ. Гэвч энэ цомог нь эцэст нь 2005 оны 9-р сард Muse Warner Bros студитэй гэрээ байгуулсны дараа худалдаанд гарчээ. Muse дараа нь [[Hullabaloo]] нэртэй амьд цомгоо гаргажээ. Энэхүү цомогтоо 2001 онд Парист Le Zenith цэнгэлдэхэд хийсэн тоглолт болон аялан тоглолтынхоо тухай баримтат киног багтаажээ. ===2003–05 он: ''Absolution'' цомог=== {{Main|Absolution (Muse album)}} [[File:MuseToronto2004-1.JPG|thumb|upright|right|Muse хамтлагийн басс гитарчин Крис Волстенхолм [[Mod Club Theatre]]-т, Торонто 2004. Энэ нь Muse-н 1999 оноос хойших анхны хойд америкийн аялан тоглолт байлаа.]] ''Absolution'' нь [[Рич Кости]],[[Паул Рийв]],болон [[Жохн Корнфийлд]] нарын продюсерлэсэн Muse хамтлагийн 3 дахь студи цомог юм. Энэхүү цомог нь худалдаанд гарсан даруйдаа UK чартын 1т бичигдэн өөрсдийн анхны топ-10т багтах [[Time Is Running Out]] болон топ 20т багтах [[Hysteria]], [[Sing for Absolution]] ба [[Butterflies and Hurricanes]] зэрэг хит синглүүдийг төрүүлэн гаргажээ. Хамтлаг мөн 2004 оны 6-р сард анх удаа Гластонбури фестивалыг тэргүүлэн оролцжээ. Энэхүү тоглолтийн дараа хамтлаг үүнийгээ "бидний амьдралдаа тоглосон хамгийн том тоглолт" хэмээн тайлбарлажээ. Хамтлагийн бөмбөрчин Доминик Ховардийн эцэг Виллиам Ховард энэхүү тоглолтийг үзсэн бөгөөд тоглолт дуусаад удаагүй байхад зүрхний шигдээсээр нас баржээ. Энэхүү явдлын талаар Бэллами хэлэхдээ: "Энэ бидэнд тохиолдсон тайзны дараах хамгийн том мэдрэмж төрүүлсэн явдал байсан, тоглолт дуусаад дөнгөж цаг гаруйханы дараа Ховард-н аав үхсэн байсан. Энэ бараг л итгэмээргүй үйл явдал байсан. Бид долоо хоногийн турш зөвхөн Дом-г дэмжиж туслаж байсан. Миний бодлоор тэр аз жаргалтай байсан ядаж л тэрний аав нь хүүгээ харж чадсан магадгүй энэ бүхэн хамтлагийн түүхэнд тохиосон хамгийн сайхан гэрэлт мөч байх." хэмээн хэлжээ. Ингээд энэ бүхний дараагаар Muse аялан тоглолтоо үргэлжүүлжээ. Тэд 2 MTV Europe Awards түүний дотор "Шилдэг алтернатив" болон Q Awards-н "Шилдэг амьд тоглолт" шагнал болон 2005 оны BRIT Awards-с "Шилдэг Британи амьд тоглолт" шагналуудыг тус тус хүртжээ. 2005 оны 7-р сард Muse Парис хотноо болсон Live 8 арга хэмжээнд оролцжээ. 2003 онд хамтлаг Nestle компанид нэхэмжлэл гаражээ. Учир нь Nestle тэдний "Feeling Good" дууг өөрсдийнх нь зөвшөөрөлгүй зар сурталчилгаандаа ашигласан байлаа. Энэхүү нэхэмжлэлийн мөнгөөрөө хамтлаг бүгдийг Oxfam-д хандивласан. Энэ бүх хууль ёсны арга хэмжээний ард хамтлагийн басс гитарчин Крис Волстенхөлм байсан бөгөөд тэрээр саяхан өөрийн 3 дахь хүүхэдтэй болсон бөгөөд хөгжиж буй орнуудын залуу ээжүүдэд нунтаг сүүг уриалан дэмжиж байгаа явдалд Nestle-г дахин шүүмжилжээ. Албан бус зөвшөөрөлгүй Muse хамтлагийн намтарыг өгүүлсэн Manic Depression нэртэй DVD 2005 оны 4-р сард худалдаанд гарчээ. Хамтлаг энэхүү цомогтой өөрсдийгөө хамтраагүй хэмээн мэдэгджээ.<ref>{{cite web | last = Amazon | first = Amazon | title = Manic depression | publisher=[[Amazon.com]] | url = http://www.amazon.com/Manic-Depression-Muse/dp/B0007WQHJE | accessdate =2 April 2008}}</ref> Бас нэгэн DVD, энэ удаа албан ёсоор Muse 2005 оны 12-р сарын 12нд ''[[Absolution Tour]]'' нэртэйгээр худалдаанд гаргажээ. Энэхүү цомогт Muse-н Гластонбури фестивалд хийсэн тоглолтын хэсгүүд болон London Earls Court, Wembley Arena болон Лос Анжелос-н the [[Wiltern Theatre]] дахь тоглолтуудын хэсгүүдээс тус тус багтаажээ. Энэхүү цомогт "Endlessly" болон "Thoughts of a Dying Atheist" дуунуудын Wembley Arena-д тоглосон хувилбар нь нэмэлтээр багтжээ. Absolution цомгоос цор ганц дуу болох "[[Falling Away With You]]" нь энэхүү амьд цомогт багтаагүй бөгөөд ''Absolution'' цомог АНУ-д борлуулалтаараа алтан гэрчилгээ авсан байдаг. <ref>{{cite web |url = http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH_RESULTS&artist=Muse&perPage=99 |title = Search Results |work=Gold and Platinum |publisher=[[RIAA]] |accessdate =27 January 2008}}</ref> ===2006–08: ''Black Holes and Revelations'' болон ''HAARP'' цомог=== [[File:Muse playing Starlight at Leeds Festival 2006.jpg|thumb|left|225px|2006 оны 8-р сарын 28нд Muse "Reading and Leeds Festivals"-д оролцож Starlight дуугаа дуулж буй нь]] 2006 онд Muse '''Black Holes and Revelations''' нэртэй шинэ цомгоо гаргасан бөгөөд энэхүү цомгийг тэд Rich Costey-тай хамтран продюсерлэжээ. Энэхүү цомгийн нэр болон өнгө аяс нь шинжлэх ухааны уран зохиол болон улс төрийг жигших үзлээс бүрэлджээ. Энэхүү цомог нь худалдаанд гарсан даруйдаа Британы цомгийн чартыг тэргүүлсэн бөгөөд Австрали болон Европд өндөр амжилт үзүүлж АНУ-н Billboard чартад 9т бичигджээ. Muse шинэ цомгоо худалдаанд гарахаас өмнө өөрсдийн аялан тоглолтоо эхлүүж, шинэ цомгийн ажлаа түр завсарлан 2006 оны 5-р сарын 13нд BBC Radio 1's Big Weekend тэргүүтэй телевизийн нэвтрүүлгээс эхлэн хэд хэдэн телевизийн арга хэмжээнд оролцон шинэ цомогоо сурталчилж эхэлжээ. The Black Holes and Revelations аялан тоглолт шинэ цомог худалдаанд гарахаас хэдхэн хоногийн өмнө эхлэн түүнтэй зэрэгцэн Muse хэд хэдэн хөгжмийн фестивалуудад оролцжээ. Түүний дотроос хамгийн томоохон нь 2006 оны 8-р сард Reading and Leeds Festivals-г манлайлан оролцсон явдал байлаа. Хамтлагийн үндсэн аялан тоглолт 2006 оны 7-р сарын сүүл 8-р сарын эхэн үеэс хойд Америк тивээс эхлэн түүний дараачаар зуны хэд хэдэн хөгжмийн фестивалд оролцон Европт тивд үргэжилсний дотор Их Британий томоохон цэнгэлдэх хүрээлэнд хийсэн тоглолтууд нь багтжээ. Black Holes and Revelations цомог 2006 оны Mercury Music Prize-д нэр дэвшсэн боловч Arctic Monkeys хамтлагт ялагджээ. Энэхүү цомог Европ тивд 1 сая борлуулалт хийн Платинум гэрчилгээний эзэн болсон байдаг. Цомгийн эхний сингл "Supermassive Black Hole" 2006 оны 5-р сард татаж авах хэлбэрээр худалдаанд гарсан бөгөөд сарын дараа ердийн сингл хэлбэрээр борлуулагдаж эхэлжээ. 2006 оны 8-р сард Muse Abbey Road Studio-д Live from Abbey Road бүрэн хэмжээний цуврал нэвтрүүлэгт оролцжээ. Цомгийн хоёр дахь сингл "Starlight" 2006 оны 9-р сард, гурав дахь сингл "Knights of Cydonia" 2006 оны 6-р сард АНУ-н радиогоор нээлтээ хийж хожим 11-р сард Их Британид нээлтээ хийжээ. "Knights of Cydonia" нь Австралийн Радиогоор явуулсан Triple J Hottest 100 санал асуулгаар 1-р байрт, 2009 онд явуулсан Triple J's Hottest 100 of All Time санал асуулгаар 18-р байранд тус тус санал авчээ. Цомгийн дөрөв дэхь сингл "Invicible" 2007 оны 4-р сард нээлтээ хийсэн бол цомгийн бас нэгэн сингл "Map of Problematique" 2007 оны 6-р сард зөвхөн татаж авах боломжтойгоор тус тус худалдаанд гарчээ. Энэхүү хувилбарт энэхүү дууны Wembley-н цэнгэлдэхэд дуулсан хувилбар нь мөн багтжээ. [[File:Muse rip.jpg|thumb|right|240px|2007 онд Германы Rock Im Park фестивалд Muse оролцож буй нь]] Muse 11-р сарыг бараг бүхэлд 12-р сарын ихэнх хугацааг Европ тивээр Noisettes хамтлагаар дэмжүүлэн аялан тоглолтоо хийжээ. Аялан тоглолт Австралид, 2007 оны эхээр шинэ зеланд, зүүн өмнөд азиийн орнуудад тоглолтоо хийн 2007 оны зун эргэн Англид тоглолтоо хийснээр үргэлжилжээ. 2007 оны BRIT шагнал гардуулах ёслолоор Muse хамтлаг 2 дахь удаагаа "Британы шилдэг амьд хамтлаг" шагналыг хүртжээ. Одоогийн байдлаар Muse-н хамгийн том тоглолт нь 2007 оны 6-р сарын 16, 17нд Лондон хотноо шинэхэн баригдсан "Wembley"-н цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон тоглолт зүй ёсоор тооцогдож байна. Тэд энэхүү тоглолтоо оросын сонгодог аялгуу болох "Montagues and Capulets"-р эхлүүлж 2 өдрийн тоглолтноосоо бүрдсэн "HAARP" нэртэй амьд цомгоо гаргажээ. "HAARP" цомог нь АНУ-д 2008 оны 4-р сарын 1нд, Их Британид 2008 оны 3-р срын 17нд тус тус худалдаанд гарчээ. NME сэтгүүл дараа нь энэхүү цомгийг бүх цаг үеийн шилдэг 40 амьд цомгийн нэгээр шалгаруулан нэрлэсэн байна. 2007 оны 7-р сард Muse Европ тивээр аялан тоглолтоо хийж 8-р сард Америк тив үргэлжлүүлэн тоглолтоо хийж байжээ. Энэ үеэрээ тэд Нью-Йорк хотод болсон Madison Square Garden тоглолтын тасалбар бүгд зарагдаж дуусаж, мөн 2007 оны 9-р сарын 15нд The White Stripes хамтлаг тоглолтоо цуцалснаас үүдэн Austin City Limits шоуны 2 дахь оройг манлайлан уран бүтээлээ толилуулжээ, 2007 оны 10-р сард Лас Вегас хотноо Daft Punk, Queens of the Stone Age, Rage Against the Machine хамтлагуудтай хамтран тоглолтоо хийсэн. Muse улмаар аялан тоглолтоо Зүүн Европоор үргэжлүүлэн ОХУ болон Скандиновын орнуудаар тоглолтоо тус тус хийн түүний дараагаар Шинэ Зеланд болон Австрали улсуудаар аялан тоглолтоо үргэжлүүлжээ.Ийнхүү тэд Black Holes and Revelations аялан тоглолтынхоо сүүлийн хэсэгт KROQ Almost Acoustic Christmas концертийг манлайлан оролцож Австрали,АНУ,Өмнөд Ази,Шинэ Зеланд улсуудад аялан тоглолтоо тус тус хийжээ. 2008 онд Muse хэд хэдэн тоглолт хийсний дотор Дубай,Жоханнесбург,Капэ Тоун(Cape Town) зэрэг хотуудад хийсэн тоглолтууд багтаж байлаа.2008 оны 4-р сарын 12нд Muse Teenage Cancer Trust буюу хорт хавдартай залуучуудад туслах хандивийн аяны хүрээнд Royal Albert Hall-д тоглолтоо хийжээ. 2008 оны 6-р сарын 6нд Muse Rock in Rio Lisboa-д Линкин Парк,Kaiser Chiefs,The Offspring зэрэг уран бүтээлчдтэй хамтран оролцжээ.8-р сарын 13нд Дублиний Марли Парк,8-р сарын 14нд Бэлфаст тоглохоор товлоод байсан боловч Belfast Telegraph сонинд энэхүү тоглолт цуцлагдсан тухай нийтлэгджээ.Kasabian болон Glasvegas хамтлагууд Muse-г Ирланд дах тоглолтуудыг дэмжин оролжээ.Үүнээс хэдхэн өдрийн дараа Muse 8-р сарын 16нд Chelmsford-д, 8-р сарын 17нд Staffordshire-д тус тус V festival 2008-г манлайлан оролцохоор товлогджээ.Тэд ийнхүү хэд хэдэн тоглолт хийснийхээ дараагаар үргэлжүүлэн Өмнөд америкт тоглолтоо хийж магадгүйг онцолжээ. 2008 оны 9-р сарын 25нд, Бэллами,Волстенхолм,Ховард нарыг хөгжмийн урлагт оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлэн Plymouth их сургуулийн хүндэт доктор цолоор шагнажээ. ===2009–11: ''The Resistance''=== [[File:MuseNIA.JPG|thumb|right|Muse 2009 оны 11-р сарын 10нд Бирмингам хотноо The Resistance дуугаа дуулж байна.]] Muse хамтлагийн The Resistance цомог 2009 оны 9-р сард худалдаанд гаржээ.Энэ цомог нь тэдний хувьд өөрсдөө цомогоо продюсер хийсэн анхны цомог байлаа.Цомгийг Адрайн Башби инжинээринг хийж,Марк Стэнт засварлажээ.Худалдаанд гарсан цагаасаа эхлэн The Resistance дэлхийн 19 оронд борлуулалтаараа тэргүүлж,Их Британид борлуулалтаараа тэрүүлсэн Muse-н 3дах цомог болж улмаар Биллбоард чартны 3т бичигджээ. Энэхүү цомгийг хөгжмийн шүүмжлэгчид өндрөөр үнэлсний дотроос тэдний эрмэлзэл,сонгодог хөгжмийн бүтээл болох "Exogenesis: Symphony" хэмээх 3 хэсгээс бүрдсэн симфони хөгжмийг ихэд сайшаажээ.Exogenesis симфоны 1-р хэсгийг Гай Ритчи-н найруулж Жүд Лаув-н тоглосон Диор(Dior) брэндийн хувцасны "A Rendezvous" рекламанд ашиглажээ.The Resistance цомог нь тэдний өмнөх цомог Black Holes and Revelations-н амжилтыг эвдэж Их Британид эхний долоо хоногтоо 148,000 хувь борлуулагдсан.Цомгийн эхний сингл "Uprising" нь The Resistance цомог худалдаанд гарахаас 7 хоногийн өмнө гарсан.9-р сарын 13нд Muse энэхүү дуугаа Нюрк хотноо болсон 2009 MTV Video Music Awards дээр дуулсан. Цомгийн аялан тоглолт болох "The Resistance Tour" 2009 оны 9-р сард Английн Дэвон-н Тэигнмунт хотын Seaside Rendezvous нэртэй газраас эхэлсэн. Энэ аялан тоглолтоороо тэд 2010 оны 4-р сард болсон Coachella фестивалд оролцсон.Мөн тэд 2010 оны 9-р сард Вэмблийн цэнгэлдэхэд 2 ч удаа тоглолтоо хийсэн.Muse мөн түүнчлэн [[U2]] хамтлагийн 360° Tour тоглолтонд нь хамтран оролцсон.KROQ-FM-н зохиосон байгуулсан "Breakfast with Muse Concert" нэвтрүүлэгт Muse-н аялан тоглолт хэр удаан үргэлжлэхийг асуусан асуултанд "Бид дараа жилийн сүүл хүртэл аялан тоглолтоо хийнэ,мөн бид бид U2-тай хамтарч тоглолтоо хийнэ.Европ дах аялан тоглолтоо дуусаад Австрали болон Азид тоглолтоо хийнэ ингээд дараа нь буцаад Америкт ирж нэмэлт хэд хэдэн тоглолт хийнэ.Энэ бидний хувьд Америкт хамгийн удаан үргэжлэх аялан тоглолт байх болно.Энэхүү тоглолтууд 2-р сарын сүүл 3-р сард эхлэнэ." гэж хариулжээ. [[File:Flickr - moses namkung - Muse-2.jpg|thumb|left|2009 оны 12-р сарын 11нд Бэллами Калифорниа мужийн Окланд-н Oracle Арэнад болсон тоглолтонд оролцож буй нь]] 2010 оны 1-р сард Muse Австрали болно Шинэ Зеландийн Аукландад эхлэн хэд хэдэн газар зохиогдож Пэртэд дуусдаг Big Day Out фестивалыг манлайлан оролцжээ.2010 оны 4-р сарын 17нд Muse Coachella фестивалыг манлайлан оролцсон.Мөн Muse 2010 оны Гластонбури фестивалыг Стив Вондер болон Гориллаз хамталгуудтай хамтран манлайлсан.Тэдний фестивал үүгээр ч дуусахгүй цаашлаад 2010 онд болсон Oxegen фэстивалыг Arcade Fire болон Eminem-тэй хамтран манлайлж,2010 оны Hovefestivalen,T in the park 2010 болон өөр олон фестивалуудад удаа дарааллан оролцсон ба түүний дотор Austin City Limits хөгжмийн фестивал багтаж байлаа.2010 оны 4-р сарын 20нд Muse Хойд Америкийн аялан тоглолтын хүрээн 14 газар тоглолтоо хийхээр болсноо зарлажээ.Тэд энэхүү тоглолтуудаа 2010 оны 9-р сараас 11-р сарын хооронд хийхээр төлөвлөжээ.4-р сарын 28нд нэмэлтээр хойд америкт 4 газар тоглолтоо хийхээр болсноо зарлажээ. 2010 оны 5-р сарын 7нд,Muse Twillghy киноны 3-р анги болох Eclipse-д зориулан дуу бүтээж байгаагаа мэдэгджээ.Энэхүү дуу "Neutron Star Collision (Love Is Forever)" нэртэйгээр 2010 оны 5-р сарын 17нд худалдаанд гарчээ.Энэ дуу нь тэдний Twilight кинонд багтсан 3дах дуу болжээ.Гластонбури 2010 фестивалд дээр Muse хамтлагийн тоглолтонд U2 хамтлагийн гитарчин The Edge гарч ирж "Where the Streets Have No Name" дууг хамтран тогложээ.Учир нь U2 хамтлаг тухан жилийн Гластонбури фестивалийг хамтлагийн ахлагч Bono-н нурууны гэмтлээс болж цуцлаад байсантай нь холбоотой ажээ.Ийнхүү хэд хэдэн гайхалтай амьд тоглолт хийсний дараагаар Muse 2010 оны 7-р сарын 2нд Лондон хотноо болсон O2 Silver Clef Award-с шагнал хүртжээ.Энэхүү шагналыг Рожэр Тайлор болон [[Queen]] хамтлагийн гитарчин Бриан Май нар гардуулжээ.Тайлор шагналыг гардуулах үеэрээ Muse-г "маргаангүй өнөө цагын хамгийн агуу амьд хамтлаг" хэмээн тодотгожээ. [[File:Muse at Outside Lands Music and Arts Festival 03.jpg|thumb|right|235px|2011 оны 8-р сарын 13нд Сан Франциско хотноо зохиогдсон Outside Lands Music and Arts Festival-н үеэр]] 2010 оны 9-р сарын 12нд Muse "Uprising" дуугаараа MTV Video Music Awards-с шилдэг тусгай эффэкт шагналын эзэн болжээ. 11-р сарын 21нд Muse American Music Awards-н Алтернатив Рок хөгжмийн төрөлд шилдэг хамтлаг шагналын эзэн болсон.12-р сарын 2нд Muse 53дах удаагийн Грэммийн шагналд 3 төрөлд нь дэвшиж улмаар 2011 оны 2-р сарын 13нд "The Resistance" цомгоороо шилдэг рок цомгийн шагналыг хүртжээ. The Resistance цомгийн АНУ дах амжилттай борлуулалт, радио цацалтууд дээр үндсэн Billboard 2010 оны шилдэг Алтернатив Рок хамтлагаар нэрлэжээ. The Resistance цомогт багтсан "Uprising", "Resistance" болон "Undisclosed Desires" дуунууд нь Billboard-н Алтернатив дууны жагсаалтанд нь 1, 6 болон 49-р байруудыг тус тус эзэлжээ. 2011 оны 7-р сарын 30нд Лос Анжелос хотноо L.A. Rising фестивалд Rage Against the Machine хамтлагийн дэмжин тоглолтоо хийсэн. Энэ үеэр Muse-с гадна Rise Against, Lauryn Hill, Immortal Technique болон El Gran Silencio зэрэг уран бүтээлчид Rage Against the Machine хамтлагийг дэмжин тоглолтоо хийжээ. 8-р сарын 13нд Muse Сан Фрациско хотноо зохион байгуулагдсан "Outside Lands Music and Arts Festival"-г манлайлан оролцжээ. Мөн Muse 2011 оны 8-р сард "Reading and Leeds Festival"-г тэргүүлэн оролцсон. Muse өөрсдийн Origin of Symmetry цомгийн 10 жилийн ойгоо тохиолдуулан аялан тоглолтууддаа цомгийн 11 дууг бүгдийг нь тоглож байжээ. Muse мөн 2011 оны 8-р сард болсон Lollapalooza фестивалыг тэргүүлэн оролцсон. = ''Live from Abbey Road'' = ===2012–13 он: ''The 2nd Law'' болон ''Live at Rome Olympic Stadium''=== 2011 оны 10-р сарын 18нд Billboard сэтгүүлд өгсөн ярилцлаганд, хамтлагийн менежер Антони Аддис Muse аль хэдийн Лондон хотноо 6 дахь цомгийн ажилдаа орсныг дурдаад тэднийг 2012 оны 10 сар гэхэд шинэ цомгоо гаргах бодолтой байгааг мэдэгджээ. Бэллами энэ цомгоо тоглоомоор "Христэд итгэгч рап гангстер, орчноо мэдсэн тэрслүү үзэлт dubstop ба нүүр хайлахаар мэтал Фламенго ковбой толгой эргүүлэгчүүдийн холимог" хэмээн твиттер хуудсаараа жиргэжээ. ==Уран бүтээлүүд== {{Main|Muse дискографи|Muse хамтлагийн дуунууд}} <!-- Үндсэн студи цомгууд --> * ''[[Showbiz (album)|Showbiz]]'' (1999) * ''[[Origin of Symmetry]]'' (2001) * ''[[Absolution (album)|Absolution]]'' (2003) * ''[[Black Holes and Revelations]]'' (2006) * ''[[The Resistance (album)|The Resistance]]'' (2009) * ''[[The 2nd Law]]'' (2012) * ''[[Drones (Muse album)|Drones]]'' (2015) * ''Simulation Theory'' (2018) * ''Will of the People'' (2022) * ''The Wow! Signal'' (2026) == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Арт рок хамтлаг]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Их Британийн хамтлаг]] [[Ангилал:Инди рок хамтлаг]] [[Ангилал:Muse хамтлаг| ]] [[Ангилал:Рок хамтлаг]] 5xt9g5oa4f4kb4dvxm0mbejg917tjkp 0 52444 866372 866283 2026-08-17T05:55:46Z Zorigt 49 866372 wikitext text/x-wiki '''Сайнхүүгийн Ганбаатар''' нь 1970 оны 7 сарын 30-нд төрсөн. Монголын улс төрч юм. Тэрээр 2012-2016 онд Дархан-Уул аймагт бие даан нэр дэвшиж сонгогдон Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажилласан бол 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшин өрсөлджээ. == Төгссөн сургууль, мэргэжил == * 1988-1989 МУИС-ийг Германы инженерийн хэлний бэлтгэл төгссөн * 1989-1991 онд Монгол улсын Политехникийн их сургуулийг Геологийн факультетад сурсан. * 1991-1994 он Кемерево хотын Уул уурхайн их сургуулийг Геофизикийн инженер техникийн ухааны магистрантурт сурсан. * 1994-1998 онд Хамерсмит вест лондон коллежийг HND бизнес санхүүгийн удирдлагын ангид сурсан. *2010 онд Хөдөлмөрийн дээд сургууль, Хөдөлмөрийн эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны магистр төгссөн == Ажилласан байдал, хугацаа == * 1997-2000 он Хаан банкинд дадлагын менежер * 2001-2002 он Тусгай активын газрын захирал * 2002-2003 он СЭЗДС-д багш * 2003-2004 он Удирдлагын академид багш * 2005-2006 он УИХ дахь нийгэм эдийн засгийн зөвлөх * 2005-2007 оны 4 дүгээр сар хүртэл Эрс-Шинэчлэл хөдөлгөөний тэргүүн * 2006-2007 оны 4 сар хүртэл Үндэсний Соёмбо хөдөлгөөний удирдагч * 2004 оноос Монголын лектор төвийн хүндэт ерөнхийлөгч * 2007 оноос Монголын боловсрол, шинжлэх ухааны ҮЭ-үүдийн холбооны болон МҮЭ-ийн холбооны ерөнхийлөгч * 2009 онд Монголын Хөнгөн атлетикийн холбооны дэд ерөнхийлөгч * 2012-2016 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2020-2024 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн * 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Аж үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хорооны дарга == ОУ-ын сонгуульт ажил == * 2007 онд Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Гүйцэтгэх зөвлөлийн орлогч гишүүн * Олон Улсын ҮЭ-ийн холбооны Ази Номхон далайн байгууллагын ерөнхий зөвлөлийн гишүүн == Эрдмийн зэрэг, цол == * Магистр, Техникийн ШУ-ны доктор, профессор, Академич == Гавьяа шагнал == * Ард түмний гавьяат тэмцэгч * Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан * 2009 оны шилдэг улс төрийн зүтгэлтэн, шилдэг эдийн засагч * ҮЭ-ийн хүндэт тэмдэг * Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны хүндэт жуух бичигтэн ==С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн== {{main|С.Ганбаатарын С.Баярцогттой хийсэн телевизийн шууд мэтгэлцээн}} ==Гадны холбоосууд== *https://web.archive.org/web/20150821064949/http://ganbaatar.parliament.mn/about/brief-history/categories/1063/pages/742 {{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын улс төрч‎]] [[Ангилал:2012 онд УИХ-д сонгогдсон гишүүд]] [[Ангилал:Монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Ганбаатар, Сайнхүүгийн}} mxvwzkh4fn69sxpphwquui8vbbxkv60 0 53024 866359 863129 2026-08-17T00:01:30Z Esambuu 42335 866359 wikitext text/x-wiki [[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ. ==Синглүүдийн борлуулалт== === Их Британи {{flagicon|GBR}}=== Гэрчилгээний тайлбар : Platinum - 600,000-с дээш Gold - 400,000-с дээш Silver - 200,000-с дээш {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !rowspan="2"|{{Abbr|No.|Number}} !rowspan="2"|Дууны нэр !rowspan="2" | Уран бүтээлч !rowspan="2" | Багтсан цомог !rowspan="2" | Оргил<br />амжилт !rowspan="2" | Худалдаанд гарсан он !colspan="3" | Борлуулалт (Sales) !rowspan="2" | Гэрчилгээ !rowspan="2" | Гэрчилгээ авсан огноо !rowspan="2" ! scope="col"| Нийт<br/>(Total Units) |- !|Физик<br/>(Physical) !|Дижитал<br/>(Digital) !|Стрим<br/>(Streaming) |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Viva la Vida]]'' | Coldplay | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 911,000 | style="text-align:center;"| 304 | style="text-align:center;"| 7× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/01/30 | style="text-align:center;"| 4,200,000<ref name="2025AugustSales">{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}</ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Yellow]]'' | Coldplay | [[Parachutes]] | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 170,000 | style="text-align:center;"| 447,000 | style="text-align:center;"| 294 | style="text-align:center;"| 6× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/08/29 | style="text-align:center;"| 3,612,965<ref name="2025AugustSales"></ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[Something Just Like This]]'' | The Chainsmokers & [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 320,000 | style="text-align:center;"| 320 | style="text-align:center;"| 6× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/07/24 | style="text-align:center;"| 3,600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | Coldplay | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 352,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 5× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/05/08 | style="text-align:center;"| 3,000,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''[[Fix You]]'' | Coldplay | [[X&Y]] | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 727,508 | style="text-align:center;"| 215 | style="text-align:center;"| 5× Platinum | style="text-align:center;"| 2026/05/15 | style="text-align:center;"| 3,000,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''[[Paradise]]'' | Coldplay | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 1,000,000 | style="text-align:center;"| 81.8 | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/09/27 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''[[The Scientist]]'' | Coldplay | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 373,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/03/07 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | Coldplay | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 302,000 | style="text-align:center;"| 150.6 | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/05/23 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 7 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 358,763<ref>{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}</ref> | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 4× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/10/03 | style="text-align:center;"| 2,400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''[[Clocks]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 9 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 290,000+ | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/05/17 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''[[Princess of China]]'' | Coldplay ft. Rihanna | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2012 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 565,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/08/16 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''[[Christmas Lights]]'' | Coldplay | Christmas Lights | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 30.6<ref>{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}</ref> | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2024/12/06 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''[[Sparks]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 18 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2× Platinum | style="text-align:center;"| 2025/12/12 | style="text-align:center;"| 1,200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''[[Magic]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 250,000+ | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2017/04/07 | style="text-align:center;"| 709,000<ref name="2018SalesArchive"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''[[Everglow]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 52 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2020/11/13 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''[[My Universe]]'' | Coldplay x [[BTS]] | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2023/01/06 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| 326,000 | style="text-align:center;"| N/A | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2021/04/02 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="2018SalesArchive"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''[[Higher Power]]'' | Coldplay | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2023/06/23 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''[[Charlie Brown]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 22 | style="text-align:center;"| 2012 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2024/09/13 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="BPI"/> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 20 | ''[[Speed of Sound]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 260,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2024/12/13 | style="text-align:center;"| 600,000<ref name="BPI">{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}</ref> |- ! scope=row style="text-align:center;"| 21 | ''[[Trouble]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2025/01/09 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 22 | ''[[In My Place]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 101,000 | style="text-align:center;"| 99,000 | style="text-align:center;"| 19.5 | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2025/08/29 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 23 | ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]'' | Coldplay | [[Moon Music]] | style="text-align:center;"| 16 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Platinum | style="text-align:center;"| 2026/01/30 | style="text-align:center;"| 600,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 24 | ''[[Up&Up]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 71 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2024/02/16 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 25 | ''[[Orphans]]'' | Coldplay | [[Everyday Life]] | style="text-align:center;"| 27 | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2025/03/07 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 26 | ''[[Violet Hill]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 8 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 230,000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2025/04/11 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 27 | ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 173 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2026/04/17 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 28 | ''[[We Pray]]'' | Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini | Moon Music | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Gold | style="text-align:center;"| 2026/05/01 | style="text-align:center;"| 400,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 29 | ''[[Talk]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2020/01/24 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 30 | ''[[Don't Panic]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 130 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2022/09/16 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 31 | ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 48 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2021/04/09 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 32 | ''[[Shiver]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 35 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2023/05/26 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 33 | ''[[Let Somebody Go]]'' | Coldplay X Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/02/23 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 34 | ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 100 | style="text-align:center;"| 2003 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/06/07 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 35 | ''[[Birds]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 156 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2024/06/21 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 36 | ''Green Eyes'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2025/05/02 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 37 | ''[[Lost!]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 54 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2025/07/25 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 38 | ''[[All My Love]]'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 43 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| Silver | style="text-align:center;"| 2026/02/06 | style="text-align:center;"| 200,000 |- ! scope=row style="text-align:center;"| 39 | ''Fun'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 164 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 40 | [[Hurts Like Heaven]] | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 157 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 41 | ''Army of One'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 198 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 42 | [[Miracles (Someone Special)]] | Coldplay & Big Sean | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 54 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 43 | ''[[Life in Technicolor II]]'' | Coldplay | [[Prospekt's March]] | style="text-align:center;"| 28 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 44 | ''[[Atlas]]'' | Coldplay | The Hunger Games Soundtrack | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2013 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |- ! scope=row style="text-align:center;"| 45 | ''[[The Hardest Part]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2006 | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| |} ===АНУ {{flagicon|USA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо<br/> ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Something Just Like This]]'' | The Chainsmokers & [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 10,000,000 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Viva la Vida]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 5,000,000<ref>{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum & Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}</ref> | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 4,000,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;"| 25 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 5,000,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | ''[[Yellow]]'' | [[Coldplay]] | [[Parachutes]] | style="text-align:center;" | 48 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 4,000,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | ''[[The Scientist]]'' | [[Coldplay]] | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 4,000,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8 | ''[[Paradise]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 15 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | ''[[Fix You]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 59 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 3,000,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10 | ''[[Clocks]]'' | [[Coldplay]] | [[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" | 29 | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 2,000,000 | style="text-align:center;" | 2x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | ''[[Magic]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 1,000,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !12 |[[My Universe]] |[[Колдплей]] X BTS |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" | 1 | style="text-align:center;" | 2021 | style="text-align:center;" | 1,000,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13 | ''[[Speed of Sound]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 8 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 500,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Австрали {{flagicon|AUS}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо<br/>(мэдэгдэж байгаагаар) ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''[[Something Just Like This]]'' | [[Coldplay]] | [[Kaleidoscope (EP)]] | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 1,190,000 | style="text-align:center;"| 17x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2 | ''[[Viva la Vida]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 630,000 | style="text-align:center;" | 9x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3 | ''[[Yellow]]'' | [[Coldplay]] | [[Parachutes]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 630,000 | style="text-align:center;" | 9x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 24 | style="text-align:center;" | 2016 | style="text-align:center;" | 560,000 | style="text-align:center;" | 8x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 560,000 | style="text-align:center;" | 8x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6 | ''[[Paradise]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 420,000 | style="text-align:center;" | 6x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7 | ''[[Fix You]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 25 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 420,000 | style="text-align:center;" | 6x Platinum |- !8 |[[The Scientist]] |[[Coldplay]] |[[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" |40 | style="text-align:center;" |2002 | style="text-align:center;" |420,000 | style="text-align:center;" |6x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9 | ''[[Magic]]'' | [[Coldplay]] | [[Ghost Stories]] | style="text-align:center;" | 5 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 280,000 | style="text-align:center;" | 4x Platinum |- !10 |[[Clocks]] |[[Coldplay]] |[[A Rush of Blood to the Head]] | style="text-align:center;" |28 | style="text-align:center;" |2002 | style="text-align:center;" |280,000 | style="text-align:center;" |4x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | [[Coldplay]] | [[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | 20 | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 210,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- !12 |[[Sparks]] |Coldplay |[[Parachutes]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |2000 | style="text-align:center;" |140,000 | style="text-align:center;" |2x Platinum |- !13 |[[Higher Power]] |Coldplay |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" |44 | style="text-align:center;" |2021 | style="text-align:center;" |70,000 | style="text-align:center;" |Platinum |- !14 |[[Orphans]] |Coldplay |[[Everyday Life]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |2019 | style="text-align:center;" |70,000 | style="text-align:center;" |Platinum |- !15 |[[Everglow]] |Coldplay |[[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !16 |[[Up&Up]] |Coldplay |[[A Head Full of Dreams]] | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | [[Coldplay]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 14 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !18 |My Universe |Coldplay |[[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | 2021 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- !19 |[[Christmas Lights]] |Coldplay | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" | 2010 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20 | ''[[Speed of Sound]]'' | [[Coldplay]] | [[X&Y]] | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21 | ''[[Princess of China]]'' | [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]] | [[Mylo Xyloto]] | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22 | ''Feels Like I'm Falling in Love'' | [[Coldplay]] | Moon Music | style="text-align:center;" | 54 | style="text-align:center;" | 2024 | style="text-align:center;" | 70,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23 | ''[[Violet Hill]]'' | [[Coldplay]] | [[Viva la Vida or Death and All His Friends]] | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 35,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Итали {{flagicon|ITA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1 | ''[[Viva la Vida]]'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2008 | style="text-align:center;" | 500,000 | style="text-align:center;" | 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''[[Hymn for the Weekend]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''[[Something Just Like This]]'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 350,000 | style="text-align:center;"| 7x Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4 | ''[[Fix You]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;" | 13 | style="text-align:center;" | 2005 | style="text-align:center;" | 300,000 | style="text-align:center;" | 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''[[Yellow]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 300,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''[[Adventure of a Lifetime]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''[[My Universe]]'' | Coldplay x BTS | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| 29 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''[[A Sky Full of Stars]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''[[The Scientist]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to the Head | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''[[Up&Up]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 32 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''[[Higher Power]]'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 52 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''[[Paradise]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''[[Magic]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''[[Christmas Lights]]'' | Coldplay | N/A | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 70,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 58 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''[[Ink]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''[[Clocks]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2003 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''[[Everglow]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2016 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''[[Speed of Sound]]'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20 | Sparks | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21 | [[Let Somebody Go]] | [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]] | [[Music of the Spheres]] | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 50,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22 | ''[[In My Place]]'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;" | 4 | style="text-align:center;" | 2002 | style="text-align:center;" | 35,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23 | ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 3 | style="text-align:center;" | 2011 | style="text-align:center;" | 30,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24 | ''[[Princess of China]]'' | Coldplay ft. Rihanna | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 30,000 | style="text-align:center;" | Platinum |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25 | ''[[Birds]]'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26 | ''[[Fun]]'' | Coldplay ft. Tove Lo | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | 2015 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 27 | ''[[Trouble]]'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;" | 16 | style="text-align:center;" | 2000 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 28 | ''[[Miracles (Someone Special)]]'' | Coldplay ft. Big Sean | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;" | 76 | style="text-align:center;" | 2017 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 29 | ''[[Orphans]]'' | Coldplay | [[Everyday Life]] | style="text-align:center;" | 55 | style="text-align:center;" | 2019 | style="text-align:center;" | 25,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 30 | ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;" | 2 | style="text-align:center;" | 2014 | style="text-align:center;" | 15,000 | style="text-align:center;" | Gold |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 31 | ''[[Charlie Brown]]'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;" | 31 | style="text-align:center;" | 2012 | style="text-align:center;" | 15,000 | style="text-align:center;" | Gold |} ===Герман {{flagicon|GER}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 1,200,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Viva la Vida or Death And All His Friends | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 900,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 11 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 800,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Fix You'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 99 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 26 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Fix You'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 65 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 400,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 600,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Christmas Lights'' | Coldplay | Christmas Lights - Single | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 300,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''My Universe'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 35 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 270,000 | style="text-align:center;"| 9x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Viva la Vida or Death And All His Friends | style="text-align:center;"| 16 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 210,000 | style="text-align:center;"| 7x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Fix You'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 6x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 6x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 6x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 150,000 | style="text-align:center;"| 5x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 12 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Sparks'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 90,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Magic'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''My Universe'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''Everglow'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''Every Teardrop is a Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''Trouble'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 36 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''Christmas Lights'' | Coldplay | - | style="text-align:center;"| 34 | style="text-align:center;"| 2010 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''Speed of Sound'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 13 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 19 | ''feelslikeimfallinginlove'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 20 | ''In My Place'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| 24 | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 21 | ''Violet Hill'' | Coldplay | Viva la Vida or Death and All His Friends | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 22 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 23 | ''Midnight'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 11 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 24 | ''Orphans'' | Coldplay | Everyday Life | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 25 | ''Don't Panic'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 26 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 27 | ''Charlie Brown'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 28 | ''Let Somebody Go'' | Coldplay X Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 29 | ''A Head Full of Dreams'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 30 | ''Green Eyes'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 31 | ''We Pray'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 21 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 32 | ''Talk'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 20 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 15,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Франц {{flagicon|FRA}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Something Just Like This'' | Coldplay & The Chainsmokers | Kaleidoscope EP | style="text-align:center;"| 17 | style="text-align:center;"| 2017 | style="text-align:center;"| 333,333 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''My Universe'' | Coldplay X BTS | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 33 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 333,333 | style="text-align:center;"| Diamond |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''WE PRAY'' | Coldplay feat. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, TINI | Moon Music | style="text-align:center;"| 45 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 98 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''feelslikeimfallinginlove'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 66 | style="text-align:center;"| 2024 | style="text-align:center;"| 200,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Moon Music | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Adventure of A Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Orhpans'' | Coldplay | Everyday Life | style="text-align:center;"| 172 | style="text-align:center;"| 2019 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Let Somebody Go'' | Coldplay x Selena Gomez | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 115 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ===Испани {{flagicon|ESP}}=== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col"| {{Abbr|No.|Number}} ! scope="col"| Дууны нэр ! scope="col"| Уран бүтээлч ! scope="col"| Багтсан цомог ! scope="col"| Оргил<br />амжилт ! scope="col"| Худалдаанд гарсан<br />он ! scope="col"| Борлуулагдсан тоо ! scope="col"| Гэрчилгээ |- ! scope=row style="text-align:center;"| 1 | ''Viva la Vida'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 2008 | style="text-align:center;"| 680,000 | style="text-align:center;"| 8x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 2 | ''Yellow'' | Coldplay | Parachutes | style="text-align:center;"| 59 | style="text-align:center;"| 2000 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 3 | ''A Sky Full of Stars'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 4 | ''Hymn for the Weekend'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 240,000 | style="text-align:center;"| 4x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 5 | ''Fix You'' | Coldplay | X&Y | style="text-align:center;"| 6 | style="text-align:center;"| 2005 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 6 | ''The Scientist'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 180,000 | style="text-align:center;"| 3x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 7 | ''Adventure of a Lifetime'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 10 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 80,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 8 | ''Paradise'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 5 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 120,000 | style="text-align:center;"| 2x Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 9 | ''Sparks'' | Parachutes | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 100,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 10 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 11 | ''Clocks'' | Coldplay | A Rush of Blood to The Head | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2002 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 12 | ''Higher Power'' | Coldplay | Music of the Spheres | style="text-align:center;"| 72 | style="text-align:center;"| 2021 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 13 | ''Magic'' | Coldplay | Ghost Stories | style="text-align:center;"| 3 | style="text-align:center;"| 2014 | style="text-align:center;"| 60,000 | style="text-align:center;"| Platinum |- ! scope=row style="text-align:center;"| 14 | ''Everglow'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| 23 | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 15 | ''Every Teardrop is A Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 16 | ''Every Teardrop is A Waterfall'' | Coldplay | Mylo Xyloto | style="text-align:center;"| 4 | style="text-align:center;"| 2011 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 17 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |- ! scope=row style="text-align:center;"| 18 | ''Up&Up'' | Coldplay | A Head Full of Dreams | style="text-align:center;"| - | style="text-align:center;"| 2015 | style="text-align:center;"| 30,000 | style="text-align:center;"| Gold |} ==Холбоосууд== {{Reflist}} {{Coldplay}} [[Ангилал:Coldplay]] 3fi80kdw6xxql6rr87b3thsrduauv97 0 127345 866361 858370 2026-08-17T02:39:21Z CommonsDelinker 211 [[File:FIFA_World_Cup_wordmark.svg]]-г [[File:FIFA_World_Cup_wordmark_(2006-2023).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 866361 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Олон Улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн | tourney_name = Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | year = 2026 | other_titles = 2026 FIFA World Cup<br />Copa Mundial de la FIFA 2026<br />Coupe du Monde FIFA 2026 | image = [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark (2006-2023).svg|thumbnail]] | size = {{Logo size|FIFA trophy}} | caption = ''We Are 26'' <br /> ''Somos 26'' <br /> ''Nous Sommes 26'' | country = Канад | country2 = Мексик | country3 = АНУ | dates = 6 сарын TBD<!--OPENING MATCH DATE IS NOT YET CONFIRMED--> – 7 сарын 19<ref>{{cite magazine |location=Zürich |url=https://digitalhub.fifa.com/m/546e6a37e667ba2b/original/-1840_Updates-on-the-Men-s-and-Women-s-International-Match-Calendars.pdf |title=Updates on the Men's and Women's International Match Calendars |magazine=FIFA Circular Letter |publisher=[[FIFA]] |number=1840 |date=April 6, 2023 |access-date=April 11, 2023 |quote=The final of the FIFA World Cup 2026 will take place on 19 July 2026, with the date of the opening match to be confirmed in due course. |archive-date=April 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230411173502/https://digitalhub.fifa.com/m/546e6a37e667ba2b/original/-1840_Updates-on-the-Men-s-and-Women-s-International-Match-Calendars.pdf |url-status=live }}</ref> | confederations = 6 | num_teams = 48 | venues = 16 | cities = 16 | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[2022 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2022]] | nextseason = ''[[2030 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2030]]'' }} '''2026 оны Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн''' нь 23 дахь удаагийн хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн бөгөөд сүүлийн хэсэг нь 2026 оны 6, 7-р сард болно. Шигшээ тоглолт 7-р сарын 19-нд болно гэж төлөвлөж байгаа ажээ. Анхандаа эцсийн шатанд 32 баг оролцох ёстой байсан бол 2017 оны 1-р сарын 10-нд [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн ерөнхийлөгч [[Жанни Инфантино]] оролцогчдын тоог 48 болгон нэмэгдүүлсэн тухай зарласан байна. 2018 оны 6-р сарын 13-ны өдөр Оросын [[Москва]] хотноо болсон ДАШТ-ий өмнөхөн болсон ФИФА-гийн 68-р Конгрессын хурлаар тэмцээний болох хотуудын талаар шийдвэр гаргасан. 2022 оны 6-р сард ДАШТ-ий тоглолтууд болох хотуудыг нэрлэсэн байна. Тоглолтууд АНУ-11, Мексик-3, Канад-2, нийт 16 хотод болно. ДАШТ-ий тоглолтууд- '''1.''' [[Мексик]] улсын- [[Мехико]], [[Гуадалахара]], [[Монтеррей]], '''2.''' [[Канад|Канадын]] -[[Торонто]], [[Ванкувер]], '''3.''' [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын -[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] (Ист Рутерфорд), [[Филадельфи]], [[Бостон]], [[Атланта]], [[Майами]], [[Хьюстон]], [[Даллас]], [[Лос-Анжелес|Лос- Анжелес]], [[Сан-Франциско]], [[Канзас Сити]], [[Сиэтл]] зэрэг хотуудад болно. == Гадаад холбоос == {{commons category|FIFA World Cup 2026|2026 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} == Эшлэл == {{reflist}} <nowiki/><nowiki/>{{Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} [[Ангилал:2026 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн| ]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|#2026]] cq44qcfwyl8qj5ngeo1ctz5ky72676f 0 147087 866344 864240 2026-08-16T12:46:53Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ Zassan 866344 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2022 Рашаант}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Баян-Өндөр}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх юм. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн “Сумын начин” цол хүртсэн. !64 |- !2022 |Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Цэцэрлэг сум]] 61dhxm3m4wz140a1nxfavbfavz0uhmt 866345 866344 2026-08-16T12:47:24Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ Z 866345 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Баасандоржийн Цэрэндаш|image=|caption=|birth_date={{birth date and age|1998|2|9}}|birth_place=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=180 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Архангай аймаг]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2022|title3=Сумын начин|title_year3=2022|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-7-14|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2022 Рашаант}} {{Медаль|Мөнгө|2022 Баян-Өндөр}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Баасандоржийн Цэрэндаш''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Боловсрол == Тэрээр 2020 онд Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургуулийг Багш, дасгалжуулагч мэргэжлээр Боловсролын бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн “Сумын начин” цол хүртсэн. !64 |- !2022 |Хөвсгөл аймгийн Рашаант сумын баяр наадамд зургаа давж түрүүлэн "Сумын заан” цол хүртсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Цэрэндаш, Баасандоржийн}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Цэцэрлэг сум]] mu96dtpjaf42sw0fc53ulth1fvn87qf 0 147088 866341 862371 2026-08-16T12:33:59Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Амжилт нэмсэн*/ 866341 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Цэдэнбалжирын Баярсайхан |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|2001|8|29}}|birth_place= [[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2021|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-8-16|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Тэс}} {{Медаль|Мөнгө|2025 Улаангом}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Цэдэнбалжирын Баярсайхан''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2021 | Увс аймгийн Тэс сумын цол олгох барилдаанд түрүүлж “Сумын заан” цол хүртсэн. !Тойрог |- !2024 |Увс аймгийн Тэс сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |- !2025 |Увс аймгийн Улаангом сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Цэдэнбалжир}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Тэс сум]] 3ne2qvhf9lfvkj1v69com0k36ln6jix 866342 866341 2026-08-16T12:36:08Z Temuugen Naranbaatar 100578 /* */ Нэмэлт мэдээлэл 866342 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Цэдэнбалжирын Баярсайхан |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|2001|8|29}}|birth_place= [[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2021|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-8-16|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Тэс}} {{Медаль|Мөнгө|2025 Улаангом}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Цэдэнбалжирын Баярсайхан''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2021 | Увс аймгийн Тэс сумын цол олгох барилдаанд түрүүлж “Сумын заан” цол хүртсэн. !Тойрог |- !2024 |Увс аймгийн Тэс сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |- !2025 |Увс аймгийн Улаангом сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Цэдэнбалжир}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Тэс сум]] 68559mwoqtq3lkdiun6626sez4wfpxi 866343 866342 2026-08-16T12:38:31Z Temuugen Naranbaatar 100578 /*Төрсөн нутаг зассан*/ 866343 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх|name= Цэдэнбалжирын Баярсайхан |image=|caption=|birth_date={{birth date and age|2001|8|29}}|birth_place= [[Увс аймаг]], [[Улаангом сум]] |death_date=|death_place=|death_cause=|monuments=|height=175 см|weight=|spouse=|children=|дуурьсгасан=[[Увс аймаг]], [[Тэс сум (Увс)|Тэс сум]]|wrestling_title=[[Аймгийн начин]]|title1=[[Аймгийн начин]]|title_year1=2026|title2=[[Сумын заан]]|title_year2=2021|title3=|title_year3=|title4=|title_year4=|түрүүлсэн=|шөвгөрсөн=|updated=2026-8-16|даншигшөвөг=|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|Сумын баяр наадам}} {{Медаль|Мөнгө|2024 Тэс}} {{Медаль|Мөнгө|2025 Улаангом}} |title5=|title_year5=|title6=|title_year6=|title7=|title_year7=}} '''Цэдэнбалжирын Баярсайхан''' нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Тэс сум (Увс)|Тэс]] сумын уугуул, [[Орхон аймаг|Орхон]] аймгийн Баян-Өндөр сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн [[Аймгийн начин|аймгийн начин]] цолтой бөх. Мөн [[Чөлөөт бөх|чөлөөт бөхийн]] спортын мастер юм. == Амжилт == === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2026 |Орхон аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн "Аймгийн начин" цол хүртсэн. !256 |} === Сумын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2021 | Увс аймгийн Тэс сумын цол олгох барилдаанд түрүүлж “Сумын заан” цол хүртсэн. !Тойрог |- !2024 |Увс аймгийн Тэс сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |- !2025 |Увс аймгийн Улаангом сумын баяр наадамд тав давж үзүүрлэн чимэг нэмсэн. !64 |} {{DEFAULTSORT:Баярсайхан, Цэдэнбалжир}} [[Ангилал:Аймгийн начин]] [[Ангилал:Тэс сум]] reizvt050iqijyzkyek7v2qve0ekb5f 0 147973 866374 866249 2026-08-17T05:56:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 866374 wikitext text/x-wiki [[Файл:João Havelange.jpg|thumb]] '''Жоа́о Авела́нж''' ([[Португал хэл|порт.]] ''João Havelange''), жинхэнэ нэр нь '''Жан-Мари́ Фосте́н Годфруа́ де Авла́нж''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Jean-Marie Faustin Godefroid de Havelange''; 1916 оны 5-р сарын 8-нд [[Рио-де-Жанейро]] хотод төрсөн— 2016 оны 8-р сарын 16-нд Рио-де-Жанейрод нас барсан) — Спортын зүтгэлтэн, [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн 7 дахь ерөнхийлөгч (1974-1998). 1998 онд ФИФА-гийн "Хүндэт ерөнхийлөгч"-өөр сонгогдсон. == Намтар == Ж.Авеланж Бразилийг төлөөлж хоёр олимпийн наадамд оролцсон: 1936 онд Берлинд болсон усанд сэлэлтийн тамирчин, 1952 онд Бразилийн усан поло багийн гишүүнээр. Берлинд тэрээр 400 метр болон 1500 метрийн чөлөөт сэлэлтийн төрөлд хоёуланд нь өрсөлдсөн. 1952 онд Хельсинкид Бразилийн баг 13-р байранд орсон. Өмнөх жил нь тэрээр Пан Америкийн анхны наадамд Бразилийн багийн хамт мөнгөн медаль хүртсэн. Тэрээр "Флуминенсе" усан поло клубт тоглож байсан. Хөнгөн атлетикийн спортоос зодог тайлаад тэрээр захиргааны ажилд шилжсэн: 1955-1963 онд Бразилийн Үндэсний Олимпийн Хорооны гишүүн, 1963-2011 онд [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ]]-ны гишүүн байсан. 1974 онд тэрээр ФИФА-гийн 7 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод хөлбөмбөгийг дэлхий даяар идэвхтэй сурталчилж, Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцогчдын тоог Ази, Африкийн багуудыг оролцуулан өргөжүүлсэн. bz504x3lbjosinvt8i16fvzsfbv01kr 0 147983 866371 866318 2026-08-17T05:53:49Z Zorigt 49 866371 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын “Тэргүүн хатагтай”''' (First Lady) гэх нэршил болон ойлголт нь 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтөөс хойш, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтсоноор албан ёсоор хэрэглэгдэж эхэлсэн. '''[[Шаравын Цэвэлмаа]]-''' Пунсалмаагийн Очирбат 1990 – 1997 онуудад онуудад Ерөнхийлөгч байхад анхны тэргүүн хатагтай байсан. "Буян" санг үүсгэн байгуулж, хүмүүнлэгийн үйлсэд оролцож байсан. '''[[Азадсүрэнгийн Оюунбилэг]]-''' Нацагийн Багабандийг 1997 – 2005 онуудад Ерөнхийлөгч байхад "Хүний төлөө" санг тэргүүлж, өнчин ядуу хүүхдүүд, эмэгтэйчүүдэд туслах ажлыг өрнүүлсэн Монгол Улсын Гавьяат багш цолтой. '''[[Ононгийн Цолмон]]-''' Намбарын Энхбаярыг 2005 – 2009 онуудад Ерөнхийлөгч байхад тэргүүн хатагтай байсан "Хөгжил-Ариусгал" санг удирдан, соёл урлаг, боловсрол болон эрүүл мэндийн салбарт сайн үйлсийн аянууд зохион байгуулсан. '''[[Хажидсүрэнгийн Болормаа]]-''' Цахиагийн Элбэгдорж 2009 – 2017 онуудад Ерөнхийлөгч байхад тэргүүн хатагтай байсан бөгөөд "Болор" санг байгуулж өнчин хүүхдүүдэд тусалсан. Мөн хорт хавдартай тэмцэх "Итгэл-Хавдаргүй Монгол" санг идэвхтэй ажиллуулсан. ''(Тэргүүн хатагтайгүй)'' Халтмаагийн Баттулга 2017 – 2021 онуудад Ерөнхийлөгч байхад гэргий орос гаралтай Анжелика Давааин байсан ч тэрбээр Монголд амьдраагүй, олон нийтийн арга хэмжээнд оролцоогүй тул энэ хугацаанд тэргүүн хатагтайн суудал хоосон байсанд тооцогддог. '''[[Лувсандоржийн Болорцэцэг]]-''' Ухнаагийн Хүрэлсүх 2021 – 2027 онд онуудад Ерөнхийлөгч байх хугацаанд тэргүүн хатагтай байсан Цэцэрлэгийн багш мэргэжилтэй. Төрийн албан ёсны айлчлал, ёслолын арга хэмжээнүүдэд Ерөнхийлөгчийг дагалдан оролцдог. 6q8bhwrvd9r1rmwb86nxsioqqx0k2fj 0 147984 866369 866320 2026-08-17T05:50:46Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Ононгийг Цолмон]] to [[Ононгийн Цолмон]] without leaving a redirect 866320 wikitext text/x-wiki '''Ононгийг Цолмон''' (1959 он орчим [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] гэргий бөгөөд 2005-2009 онд Монгол Улсын тэргүүн хатагтай байв. == Намтар == О.Цолмонгийн өвөг эцэг [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлтэнд өртөж МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын албанаас бууж Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын Мод боловсруулах комбинатын дарга болж байжээ. Энэ үед О.Цолмон дунд сургуулийн дөрөвдүгээр анги хүртлээ Тосонцэнгэлд суралцсан гэдэг. 1978-1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Плехановын нэрэмжит Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр сурч төгсөөөд удалгүй буюу 1980-аад оны дундуур Н.Энхбаяртай гэрлэсэн. Н.Энхбаяр 1985 онд МАХН-ын гишүүнээр элсэж, 1992 онд УИХ-д сонгогдож, Засгийн газрын гишүүн Соёлын сайдаар ажиллаж байх үеэс эхлэн эхнэр О.Цолмон нь төрийн хэрэгт байнга оролцдог байсан гэдэг. 2005 онд Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа эхнэ О.Цолмонг Тагнуулын ерөнхий газрын даргын зөвлөхөөр томилсон бөгөөд долоохон хоног ажилласан гэдэг. О.Цолмон “Ерөөл сан”-гийн тэргүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд тус сан хараа хяналтгүй, эмзэг бүлгийн хүүхдүүдэд тусалдаг байсан ажээ. 2016 онд О.Цолмон нь УИХ-ын сонгуулийн 75 дугаар тойрогт нэр дэвшиж СЕХ-ноос үнэмлэхээ гардан авч байсан боловч гараагүй байна. Тэргүүн хатагтай асан Ононгийн Цолмон нь сүүлийн жилүүдэд улс төрийн ил тод үйл ажиллагаанаас хөндийрч, хувийн амьдрал болон гэр бүлдээ цаг хугацаагаа зарцуулах болж нам жим амьдарч байна. == Гэр бүл == Тэрээр Н.Энхбаяртай гэрлэж 4 хүүхэдтэй. Ууган хүү Энхбаярын Батшугар нь Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн, эдийн засагч, санхүүч мэргэжилтэй. Э.Батшугар Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд, Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байна. o1k0cahje8o5wn3ygryeju5s0yv2qs5 866370 866369 2026-08-17T05:52:53Z Zorigt 49 866370 wikitext text/x-wiki '''Ононгийн Цолмон''' (1959 он орчим [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] гэргий бөгөөд 2005-2009 онд Монгол Улсын тэргүүн хатагтай байв. == Намтар == О.Цолмоны өвөг эцэг [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлтэд өртөж МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын албанаас бууж Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын Мод боловсруулах комбинатын дарга болж байжээ. Энэ үед О.Цолмон дунд сургуулийн дөрөвдүгээр анги хүртлээ Тосонцэнгэлд суралцсан гэдэг. 1978-1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын Плехановын нэрэмжит Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр сурч төгсөөд удалгүй буюу 1980-аад оны дундуур Н.Энхбаяртай гэрлэсэн. Н.Энхбаяр 1985 онд МАХН-ын гишүүнээр элсэж, 1992 онд УИХ-д сонгогдож, Засгийн газрын гишүүн Соёлын сайдаар ажиллаж байх үеэс эхлэн эхнэр О.Цолмон нь төрийн хэрэгт байнга оролцдог байсан гэдэг. 2005 онд Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа эхнэр О.Цолмоныг Тагнуулын ерөнхий газрын даргын зөвлөхөөр томилсон бөгөөд долоохон хоног ажилласан гэдэг. О.Цолмон “Ерөөл сан”-гийн тэргүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд тус сан хараа хяналтгүй, эмзэг бүлгийн хүүхдүүдэд тусалдаг байсан ажээ. 2016 онд О.Цолмон нь УИХ-ын сонгуулийн 75 дугаар тойрогт нэр дэвшиж СЕХ-ноос үнэмлэхээ гардан авч байсан боловч сонгогдоогүй байна. Тэргүүн хатагтай асан Ононгийн Цолмон нь сүүлийн жилүүдэд улс төрийн ил тод үйл ажиллагаанаас хөндийрч, хувийн амьдрал болон гэр бүлдээ цаг хугацаагаа зарцуулах болж нам жим амьдарч байна. == Гэр бүл == Тэрээр Н.Энхбаяртай гэрлэж 4 хүүхэдтэй. Ууган хүү Энхбаярын Батшугар нь Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн, эдийн засагч, санхүүч мэргэжилтэй. Э.Батшугар Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд, Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Цолмон, Ононгийн}} [[Ангилал:Монголын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] dnwctqtfxkmxqtzndfonydxocy7rbtq 866375 866370 2026-08-17T05:59:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 866375 wikitext text/x-wiki '''Ононгийн Цолмон''' (1959 он орчим [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын 3 дахь Ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр|Намбарын Энхбаярын]] гэргий бөгөөд 2005-2009 онд Монгол Улсын тэргүүн хатагтай байв. == Намтар == О.Цолмоны өвөг эцэг [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] 1964 онд улс төрийн хэлмэгдэлтэд өртөж МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн даргын албанаас бууж Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын Мод боловсруулах комбинатын дарга болж байжээ. Энэ үед О.Цолмон дунд сургуулийн дөрөвдүгээр анги хүртлээ Тосонцэнгэлд суралцсан гэдэг. 1978-1982 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын [[Георгий Плеханов|Г.Плехановын]] нэрэмжит Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр сурч төгсөөд удалгүй буюу 1980-аад оны дундуур Н.Энхбаяртай гэрлэсэн. Н.Энхбаяр 1985 онд МАХН-ын гишүүнээр элсэж, 1992 онд УИХ-д сонгогдож, Засгийн газрын гишүүн Соёлын сайдаар ажиллаж байх үеэс эхлэн эхнэр О.Цолмон нь төрийн хэрэгт байнга оролцдог байсан гэдэг. 2005 онд Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа эхнэр О.Цолмоныг Тагнуулын ерөнхий газрын даргын зөвлөхөөр томилсон бөгөөд долоохон хоног ажилласан гэдэг. О.Цолмон “Ерөөл сан”-гийн тэргүүнээр ажиллаж байгаа бөгөөд тус сан хараа хяналтгүй, эмзэг бүлгийн хүүхдүүдэд тусалдаг байсан ажээ. 2016 онд О.Цолмон нь УИХ-ын сонгуулийн 75 дугаар тойрогт нэр дэвшиж СЕХ-ноос үнэмлэхээ гардан авч байсан боловч сонгогдоогүй байна. Тэргүүн хатагтай асан Ононгийн Цолмон нь сүүлийн жилүүдэд улс төрийн ил тод үйл ажиллагаанаас хөндийрч, хувийн амьдрал болон гэр бүлдээ цаг хугацаагаа зарцуулах болж нам жим амьдарч байна. == Гэр бүл == Тэрээр Н.Энхбаяртай гэрлэж 4 хүүхэдтэй. Ууган хүү Энхбаярын Батшугар нь Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Улсын Их Хурлын гишүүн, эдийн засагч, санхүүч мэргэжилтэй. Э.Батшугар Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны сайд, Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байна. {{DEFAULTSORT:Цолмон, Ононгийн}} [[Ангилал:Монголын тэргүүн хатагтай]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:1959 онд төрсөн]] jqf4ery5kmjieoj78papbzma9xkzysy 0 147989 866339 866338 2026-08-16T12:27:52Z Enkh.eerdene 104089 866339 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1985 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын [[Холбооны яам|Холбооны яамны]] сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * [[Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг|Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг]] * [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд]] * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Холбооны яам]] * [[Монголын харилцаа холбооны түүх]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:1920-иод онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын инженерүүд]] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Монголын сайд нар]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд нар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн төрсөн хүмүүс]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} gt64okkfgu0v7cdfacbtqnna8sql85h 866347 866339 2026-08-16T13:09:35Z Enkh.eerdene 104089 866347 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын [[Холбооны яам|Холбооны яамны]] сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * [[Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан туг|Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг]] * [[Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд]] * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Холбооны яам]] * [[Монголын харилцаа холбооны түүх]] * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:1920-иод онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын инженерүүд]] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] [[Ангилал:Монголын төрийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Монголын сайд нар]] [[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Намын гишүүд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат холбоочин]] [[Ангилал:Монголын элчин сайд нар]] [[Ангилал:Сүхбаатар аймгийн төрсөн хүмүүс]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} raemu4pim1m6s3qtl23s38tm885psi5 866348 866347 2026-08-16T13:20:18Z Enkh.eerdene 104089 Changed categories 866348 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э]] == Гэр бүл == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] 5zlb94c1nb5050q18xaqxmtc4zrs3ka 866349 866348 2026-08-16T13:41:27Z Enkh.eerdene 104089 Added citation needed 866349 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}} Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов {{Citation needed}}]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э {{Citation needed}}]] == Гэр бүл {{Citation needed}} == Гэргий: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] kimiu1hqprhyy8566tulhp14eqo7bou 866350 866349 2026-08-16T13:45:26Z Enkh.eerdene 104089 866350 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}} Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов ]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э ]] == Гэр бүл == Гэргий{{Citation needed}}: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд{{Citation needed}}: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс{{Citation needed}}: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] * [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/арван-таван-жил-сайдаар-ажилласан-дахын-готов/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] f0zv2r2csb483klwedlrk89acxihl6z 866351 866350 2026-08-16T14:31:59Z Enkh.eerdene 104089 эшлэл 866351 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' (1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8 дугаар сарын 15 гэж бүртгэгдсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх ажилд оролцсон. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}} Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11 дүгээр сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12 дугаар сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов ]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э ]] == Гэр бүл == Гэргий{{Citation needed}}: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд{{Citation needed}}: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс{{Citation needed}}: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] si1p2nob969ai7aoqgfa89edq0wkooz 866358 866351 2026-08-16T22:21:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 866358 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Дахын Готов | image = Gotov giving an interview in 2019, Mongolia, Ulaanbaatar.jpg | caption = Дахын Готов ярилцлага өгж буй, 24tsag.mn | birth_date = 15 August 1926 | birth_place = [[Сүхбаатар аймаг]], [[Онгон сум]] | education = Улаанбаатарын Холбооны техникум<br />Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургууль | profession = Радио холбооны инженер | party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | office = БНМАУ-ын Холбооны сайд | term_start = 1965 | term_end = 1985 | office2 = БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайд | term_start2 = 1979 | term_end2 = 1984 | awards = Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар<br />Монгол Улсын Гавьяат холбоочин<br />Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд }} [[File:Дахын Готов хүүхэд нас.jpg|thumb|220x220px|Дахын Готов 14-20 настай]] '''Дахын Готов <span lang="mn-mong" dir="ltr">ᠳᠠᠬᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠭᠣᠲᠤᠪ</span>''' ( Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1926 оны 8-р сарын 15-нд төрсөн; албан ёсны баримт бичигт 1927 оны 8-р сарын 15 гэж бүртгүүлсэн) нь Монголын харилцаа холбооны салбарын инженер, төрийн зүтгэлтэн, дипломатч юм. Тэрээр 1965–1979 онд БНМАУ-ын Холбооны яамны сайдаар ажиллаж, Монгол Улсын харилцаа холбооны дэд бүтцийг хөгжүүлэх, телевизийн техникийн суурийг бүрдүүлэх, холбооны мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэхэд зүтгэсэн байна. Мөн 1979–1984 онд БНМАУ-аас [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсад]] суух Элчин сайдаар ажилласан. 2022 онд [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] цол хүртсэн.<ref name="mddic">{{Cite web |title=Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов |url=https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ |website=Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам |date=2021-04-27 |access-date=2026-08-16 }}</ref><ref name="mnb">{{Cite web |title=Дурсамж дүүрэн он жилүүд: “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов |url=https://www.mnb.mn/v/299211 |website=Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз |date=2023-08-15 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Төрсөн онтой холбоотой мэдээлэл == Дахын Готов 8 дугаар сарын 15-нд төрсөн бөгөөд төрсөн оны тухай хоёр өөр мэдээлэл байдаг. Гэр бүлийн болон намтар судлалын мэдээлэлд түүнийг '''1926 оны 8 дугаар сарын 15-нд''' төрсөн гэж үздэг. Харин түүний албан ёсны баримт бичгүүдэд төрсөн оныг '''1927''' гэж бүртгэсэн байна. {{Citation needed}} Монгол Улсын Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яамны 2021 онд нийтэлсэн намтарт түүнийг Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд 1927 онд төрсөн гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн 2023 оны намтарчилсан нийтлэлд 1927 онд төрсөн гэж дурдсан байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Иймээс түүний төрсөн оныг зарим эх сурвалжид 1926, албан ёсны бүртгэл болон нийтэд нээлттэй төрийн эх сурвалжид 1927 гэж тэмдэглэсэн байна. == Хүүхэд нас ба хөдөлмөрийн гараа == Дахын Готов Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд төрсөн. Тэрээр 1942 онд Сүхбаатар аймгийн Байшинтын холбооны салбарт ажиллаж, холбооны салбар дахь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлжээ. Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг холбооны салбарын галч, засварчнаас ажлын гараагаа эхэлсэн гэж тэмдэглэсэн байдаг.<ref name="mnb"/> == Боловсрол == 1945–1949 онд Улаанбаатар хотын Холбооны техникумд суралцаж, холбоочны мэргэжил эзэмшсэн. Сургуулиа төгссөний дараа Ушандийн нэвтрүүлэх станцад техникч, станцын даргаар ажилласан байна. 1949–1953 онд радио станцын техникч, радио зангилааны даргаар ажиллажээ. 1953–1959 онд ЗХУ-ын Москва хотын Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцаж, радио холбооны инженер мэргэжил эзэмшсэн.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> == Инженерийн болон төрийн албаны эхэн үе == Монголд буцаж ирснийхээ дараа Готов холбооны салбарт инженер, удирдах албан тушаалд ажилласан. * 1959–1960 — Хонхорын радио төвийн ахлах инженер; * 1960–1963 — Төрийн ордны холбооны инженер; * 1963–1964 — БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тээвэр, холбоо хариуцсан референт; * 1964–1965 — Тээвэр, холбооны яамны холбоо эрхэлсэн орлогч сайд.<ref name="mddic"/> 1964 онд холбооны салбарыг бие даасан яамтай болгох асуудлаар судалгаа, санал боловсруулах ажилд оролцсон байна. Готовын хожмын дурсамжид түүний болон тухайн үеийн инженерүүдийн боловсруулсан санал, тооцоо судалгааг төрийн удирдлагад танилцуулж байсан тухай өгүүлдэг.<ref name="mddic"/> == Холбооны сайд == [[File:Дахын Готов Леонид Брежневийн хамт.jpg|thumb|200x200px|Готов гуай Леонид Брежнэвийн хамт]] 1965 оны 11-р сарын 30-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар Холбооны яамыг байгуулж, 1965 оны 12-р сарын 1-нд Дахын Готовыг Холбооны сайдаар томилжээ. Тэрээр энэ албан тушаалыг 1979 он хүртэл хашсан байна.<ref name="mddic" /> Д.Готовын сайдаар ажилласан хугацаанд Монголын харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлэх, хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээг хөгжүүлэх, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн техникийн суурийг бий болгох, салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх зэрэг ажлууд хийгджээ. == Телевизийн хөгжил == Готовын удирдлагын үед Монголд телевизийн техникийн суурь байгуулагдсан. Тэрээр Москвагийн Цахилгаан холбооны дээд сургуульд суралцах хугацаандаа телевизийн техникийн боломжийг судалж байсан бөгөөд хожим Монголд телевизийн системийг байгуулах ажилд оролцсон байна.<ref name="mnb"/> [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз]] түүнийг Монголын телевизийн салбарын суурийг тавилцсан, үндэслэн байгуулсан, цааш хөгжүүлсэн инженерүүдийн нэг гэж тодорхойлсон байдаг.<ref name="mnb"/> == Харилцаа холбооны сүлжээний хөгжил == Д.Готовын Холбооны сайдаар ажилласан хугацаанд Монгол орныг холбоожуулах томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд хийгдсэн. Үүнд хот хоорондын холбооны шугамыг өргөтгөх, аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой холбох, телефон болон радио холбооны сүлжээний хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх зэрэг ажил багтжээ.<ref name="mddic"/> 2022 онд түүнд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулж, харилцаа холбооны хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход оруулсан хувь нэмрийг нь онцлон үнэлсэн байна.<ref name="president">{{Cite web |title=Ардын уран зохиолч Тангадын Галсан нарт Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээв |url=https://president.mn/24158/ |website=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар |date=2022-07-06 |access-date=2026-08-16 }}</ref> == Дипломат алба == 1979–1984 онд Дахын Готов БНМАУ-аас ЗСБНХУ-д суух Элчин сайдаар ажилласан байна.<ref name="mnb"/> [[File:Ж. Гүррагчаа, Д. Готов, Л. Брежнэв.jpg|left|thumb|304x304px|Готов гуай Ж. Гүррагчаа, Л. Брежнэвийн хамт. Зүүнээс баруун: Л. Брежнэв, Ж. Гүррагчаа, Д. Готов]] Энэ хугацаанд тэрээр Монгол, Зөвлөлтийн харилцаа, түүний дотор харилцаа холбоо болон [[Союз-39]] хөлгийг хөөргөх, Монголын сансрын нисгэгч [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа|Жүгдэрдэмидийн Гүррагчааг]] бэлтгэх үйл ажиллагаанд багагүй хувь нэмэр оруулсан байдаг юм. Түүнийг Монгол Улсын дипломат албаны дээд дипломат цол болох Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолоор шагнасан байна.<ref name="president" /> == Хожмын ажил == 1984–1985 онд Шинжлэх ухааны академийн орлогч даргаар ажилласан. 1985–1987 онд Материал, техникийн хангамжийн хорооны даргаар ажиллажээ. 1987–1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны нэгдүгээр орлогч сайдаар ажилласан. 1990–1992 онд “Хоршоо импэкс” компанийн захирлаар ажилласан. 1992 оноос Тайваньтай харилцах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын удирдлагад ажилласан талаар Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевизийн намтарчилсан нийтлэлд дурдсан байна.<ref name="mnb"/> == Улс төрийн үйл ажиллагаа == Дахын Готов нь БНМАУ-ын төрийн байгууллагад удирдах албан тушаал хашиж, Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байсан байна. 2022 онд Хөдөлмөрийн баатар цол олгохдоо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар түүнийг Ардын Их Хурлын депутат, Холбоо эрхэлсэн орлогч сайд асан хэмээн тодорхойлсон байна.<ref name="president"/> == Шагнал, цол == * [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар]] — 2022 * Монгол Улсын Гавьяат холбоочин * [[Алтан гадас одон|Алтан Гадас]] * [[Сүхбаатарын одон|Сүхбаатарын Одон]] (x2) * Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Туг * Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд * ЗХУ-ын болон Болгар, Чех, Гэрман зэрэг оруудаас төрийн одон, медаль хүртсэн талаар намтар, хэвлэлийн эх сурвалжуудад дурдсан байдаг. 2022 оны 7 дугаар сарын 6-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн зарлигаар Дахын Готовт Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээсэн. Түүнийг Монгол Улсыг бүрэн холбоожуулах их бүтээн байгуулалтыг зохион байгуулсан, харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн суурь дэд бүтцийг бий болгоход хувь нэмэр оруулсан, салбарын бодлого болон гадаад харилцааг хөгжүүлэхэд оролцсон гавьяаг нь үнэлэн шагнажээ.<ref name="president"/> [[File:Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт.png|thumb|151x151px|Готов гуай гэргий С.Норолхоо, охин Г.Оюунчимэгийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: С.Норолхоо, Г.Оюунчимэг, Д.Готов ]] == Үйл ажиллагааны ач холбогдол == Дахын Готов нь Монголын орчин үеийн харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн үеийн инженер, төрийн удирдагчдын нэг юм. Түүний Холбооны сайдаар ажилласан 15 жилийн хугацаанд Монголын хот хоорондын болон орон нутгийн холбооны сүлжээ өргөжиж, телевизийн техникийн суурь бүрэлдэн, холбооны салбарын мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэх, сансрын холбоог монголд хөгжүүлэх шинэчлэлийг үүсгэсэн байна.<ref name="mddic"/><ref name="mnb"/> Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз түүнийг “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг ахмад инженер гэж танилцуулсан байдаг.<ref name="mnb"/> [[File:Готов гуай гэр бүлийн хамт.jpg|thumb|300x300px|Готов гуай гэр бүлийн хамт, зүүнээс баруун{{Citation needed}}: Х, Ч.Мандухай, А, Б, М.Номингэрэл, Ж.Жавхлантөгс, Г. Тамир, Т, Г.Оюунчимэг, Э, Д.Готов, Г.Оюунтуяа, Э ]] == Гэр бүл == Гэргий{{Citation needed}}: Сэрээтэрийн Норолхоо Үр хүүхдүүд{{Citation needed}}: Г. Оюунчимэг; Г. Оюунтуяа Ахан дүүс{{Citation needed}}: Д. Жамсрандорж, Д. Одсүрэн == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://mddic.gov.mn/mn/%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%85/ Цахим хөгжил, инновац, харилцаа холбооны яам — Арван таван жил сайдаар ажилласан Дахын Готов] * [https://www.mnb.mn/v/299211 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз — “Холбоочдын эцэг” хэмээн хүндлэгддэг Д.Готов] * [https://president.mn/24158/ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар — Дахын Готовт Хөдөлмөрийн баатар цол олгосон тухай] * [https://www.24tsag.mn/a/218777 24tsag.mn — Дахын Готовын ярилцлага] [[Ангилал:Монголын дипломатчид]] == References == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} [[Ангилал:Дипломат төлөөлөгч]] [[Ангилал:Инженер]] [[Ангилал:Телевиз]] [[Ангилал:Радио, телевиз]] [[Ангилал:Монгол]] [[Ангилал:Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын сэдэв]] gpblq4bt6cdhyak7up7tph2jlftl65r 0 147991 866357 2026-08-16T22:14:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лариса Юдина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лари́са Алексе́евна Ю́дина,'' 1945 оны 10-р сарын 22-нд Зөвлөлт Оросын Астрахань мужийн Степной хотод төрсөн - 1998 оны 6-р сарын 7-нд Оросын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|БНХалимаг Улсын]] [[Элст]] хотод алуулж амиа алдсан) - Зөвлөлт б..." 866357 wikitext text/x-wiki '''Лариса Юдина''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лари́са Алексе́евна Ю́дина,'' 1945 оны 10-р сарын 22-нд Зөвлөлт Оросын Астрахань мужийн Степной хотод төрсөн - 1998 оны 6-р сарын 7-нд Оросын [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|БНХалимаг Улсын]] [[Элст]] хотод алуулж амиа алдсан) - Зөвлөлт ба Оросын сэтгүүлч, "Советская Калмыкия" /Зөвлөлт халимаг/ сонин дараа нь "Советская Калмыкия сегодня" /Зөвлөлт халимаг-өнөөдөр/сонинуудын ерөнхий редактор, улс төрийн зүтгэлтэн, Оросын улс төрийн "Яблоко" намын Халимагийн бүсийн салбарын дарга, дуулиант аллагын хохирогч. == Намтар == Тэрээр 1945 оны 10-р сарын 22-нд Элст (тухайн үеийн Степной) хотод төрсөн. Тэрээр 4-р дунд сургуулийг төгсөж, тэндээ нэг жил пионерийн удирдагчаар ажиллаж, дараа нь Москва руу явж, Москвагийн Улсын Их Сургуулийн сэтгүүлзүйн тэнхимд элсэн орсон. 1966 онд Элиста руу буцаж ирээд "Комсомолец Калмыкии" сонинд 13 жил сурвалжлагчаар ажилласан. 1978-1991 онуудад тэрээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намын]] гишүүн байв. 1979 оноос тус Бүгд найрамдах Халимаг улсын хамгийн ууган сонинд эхлээд сурвалжлагч, дараа нь хэлтсийн эрхлэгч, дараа нь сонины ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. Орос дахь 1991 оны 8-р сарын үйл явдлын дараа сонин хаагдсан. 1991 оны 9-р сарын 2-нд тус сонин бие даасан байдлаар бүртгэгдсэн. Лариса Юдина ерөнхий редактороор сонгогджээ. 1990-ээд оны сүүлээр тэрээр "Яблоко" хэмээх Оросын Нэгдсэн Ардчилсан Намын Халимагийн бүсийн салбарын дарга байсан бөгөөд Халимаг дахь авилгатай тэмцэж байжээ. == Аллага == 1998 оны 6-р сарын 7-нд Лариса Юдинаг хөнөөжээ. Түүний биед олон тооны хутгалсан шарх байсан бөгөөд гавлын яс нь цөмөрсөн байжээ. 1999 оны 11-р сарын 29-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсын Дээд шүүх Сергей Васкин, Владимир Шануков нарыг Юдинагийн аллагад буруутай гэж тогтоож хоёуланд нь 21 жилийн хорих ял оноосон. Васкин өмнө 1993-1994 онд Халимагийн Ерөнхийлөгч [[Үлэмжийн Хярсан|Кирсан Илюмжиновын]] туслахаар ажиллаж байжээ. 9x6s9qwhee2ifo7egnwrp4cewkufcki 0 147992 866362 2026-08-17T02:39:22Z Puuuujiikaaa 106106 Хуудас үүсгэв: "Коллострукцийн анализ нь Стефан Т. Грайз (Калифорнийн их сургууль, Санта Барбара) болон Анатол Стефановичийн (Берлины Чөлөөт их сургууль) хамтран боловсруулсан аргачлалуудын нэгэн гэр бүл юм (нэрсийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар жагсаав). Коллострук..." 866362 wikitext text/x-wiki Коллострукцийн анализ нь Стефан Т. Грайз (Калифорнийн их сургууль, Санта Барбара) болон Анатол Стефановичийн (Берлины Чөлөөт их сургууль) хамтран боловсруулсан аргачлалуудын нэгэн гэр бүл юм (нэрсийг цагаан толгойн үсгийн дарааллаар жагсаав). Коллострукцийн анализын зорилго нь үгс нь конструкц (бүтэц) руу татагдах буюу тэднээс түлхэгдэх зэргийг хэмжихэд оршино. Энд “конструкц” гэдэг ойлголтыг одоогоор Голдбергийн конструкцийн грамматикийн үзэл баримтлалаар авч үзсэн байна. Коллострукцийн аргууд Коллострукцийн анализ одоогоор гурван өөр аргаас бүрддэг: коллексемийн анализ (collexeme analysis) — леммийн нэг тодорхой конструкцийн нэгэн байрлал (slot) руу татагдах/түлхэгдэх зэргийг хэмжинэ; ялгаварлагч коллексемийн анализ (distinctive collexeme analysis) — леммийн нэг конструкцийг өөр, функцийн хувьд ижил төстэй конструкцаас илүүд үзэх хандлагыг хэмжинэ; олон ялгаварлагч коллексемийн анализ (multiple distinctive collexeme analysis) нь энэ аргыг хоёроос олон хувилбар конструкц руу өргөтгөнө; хамтад хувьсагч коллексемийн анализ (covarying collexeme analysis) — нэгэн конструкцийн нэг байрлал дахь леммүүд тухайн конструкцийн өөр байрлал дахь леммүүд рүү татагдах зэргийг хэмжинэ. rtz66a4p0kj2ry7m7uyz8l5327nox1l 0 147993 866367 2026-08-17T05:46:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Ehud Barak 1999.jpg|thumb]] '''Эху́д Бара́к''' (төрөхдөө овог нь '''Бруг''', [[еврей хэл]]: אהוד ברקo, 1942 оны 2-р сарын 12-нд Палестины Мишмар ХаШарон хотын Киббуц хотод төрсөн) - Израилийн цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, дэслэгч генерал юм. 1991–1995 онд Жанжин штабын дарга. Израи..." 866367 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ehud Barak 1999.jpg|thumb]] '''Эху́д Бара́к''' (төрөхдөө овог нь '''Бруг''', [[еврей хэл]]: אהוד ברקo, 1942 оны 2-р сарын 12-нд Палестины Мишмар ХаШарон хотын Киббуц хотод төрсөн) - Израилийн цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, дэслэгч генерал юм. 1991–1995 онд Жанжин штабын дарга. Израилийн Ерөнхий сайд (1999–2001). Хөдөлмөрийн намын удирдагч (1997–2001 болон 2007–2011). 2011 оноос хойш Атзмаут намын удирдагч. == Намтар == Түүний эцэг эх нь Паневежис (одоогийн Литва)-д төрсөн, хожим нь Мелитополь (одоогийн Украин) руу нүүсэн Израиль Брог (1910-2002), мөн эх нь Смоленскээс Польш руу цагаачилсан Варшавын гэр бүлд төрсөн Эстер (төрсөн нэр нь Годин) (1913-2013) нар байв. Тэрээр сурлага муутай байсан. Хожим нь Израилийн Батлан ​​хамгаалахын офицер болж дээд боловсрол эзэмшсэн: 1968 онд Иерусалимын Еврей Их Сургуулийг физик, математикийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн, дараа нь Калифорнийн Стэнфордын Их Сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр зэрэг хамгаалсан. Түүний цэргийн карьер гайхалтай хурдан байсан. 1959 онд явган цэрэгт алба хааж эхэлснээр тэрээр Израилийн Батлан ​​​​хамгаалах хүчний Жанжин штабын даргын албан тушаалд дэвшжээ. 37 насандаа Бригадын генерал цолтой болжээ. 1964 онд тэрээр Францад тусгай хүчний командлагчийн курс төгсөж, дараа нь Израилийн Ерөнхий цэргийн академи, АНУ-ын Ерөнхий цэргийн академид суралцжээ. Тэрээр 1967, 1973 оны Араб-Израилийн дайнд, мөн Ливаны эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцсон. 52vtrsj40n3vnqkrx44n7gwmr6kk0y0 866368 866367 2026-08-17T05:49:52Z Zorigt 49 866368 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ehud Barak 1999.jpg|thumb]] '''Эхуд Барак''' (төрөхдөө овог нь '''Бруг''', [[еврей хэл]]: אהוד ברקo, 1942 оны 2-р сарын 12-нд Палестины Мишмар ХаШарон хотын Киббуц хотод төрсөн) - Израилын цэрэг, улс төрийн зүтгэлтэн, дэслэгч генерал юм. 1991–1995 онд Жанжин штабын дарга. Израилын Ерөнхий сайд (1999–2001). Хөдөлмөрийн намын удирдагч (1997–2001 болон 2007–2011). 2011 оноос хойш Атзмаут намын удирдагч. == Намтар == Түүний эцэг эх нь Паневежис (одоогийн Литва)-д төрсөн, хожим нь Мелитополь (одоогийн Украин) руу нүүсэн Израиль Брог (1910-2002), мөн эх нь Смоленскээс Польш руу цагаачилсан Варшавын гэр бүлд төрсөн Эстер (төрсөн нэр нь Годин) (1913-2013) нар байв. Тэрээр сурлага муутай байсан. Хожим нь Израилын Батлан ​​хамгаалахын офицер болж дээд боловсрол эзэмшсэн: 1968 онд Иерусалимын Еврей Их Сургуулийг физик, математикийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн, дараа нь Калифорнийн Стэнфордын Их Сургуульд эдийн засгийн чиглэлээр зэрэг хамгаалсан. Түүний цэргийн карьер гайхалтай хурдан байсан. 1959 онд явган цэрэгт алба хааж эхэлснээр тэрээр Израилын Батлан ​​​​хамгаалах хүчний Жанжин штабын даргын албан тушаалд дэвшжээ. 37 насандаа Бригадын генерал цолтой болжээ. 1964 онд тэрээр Францад тусгай хүчний командлагчийн курс төгсөж, дараа нь Израилын Ерөнхий цэргийн академи, АНУ-ын Ерөнхий цэргийн академид суралцжээ. Тэрээр 1967, 1973 оны [[Араб-Израилын дайн]]д, мөн Ливаны эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцсон. {{DEFAULTSORT:Барак, Эхуд}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын генерал]] [[Ангилал:1942 онд төрсөн]] 6ttg75yvj6gq4wxs3dynp8fw2m088mv 0 147994 866373 2026-08-17T05:56:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Hafez al-Assad official portrait.jpg|thumb]] '''Хафез Асад''' ([[Араб хэл|араб:]] حافظ الأسد‎; 1930 оны 10-р сарын 6-нд, Кардаха, Сирийн Бүгд Найрамдах Улсад төрсөн – 2000 оны 6-р сарын 10-нд Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын [[Дамаск]] хотод нас барсан) - Сирийн төрийн зүтгэлтэн, улс т..." 866373 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hafez al-Assad official portrait.jpg|thumb]] '''Хафез Асад''' ([[Араб хэл|араб:]] حافظ الأسد‎; 1930 оны 10-р сарын 6-нд, Кардаха, Сирийн Бүгд Найрамдах Улсад төрсөн – 2000 оны 6-р сарын 10-нд Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын [[Дамаск]] хотод нас барсан) - Сирийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, цэргийн удирдагч байв. Тэрээр 1971- 2000 оны 6-р сарын 10 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын 17 дахь Ерөнхийлөгч байв. Түүнээс өмнө нь 1970 оны 11-р сарын 21-нээс 1971 оны 4-р сарын 3 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхий сайд, 1966-1972 онд Сирийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ. Асад засгийн эрхэнд гарсныхаа дараа намынхаа бодлогыг радикал бус болгож, хувийн өмчийн хяналтыг сулруулж, өмнөх удирдагчид нь урвагч гэж үздэг байсан орнуудтай харилцаагаа сайжруулсан. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед тэрээр Израильтай хийсэн мөргөлдөөнд дэмжлэг авахын тулд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын талд орж, тус бүс нутагт Арабын ашиг сонирхлыг төлөөлж, пан-Арабизмаас татгалзсан. Тэрээр ерөнхийлөгчийн хүчтэй эрх мэдэл бүхий нэг намын дэглэмийг тогтоож, улс орны удирдлагыг шашны шугамаар хуваасан: [[Суннит урсгал|Суннитууд]] улс төрийн байгууллагуудыг хянаж байсан бол Алавитууд зэвсэгт хүчин, тагнуул, аюулгүй байдлын албыг хянадаг байв. 2000 онд Хафез Асад зүрхний шигдээсээр нас барсан бөгөөд түүний залгамжлагч нь хүү [[Башар Асад]] болсон. bvdjk2qm8gjeqi1zapfsu2f5hbmkxn5 1 147995 866377 2026-08-17T08:54:57Z ~2026-45072-92 106871 /* сэнмрририр */ шинэ хэсэг 866377 wikitext text/x-wiki == сэнмрририр == өэөаа [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-45072-92|&#126;2026-45072-92]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-45072-92|talk]]) 08:54, 17 Наймдугаар сар 2026 (UTC) l0yexoavyv1hppzypbmf7ziizk33uvl