Цахиагийн Элбэгдорж

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Цахиагийн Элбэгдорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1229</id>
    <revision>
      <id>866434</id>
      <parentid>865839</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <origin>866434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59357" sha1="jwhg8zyh18leosripcrys9c06mb316t" xml:space="preserve">{{Инфобокс албан тушаалтан
|name=Цахиагийн Элбэгдорж
|image=Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg
|caption=Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж. 2009 он.
|office=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
|order={{flagicon|Монгол}} 4 дэх
|prime_minister={{ubl|[[Санжийн Баяр]]|[[Сүхбаатарын Батболд]]|[[Норовын Алтанхуяг]]|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
|term_start=2009 оны 6 сарын 18
|term_end=2017 оны 7 сарын 10
|predecessor=[[Намбарын Энхбаяр]]
|successor=[[Халтмаагийн Баттулга]]
|office1=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
|order1={{flagicon|Монгол}} 19 &amp; 23 дахь
|president1={{ubl|[[Нацагийн Багабанди]]|Намбарын Энхбаяр}}
|term_start1=2004 оны 8 сарын 20
|term_end1=2006 оны 1 сарын 13
|predecessor1=Намбарын Энхбаяр
|successor1=[[Миеэгомбын Энхболд]]
|president2=Нацагийн Багабанди
|term_start2=1998 оны 4 сарын 23
|term_end2=1998 оны 12 сарын 9
|predecessor2=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|successor2=[[Жанлавын Наранцацралт]]
|office6={{flagicon|БНМАУ}} [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүн
|term_start6=1990
|term_end6=1992
|office3={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
|term_start3=1992
|term_end3=1994
|constituency3=[[Хөвсгөл аймаг]]
|term_start4=1996
|term_end4=2000
|constituency4=[[Баянхонгор аймаг]]
|term_start5=2008
|term_end5=2009
|constituency5=[[Чингэлтэй дүүрэг]]
|birth_date={{birth date and age|1963|3|8}}
|birth_place=[[Зэрэг сум]], [[Ховд аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]
|death_date=
|death_place=
|party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]&lt;br&gt;(2000 оноос хойш)
|other_party=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]&lt;br&gt;(1992–2000)
|spouse=[[Хажидсүрэнгийн Болормаа]]
|children=25 (21 өргөмөл)
|alma_mater=Львовын цэрэг улс төрийн дээд сургууль&lt;br&gt;[[Харвардын их сургууль]]
|website={{URL|http://www.elbegdorj.mn/}}
|signature=Signature of Tsakhiagiin Elbegdorj.svg
|allegiance={{flag|БНМАУ}}
|branch=[[File:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Монголын Ардын Арми]]
|rank=Түрүүч
|serviceyears=1982–1983
|citizenship={{MGL3}}|profession=улс төрч, сэтгүүлч}}


+'''Цахиагийн Элбэгдорж''' (1963 оны 3 сарын 8-нд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг суманд]] төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] улс төрч, [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны ардчилсан хувьсгалын]] 13 удирдагчийн нэг. Ц.Элбэгдорж нь 2009 оноос 2017 он хүртэл Монгол Улсын 4 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчөөр]] ажиллаж байсан. Өмнө нь тэрбээр [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]аар хоёр удаа, [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дэд даргаар нэг удаа, УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар нэг удаа, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа тус тус сонгогдон ажилласан. Ц.Элбэгдорж нь [[Неолиберализм|неолибeрал]] үзэлтэй [[улс төрч]] юм.


== Бага нас, боловсрол == 
Элбэгдорж нь [[Ховд]] аймгийн [[Зэрэг сум|Зэрэг]] суманд Цахиа, Хонинхүү нарын гэрт 1963 оны 3 дугаар сарын 8-нд тэдний найм дахь буюу отгон хүү болон мэндэлжээ. Элбэгдоржийн эцэг, эх тэр үеийн Монголын хүн амын ихэнхийн нэгэн адил малчин ард байсан тул Элбэгдорж багадаа ишиг, хурга, тугал, унагатай тоглож, тэднийг арчилж, тордохын зэрэгцээ бусад хүүхдүүдтэй мориор уралдаж тоглож өсчээ. Зэрэг сумынхны дурсан ярьдгаар Элбэгдоржийн ээж Хонинхүү нь [[туульс]] хайлдаг, [[ерөөл]] [[магтаал]] сайхан хэлдгээрээ нутаг усандаа нэр хүндтэй тул [[Зэрэг сум]] болон ойр сумынхан цэрэгт явах, хол газар одохын өмнө Цахиагийн гэрт бууж, Хонинхүүгийн мэргэн цэцэн сургаалийг сонсоод мордох дуртай байв.
 
Элбэгдорж Ховд аймгийн [[Зэрэг сум]]анд бага, дунд сургуулиа онц дүнтэй төгсчээ. Түүнийг 16 настай байхад гэр нь [[Эрдэнэт]] хот руу нүүж, тэрбээр Эрдэнэт хотод 10-р ангиа онц дүнтэйгээр 1981 онд төгссөн байна. [[Социализм]]ын үед их, дээд сургуулийн элсэлтийн хуваарийг Төлөвлөгөөний комиссоос мэргэжил тус бүрээр аймаг, хотод хуваарилдаг байлаа. 
 
Элбэгдоржийн хүсэн мөрөөдсөн [[сэтгүүл зүй]]н ангийн хуваарь тэр жил Эрдэнэт хотод ирсэнгүй. Сэтгүүлч болохоор сэтгэл шулуудсан Элбэгдорж ирэх жилийн уралдаант шалгалтыг хүлээхээр шийдэв. Энэ хугацаанд тэрбээр аав, ээждээ туслахаар Уулын баяжуулах &quot;Эрдэнэт&quot; үйлдвэрт түр ажиллаад удалгүй засварчин болж, тун удалгүй тушаал дэвшин [[машинист]] болж ажиллажээ. Ажиллах хугацаандаа цэрэгт татагдаж нэг жил цэргийн алба хаав. Цэргийн албыг үлгэр жишээ хааж, &quot;Улаан Од&quot; сонинд шүлгүүд нь хэвлэгдсэнийг [[Батлан Хамгаалах Яaм]]ны өндөр албан тушаалын хүмүүс үзээд Элбэгдоржийг тус яаман дээр дуудаж, түүнээс шалгалт авчээ. Шалгалтын үр дүнд Элбэгдорж Батлан Хамгаалах Яaманд ирсэн [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Цэрэг, Улс Төрийн дээд сургуулийн]] хоёр хуваарийн нэгийг авсан байна. 

Хуучнаар [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Львов хот]] дахь Цэрэг, Улс Төрийн Их Сургуулийг Элбэгдорж [[сэтгүүлч мэргэжил]]тэй, онц дүнтэйгээр 1988 онд төгсчээ. Мөн тэрбээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Боулдер хот]] дахь [[Колорадогийн Их Сургууль]]-н Эдийн засгийн институтыг онц төгссөн байна. Дараа нь Элбэгдорж АНУ-ын [[Харвардын Их Сургууль]]д тус сургуулийн бүрэн тэтгэлэгтэйгээр суралцаж, Харвардын их сургуулийн [[Жон Кеннеди]]гийн нэрэмжит Төрийн Удирдлагын сургуулийг [[төрийн удирдлагын магистр]] зэрэгтэйгээр 2002 онд төгсөөд Монголдоо эргэн ирсэн&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|title=Kennedy School Graduate Guides Mongolia into New Era|work=Lory Hough for The President and Fellows of Harvard College|date=January 5, 2005|dateformat=mdy|accessdate=2009 оны 5 сарын 17|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 13, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213152825/http://www.hks.harvard.edu/news-events/news/articles/kennedy-school-graduate-guides-mongolia-into-new-era|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Ардчилсан хөдөлгөөн ==
Цахиагийн Элбэгдорж нь анхны [[ардчилсан хөдөлгөөн]]ий партизануудын нэг болж амь биеэ хайрлалгүй, хүмүүсийг зохион байгуулж, жагсаал цуглаан хийж, Монголын төр засгийн [[коммунист]] дэглэмийг цус урсгалгүйгээр 1989 онд төгсгөл болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Коммунист төр засгийн эсрэг Элбэгдоржийн гол шүүмжлэл нь ардчилсан нийгэм, үг хэлэх эрх чөлөө, чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг]] Монгол оронд хэрэгтэй гэсэн бөгөөд Монголын коммунист төр засаг эдгээрийг дэмждэггүй байв. Элбэгдорж болон Монголын [[коммунизм]]ын эсрэг хувьсгалын удирдагчид, дэмжигчдийн ачаар [[Монгол Улс]] [[Төв Ази]] дахь анхны ардчилсан орон болсон юм. Олон улсын ухаантнууд болон олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Элбэгдоржийг &quot;Монголын Томас Жефферсон&quot; гэж АНУ-ын тусгаар тогтнолыг тунхаглагчдын нэг, ардчиллыг үндэслэгч эцэгтэй зүйрлэн нэрлэдэг.&lt;ref&gt;Винceнт Х. Миллeр {{Webarchiv|url=http://www.isil.org/resources/fnn/2004spring/mongolian-jefferson.html |wayback=20120224085741 |text=''Чингис хааны нутагт коммунизмаас капитализмд'' |archiv-bot=2023-09-26 21:51:49 InternetArchiveBot }}, &quot;Хувь хүний эрх чөлөөг дэмжигчдийн олон улсын нийгэмлэг&quot; (ИСИЛ), АНУ, 2004 оны хавар, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; 

Монголын Залуучуудын эвлэлийн их хурлын [[индэр]] дээр хэлсэн үгнийхээ төгсгөлд анх удаа Монголд ардчилал хэрэгтэй байгаа тухай ярьж, түүнийг бий болгоход залуусыг уриалан дуудаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан. Хурлын дарга Элбэгдoржийн яриаг тасалж, ийм зүйл ярьж болохгүйг сануулж байжээ. Энэ бол 1989 он буюу Монгол Улс [[коммунист]] орон болоод 68 жилийг туулаад байсан бөгөөд тэр үед хоёр хүний нэг нь коммунист [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын албан бус тагнуул байв. Тэдний матаасаар МАХH, Улс Төрийн Товчоо [[коммунизм]], [[социализм]]аас өөр үзэл бодол илэрхийлсэн хүмүүсийг шийтгэдэг, цөлдөг байлаа. Тус хурлын завсарлагаар хоёр залуу Элбэгдоржтой уулзсан бөгөөд тэр гурав ардчилсан хөдөлгөөн байгуулахаар тохиролцож, энэ тухай нууцаар залуучуудад зар тараахаар болжээ. Тэр гурав бусад арван залуусын хамт хожмоо [[Монголын ардчилсан хувьсгал]]ын арван гурван удирдагч гэж нэрлэгдэх болсон юм. 

Тэр үед Элбэгдорж &quot;Улаан Од&quot; сонины [[сурвалжлагч]]аар ажиллаж байсан бөгөөд [[Залуучуудын эвлэл]]ийн их хуралд оролцсоны дараа ажилдаа ирэх үед нь Элбэгдоржийн &quot;буруу үйлдэл&quot;-ийн тухай хурлын даргын үг аль хэдийнээ сонинд нь хүрсэн байв. Тус сонины эрхлэгч Элбэгдоржийг ажлын гадуур ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож, [[коммунист]],[[ социалист]] чиг шугамаас гажсан зүйл хийвэл ажлаас нь хална гэж сануулжээ.

Тухайн үед Монгол дахь цорын ганц залуучуудын [[байгууллага]] байсан [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]] нь Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН)-ын харъяа байгууллага байв. Анхааруулга авсан хэдий ч Ц.Элбэгдорж ба түүний нөхөд бусад залуустай [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их сургуулийн]] дугуй танхимд нууцаар цугларч, тухайн үеийн хаалттай сэдэв болох ардчилал, [[чөлөөт зах зээл]]ийн тухай юу мэдэхээ хэлэлцэн ярилцаж, [[ардчилсан хөдөлгөөн]] зохион байгуулах төлөвлөгөө зохиож эхэлжээ. Тэд олон удаа уулзаж, шинэ найз нөхөд, шинэ дэмжигчдийг өөрсөдтэйгээ нэгдүүлэхээр дагуулж ирж байв. Нэг шөнө тэд нээлттэй цуглаан зохион байгуулах тухай зарлалаа гудамжинд шонгийн моднууд дээр наасан байв.[[File:Mongolian President Tsakhiagiin Elbegdorj.JPG|thumb|260px|Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч Цахиагийн Элбэгдорж ]] 

1989 оны 12 дугаар сарын 10-ны өглөө [[Монголын Залуучуудын Эвлэл]]ийн байрны өмнө ардчиллын төлөө анхны олон нийтийн цуглаан болов. Хүмүүс цугларахад тус цуглааныг зохион байгуулагчдын нэг Элбэгдoрж микрофон аваад, Монголд Ардчилсан хөдөлгөөн байгуулагдаж байгааг зарлан тунхагласан. Тус хөдөлгөөнөөс удалгүй [[Ардчилсан Холбоо]] байгуулагдав. [[Ардчилсан Холбоо]] нь Монголын анхны төрийн бус ардчилсан байгууллага бөгөөд Элбэгдорж үндэслэн байгуулагчдын нь нэг юм. Тухайн үеийн Монголын төрийн дээд гүйцэтгэх байгууллага болох [[МАХН]]-ын [[Улс Төрийн Товчоо]]ны зүгээс шийтгэх, цөлөх, хэлмэгдүүлэх ихээхэн магадлалтай байхад ардчиллыг дэмжигчид улам олон жагсаал цуглаан зохион байгуулж байв. Монгол орноо ардчилсан нийгэмтэй болгохыг зорьсон Ардчилсан хөдөлгөөнийг монголчууд дэмжиж, тус хөдөлгөөн нь [[аймаг]] бүрт салбартай Монгол улс даяaр давалгаалсан хөдөлгөөн болон хувирав. Ардчилсан хөдөлгөөн жагсаал цуглаан, [[өлсгөлөн]] зохион байгуулж, олон аймагт Ардчилсан хөдөлгөөнийг дэмжсэн [[багш]] ажилчдын ажил хаялт болов. Энэ бүх дарамт шахалтаар есөн гишүүнтэй МАХН-ын Улс Төрийн Товчоо ардчилсан хөдөлгөөний удирдагчидтай уулзаж хэлэлцээ хийхийг зөвшөөрсөн. Элбэгдорж хэлэлцээ хийгчдийн нэг байсан бөгөөд хэлэлцээний дараа Улс Төрийн Товчооны дарга [[Жамбын Батмөнх]] Улс Төрийн Товчоог татан буулгах шийдвэр гаргаж, Улс Төрийн Товчоо татан буугдсанаар Монгол Улс [[Ардын их хурал]] байгуулах боломжтой болж, Ардын Их Хурал нь [[хүний эрх]], [[ардчилал]], [[эрх чөлөө]]г баталгаажуулсан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулийг]] баталсaнaap Монгол орон ардчилсан орон болсон.
[[File:Elbegdorj and Ban Ki-moon.jpg|thumb|left|210px|НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Бан Ги Мүн]], Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц. Элбэгдорж нар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] Төв байранд уулзав. 2011 оны 9 сарын 19]]

== Монгол улсад ардчилсан нийгмийн тогтолцоог бий болгоход оруулсан хувь нэмэр ==
Цахиагийн Элбэгдорж Монголын анхны бие даасан сонин болох &quot;Ардчилал&quot; сонинг 1990 онд үүсгэн байгуулж, эрхлэгчээр нь ажилласан. Чөлөөт хэвлэлийг анх үүсгэн бий болгож, хамгаалсан үйл хэргийг нь үнэлж Монголын Сэтгүүлчдийн нийгэмлэгээс Элбэгдоржийг [[&quot;Хэвлэлийн Эрх Чөлөөний Одон&quot;]] -гоор 2000 онд шагнажээ. 

Элбэгдoрж aрд түмнээсээ сонгогдон Ардын Их Хурлын депутатаас эхэлж нийт гурван удаа УИХ-ын гишүүнээр 1990-2000 онд ажилласан байна. Тэрбээр [[хүний эрх]], [[aрдчилал]], [[эрх чөлөө]]г тунхаглан баталгаажуулсан Монгол Улсын шинэ Yндсэн Хуулийг боловсруулан батлалцсaн юм. 

Монгол дахь хамгийн анхны бие даасан [[телевиз]] болох Монгол, Америкийн хамтарсан [[Ийгл телевиз]]ийг Элбэгдорж 1995 онд үүсгэн байгуулалцсан байна.

Коммунист он жилүүдэд МАХН-ын засаглалаас өөр [[үзэл бодол]]той, [[шашин]]тай байснаас нь болж хэлмэгдүүлж, устгасан 37000 гаруй хэлмэгдэгсэд, болон тэдний ар гэрийнхнээс Монгол Улсын төр уучлал хүсэх арга хэмжээг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дарга байхдаа Элбэгдорж санаачилж, хэрэгжүүлсэн юм. [[Иосиф Сталин]]ы үеэс эхэлсэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, ар гэрт нь нөхөн олговор олгох, нэр төрийг нь сэргээж, цаашид хүний эрх зөрчихийг хориглосон Цагаатгалын тухай хуулийг батлахад Элбэгдорж гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. 

Элбэгдoрж анхны [[Аж ахуйтны нийгэмлэг]]ийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус байгууллага 1991 онд малчид нэгдлээс өөрсдийн хөрөнгө болох малаа хувьчилж авахад нь малчдад тусалсан. Малыг хувьчилж, малчдыг хөрөнгөтэй болгосны ачаар Монгол Улсад социалист он жилүүдэд хэзээ ч 25 саяд хүрч үзээгүй [[таван хошуу мал]]ын тоо толгой мал хувьчлагдсанаас хойш богино хугацаанд 30 саяд хүрсэн билээ.

== Ерөнхий сайд Элбэгдорж ==
Монголын түүхэнд [[Ерөнхий сайд]]аар хоёр удаа ажилласан хоёрхон хүний нэг нь Цахиагийн Элбэгдорж юм. [[Ардчилсан Нам]]ын даргын хувьд Элбэгдорж [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]]ын &quot;Ардчилсан Холбоо Эвсэл&quot;-ийг хамтран удирдаж, тус эвслийг 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүхэн ялалтанд хүргэсэн билээ. Элбэгдорж УИХ-ын олонхын бүлгийн даргаар 1996-2000 онд, УИХ-ын дэд даргаар 1996-1998 онд тус тус ажилласан. 

1998 оны 4-р сард Элбэгдорж Монголын сүүлийн үеийн түүхэн дэх хамгийн залуу [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдсон. Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа Элбэгдорж улс үндэстний хэмжээнд тулгамдсан [[улс төр]],[[эдийн засаг]],[[дэд бүтэц]], нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх амин чухал алхмууд хийсэн бөгөөд Монгол улсын нээлттэй гадаад бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн. Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг санаачлагчдын нэг нь Элбэгдорж бөгөөд тэрбээр тус хуулийг 1998 онд батлуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тус хууль дээр тулгуурлан батлагдсан дараагийн хуулиар улсын мэдлийн өдөр тутмын сонингууд болох [[&quot;Ардын эрх&quot;]],[[ &quot;Засгийн газрын мэдээ&quot;]] сонинуудыг төрөөс шууд хянадгийг нь зогсоож, олон нийтийн сонин болгосон хууль гарсан. [[File:Barack Obama welcomes Tsakhiagiin Elbegdorj to the Oval Office.jpg|left|300px|Mонгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама нар Цагаан Ордонд уулзаж буй нь, Вашингтон хот, АНУ, 2011 оны 6-р сар]]

Ардчилсан тогтолцоог Монгол улсад бий болгож, бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, хүч чармайлтыг нь үнэлж Элбэгдоржийг [[Эрх чөлөөний одон]]гоор шагнажээ. Эхний удаа Элбэгдорж 8 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд Ардчилсан Намын дараагийн гишүүн 1998 оны 12-р сараас үргэлжлүүлэн тус албан тушаалыг хашжээ. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Элбэгдoрж хоёр дахь удаагаа 2004 оны 8-р сарын 20-нд сонгогдсон. Энэ нь улс төрийн хоёр гол эсрэг, тэсрэг хүч болох Ардчилсан Намуудын эвсэл, экс-коммунист МАХН хоёр 2004 оны УИХ-ын сонгуульд тэнцүү суудал авсны дараа бий болсон [[Их эвслийн засгийн газар]] байв. 

Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Элбэгдорж Монголын хөгжилд хамгийн том тээг саад болоод буй [[авлигал]], [[ядуурал]]тай дайн зарласан юм. УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр 2005 оны 4-р сарын 8-нд &quot;Бид авилгалын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, авилгалыг бульдозeрдoнo&quot; гэж хэлсэн шигээ Элбэгдoрж авилгалын эсрэг шаргуу тэмцсэн. 

2005 оны 11-р сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Уокер Буш]] Монгол Улсад айлчилж, [[Төрийн ордон]]д монголчуудад хандан үг хэлэхдээ Монголын ардчиллыг, Монголд ардчилал авчирсан залуусын үйл хэргийг магтаж, энд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Элбэгдoржийг онцлон дурьдсан юм. &lt;ref&gt;[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/11/20051121.html Ерөнхийлөгч Бушийн Улаанбаатарт хэлсэн үг] ''Цагаан ордны хэвлэлд зориулсан мэдээлэл'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.&lt;/ref&gt;[[File:Tsakhiagiin_Elbegdorj_and_George_W._Bush.jpg|thumb|right|310px|АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ж.В.Буш, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдорж нар Улаанбаатар хотноо Төрийн ордонд уулзав. 2005.11.21]]

АНУ-ын [[Эн Би Си телевиз]]ийн Ньюс нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагадаа Элбэгдорж &quot;Бид (Монгол Улс) [[терроризм]]тай тэмцэх дэлхийн хүч чармайлтанд хувь нэмрээ оруулахыг чармайж байна&quot; гэжээ. &lt;ref&gt;Жорж Лeвис [http://msnbc.msn.com/id/10069069/ ''Cурвалжлагчийн тэмдэглэлийн дэвтэр''] ''Эн Би Сигийн Mэдээ'', АНУ, 2005 оны 11-р сарын 16, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; Хэдий тийм боловч тэрбээр &quot;терроризмтай тэмцэх&quot; нэрээр улс орнууд өөрийн ард түмний эсрэг &quot;эрс ширүүн арга хэмжээ&quot; авахын эсрэг анхааруулсан. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди &quot;Берлины иргэн&quot; болсоны адил &quot;2001 оны 9-р сарын 11-ний дараа бид бүгдээрээ Нью-Йоркчууд болсон&quot; гэж Элбэгдорж 2001 оны 10-р сард Нью-Йорк хотод болсон Төрийн бус байгууллагын Дэлхийн нийгэмлэгийн &quot;Дэлхий дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар&quot; хурал дээр олон улсын төрийн бус байгууллагуудын удирдлагууд, улс орны удирдагчид байсан хүмүүст хандан хэлсэн байна. &lt;ref&gt;[http://www.wango.org/activities/global_site/executiv.html ''Дэлхий дахин дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар'' чуулган дээр Элбэгдоржийн хэлсэн үгнээс авсан ишлэл] &quot;Төрийн бус байгууллагуудын дэлхийн нийгэмлэг&quot;, Нью Йорк хот, АНУ, 2001 оны 10-р сарын 19-22, англи хэлээр. &lt;/ref&gt;

Элбэгдoрж Монгол орныг [[цөлжилт]]өөс сэргийлж, байгалиа хамгаалж, агаарын бохирдлыг багасгахын тулд [[мод]] тарих [[Ногоон хэрэм хөтөлбөр]] санаачилжээ.

Ц.Элбэгдорж [[Европын Холбоо]]той [[Чөлөөт худалдааны гэрээ]] байгуулж, Монголын бүх бүтээгдэхүүн Eврoпын улсуудад [[татвар]]гүйгээр [[экспoрт]]лoгдох болсон. Тэрбээр мөн дотоодын үйлдвэрлэгчдээ идэвхтэй дэмжсэн юм. Түүнчлэн дотоодын үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ авах ёстой [[лиценз]], болон [[үйлдвэрлэл]] явуулахад шаардагддаг байсан хэт олон тогтоол журмуудыг Элбэгдорж цөөлсөн. Өмнө нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ялгавартай хандан, цөөн компанийг &quot;ногоон гэрэл&quot; -ийн компаниуд хэмээн зөвхөн тэдгээр компаниуд гаалийн татваргүйгээр хэрэгцээтэй эд анги, тоног төхөөрөмж импортлодог байсан бол Элбэгдoрж бүх дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүгдэд нь ижил &quot;ногоон гэрэл&quot; өгч дүрэм журмуудыг өөрчилсөн. 

Ц.Элбэгдoржийн [[Засгийн газар]] Монгол орны айл бүрийг компьютeржүүлж, 1 төгрөгний үнэтэй [[интeрнeт]]ээр хангах ажлыг санаачлан эхлүүлсэнэээр саяхныг хүртэл хүн амын цөөхөн хувийн хэрэглээ байсан компьютер бүх нийтэд хүртээмжтэй болох үүд хаалга нээгдсэн.  

Ц.Элбэгдорж [[техник мэргэжлийн сургууль]], тусгай мэргэжлийг хүчтэй дэмжих замаар ажилгүйдлийг ихээхэн бууруулсан билээ. [[Дунд сургууль]]д [[орос хэл]]ний оронд [[англи хэл]]ийг хоёр дахь хэл болгон өөрчилж, Монголын эдийн засагт түүхэнд хамгийн их орлого цуглуулж, бүх хүүхдэд хүүхдийн мөнгө олгох ажлыг эхлүүлж, өндөр настны тэтгэврийг өндөр хувиар нэмэгдүүлсэн.

[[Хархорин]] сумыг соёлын болон аялал жуулчлалын төв хот болгон хөгжүүлэх санаачлага гаргахад жинтэй үүрэг гүйцэтгэсэн боловч уг ажил одоог хүртэл хэрэгжихгүй, зогсонги байдалтай байна. 

Элбэгдорж төрийн хяналттай [[Монголын Үндэсний телевиз]], [[Монголын Үндэсний радио]]г олон нийтийн статустай, төрийн хяналтгүй болгох хуулийг санаачлан, УИХ-ын даргатай хамтран УИХ-д оруулсан нь хууль болон 2005 онд батлагдсан. 

Элбэгдoржийн Засгийн газар [[Сүхбаатарын талбай]]д жагсаал цуглаан чөлөөтэй зохион байгуулахыг зөвшөөрөн хуульчилсан хуулийн төслийг УИХ-д санаачлан оруулсан нь хууль болон батлагдсан. Өмнө нь [[Сүхбаатарын талбай]] дээр жагсаал цуглаан хийх нь хуулиар зөвшөөрөгдөөгүй байсан юм.

== Хоёр дахь удаагаа Ерөнхий сайдаар ажилласан нь ==
2004 оны [[УИХ]]-ын сонгуульд 50, 50%-ийн тэнцүү санал авсаны дараа [[их эвслийн засгийн газар]] байгуулахын тулд [[Ардчилсан Нам]], [[МАХН]] гурван гэрээ байгуулж 2004 онд Ц.Элбэгдорж их эвслийн Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажилласан. Иргэний хөдөлгөөнүүд болон монголчууд МАХН-ын шийдвэрийн эсрэг маш олон хүчтэй эсэргүүцлийн цуглаан, жагсаал хийсэн. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4608408.stm ''Монголын парламентын гишүүд Засгийн газрaa унагалаа''] ''Би Би Сигийн мэдээ'', Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.&lt;/ref&gt;
Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулсан шалтгааны талаархи асуултад МАХН гадаадын хэвлэлд хариулахдаа &quot;Элбэгдорж авилгалтай хангалттай тэмцэж чадаагүй&quot; гэсэн бол МАХН-ыг шүүмжлэгчид хэлэхдээ &quot;МАХН өөрийнх нь булхай, авилгалыг илчлэх албан ёсны авилгалтай холбогдсон шалгалтуудыг хийлгэхгүйн тулд МАХН зориудаар Элбэгдоржийн засгийн газрыг урьдчилан унагасан&quot; гэж Вьюс Ваэйрт бичжээ. &lt;ref&gt;[http://www.viewswire.com/index.asp?layout=VWArticleVW3&amp;article_id=839816869 ''Монголын улс төрийн тогтворгүй байдал'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Эдийн засагчдын интeллигeнц хэсгийн ''Вьюс Вайер'' онлайн сэтгүүл, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 17, англи хэлээр&lt;/ref&gt; АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг USAID -ын тайланд МАХН-ын өндөр албан тушаалтнууд авилгалд гүнзгий хутгалдсан гэж онцлон тэмдэглэсэн байна. &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.usaid.gov/mn/library/documents/MongoliaCorruptionAssessmentFinalReport.pdf |wayback=20060321105228 |text=''Монголын авилгалд хийсэн үнэлгээ'' |archiv-bot=2023-10-06 20:43:23 InternetArchiveBot }}, &quot;АНУ-ын Олон улсын хөгжлийн агентлаг&quot;-ийн сүүлийн тайлан, хуудас 15-16, 2005 оны 8-р сарын 31, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; Элбэгдорж эсрэгээр нь авилгалтай хатуу тэмцэж байв. &lt;ref&gt;Эдвард Коди [http://www.washingtonpost.com/wpdyn/content/article/2006/02/11/AR2006021101224.html ''Хятад, Оросын бага зэрэг базалтыг мэдэрсэн Монгол АНУ-г урьж байна''] ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2006 оны 2-р сарын 12, англи хэлээр. &lt;/ref&gt; 

[[МАХН]]-аас томилсон Гаалийн ерөнхий газрын дарга Х.Баатар авилгалын үйлдэл дээрээ баривчлагдсан бөгөөд тэрбээр авилгалын сүлжээнд МАХН-ын удирдлагууд түүний гол сүлбээтэн хэмээн мэдэгдээд байсан тухай сонин хэвлэлүүд мэдээлж байсан. МАХН-ын удирдлага Х.Баатартай уулзсаны маргааш өдөр МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас гарах шийдвэрээ гаргасан. &lt;ref&gt;Ч.Сумъяабазар {{Webarchiv|url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&amp;id=1131002480&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=1&amp; |wayback=20070930185040 |text=Монголын Гаалийн ерөнхий газрын дарга авилгалын үйлдэл дээрээ баригдсан тухай өгүүлэл |archiv-bot=2023-10-18 13:25:25 InternetArchiveBot }} ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар, Монгол, 2005 оны 11-р сарын 3, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; МАХН-ын энэхүү шийдвэр нь [[Улаанбаатар хот]]ын сангуудад санхүүгийн шалгалт хийж эхлэхтэй мөн зэрэгцэн тохиосон бөгөөд, Улаанбаатар [[хотын захирагч]]аар сүүлийн долоон жилд [[Миеэгомбын Энхболд]] ажиллаж байх хугацаанд газартай холбогдсон авилгалын шуугиан дээд цэгтээ хүрээд байсан юм. 2006 оны 1-р сарын 11-нд МАХH-ын Удирдах Зөвлөл Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулах шийдвэр гаргаж, үүний дагуу 2006 оны 1-р сарын 13-нд Элбэгдoржийн хоёр дахь засгийн газрыг УИХ дахь МАХH-ын гишүүд болон Ардчилсан Намын дөрвөн гишүүний саналаар огцруулав. 
[[File:Elbegdorj in Sudan.jpg|460px|Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Өмнөд Суданд энхийг сахиулагч Монгол цэргүүдийн хамт 2013.2.15|center]]
Элбэгдoрж &quot;'''Бид (ардчиллыг дэмжигчид) олуулаа болоод эргэж ирнэ&quot;''' хэмээх алдарт амлалтаа хоёр дахь удаагаа УИХ-ын индэр дээрээс Засгийн газрыг нь унагасны дараа хэлсэн. Тэрбээр энэ амлалтыг анх 1994 онд УИХ-ын 76 гишүүний 70 нь МАХH-аас сонгогдсон гишүүд байж тэд Элбэгдoржийн ардчилсан бодлогыг асар их эсэргүүцэж байх үeд УИХ-ын гишүүнээс татгалзахдаа хэлсэн юм. Элбэгдорж амлалтаа биелүүлж Ардчилсан Нам, түүний &quot;Ардчилсан Холбоо Эвсэл&quot; -ийг удирдалцаж, тус эвсэл 1996 оны УИХ-ын сонгуульд ялсан билээ.
2005 оны 8 дугаар сард болсон УИХ-ын 65-р тойргийн нөхөн сонгуульд Ардчилсан Намаас Цахиагийн Элбэгдорж, МАХН-аас [[Миеэгомбын Энхболд]] нар болон бусад намаас болон бие даан нэр дэвшигч нар нэр дэвшсэн байв. &lt;ref&gt;Б. Болортуяа {{Webarchiv|url=http://www.tv5.mn/index.php?page=news&amp;nid=6365 |wayback=20110721224216 |text=''Долоон нэр дэвшигч бүртгүүллээ'' |archiv-bot=2026-07-17 03:32:55 InternetArchiveBot }}, ТВ 5, Улаанбаатар хот, Монгол, 2005 оны 8-р сарын 2, англи хэлээр.&lt;/ref&gt; 

УИХ-ын гишүүний суудлыг [[Миеэгомбын Энхболд]]од өгөхийн тулд Элбэгдоржийг сонгуулиас МАХН нэрийг нь татуулж, оронд нь МАХН Элбэгдоржийн их эвслийн засгийн газраас хугацааг нь дуустал гарахгүй байхаар тохирсон. Байгуулсан гэрээгээ биелүүлж Элбэгдорж УИХ-ын 65-р тойргийн сонгуульд нэр дэвшигчээс нэрээ татсан нь Миеэгомбын Энхболдыг Элбэгдоржийн оронд УИХ-ын гишүүн болох бололцоог олгосон. Хэдий тийм боловч МАХН Ардчилсан Намтай байгуулсан гэрээгээ зөрчиж Элбэгдоржийн Засгийн газрыг орхисон нь УИХ Засгийн газрыг унагаж, Элбэгдоржийг Ерөнхий сайдаас 2006 оны 1-р сарын 13-нд огцруулсан.

== 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
2009 онд Монгол улс 5 дахь удаагаа ерөнхийлөгчөө сонгох сонгууль болов. Үүнд Ардчилсан Нам Ц.Элбэгдоржийн нэрийг дэвшүүлэн, парламентад суудалтай [[Монголын Ногоон Нам|Ногоон Нам]], [[Иргэний Зориг Нам]] түүнийг дэмжин оролцохоо илэрхийлэв. Тэрээр үүргээ гүйцэтгэж буй ерөнхийлөгч [[Намбарын Энхбаяр]]тай өрсөлдсөн юм. 2009 оны [[5 сарын 24]]-нд болсон сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр 51.24 хувийн санал авч&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|title=Сонгуулийн урьдчилсан дүн|date=2009-05-25|accessyear=2009|accessdate=5 сарын 26|archive-date=2009-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090528220653/http://sonin.mn/2009/05/26/%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%80%D1%8C%D1%87%D0%B8%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D2%AF%D0%BD/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, ялсан юм. Ц.Элбэгдорж 8 [[аймаг]] болон [[нийслэл]]ийн 7 [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т өрсөлдөгчөөсөө илүү санал авсан бөгөөд сонгогчдын бараг тал нь төвлөрсөн [[нийслэл]] хотод байгуулсан ялалт нь түүнийг [[Ерөнхийлөгч]]ийн сонгуульд ялахад түлхэц болов. Тэрээр 2009 оны 6 сарын 18-ны өдрийн 12:06 цагт [[тангараг]] өргөж, албан ёсоор Ерөнхийлөгчийн ажилдаа орсон. 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Ардчилсан Нам]]аас Ц.Элбэгдоржийг дахин нэр дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь удаа сонгогдон ажиллаж байна.

== 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль ==
2013 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж нийт сонгогчдын 50.23%-ийн санал авч ялалт байгууж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдлоо. Монгол Ардын намын нэр дэвшигч Б.Бат-Эрдэнэ 41.97%, Монгол Ардын Хувьсгалт намын нэр дэвшигч Н.Удвал 6.5 хувийн санал авчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=250019|title=Урьдчилсан дүнгээр Ц.Элбэгдорж ялсныг зарлав|date=2013-06-27|accessyear=2013|accessdate=7 сарын 1|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629004542/http://www.shuud.mn/?p=250019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Монгол Улсын [[Ерөнхийлөгч]]өөр 2013 оны 7 дугаар сарын 10-ны өдөр [[Сүхбаатарын талбай]]д [[Чингис хааны хөшөө]], [[Улсын Их Хурал]], ард түмнийхээ өмнө тангараг өргөлөө. Энэ нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүхэнд анх удаагаа олон нийтийн өмнө төв талбайд тангараг өргсөн үйл явдал болов.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.shuud.mn/?p=255192|last=Д.|first=Цэцэг|title=Ерөнхийлөгч тангаргаа өргөлөө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://politics.news.mn/content/150782.shtml|last=Б.|first=Энхмаа|title=Хүндэтгэлийн чуулган өндөрлөлөө|publisher=news.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 10|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 10|archive-date=2013-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714201326/http://politics.news.mn/content/150782.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.shuud.mn/?p=252264|title=Ерөнхийлөгч Чингис хааны хөшөөний өмнө 10-нд тангараг өргөнө|publisher=shuud.mn (монгол хэлээр)|date=2013 оны 7 дугаар сарын 3|accessdate=2013 оны 7 дугаар сарын 6|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105010521/https://www.shuud.mn/?p=252264|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Зарим баримтууд==
* Ц.Элбэгдорж нь ерөнхийлөгч болсоны дараа &quot;Ашигт малтмалын тухай&quot; хуулийг шинэчилэн Монгол улсын эрдэс баялгийн салбарт шинэчлэл өөрчлөлт хийх талаар удаа дараа мэдэгдэл хийн хуулийн төслүүдийг санаачилж байсан. Мөн ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийг олгохгүй нөхцлийг сунгасан байна. энэ мэт үйлдлүүдийн үр дүнд эрдэс баялгийн салбар дах гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсонги байдалд орсоноор Монгол улсын эдийн засаг доройтон дампуурахад нэг гол нөлөөлөх хүчин зүйл болжээ. Эрдэс баялгийн салбар дампуурсаны дараа ерөнхийлөгч Элбэгдорж нь &quot;Би ашигт малтмалын салбарын үйл ажиллагаанд орохгүй. Ингэх шаардлага алга байна.&quot; гэсэн мэдэгдэл хийсэн юм. 

==Ном зохиол==
Цахиагийн Элбэгдоржийн &quot;Үнэний мөр цагаан&quot;, &quot;Ачаа үүрсэн он жилүүд&quot; номууд [[Улаанбаатар хот]]од 2000 онд хэвлэгдсэн. Түүний 112 [[өгүүлэл]], 85 [[хэлсэн үг]], 57 [[ярилцлага]] 1985-2002 онуудад хэвлэгдсэн байна. 

[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/11/20/AR2005112000840.html ''Монгол Улс: Уулыг хөдөлгөх нь''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Вашингтон Пост'' сонин, АНУ, 2005 оны 11-р сарын 21, англи хэлээр.

[https://web.archive.org/web/20140904004206/http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/04/06/what_mongolia_can_teach_the_middle_east ''Ойрхи Дорнодод Монгол Улс юу зааж чадах вэ''], Цахиагийн Элбэгдорж, ''Гадаад бодлого'' сэтгүүл, АНУ, 2011 оны 04-р сарын 06, англи хэлээр.

== Эх сурвалж ==
{{reflist|2}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3583536.stm ''Монгол шинэ ерөнхий сайдаа нэрлэлээ''] ''Би Би Си-гийн мэдээ'', Их Британи, 2004 оны 8-р сарын 20, англи хэлээр. 
(Ардчилсан хүчнүүдийн эвсэл парламент дахь 76 суудлын 36-г авч, эрх мэдэл хуваах тухай гэрээ байгуулсан тухай болон Элбэгдорж ерөнхий сайд болсон тухай) 

==Бусад эх сурвалж==
{{commonscat}}
* Жэймс Брүүк [http://www.nytimes.com/2005/02/15/international/asia/15mongolia.html?ex=1266210000&amp;en=0130a32542f0b181&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;pagewanted=all ''Монголчуудын хувьд А англи хэл, И бол Ирээдүй''] ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 2005 оны 2-р сарын 15 (Элбэгдоржийн засгийн газар хоёр дахь хэлийг орос хэлний оронд англи хэл болгосон тухай өгүүлэл) англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20041120030620/http://www.hoover.org/PubAffairs/Newsletter/03061/mongolia.html ''Капитализм руу хийж буй Монголын шилжилтийн талаар Элбэгдорж ярьж байна''] &quot;Хүүвэр Институт&quot;, АНУ, 2003 оны 5-р сарын 20, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20070929121104/http://www.bellwetherforum.org/site/article.asp?id=805 ''Монгол улс шинэ удирдагч сонголоо''] Бэллветэр форум, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 6, англи хэлээр.
* Матъю Дэвис [https://web.archive.org/web/20081017122848/http://www.worldviewmagazine.com/issues/article.cfm?id=144&amp;issue=36 ''Монгол саналaa өгч байгаа нь''], Энх тайвны корпусын ''Дэлхийн үзэл бодол'' онлайн сэтгүүл, АНУ, 17-р боть, дугаар 4, 2004 оны намар (Элбэгдорж намынхаа сонгуулийн сурталчилгаа хийж байгаа болон монголчууд 2004 онд саналаа өгч буй тухай өгүүлэл), англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20070628232851/http://www.altsean.org/EU%26AsiaSanctionsUPDATE.pdf ''Бирмийн талаар хөдлөх цаг боллоо''], Бирмийн талаархи АСEАН-ы алтeрнатив сүлжээ, Ази, 2004 оны 6-р сарын 13, англи хэлээр.
* [http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?subaction=showfull&amp;id=1108387420&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=7&amp; ''Нүүх үү, үлдэх үү?''] Хар Хориныг хөгжүүлэх Элбэгдоржийн санаачлагын талаархи ярилцлага, ''УБ Пөүст'' сонин, Улаанбаатар хот, 2005 оны 2-р сарын 14, англи хэлээр.
* [http://www.newkerala.com/news.php?action=fullnews&amp;id=86826 ''Монголчууд улс төрийн хямралыг давж туулахаар жагсаал хийхэд бэлэн байна''] ''Ройтерс'' агентлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр.
* Жэймс Брүүк [http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2004/12/26/2003216779 ''Монголын Ерөнхий сайд сэтгүүлчээс төрийн хүн болж хувирчээ''], (Элбэгдоржийн тухай) ''Нью Йорк Таймс'' сонин, Хуудас 5, АНУ, 2004 оны 12-р сарын 26, англи хэлээр.[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00C15FB35540C768EDDAB0994DC404482]
* Стюарт Фрохм [http://www.mackinac.org/article.aspx?ID=6788 ''Монгол хааны зорилт''] &quot;Төрийн бодлогын Макинак төв&quot;, АНУ, 2004 оны 9-р сарын 15, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20051228174234/http://www.intellectualconservative.com/article3281.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 1-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), &quot;Интеллектуал консерватив&quot; байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 30, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [https://web.archive.org/web/20211021171410/http://www.renewamerica.us/columns/evans/040329 ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 2-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), &quot;Америкийг шинэчлэх нь&quot; байгууллага, АНУ, 2004 оны 3-р сарын 29, англи хэлээр.
* Петер ба Хелэн Эванс [http://www.therealitycheck.org/GuestColumnist/p&amp;hevans040504.htm ''Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага'', 3-р хэсэг]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Херитэж Нью Медиа Партнерс &quot;Реалити Чек&quot;, АНУ, 2004, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20060508190045/http://peterandhelenevans.com/articles-EB4.html ''Эрх чөлөөний төлөөх нэг жил'', 4-р хэсэг] (Элбэгдоржтой хийсэн ярилцлага), Петер ба Хелэн Эванс, АНУ, 2004, англи хэлээр.
* Скотт Талан [http://www.ksg.harvard.edu/news/news/2005/Tsakhia_Mongolia_010505.htm ''Кеннеди сургуулийн төгсөгч Монголыг шинэ эрин үе рүү хөтөлж байна''], ''Харвардын их сургуулийн Жон Ф.Кеннедигийн сургуулийн хэвлэл'', АНУ, 2005 оны 5-р сарын 1, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20080828194312/http://www.mongolia-web.com/content/view/32/2/ ''АНУ-ын Ерөнхийлөгч Бушаас Монголын Ерөнхий сайд Элбэгдоржид ирүүлсэн захидал''], ''Монгол Вэб'', 2005 оны 12-р сар, англи хэлээр.
* Стивeн Эрлангeр [http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10A15FD3A5A0C708CDDAC0894D0494D81 ''Олбрайтыг шинэхэн ардчилсан оронд сайнаар хүлээн авлаа''](АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Олбрайт, Ерөнхий сайд Элбэгдоржтой Улаанбаатарт хамтарсан мэдэгдэл хийсэн тухай), ''Нью Йорк Таймс'' сонин, АНУ, 1998 оны 5-р сарын 3, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20141212212631/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?j109:I01735:j109BULGARIA.html ''Аунг Сан Суу Кью ба Бирмд ардчилал бий болгохыг дэмжих тухай'', Монгол Улсын Ерөнхий сайд Цахиагийн  Элбэгдорж, S6779] АНУ-ын Конгрессын Рекорд - Сенат, АНУ, 2004 оны 5-р сарын 13, англи хэлээр.
* Кристoфeр Трeмeван [https://web.archive.org/web/20060308180343/http://www.listener.co.nz/default,3681.sm Элбэгдоржийн тухай ''Удирдлагад суралцах нь''], ''Шинэ Зеландын сонсогчид'' радио станц, 198-р боть, дугаар 3385, Шинэ Зеланд, 2005 оны 3-р сарын 26 –наас 4-р сарын 1, англи хэлээр.
* [https://web.archive.org/web/20080928111541/http://www.heritage.org/Press/Events/ev053003b.cfm ''Коммунизмаас ардчилал руу: Сонгуулийн кампанит ажлын өмнөх Монголын сургамж''] (Херитэж сан дээрхи Элбэгдоржийн яриа), &quot;Херитэж сан&quot;, АНУ, 2003 оны 5-р сарын 30, англи хэлээр. [https://web.archive.org/web/20050928211913/http://www.townhall.com/audio/CONTENT/lehrman-053003.ram Вэб видео бичлэг]
* Жон Ж. Ткачик, Жр. [https://web.archive.org/web/20080928122032/http://www.heritage.org/Press/Commentary/ed012106b.cfm ''Тал дээрхи таварцаглал''], ''Херитэж сангийн Хэвлэлийн өрөө'', АНУ, 2006 оны 1-р сарын 21, англи хэлээр.
* [http://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2006/01/15/2003289047 ''Ерөнхий сайдыг хүчээр албанаас нь гаргасны дараа Монгол орон улс төрийн хямрал руу шидэгдлээ''] ''Эй Эф Пи'' агeнтлаг, Франц, 2006 оны 1-р сарын 15, англи хэлээр.
* Иръяа Халаш [https://web.archive.org/web/20060114034834/http://www.chinapost.com.tw/international/detail.asp?ID=75256&amp;GRP=D ''Монголын Ерөнхий сайд хэлж байна: “Эрх мэдлийн төлөө тэмцэл хортой”''] ''Ройтерс'' агeнтлаг, Их Британи, 2006 оны 1-р сарын 13, англи хэлээр.

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Намбарын Энхбаяр]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =2009-2017
|дараа        =[[Халтмаагийн Баттулга]]
}}
{{end}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Намбарын Энхбаяр]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =2004-2006
|дараа        =[[Миеэгомбын Энхболд]]
}}
{{end}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он           =1998
|дараа        =[[Жанлавын Наранцацралт]]
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Монголын төрийн тэргүүн
|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд
|Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга
}}
{{DEFAULTSORT:Элбэгдорж, Цахиагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Галт тэрэгний машинист]]
[[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]]
[[Ангилал:Украины их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Зэрэгийн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1963 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Ховдынхон]]</text>
      <sha1>jwhg8zyh18leosripcrys9c06mb316t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3105</id>
    <revision>
      <id>866469</id>
      <parentid>863958</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60390" sha1="p0tpnrckhf9uwidoyokwm4gwmln2u3z" xml:space="preserve">{{Short description|1937-1939 оны Монгол дахь их цэвэрлэгээ}}
{{redirect|Их Хэлмэгдүүлэлт}}

{{Инфобокс иргэний халдлага
| title = Их Хэлмэгдүүлэлт
| image = Skulls at Khambyn Ovoo.jpg
| caption = 2003 оны 4 сард олдсон хохирогчдын цогцос
| map_caption = 
| location = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| coordinates = 
| partof = [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Их Хэлмэгдүүлэлт]]
| target = *[[Лам|Буддын шашны лам нар]], язгууртнууд
*[[Сэхээтэн]]үүд
*[[Улс төрийн эсэргүүцэгчид]]
*[[Буриадууд|Буриад]] болон [[Казахууд]]
| date = '''Үндсэн үе:'''&lt;br /&gt;1937 оны 9 сар – 1939 оны 4 сар&lt;br /&gt;({{Age in years and months|month1=9|day1=22|year1=1937|month2=4|day2=1|year2=1939}})
| time = 
| timezone = 
| type = [[Хураангуй цаазлах]], [[Аллага]], [[Үй олноор нь алах]], [[НКВД-ын олон нийтийн ажиллагаа#НКВД-ын үндэсний үйл ажиллагаа|Үндэстний цэвэрлэгээ]]
| fatalities = 20,000–35,000
| injuries = 
| perps = *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[НКВД|НКВД-ын дарга]] [[Михаил Фриновский]]
*[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] Цэрэндорж
*Дотоод хэргийн хорооны дарга Д. Намсрай
*Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын гишүүд [[Доржжавын Лувсаншарав]]
*Дотоод хэргийн дэд сайд Насантогтох, Баясгалан, Дашцэвэг болон бусад
| motive           = *Улс төрийн өрсөлдөгчөө устгах
*Эрх мэдлээ нэгтгэх
*Буддын шашны эсрэг үзэл
}}
{{Монголын түүх}}
[[Файл:Old Yurt Temple.JPG|thumb|right|250px|Хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 800 орчим хүрээ, хийдийг устгажээ.]]

'''Монголд өрнөсөн Их Хэлмэгдүүлэлт''' нь [[1922]] онд эхлэн [[1937]] онд дээд цэгтээ хүрч, [[1939]] оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн [[БНМАУ|тухайн үеийн Монголын]] нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэнд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг бөгөөд ихдээ 100,000 ч гэсэн тоо бий. Монгол улсын нийт хүн амын 8-13%-ийг хэлмэгдүүлэн хөнөөжээ. Эдгээрээс 18,817 нь лам нар байв. 

Тухайн үед эрх барьж байсан [[Монгол Ардын Нам]]ын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага нь [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] шууд удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд Зөвлөлтийн удирдагч [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] шахалтан дор олон арван мянган гэмгүй Монголчуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. 

Монголын үндэсний эрх ашгийг ба тусгаар тогтнолыг хамгаалсан зохиолч, эрдэмтдийн бүтээлийг хориглон шатааж байв. Энэ хэлмэгдүүлэлтээр тэр үеийн монголын сэхээтнүүд баривчлагдан шийтгэгдэж, олонхи нь цаазаар авахуулсан байдаг. Мөн Монгол дахь шарын шашны 700 гаруй сүм хийд коммунист хийрхлийн золиос болж сүйтгэгдэж сүм хийдээс оросуудын тоносон олон зуун ачааны тэрэг дүүрэн Монголын соёлын дурсгалууд ЗХУ руу ачигдсан байна. Үүний зарим хэсэг нь одоо болтол [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийн]] [[Эрмитаж]] музейд 2 том танхим дүүрэн үзмэр болон дэлгэгдсэн.

== Түүх ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3 үе шатанд хуваадаг.

===I үе шат, 1922-1939===
{{Гол|Бодоогийн хэрэг}}
{{Гол|Данзангийн хэрэг}}
{{Гол|Лхүмбийн хэрэг}}
{{Гол|Гэндэн, Дэмид нарын хувьсгалын эсэргүү нарын хэрэг}}
{{Гол|Буриадуудын хувьсгалын эсэргүү хэрэг}}
Эхний үе шат [[ардын хувьсгал|Монголын хувьсгалыг]] [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] загварт оруулахын тулд Монголын улс төрийн лидерүүдийг хэлмэгдүүлэлтэнд өртүүлжээ. [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамбажав]] нарыг дараалан улс төрийн тавцангаас зайлуулж Коминтерны заавраар тайж угсаа, үндэстний хөрөнгөтөн, сэхээтэн лам нарын хөрөнгийг нийгэмчилж (10 сая төгрөгний үл хөдлөх хөрөнгө) [[1928]]-[[1932]] онд монголын эдийн засгийн гол баялаг болох мал 6 саяаар хорогдов.  1932 оны зэвсэгт бослогын&lt;ref&gt;Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого&lt;/ref&gt; дараа хэлмэгдүүлэлт бага зэрэг намжсан боловч ЗХУ, [[Коминтерн]] өөрсдөөсөө урвасан гэдэг ялт хэргийг буриадуудад тулгаж аймшигтайгаар устгах дараагийн үйл ажиллагаанд бэлтгэж байв. [[Ж. Лхүмбэ]], [[П. Гэндэн]], [[Г. Дэмид]], [[Доржжавын Лувсаншарав]] нарын удирдсан [[япон|японыг]] түшиглэсэн хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны байгууллагын гэсэн хэд хэдэн хэргийг зохион байгуулж үүний үр дүнд 26000 хүнийг хэлмэгдүүлснээс 25000 хүнийг нь [[1937]]-[[1939]] онд шийтгэсэн байна. Энэ үйл ажиллагааг гардан хийсэн Онцгой бүрэн эрхт комисс (ОБЭК) [[1937]] оны 9-р сарын 10-нд байгуулагдан [[1939]] оны [[4 сарын 22]] хүртэл ажиллахдаа 51 удаа хуралдаж 25824 хүний хэргийг шүүж 20474 хүнд буудан алах ял өгч, 5103 хүнд 10 жил хорих ял, 240 хүнд 10-аас доош жилээр хорих ял оногдуулжээ. Зөвхөн 1937 оны 8-р сараас 1938 оны 1-р сарын хооронд 10728 хүнийг баривчилсан ба үүний 7814 нь лам, 322 нь хуучин феодал, 300 нь албан хаагч, 180 нь ардын цэргийн дарга, 1555 нь буриад, 408 нь хятадууд байжээ. Үүнээс 7171 хүний хэргийг мөрдөн байцаасан байх бөгөөд 6311 хүнийг цаазалсан байна.

===II үе шат, 1940-1955===
{{Гол|Порт-Артурын хэрэг}}
Уг байгууллагыг татан буулгасны дараа Тусгай комиссыг байгуулснаар Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хоёрдугаар үе шат эхэлжээ. Энэ комиссын гол үүрэг нь аймшигт цуст яргаллыг гардан хийсэн хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн нь хэргийн гэрчийг устгаж түүхэн үнэнээс зайлсхийх гэсэн оролдлого байлаа. Энэ байгууллага [[1939]] онд 78 хүнийг, 1940 онд 42 хүнийг, [[1941]] онд 86 хүнийг шийтгэсний ихэнхийнх нь хувь заяаг [[ЗХУ|ЗХУ-д]] шийдэгджээ.

===III үе шат, 1956-1990===
{{Гол|Сэхээтний төөрөгдөл}}
{{Гол|Ц. Лоохууз, Б. Сурмаажав нарын намын эсрэг бүлэг}}
{{Гол|Д. Төмөр-Очирын хэрэг}}
{{Гол|Б.Ширэндэвийн хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн 3-р үе шат нь Монголын шинэ үеийн сэхээтнүүдийн эсрэг хандаж тэдний үндэс угсаагаа сэргээх эх оронч үзлийг нь мохооход чиглэв. [[1962]] онд [[Чингис хааны|Чингис хааны]] 800 жилийн ойг тэмдэглэлээ, үндсэрхэг үзэл гаргалаа, [[Марксизм]]-[[Ленинизм|Ленинизмын]] жанжин шугамаас ухарлаа хэмээн [[Дарамын Төмөр-Очир|Дарам-Очирын Төмөр-Очир]], [[Ц. Лоохууз]], [[Б. Сурмаажав]], [[Б. Нямбуу|Х. Нямбуу]], [[Л. Цэнд]] тэргүүтэй олон сэхээтнүүдийг үүнд хамруулжээ. Ийнхүү Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт эхний үедээ алан хядах замаар хэрэгжсэн бол дараачийн үедээ аажмаар төрхөө өөрчлөн, нам захиргааны арга хэмжээ авч шийтгэх, хүний нэр төр, нандин чанарыг гутаах, үзэл бодлоор хавчин гадуурхах, нэр хоч өгөх, нутаг заан цөлөх хэлбэртэй болсон юм. Энэ удаа хууль-хяналт, шүүх, прокурорын байгууллагын оролцоотой хэрэгжүүлэх болсон ажээ.

== Өрнөсөн шалтгаан ==
{{гол|Лхүмбийн эсэргүү хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл нь [[1933]] онд гарсан [[Лхүмбийн хэрэг]] байсан юм. Энэ хэрэгт, улс төр, нам, цэргийн албан хаагчид болон хэдэн зуун энгийн иргэд хэлмэгдсэн юм. Энэ хэрэг нь огт ор үндэсгүй зохиомол зүйл байсан нь тогтоогдсон.

[[Жамбын Лхүмбэ]] нь [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Намын]] Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга байсан юм. Ж.Лхүмбэ болон тэр хэрэгт холбогдсон бусад хүмүүсээс гаргуулж авсан мэдүүлгээс үзвэл тэд нар [[Япон|Японы]] тагнуулын даалгавараар ажилладаг байгууллагыг үүсгэн байгуулсан, хувьсгалын эсрэг зэвсэгт бослого зохион байгуулахаар бэлтгэж байсан гэсэн байдаг. Гэхдээ тэдгээр бүх мэдүүлэг нь нотлогдоогүй, анх тэр хэргийг үүсгэх гол нотлох баримт гэгдэж байсан захиаг бичсэн хүн нь шууд гүтгэлэг байсныг хүлээсэн бөгөөд тэр нь шинжээчийн дүгнэлтээр нотлогддог байна. 

Энэхүү хэргийг тулган хүлээлгэхэд тэднийг нойр хоолгүй байлган жижүүрлэн байцаах, зодох, айлган сүрдүүлэх, аргадах зэрэг хууль бус аргуудыг өргөнөөр ашиглаж байсан байдаг. 

Мөн хэргийг таслан шийтгэх ажлыг шүүх байгууллагаар оруулалгүй, прокурорын хяналтаас гадуур, сэжигтэнд биеэ өмгөөлөх боломж олголгүй гүйцэтгэжээ. Тус хэрэгт гэм зэмгүй 1500 орчим хүн нэр холбогдсон байдаг бөгөөд  тэдэнд буудан алах болон 10-20 жил хорих зэрэг ял оноосон байдаг. 

[[1937]] оны есдүгээр сард нам, улс төр, цэргийн голлосон 69 хүнийг прокурорын зөвшөөрөлгүй баривчилж хэлмэгдүүлсэн байдаг. 

Мөн цэмбэний фабрик шатсан хэрэг, [[Гэндэн-Дэмидийн хэрэг]], [[Герман|Германы]] тагнуулын хэрэг, [[Япон|Японы]] тагнуулын хэрэг, Порт-Артурын хэрэг гэх зэрэг олон хэргүүд байсан байх ба тэдгээр нь цөм зохиомол хэрэг байсан нь сүүлд шалгалтын явцад тодорсон байдаг. Тэдгээр хэрэгт холбогдуулж хэдэн мянган хүнийг хэлмэгдүүлжээ. 

Хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дийлэнх нь лам нар байсан юм. Лам нар нь тулгасан хэрэг хүлээхдээ амархан, дуулгавартай, хүлцэнгүй байсан нь хэрэг тулган хүлээлгэхэд амархан байжээ. 

Мөн лам нарын ихэнх нь Монгол бичиг мэддэггүй байсан бөгөөд түүнийг нь далимдуулан мэдүүлээгүй зүйлүүдийг нь мэдүүлсэн болгон бичиж хууран хурууных нь хээг даруулдаг байсан байдаг. Түүнээс гадна байцаагч нар лам нараас цөөхөн асуулт асуудаг байжээ. Тэр нь та хэн хэнийг таних вэ гэж асуудаг байсан байна. Байцаагдаж байгаа лам өөрийн танидаг лам нарын нэрсийг хэлэхэд тэднийг нь эсэргүү бүлгийн гишүүд болгож бичээд ахмад зэрэг цолтойг нь толгойлогч болгон бичээд гарынх нь хээг даруулдаг байсан байна. 

Гэхдээ тухайн үед баривчлагдан шийтгэгдэж байсан бүх хүн гэм зэмгүй хэлмэгдэгсэд байсан гэж үзэж болохгүй юм. Тухайн үед үнэхээр японы тагнуул, зэвсэгт бослогод бэлтгэж байсан хэргүүдийн талаар баримт байдаг. 

Тухайн үед нэрсийн жагсаалтын дагуу болон баривчлах хүний тоо гаргаж өгдөг байсан байна. Төлөөлөгч нар өөрсдийн нормоо биелүүлэхийн тулд нэрсийн жагсаалтанд ороогүй, тааралдсан нэг айлаасаа л хүн баривчлаад аваад явж байсан тохиолдол олон байдаг талаар дурьдсан байдаг. 

[[Дорноговь]] аймгийн дотоод яамны төлөөлөгчийн газрын шоронд хүн орох зайгүй болсон байсанд 30 хүнийг буудан алж зай гаргаж байсан тухай баримт хадгалагдан үлдсэн байдаг. 

Мөн сэжигтнүүдийг баривчлан авч явахдаа ачааны машин дээр олон зуугаар нь давхарлан ачаад бүтээлгээр бүтээж, овоосон газар нь бороохойдож, буудаж байсан баримт жишээ бий. Ийнхүү баривчлагдан хүргэгдэх замдаа 2-3 хүн нас бардаг байжээ.

== Гадаад хүчин зүйл ==
===НКВД===
{{гол|НКВД}}
Манай оронд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт болсон нь гадаад дотоодын тодорхой хүчин зүйлтэй холбоотой байна. 

[[1930]]-аад оны эхнээс [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] коммунист намын зүгээс [[Монгол]]ын талаар явуулах бодлого илэрхий идэвхжижээ. Энэ үед [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны дэргэд Монголын комисс байгуулагдаж Монголын тухай асуудлыг байн байн хэлэлцэж тогтоол шийдвэр гаргаж байжээ. Жишээ нь бүрэн бус тооцоогоор [[Большевик|ЗХУКН-ын]] Төв Хорооны улс төрийн товчоогоор [[1930]]-[[1939]] онд Монголын асуудлыг 168 удаа хэлэлцсэн байдаг. ЗХУКН-ын [[1933]] оны [[11 сарын 1]]-ний тогтоолоор Элиава гэгч хүнийг Монголд томилон явуулахдаа түүнд дараах үүргийг өгчээ. Үүнд:
:''&quot;Японы цэргийн эрхтнүүд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын нутгийг булаан эзлэнэ хэмээн Японы түрэмгий аюул хүчтэй болж байгааг Монголын удирдлагад тайлбарлах; Япончууд бүр одоо БНМАУ-ыг түрэмгийлэн эзлэх бүх талын бэлтгэл хийж байгааг Монгол нөхдүүдэд мэдэгдэх хэрэгтэй&quot;'' гэжээ. 

Зөвлөлтийн удирдлагаас манай төр засгийн удирдагч нарт Японы тагнуул танай Монгол улсад нэвтэрч ялангуяа сүм хийдтэй холбоо тогтоож байна хэмээн тэдэнд шургуу ухуулж байсан байдаг. Монголын лам нарыг үй олноор нь хэлмэгдүүлж, сүм хийдийг устгах санааг [[Иосиф Сталин|Сталинаас]] Монголын удирдагч нарт тулган хэлж байжээ. 

[[1934]] оны 11 сард Иосиф Сталин [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монголын ерөнхий сайд]] [[Пэлжидийн Гэндэн]]г хүлээн авч уулзахдаа: 
:&quot;''Танайд улсын дотор улс байгаа байдалтай болжээ. Нэг засгийн газар нь Гэндэнгийн засгийн газар, нөгөө нь лам нарынх. Гэхдээ лам нарын засгийн газар нь хүчтэй байна''&quot; хэмээгээд лам нартай 
:&quot;''аажмаар тойруу замаар тэмцэх хэрэгтэй. Гэндэнгийн засгийн газар лам нарынхаас хүчтэй байх хэрэгтэй. Лам нарыг өөрийн гарт хатуу авах хэрэгтэй''&quot; гэх зэргээр Монголын Ерөнхий сайдад ухуулан тулгаж байсан байна. 

ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны [[1935]] оны [[арваннэгдүгээр сарын 26]]-ны 34-р тогтоолд:
:&quot;''Лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллага нь Монголын олон улсын байдал хурцдах тусам төдий чинээ хүчтэй болж Японы булаан эзлэгчдийн талд өөрийн ард түмнээс урвагчид болох тул лам нартай хийх тэмцлийг сулруулахгүй байхыг Монгол удирдлагад зөвлөх хэрэгтэй''&quot; гэж заагаад Сталин гарын үсэг зурсан байна. 

Түүхийн ухааны доктор [[Оохнойн Батсайхан|Оохнойн Батсайханы]] дүгнэж хэлснээр &quot;''энэхүү шийдвэр болон бусад олон дагалдах заавруудын хамтаар Монголд олон тооны &quot;хувьсгалын эсэргүү&quot; &quot;Японы тагнуул&quot; буй болж тэднийг хоморголон баривчлах аянд гарах нэг сэжим болжээ''&quot;. 

Ингээд [[1937]] оны намар ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны дэд сайд [[Михаил Фриновский]], Батлан хамгаалах яамны дэд сайд [[Смирнов]] нар Монголд ирэхдээ Хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул гэгдэх хэсэг хүмүүсийн нэрсийн жагсаалт авч ирсний дагуу мөн оны есдүгээр сарын 10-ны шөнөөс өргөн баривчилгаа эхлэж түүнд төр, нам, соёл, олон нийт, цэргийн зүтгэлтэн, лам, хар олон мянган хүн өртсөнийг өмнө нэгэнт өгүүлсэн билээ. Эл баривчлагын үед манай дотоод явдлын яаманд зөвлөлтийн олон арван зөвлөх сургагч нар ажиллаж хэрэг дээрээ тэд баривчлагдагсдын мөрдөн байцаах үйл ажиллагааг зохион байгуулж байсан байна.

== Дотоод хүчин зүйл ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд нөлөөлсөн дотоод хүчин зүйл цөөнгүй байв. 

Тухайн үеийн [[Дотоод явдлын яам]]анд хэт их эрх мэдлийг төвлөрүүлснээр хэрэг бүртгэлт мөрдөн байцаалтандаа эрүү шүүлтийг дураар хэрэглэх болсон. Үүнийгээ ч хууль ёсны болгох зорилгоор тусгай комиссоос: сэжигтний амь насанд ноцтой хохирол учруулалгүйгээр эрүүдэн байцаахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргуулсан байна. Ингэснээр дотоод яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөрийн дураар харгис хэрцгий эрүү шүүлтээ хуулийн дагуу хэрэглэх эрхтэй болсон байдаг. 

Мөн дотоод яамны хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаах үйл ажиллагаа нь прокурорын байгууллагын хяналтаас бүрэн гарсан. Үүний тулд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]: 
:&quot;''Прокурорын байгууллага нь [[Дотоод явдлын яам|Дотоод яам]]ны нэр хүндийг унагаж, хувьсгалын эсэргүүнүүдтэй тэмцэх ажилд саад учруулж байна''&quot; хэмээн АИХ-д гомдол мэдүүлсэнд АИХ-аас прокурорын газрыг дахин тийм явдал гаргахгүй байхыг үүрэг болгон шийдвэрлэсэн нь дотоод яамыг хэмжээгүй эрхт болгон хувиргасан юм. 

Тухайн үеийн дотоодын тагнуулын мэдээлэгч нар нийт 50,000-д хүрч байжээ.  

Бас нэг хүчин зүйл нь хэргийг шүүх байгууллага тасладаггүй харин [[Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комисс]] гэх комисс шийдэж байсан бөгөөд энэ нь Дээд шүүхээс гадна дахин нэг шүүх үүссэн байсан хэрэг юм. Мөн тухайн үеийн улс төрийн хилс хэрэгт гүтгэгдэж байсан бүх хүмүүс тус комиссоор хэрэг нь шийдэгдэж байсан нь Шүүх байгууллагын үүрэг ролийг үгүйсгэсэн явдал байсан юм. Бүрэн эрхт тусгай комисс нь хэрэгтнүүдийн хэрэгтэй танилцдаггүй, нэрсийн жагсаалтаар ял оноодог байжээ. 

Түүнээс гадна Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын шийдвэрт давж заалдах эрх яллагдагчид байдаггүй байсан. 

Эл үе нь улс орны гадаад байдал эрс хурцдан, хүндэрч дотоодод дайсны явууллага идэвхижиж байсан үе юм. [[1935]] оны 2 сараас эхлэн Японы зүгээс хилийн өдөөн хатгалга хийх,  тус улсад халдан довтлох илэрхий болсон. Энэ үед Японы тагнуул Монголд байгаа гэж үзэх үндэслэл бүрэн байсан.

== Цагаатгах ажил ==
Энэхүү аймшигт он жилүүдийн алдаа завхралыг засаж залруулахаар 1990 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссыг байгуулж, 1996 оноос жилийн бүрийн [[9 сарын 10|9-р сарын 10]]-ыг Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон хэлмэгдэгсэд, тэдний үр хүүхэд, хойч үед хүндэтгэл үзүүлдэг болсон юм.

Улмаар [[1998]] оны [[1 сарын 2]]-нд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийг [[УИХ]] батласан юм.

[[2005]] оны 11 сарын байдлаар Улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдсэн 36 мянган хүний 29 мянгыг нь цагаатгаад байна. Эдгээр хүмүүсийн 26 мянга нь улсын комисс байгуулагдсан цагаас хойших 15 жилийн хугацаанд цагааджээ.

== Хор уршиг ==
[[Файл:Purge Statistics, ethnicity (Mongolia).png|300px|thumb|right|Шийтгэгдсэн хүмүүсийн яс үндэс]]
[[Файл:Purge Statistics, all (Mongolia).png|thumb|300px|right|Бүрэн эрхт тусгай комиссоор [[1937]]-[[1939]] оныг хүртэлх нийт шийдвэрлэсэн 25,824 хүмүүсийн ял. (20,474 хүнийг буудан алах, 5,103 хүнийг 10 жил хорих, 240 хүнийг 10-аас доош жил хорих, 7 хүнийг сулласан байна)]]

[[1932]]–[[1940]] онуудад 28,451 хүн баригдаж шийтгүүлсэн. Түүний 20,822 хүн буюу 73% нь буудуулжээ. 

[[1932]]-[[1937]] оныг хүртлэх 5 жилд 1730 хүн шийтгэгдэж 162 буюу 0.9% нь буудагдсан бол [[1937]]-[[1940]] он хүртлэх 4 жилд 26,721 хүн шийтгэгдэж түүний 20,660 буюу 77% нь буудуулсан байна. 

[[1937]]-[[1940]] онд шийтгүүлсэн хүний тоо нь тэр үеийн насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн 10.9% -ийг эзлэж байсан бөгөөд энэ нь 1000 хүн тутмаас 100-110 хүн шийтгэгдэж, 80-90 хүн буудуулж байсан гэсэн үг юм. 

[[1934]] онд хуралдсан намын 9-р их хурлаар сонгогдсон бүгд хурлын гишүүдийн 72%, Төв хорооны тэргүүлэгчдийн 82%, намын төв комиссын гишүүдийн 57%, Төв шалган байцаах комиссын гишүүдийн 80% нь баригдаж шийтгүүлжээ.

Хэлмэгдүүлэлтийн оргил үе нь [[1933]], [[1937]], [[1938]], [[1939]], [[1940]] он байв.
==Балданогийн мэдүүлэг==

[[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол|БНМАУ]]-ын төр засаг, ДЯЯ, Цэргийн яамны удирдах албан тушаалтнуудыг 1937 оны 6, 7 дугаар сард баривчилж [[Чита]] хотноо аваачиж, 1-2 сарын хугацаатай мөрдөн байцаалт явуулсны эцэст мөн 1937 оны 8,9-р сард Москва хотод хүргэж, мөрдөн байцаахад, монгол иргэдийн мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагаанд биечлэн оролцож, монгол хэлний орчуулагчаар ажилласан буриад Базар Чимитович Балданог 1956 онд байцаан мэдүүлэг авсан байна.

1956 оны 9-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын хэлтсийн ажилтан, шүүх зүйн дэд хурандаа Арсеньев, хошууч Лебедев нар орчуулагч Б.Ч.Балданог байцаажээ. 

Тэрбээр 1956 онд өгсөн мэдүүлэгтээ, &quot;намайг 1939 оны 6-р сард Чита мужийн НКВД-ийн газрын дарга Куприн дуудаж хувьсгалын эсэргүү хэрэгт баривчлагдсан монгол иргэдийг мөрдөн байцаах хэсэгт орж, орчуулагчаар нэн даруй ажилла гэж тушаасан&quot; гэжээ. Мөрдөн байцаалтын ажилд орон нутгийн НКВД-ийн ажилтнууд татагдаж оролцсон. Мөрдөн байцаах хэсгийн дарга нь Наседкин, Мозулевский, Арсенович нар байсан. Хэрэгтнүүд хэрэг хүлээхгүй болохоор Очиров, Шагдарон, Бадмаин нар тэднийг хашгирч сүрдүүлдэг байсан. Мозулевский Балжиннямыг резинэн бороохойгоор жанчиж, дээлийг нь навсайтал 3 удаа зодсон. Гуравдахь өдрөө Балжинням хэргээ хүлээсэн. Мал аж ахуй, газар тариалангийн яамны сайд Пүрэвдоржийг байцаахад би байсан. Балжиннямыг Лувсаншаравтай нүүрэлдүүлэхийг би харсан. Лувсаншарав Балжиннямыг илчлэх гэхэд цаадах нь огт хүлээгээгүй. Монголчуудыг харгислан зодож, жанчсаны эцэст тэд аргагүйн эрхэнд хэргээ хүлээдэг юм гэж Очиров, Бадмаин нарын ярьж байхыг сонссон. Бадмаин ийм байдалд их дургүйцэж байсан. Хожим тэр Москвад хорлогдсон. Баривчлагдсан монголчуудыг 1939 оны 7-р сард 2 удаагийн цуваагаар Москвад хүргэсэн. Би Москвад бараг бүх монгол хүнийг мөрдөн байцаах ажиллагаанд орчуулагчаар оролцсон. Янз бүрийн цаг үед Очиров, Бадмаев, Бадмаин, Боярский зэрэг мөрдөн байцаагч голлож байцаасан. Элдэв арга хэрэглэдэг байсан. Зодох, хоолоор хясах, карцерт хийх зэргээр. Чекригын Арсенович, Седов, Хват, Наседкин нар Читад байхад монголчуудыг их зоддог байсан. Харин Полянский, Марков, Намрцев, Притоманов, Чермонебов нар зоддоггүй байсан юм. [[Анандын Амар|Анандын Амарыг]] хууль бус мөрдөн байцаалтын аргаар зовоосон. Читад Тээвэр худалдааны яамны сайд Рэнцэнмэнд “Гадаадын ажилчин” хэмээх хэвлэлийн газар ажилладаг байсан Өлзийтогтох, МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Шижээ, Бага Хурлын орлогч дарга Лосол, Монголын ардын армийн орлогч жанжин Лувсандоной, МАХН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Лувсаншарав, Бага хурлын дарга Догсом, Шүүх яамны Даншийцоодол, Худалдааны сайд Шагдаржав, ДЯЯ-ны ажилтан Баясгалан нарыг зодсон. Москвад Лувсаншарав, Насантогтох хоёрыг их зодсон. Мөрдөн байцаалтын протоколд сүүлд нь хэрэгтнүүдээр гарын үсэг зуруулдаг байсан юм. Айлган сүрдүүлж хэлж тулган бичүүлдэг байсан. БНМАУ-ын ДЯЯ-ны зөвлөх байсан Скоков, Мальков нар зориуд монголоос ирж, мөрдөн байцаалтын ажилд оролцдог байсан юм. Монголд буй хүмүүсийн талаар Амараас мэдүүлэг авахаар тэд ирж байсан. 1940 оны зун мөрдөн байцаах ажил дууссан боловч 1941 оны зун хүртэл үргэлжилсэн. 1941 оны 8-р сард монголчуудын хэргийг ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн коллеги шүүн тасалсан. Амар хэрэг хүлээгээгүй, эцэст нь хууль бус мөрдөн байцаалтын арга хэрэглэж хэргийг хүлээлгэсэн. Насантогтох, Өлзийбадрах хоёр шүүх хурлын ажиллагаанд биечлэн оролцсон. ЗХУ-аас тусгаар, бие даасан Монгол улс байгуулах бодолтой гэж хэлж байсан. Тэгээд буудах ял авсан. Бусад шүүн таслах хурал тэгсхийгээд хуралдсан болоод өнгөрсөн. Лефортово шоронд болсон. Шүүх хуралд Амар, Лувсаншарав нар огт оролцоогүй бодогддог. Шүүх хурлынхан хоол ундтай, архи, дарстай сүрхий хангалуун байсан. Орчуулагч Ульрих намайг орж хооллохыг урьсан боловч би дарга нарын зиндаанд оролцоогүй гэж мэдүүлжээ&lt;ref&gt;http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1059 У.Амарсайхан - Уулын бvргэд ч уйлдаг&lt;/ref&gt;.

==Москвад хүргэгдсэн монголчуудын хувь заяа==
1937 оны 9-р сарын 10-нд Монголд хүрэлцэн ирж “Заговор”, “Хуйвалдаан” хэмээх улс төрийн хувьсгалын эсэргүү бүлгийн хэрэгт холбогдсон гэх 115 монгол иргэнийг ДЯЯ-нд гардуулан өгч, “Их баривчилгаа” гэгчийг эхлүүлж “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгчийг байгуулах ажлыг гардан зохион байгуулсан НКВД-ийн дэд дарга, [[Михаил Фриновский]] тодорхойлолтдоо: “Би ЗХУ-ын коммунист /большевикуудын / НТХ-ны даалгавараар 1937 оны 8-р сард Монголд очиж зөвлөлтийн цэргийг оруулж байрлуулах, Монголын дотоодод буй хуйвалдааныг бутцохих үүргийг [[Николай Ежов|Николай Ежовоос]] хүлээн авч БХЯ-ны дэд сайд Смирнов, Монголд шинээр томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Сергей Миронов]] нарын хамт Монголд очсон. Уг үүргийг биелүүлэхэд юуны түрүүн монголын лам нарыг баривчлах ажлыг өрнүүлж 7-8 мянган хүнийг баривчлуулсан бөгөөд уг ажлыг цааш нь [[Михаил Голубчик]] /1936-1938 онд ДЯЯ-ны ерөнхий зөвлөх байсан / үргэлжлүүлж, 25 мянгад хүргэсэн юм” гэжээ. Түүнчлэн Фриновский хэлэхдээ, “Их баривчилгааг Хорлоогийн Чойбалсан хүлээн зөвшөөрч, түүний гарт бүх удирдлагыг төвлөрүүлсэн бөгөөд харин Ерөнхий сайд [[Анандын Амар]] эрс татгалзан, эсэргүүцэж байлаа” гэжээ. 1936-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д сууж байсан ЭСЯ-ны зөвлөх өгсөн А.С.Скрипко мэдүүлэгтээ: “Монголд гэм зэмгүй олон хүнийг хууль бус аргаар мөрдөн байцаааж, эрүүгийн гэмт хэргийг зохиомлоор бий болгох ажлыг Монголын ДЯЯ-нд ажиллаж байсан НКВД-ийн зөвлөх, сургагч-мэргэжилтнүүд удирдан, монголын ДЯЯ-ны ажилтнуудын гараар гүйцэлдүүлж, төр, засгийн удирдах зүтгэлтэн Лувсаншарав, А.Амар, Х.Чойбалсан нараар зөвшөөрүүлж, хийлгэсэн юм” гэжээ. 

Тэрээр цааш нь “НКВД-ийн зарим сургагчдын санаачилгаар Монголын төр, засаг, цэргийн болон энгийн байгууллагад зүсэн бүрийн “хуйвалдагчид”-ыг илрүүлэх ажлыг хувийн эрх ашгийн үүднээс ч хийж байсан юм” гэжээ. Энэчлэн 1936-1940 онд ДЯЯ-нд НКВД-ийн зөвлөх сургагчаар ажиллаж байсан Михаил Голубчик, М.П.Чопяк, Л.Б.Ничиков, Ф.С.Ситиков, А.В.Сигаев, В.А.Авилов, В.Л. Светлов болон бүрэн эрхт элчин сайд байсан [[Сергей Миронов]] нараас баривчлагдаж мөрдөгдөж байсан монгол иргэдийн талаар тэдний өгсөн мэдүүлэг авсан байна. Баривчлагдсан монгол иргэдэд “хувьсгалын эсэргүү”, “[[Нармай Монгол|Панмонгол]]”-ын үндсэрхэг үзэлтэй байгууллагын идэвхитэй гишүүд, удирдагч, монгол-зөвлөлтийн нөхөрсөг харилцааг салгаж, Монголын Ардын хувьсгалыг устгахын тулд Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлаж, хамтран ажилласан гэж Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ эрүүгийн хуулийн 58-ын 1, 2, 7, 11 дүгээр зүйл ангиар ял оноож шийтгэжээ. Дээрх монгол иргэд [[Чита|Читад]] байх анхны үедээ хэргээ хүлээгээгүй байна. Гэвч нэн хэрцгийгээр тамлан зовоож, зодож, занчиж, нойр хоолгүй байцааж, сэтгэл санааны хүнд дарамтанд оруулсны эцэст арга буюу тэд улс төрийн хилс хэргийг хүлээсэн мэдүүлэг өгсөн. Монголчууд Москва хотын [[Лефортово шорон|Лефортово шоронд]] хоригдож, хоол, ундны хангамж, эрүүл ахуйн нөхцөл муу байсан учраас уушиг, тэжээлийн хомсдлоор олон хүн өвчилжээ. Өвчлөгсдийг Бутырийн шоронгийн эмнэлэгт шилжүүлэн хэвтүүлжээ. Гэвч шүүх хурлаас өмнө долоон хүн шоронгийн эмнэлэгт нас барсан. Цаазлагдсан хүмүүсийн чандар, шарилыг хэрхсэн нь эдүгээ хүртэл тогтоогдоогүй, цаашид ч найдлага муутай байна. Улс төрийн хилс хэрэгт баривчлагдаж мөрдөгдсөн монгол улсын иргэдээс Цэргийн яамны хэлтсийн дарга Ц.Очирбат, шийтгэгдээгүй суллагдсан Б.Эрдэнэ, С.Доржбарга, Э.Дорж, Ж.Цэвээн, М.Гомбожав, Д.Дорж, Д.Цэдэн-Иш /Гочитский/ нарын долоон хүнд 5-10 жилийн ял оноож, үлдсэн бусад хүнд буудан алах ял оноож гүйцэтгэжээ. Хорих ялаар шийтгэгдсэн дээрх долоон хүн ялаа эдэлж байхдаа янз бүрийн хорих лагерьт нас баржээ. ЗХУ-д шүүгдсэн иргэдээс ДЯЯ-ны хэлтсийн дарга агсан М.Лувсан-Ёндон, хэлтсийн орлогч дарга агсан Б.Хаймчиг, хэлтсийн дарга агсан Б.Ишдорж, Улсын прокурор агсан Н.Борхүү, цэргийн академийн сонсогч агсан Д.Гончиг, М.Төмөрдаш нарын эрүүгийн хэргийн материал олдоогүй.

НКВД-ийн ажилтан Бүх Оросын Комунист /Большевикуудын/ намын гишүүн Васильев, орлогч гишүүн Дроботин, комсомолын гишүүн Морозов нар ЗХУ-н Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын газрын удирдлагад рапорт бичиж, монголчуудыг хууль бусаар мөрдөн байцааж, мөрдөн байцаалтын протоколыг журмын дагуу гүйцэтгэхгүй, нэгэн хэв маягаар дур мэдэн бүрдүүлж, өнгөрсөн хойно гарын үсэг зуруулах зэргээр дураар аашилж, хууль зөрчиж байгаа тухай тодорхой мөрдөн байцаагчдын нэр дурьдаад даруй шалгаж арга хэмжээ авахыг санал болгосон байх юм. Уг рапорт дээр [[Лаврентий Берия]] өөрийн гараар Дотоод хэргийн Ардын комиссариатын орлогч дарга Меркулов, Бочков нар “нарийвчлан шалгаж, үр дүнг илтгэ” гэж 1938 оны 10-р сарын 27-нд цохолт хийжээ. Үүний дагуу хирэндээ шалгалт хийж үр дүнг нь Меркулов Берияд илтгэхдээ, шалгалтаар дээрх дутагдал илэрснийг дурдаад, төв аппаратын ажилтнууд өөрсдөө мөрдөн байцаалтын ажлыг хууль бусар гуйвуулсныг тэмдэглэж, НКВД-ийн мөрдөн байцаах хэсгийн орлогч дарга Наседкин, Арсенович, Либензон, Хват, Мочалов нарын хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг илчилснээ илтгэжээ&lt;ref&gt;Улсын аюудгүй байдлыг хангах ерөнхий газрын архив бүртгэлийн албаны дарга, хурандаа Я. Батсуурийн өгсөн ярилцлага. УБ. 1995 он&lt;/ref&gt;.

==Бериягийн захиа==
ЗСБНХУ-ын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссараас ЗСБНХУ-ын Батлан Хамгаалах Ардын Комиссарт Монголын Ардын Армийн удирдлага дахин хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны тухай захидал

1939 оны 1 - р сарын 30

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь ЗСБНХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч нөхөр Скрипкогийн 1-р сарын 26-нд өгсөн илтгэх хуудсанд : БНМАУ-ын Дотоод явдлын болон Цэргийн сайд БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатарт 1-р сарын 22-нд ирсэн.  Чойбалсанг ирэхийн өмнө бол цэргийн сургуулийн захирал Дашдаваа түүнийг алан хядах (террорист) ажиллагаа зохион байгуулахаар зэхэж байна гэсэн тагнуулын мэдээ авсан байна. Арми дахь хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллагыг мөрдөж эхлэхийн сацуу нэгэн зэрэг монголын армийн командлал болон удирдах бие бүрэлдэхүүний дотор сэжигтэй байдал анзаарагдах болов. Чойбалсанг 1-р сарын 18-нд [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] Улаанбаатар руу явах замд алахаар зэхэж буйг болзошгүй тул урьдчилан сэргийлэх зорилгоор шаардлагатай хамгаалалтын арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүллээ. Нэгэн зэрэг Цэргийн Сургуулийн захирал Дашдаваа баривчлагдсан байна. Дашдаваагийн хүлээн зөвшөөрснөөр бол өнгөрсөн оны 7-р сард түүнийг армийн улс төрийн газрын дарга Найдан ба мөн одоо баривчлагдаад буй армийн их бууны цэргийн дарга Чойндан нар хувьсгалын эсэргүү байгууллагад элсүүлэн авсан гэжээ. Дашдаваа түүний 23 зарим нэгэн гишүүн нөхдийн үргэлжлэн буй баривчилгааг үл харгалзан, хувьсгалын эсэргүү ажиллагааг эцсийг нь хүртэл амжилтад хүргэхийн тулд хоёулантай нь тохиролцсон байжээ. 1-р сарын 21-нд дотоод хэргийн яам тагнуулын мэдээ хүлээн авсанчилан, цэргийн яамны дэд сайд Дамба  1-р сарын 20-нд өөрийн штаб дээр Улаанбаатар хотын хүрээний (гарнизоны) анги нэгтгэлүүдийн захирагч дарга нарыг цуглуулж анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тушаал гаргасан ажээ. Энэ тушаалын талаар манай зааварлагчидад монгол дарга нараас хэн нь ч мэдээлэл өгөөгүй, түүний дотор мөн Дамба ч нэгэн адил өгөөгүй ажээ. Дотоод Явдлын Яамны онцгой тасаг Дамбын энэ тушаалын талаар ямар ч ойлголтгүй байлаа.  Хувьсгалын эсэргүү байгууллагад хамаарах арваас илүү мэдүүлэг – баримт бүхүй, армийн цэргийн прокурор Лубсан Цыдып 1-р сарын 21-нд Улаанбаатарын цэргийн хүрээгээр орж, Дамбын байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай тушаалын гүйцэтгэлийг шалгажээ. 
Энэ бүхэн нь Дамба болон түүний хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүдийн  удирдлага дор хүрээний (гарнизоны) бие бүрэлдэхүүн дотроос бэлтгэгдэж буй зэвсэгт өдөөн хатгалга хийж болзошгүй тухай, батлаж буй бөгөөд би үүсэж бүрэлдсэн байдлын талаар манай корпусын командлалд мэдээлсэн ба мөн дотоод явдлын яамаар дамжуулан байдлыг ширхэгчилэн тодотгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн.      
Дотоод Явдлын Яамны онцгой хэлтэсийн монгол төлөөлөгч нарын хийсэн хаалттай шалгалтаар, хуягт бригадын машинууд байлдааны бэлэн байдалд байгаа нь тогтоогдсон ажээ. 
Цаг үеийн байдлыг шуурхай тодруулахын тулд миний зүгээс дэд сайд Насантогтоход цэргийн прокурор [[Цэдэвийн Лувсан]] баривчлан мөрдөн байцаалт хийж нэмэлт тодотгол хийх зөвлөлгөө өгөгдсөн байжээ. 1-р сарын 22-ны шөнө Цэдэвийн Лувсан баривчлагдсан байх бөгөөд өглөө нь ухамсарласнаар хувьсгалын эсэргүү байгууллагын ахмад гишүүн байснаа болон Дамбын даалгавраар хуягт бригадын байлдааны бэлэн байдлыг шалгаснаа хүлээн зөвшөөрч, түүнийг (Дамбыг) тус байгууллагын удирдагч хэмээн нэрлэсэн бөгөөд мөн Дамбыг түүнд “эцсийн дусал цусаа хүртэл” тэмцлээ явуулах болно хэмээн илэрхийлсэн гэнэ.     
Дамба армийн цэргийн хүрээ гарнизоныг байлдааны бэлэн байдалд ямар зорилгоор оруулсныг Лувсан Цэдэв мэдээлэлгүй улмаас гэдэг шалтгаанаар шууд хариултаас татгалзажээ.  1-р сарын 22-нд мөрдөн байцаалтын мэдээнээс үзэх ахул Дамба өөрөө өөрийг нь алахаар зэхсэн жүжиг бэлдэж байсан. Энэ нь Дамбын амьдардаг байшингийн гаднаас цонхоор нь 7,65 мм калибрийн револьвер гар буугаар Дамбыг өөрийн тасалгааны (хонгилоор) коридороор буудсаныг хэлсэн бололтой. Дамбын зүүн гарын тохойноос дээш буудагдсан байсан ажээ. Шарх нь хөнгөн бөгөөд хожмын үр дагавар багатай байна. Дээрхи авлах гэсэн явдлыг Дамба хувьсгалын эсэрггү нарын өшөө хонзон хэмээн тайлбарласан байна. Одоо түүнийг эмнэлэгт хэвтүүлсэн байх бөгөөд байнгын хяналт тавьсан юм. 
1-р сарын 25-ны хувьд Улаанбаатар дахи байдал тодорхойгүй хэвээр. Чойбалсан, нөхөр Скрипкогийн зөвлөснөөр дараагийн арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэхээр шийдсэн. 
1.1-р сарын 26-ны өглөө Чойбалсан МАХЦ-ийн Штабт Намсрайг (армийн штабын дарга) болон Воронин (МАХЦ-ийн зөвлөхийн орлогч) нарыг дуудан авчирч, арми болон Улаанбаатар хүрээн дэхи байдлын талаар товч тодорхой илтгэхийг шаарджээ. Хэрвээ Намсарайг явуулахгүйгээр анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай Дамбын тушаалыг хэлэхгүй бол түүнд анги нэгтгэлүүд болон хүрээний ангиудын дарга нарыг комиссаруудын хамт, зааварлагчид, онцгой хэлтсийн төлөөлөгч нар, намын үүрийн нарийн бичгийн дарга нарыг дуудан цуглуулахыг санал болгох байв. Тэднийг цугларах хүртэл ангиудыг байлдааны бэлэн байдалд оруулах шийдвэр гаргах болсон болон энэ талаар зөвлөх, зааварлагчидад энэ талаар мэдээлээгүй байсан   шалтгааныг Намсарайгаас тулган тодруулжээ. 
2. Дуудагдсан дарга нарыг цугларсны дараа анги нэгтгэл болон ангийн дарга тус бүрээс анги нэгтгэлүүдийн байдлын тухай товч илтгэл мэдээ шаардан, мөн анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай хэзээ хийгээд ямар хэлбэртэй (байдалтай) тушаал тэд хүлээн авсан ба энэ талаар ямар тодорхой зүйлүүдийг (ажлуудыг) тэд хийсэн бэ? 
Хуягт машинууд болон байлдагч нарын гар дээр буй  бүх галт хэрэгсэлүүдийг складуудад яаралтай тушаах, анги нэгтгэлүүд дэхи онц байдлыг өөрчлөх, энэ тушаалыг биелүүлсний дараа буцаж илтгэх. Онцгой хэлтсийнхэн гүйцэтгэлийг хянах.
3. Галт хэрэгсэл бүхүй складуудын хамгаалалтыг онцгой хэлтсүүд хангана. 
4. Дарга нарын хоёр дахи ирэлтийн үеэр Чойбалсан тэдний өмнө 221 өөрийгөө илчлэх тушаалын биелэлтийн талаар асуулт тавьсан бөгөөд хувьсгалын эсэргүү хэрэгт орооцолдсон дарга нарыг сайн дураараа  гэмээ хүлээн ирэхийг санал болгосн юм. 
5. Энэхүү арга хэмжээний үр дүнгээс шалтгаалан дараачийн баривчилгааны асуудлыг шийдвэрлэх ёстой байв.
Манай корпусын командлал энэ арга хэмжээний чиг шугамыг баримталж байлаа. Хэрвээ үүнийг дотоод явдлын яамныхны хүчээр хэрэгжүүлж чадахгү бол зэвсэгт өдөөн хатгалга гаргасан тохиолдолд оролцогчидын зэвсэгийг хураан авах арга хэмжээ авах ёстой. 


ЗСБНХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссар: Берия

== Үзэсгэлэнгийн сэргээн босголт ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; 
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664602006).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664597606).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316929650).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316925930).jpg|
&lt;/gallery&gt;

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)]]
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[Иосиф Сталин]]
*[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
*[[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]]
*[[Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей]]
*[[Сергей Миронов]]
*

==Эх сурвалж ==
*Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын ажилд гарч байсан алдаа завхралыг шалгасан дүнгийн тухай Намын Төв Хорооны комиссын илтгэл (1961 оны 12 сар)
*Гурван түмэн хүний амь – Т.Гэндэн, УБ 1999 он
*Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт ба цагаатгал – М.Ринчин, УБ 2000 он
*Монгол үндэстэн бүрэн эрхт улс болох замд (1911-1946) - О.Батсайхан, УБ 2000 он
*Хэлмэгдүүлэлт ба хэлмэгдүүлэгчийг эрэх эрэл – Д.Өлзийбаатар, Үнэн сонин, 2006.03.04 №042
*[http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7509-socializmyn-esreg-1932-ony-mongol-dah-boslogo.html Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014]
*[http://mirror.undp.org/mongolia/archives/ger-mag/issue3/secrets-mn.htm UNDP Mirror]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20070809205629/http://www.tanhim.net/content/view/334/ Танхим.net] 
*[https://web.archive.org/web/20071120052029/http://origo.mn/index.php?z=/0/0/1893/140/ Ориго.mn] 
*[https://web.archive.org/web/20070926225307/http://www.cis-legal-reform.org/document.asp?id=7456 Law Reform in Transition States]
*[http://www.mongolnews.mn/main.php?Module=Unuudur&amp;option=details&amp;nid=5013 Mongolnews]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://moenhbayar.blogspot.com/2012/07/blog-post_746.html Монголын “Моёлхон” кино туйлшрах үзэлд ашиглагдаж байна]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:20-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Улс төрийн цэвэрлэгээ]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>p0tpnrckhf9uwidoyokwm4gwmln2u3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866489</id>
      <parentid>866469</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60439" sha1="3wkb2sniau9re2dnim8rynachl6kgqs" xml:space="preserve">{{Short description|1937-1939 оны Монгол дахь их цэвэрлэгээ}}
{{redirect|Их Хэлмэгдүүлэлт}}

{{Инфобокс иргэний халдлага
| title = Их Хэлмэгдүүлэлт
| image = Skulls at Khambyn Ovoo.jpg
| caption = 2003 оны 4 сард олдсон хохирогчдын цогцос
| map_caption = 
| location = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| coordinates = 
| partof = [[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)|Их Хэлмэгдүүлэлт]]
| target = *[[Лам|Буддын шашны лам нар]], язгууртнууд
*[[Сэхээтэн]]үүд
*[[Улс төрийн эсэргүүцэгчид]]
*[[Буриадууд|Буриад]] болон [[Казахууд]]
| date = '''Үндсэн үе:'''&lt;br /&gt;1937 оны 9 сар – 1939 оны 4 сар&lt;br /&gt;({{Age in years and months|month1=9|day1=22|year1=1937|month2=4|day2=1|year2=1939}})
| time = 
| timezone = 
| type = [[Хураангуй цаазлах]], [[Аллага]], [[Үй олноор нь алах]], [[НКВД-ын олон нийтийн ажиллагаа#НКВД-ын үндэсний үйл ажиллагаа|Үндэстний цэвэрлэгээ]]
| fatalities = 20,000–35,000
| injuries = 
| perps = *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[НКВД|НКВД-ын дарга]] [[Михаил Фриновский]]
*[[Хууль зүй, дотоод хэргийн яам (Монгол)|Хууль зүйн сайд]] Цэрэндорж
*Дотоод хэргийн хорооны дарга Д. Намсрай
*Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын гишүүд [[Доржжавын Лувсаншарав]]
*Дотоод хэргийн дэд сайд Насантогтох, Баясгалан, Дашцэвэг болон бусад
| motive           = *Улс төрийн өрсөлдөгчөө устгах
*Эрх мэдлээ нэгтгэх
*Буддын шашны эсрэг үзэл
}}
{{Монголын түүх}}
[[Файл:Old Yurt Temple.JPG|thumb|right|250px|Хэлмэгдүүлэлтийн үеэр 800 орчим хүрээ, хийдийг устгажээ.]]

'''Монголд өрнөсөн Их Хэлмэгдүүлэлт''' нь [[1922]] онд эхлэн [[1937]] онд дээд цэгтээ хүрч, [[1939]] оноос бага зэрэг саарсан боловч янз бүрийн хэлбэрээр олон жил үргэлжилсэн [[БНМАУ|тухайн үеийн Монголын]] нийгмийн бүхий л давхаргыг хамарсан хэлмэгдүүлэл байв. Монголын хэлмэгдүүлэлт нь шууд нийгмийн сэхээтнүүдийн эсрэг чиглэж байв. Хүмүүсийг голдуу Японы тагнуул хэмээн хэлмэгдүүлж байжээ. Ихэвчлэн хэлмэгдүүлэлтэнд 45,000-аас 55,000 хүн хөнөөгдсөн гэсэн тооцоо байдаг бөгөөд ихдээ 100,000 ч гэсэн тоо бий. Монгол улсын нийт хүн амын 8-13%-ийг хэлмэгдүүлэн хөнөөжээ. Эдгээрээс 18,817 нь лам нар байв. 

Тухайн үед эрх барьж байсан [[Монгол Ардын Нам]]ын (үүнд МАХН бас багтана) төв удирдлага нь [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] шууд удирдлага дор ба нөгөө талаас шууд Зөвлөлтийн удирдагч [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] шахалтан дор олон арван мянган гэмгүй Монголчуудыг бөөнөөр нь аймаглан устгах коммунист яргаллыг энэ хэлмэгдүүлэлтээр үйлдсэн юм. 

Монголын үндэсний эрх ашгийг ба тусгаар тогтнолыг хамгаалсан зохиолч, эрдэмтдийн бүтээлийг хориглон шатааж байв. Энэ хэлмэгдүүлэлтээр тэр үеийн монголын сэхээтнүүд баривчлагдан шийтгэгдэж, олонхи нь цаазаар авахуулсан байдаг. Мөн Монгол дахь шарын шашны 700 гаруй сүм хийд коммунист хийрхлийн золиос болж сүйтгэгдэж сүм хийдээс оросуудын тоносон олон зуун ачааны тэрэг дүүрэн Монголын соёлын дурсгалууд ЗХУ руу ачигдсан байна. Үүний зарим хэсэг нь одоо болтол [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургийн]] [[Эрмитаж]] музейд 2 том танхим дүүрэн үзмэр болон дэлгэгдсэн.

== Түүх ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 3 үе шатанд хуваадаг.

===I үе шат, 1922-1939===
{{Гол|Бодоогийн хэрэг}}
{{Гол|Данзангийн хэрэг}}
{{Гол|Лхүмбийн хэрэг}}
{{Гол|Гэндэн, Дэмид нарын хувьсгалын эсэргүү нарын хэрэг}}
{{Гол|Буриадуудын хувьсгалын эсэргүү хэрэг}}
Эхний үе шат [[ардын хувьсгал|Монголын хувьсгалыг]] [[ЗХУ|Зөвлөлтийн]] загварт оруулахын тулд Монголын улс төрийн лидерүүдийг хэлмэгдүүлэлтэнд өртүүлжээ. [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамбажав]] нарыг дараалан улс төрийн тавцангаас зайлуулж Коминтерны заавраар тайж угсаа, үндэстний хөрөнгөтөн, сэхээтэн лам нарын хөрөнгийг нийгэмчилж (10 сая төгрөгний үл хөдлөх хөрөнгө) [[1928]]-[[1932]] онд монголын эдийн засгийн гол баялаг болох мал 6 саяаар хорогдов.  1932 оны зэвсэгт бослогын&lt;ref&gt;Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого&lt;/ref&gt; дараа хэлмэгдүүлэлт бага зэрэг намжсан боловч ЗХУ, [[Коминтерн]] өөрсдөөсөө урвасан гэдэг ялт хэргийг буриадуудад тулгаж аймшигтайгаар устгах дараагийн үйл ажиллагаанд бэлтгэж байв. [[Ж. Лхүмбэ]], [[П. Гэндэн]], [[Г. Дэмид]], [[Доржжавын Лувсаншарав]] нарын удирдсан [[япон|японыг]] түшиглэсэн хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны байгууллагын гэсэн хэд хэдэн хэргийг зохион байгуулж үүний үр дүнд 26000 хүнийг хэлмэгдүүлснээс 25000 хүнийг нь [[1937]]-[[1939]] онд шийтгэсэн байна. Энэ үйл ажиллагааг гардан хийсэн Онцгой бүрэн эрхт комисс (ОБЭК) [[1937]] оны 9-р сарын 10-нд байгуулагдан [[1939]] оны [[4 сарын 22]] хүртэл ажиллахдаа 51 удаа хуралдаж 25824 хүний хэргийг шүүж 20474 хүнд буудан алах ял өгч, 5103 хүнд 10 жил хорих ял, 240 хүнд 10-аас доош жилээр хорих ял оногдуулжээ. Зөвхөн 1937 оны 8-р сараас 1938 оны 1-р сарын хооронд 10728 хүнийг баривчилсан ба үүний 7814 нь лам, 322 нь хуучин феодал, 300 нь албан хаагч, 180 нь ардын цэргийн дарга, 1555 нь буриад, 408 нь хятадууд байжээ. Үүнээс 7171 хүний хэргийг мөрдөн байцаасан байх бөгөөд 6311 хүнийг цаазалсан байна.

===II үе шат, 1940-1955===
{{Гол|Порт-Артурын хэрэг}}
Уг байгууллагыг татан буулгасны дараа Тусгай комиссыг байгуулснаар Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хоёрдугаар үе шат эхэлжээ. Энэ комиссын гол үүрэг нь аймшигт цуст яргаллыг гардан хийсэн хүмүүсийн эсрэг чиглэсэн нь хэргийн гэрчийг устгаж түүхэн үнэнээс зайлсхийх гэсэн оролдлого байлаа. Энэ байгууллага [[1939]] онд 78 хүнийг, 1940 онд 42 хүнийг, [[1941]] онд 86 хүнийг шийтгэсний ихэнхийнх нь хувь заяаг [[ЗХУ|ЗХУ-д]] шийдэгджээ.

===III үе шат, 1956-1990===
{{Гол|Сэхээтний төөрөгдөл}}
{{Гол|Ц. Лоохууз, Б. Сурмаажав нарын намын эсрэг бүлэг}}
{{Гол|Д. Төмөр-Очирын хэрэг}}
{{Гол|Б.Ширэндэвийн хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн 3-р үе шат нь Монголын шинэ үеийн сэхээтнүүдийн эсрэг хандаж тэдний үндэс угсаагаа сэргээх эх оронч үзлийг нь мохооход чиглэв. [[1962]] онд [[Чингис хааны|Чингис хааны]] 800 жилийн ойг тэмдэглэлээ, үндсэрхэг үзэл гаргалаа, [[Марксизм]]-[[Ленинизм|Ленинизмын]] жанжин шугамаас ухарлаа хэмээн [[Дарамын Төмөр-Очир|Дарам-Очирын Төмөр-Очир]], [[Ц. Лоохууз]], [[Б. Сурмаажав]], [[Б. Нямбуу|Х. Нямбуу]], [[Л. Цэнд]] тэргүүтэй олон сэхээтнүүдийг үүнд хамруулжээ. Ийнхүү Монгол дахь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт эхний үедээ алан хядах замаар хэрэгжсэн бол дараачийн үедээ аажмаар төрхөө өөрчлөн, нам захиргааны арга хэмжээ авч шийтгэх, хүний нэр төр, нандин чанарыг гутаах, үзэл бодлоор хавчин гадуурхах, нэр хоч өгөх, нутаг заан цөлөх хэлбэртэй болсон юм. Энэ удаа хууль-хяналт, шүүх, прокурорын байгууллагын оролцоотой хэрэгжүүлэх болсон ажээ.

== Өрнөсөн шалтгаан ==
{{гол|Лхүмбийн эсэргүү хэрэг}}
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн эхлэл нь [[1933]] онд гарсан [[Лхүмбийн хэрэг]] байсан юм. Энэ хэрэгт, улс төр, нам, цэргийн албан хаагчид болон хэдэн зуун энгийн иргэд хэлмэгдсэн юм. Энэ хэрэг нь огт ор үндэсгүй зохиомол зүйл байсан нь тогтоогдсон.

[[Жамбын Лхүмбэ]] нь [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Намын]] Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга байсан юм. Ж.Лхүмбэ болон тэр хэрэгт холбогдсон бусад хүмүүсээс гаргуулж авсан мэдүүлгээс үзвэл тэд нар [[Япон|Японы]] тагнуулын даалгавараар ажилладаг байгууллагыг үүсгэн байгуулсан, хувьсгалын эсрэг зэвсэгт бослого зохион байгуулахаар бэлтгэж байсан гэсэн байдаг. Гэхдээ тэдгээр бүх мэдүүлэг нь нотлогдоогүй, анх тэр хэргийг үүсгэх гол нотлох баримт гэгдэж байсан захиаг бичсэн хүн нь шууд гүтгэлэг байсныг хүлээсэн бөгөөд тэр нь шинжээчийн дүгнэлтээр нотлогддог байна. 

Энэхүү хэргийг тулган хүлээлгэхэд тэднийг нойр хоолгүй байлган жижүүрлэн байцаах, зодох, айлган сүрдүүлэх, аргадах зэрэг хууль бус аргуудыг өргөнөөр ашиглаж байсан байдаг. 

Мөн хэргийг таслан шийтгэх ажлыг шүүх байгууллагаар оруулалгүй, прокурорын хяналтаас гадуур, сэжигтэнд биеэ өмгөөлөх боломж олголгүй гүйцэтгэжээ. Тус хэрэгт гэм зэмгүй 1500 орчим хүн нэр холбогдсон байдаг бөгөөд  тэдэнд буудан алах болон 10-20 жил хорих зэрэг ял оноосон байдаг. 

[[1937]] оны есдүгээр сард нам, улс төр, цэргийн голлосон 69 хүнийг прокурорын зөвшөөрөлгүй баривчилж хэлмэгдүүлсэн байдаг. 

Мөн цэмбэний фабрик шатсан хэрэг, [[Гэндэн-Дэмидийн хэрэг]], [[Герман|Германы]] тагнуулын хэрэг, [[Япон|Японы]] тагнуулын хэрэг, Порт-Артурын хэрэг гэх зэрэг олон хэргүүд байсан байх ба тэдгээр нь цөм зохиомол хэрэг байсан нь сүүлд шалгалтын явцад тодорсон байдаг. Тэдгээр хэрэгт холбогдуулж хэдэн мянган хүнийг хэлмэгдүүлжээ. 

Хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дийлэнх нь лам нар байсан юм. Лам нар нь тулгасан хэрэг хүлээхдээ амархан, дуулгавартай, хүлцэнгүй байсан нь хэрэг тулган хүлээлгэхэд амархан байжээ. 

Мөн лам нарын ихэнх нь Монгол бичиг мэддэггүй байсан бөгөөд түүнийг нь далимдуулан мэдүүлээгүй зүйлүүдийг нь мэдүүлсэн болгон бичиж хууран хурууных нь хээг даруулдаг байсан байдаг. Түүнээс гадна байцаагч нар лам нараас цөөхөн асуулт асуудаг байжээ. Тэр нь та хэн хэнийг таних вэ гэж асуудаг байсан байна. Байцаагдаж байгаа лам өөрийн танидаг лам нарын нэрсийг хэлэхэд тэднийг нь эсэргүү бүлгийн гишүүд болгож бичээд ахмад зэрэг цолтойг нь толгойлогч болгон бичээд гарынх нь хээг даруулдаг байсан байна. 

Гэхдээ тухайн үед баривчлагдан шийтгэгдэж байсан бүх хүн гэм зэмгүй хэлмэгдэгсэд байсан гэж үзэж болохгүй юм. Тухайн үед үнэхээр японы тагнуул, зэвсэгт бослогод бэлтгэж байсан хэргүүдийн талаар баримт байдаг. 

Тухайн үед нэрсийн жагсаалтын дагуу болон баривчлах хүний тоо гаргаж өгдөг байсан байна. Төлөөлөгч нар өөрсдийн нормоо биелүүлэхийн тулд нэрсийн жагсаалтанд ороогүй, тааралдсан нэг айлаасаа л хүн баривчлаад аваад явж байсан тохиолдол олон байдаг талаар дурьдсан байдаг. 

[[Дорноговь]] аймгийн дотоод яамны төлөөлөгчийн газрын шоронд хүн орох зайгүй болсон байсанд 30 хүнийг буудан алж зай гаргаж байсан тухай баримт хадгалагдан үлдсэн байдаг. 

Мөн сэжигтнүүдийг баривчлан авч явахдаа ачааны машин дээр олон зуугаар нь давхарлан ачаад бүтээлгээр бүтээж, овоосон газар нь бороохойдож, буудаж байсан баримт жишээ бий. Ийнхүү баривчлагдан хүргэгдэх замдаа 2-3 хүн нас бардаг байжээ.

== Гадаад хүчин зүйл ==
===НКВД===
{{гол|НКВД}}
Манай оронд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт болсон нь гадаад дотоодын тодорхой хүчин зүйлтэй холбоотой байна. 

[[1930]]-аад оны эхнээс [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] коммунист намын зүгээс [[Монгол]]ын талаар явуулах бодлого илэрхий идэвхжижээ. Энэ үед [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Нам]]ын Төв Хорооны дэргэд Монголын комисс байгуулагдаж Монголын тухай асуудлыг байн байн хэлэлцэж тогтоол шийдвэр гаргаж байжээ. Жишээ нь бүрэн бус тооцоогоор [[Большевик|ЗХУКН-ын]] Төв Хорооны улс төрийн товчоогоор [[1930]]-[[1939]] онд Монголын асуудлыг 168 удаа хэлэлцсэн байдаг. ЗХУКН-ын [[1933]] оны [[11 сарын 1]]-ний тогтоолоор Элиава гэгч хүнийг Монголд томилон явуулахдаа түүнд дараах үүргийг өгчээ. Үүнд:
:''&quot;Японы цэргийн эрхтнүүд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын нутгийг булаан эзлэнэ хэмээн Японы түрэмгий аюул хүчтэй болж байгааг Монголын удирдлагад тайлбарлах; Япончууд бүр одоо БНМАУ-ыг түрэмгийлэн эзлэх бүх талын бэлтгэл хийж байгааг Монгол нөхдүүдэд мэдэгдэх хэрэгтэй&quot;'' гэжээ. 

Зөвлөлтийн удирдлагаас манай төр засгийн удирдагч нарт Японы тагнуул танай Монгол улсад нэвтэрч ялангуяа сүм хийдтэй холбоо тогтоож байна хэмээн тэдэнд шургуу ухуулж байсан байдаг. Монголын лам нарыг үй олноор нь хэлмэгдүүлж, сүм хийдийг устгах санааг [[Иосиф Сталин|Сталинаас]] Монголын удирдагч нарт тулган хэлж байжээ. 

[[1934]] оны 11 сард Иосиф Сталин [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Монголын ерөнхий сайд]] [[Пэлжидийн Гэндэн]]г хүлээн авч уулзахдаа: 
:&quot;''Танайд улсын дотор улс байгаа байдалтай болжээ. Нэг засгийн газар нь Гэндэнгийн засгийн газар, нөгөө нь лам нарынх. Гэхдээ лам нарын засгийн газар нь хүчтэй байна''&quot; хэмээгээд лам нартай 
:&quot;''аажмаар тойруу замаар тэмцэх хэрэгтэй. Гэндэнгийн засгийн газар лам нарынхаас хүчтэй байх хэрэгтэй. Лам нарыг өөрийн гарт хатуу авах хэрэгтэй''&quot; гэх зэргээр Монголын Ерөнхий сайдад ухуулан тулгаж байсан байна. 

ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны [[1935]] оны [[арваннэгдүгээр сарын 26]]-ны 34-р тогтоолд:
:&quot;''Лам нарын хувьсгалын эсэргүү байгууллага нь Монголын олон улсын байдал хурцдах тусам төдий чинээ хүчтэй болж Японы булаан эзлэгчдийн талд өөрийн ард түмнээс урвагчид болох тул лам нартай хийх тэмцлийг сулруулахгүй байхыг Монгол удирдлагад зөвлөх хэрэгтэй''&quot; гэж заагаад Сталин гарын үсэг зурсан байна. 

Түүхийн ухааны доктор [[Оохнойн Батсайхан|Оохнойн Батсайханы]] дүгнэж хэлснээр &quot;''энэхүү шийдвэр болон бусад олон дагалдах заавруудын хамтаар Монголд олон тооны &quot;хувьсгалын эсэргүү&quot; &quot;Японы тагнуул&quot; буй болж тэднийг хоморголон баривчлах аянд гарах нэг сэжим болжээ''&quot;. 

Ингээд [[1937]] оны намар ЗХУ-ын Дотоод явдлын яамны дэд сайд [[Михаил Фриновский]], Батлан хамгаалах яамны дэд сайд [[Смирнов]] нар Монголд ирэхдээ Хувьсгалын эсэргүү, Японы тагнуул гэгдэх хэсэг хүмүүсийн нэрсийн жагсаалт авч ирсний дагуу мөн оны есдүгээр сарын 10-ны шөнөөс өргөн баривчилгаа эхлэж түүнд төр, нам, соёл, олон нийт, цэргийн зүтгэлтэн, лам, хар олон мянган хүн өртсөнийг өмнө нэгэнт өгүүлсэн билээ. Эл баривчлагын үед манай дотоод явдлын яаманд зөвлөлтийн олон арван зөвлөх сургагч нар ажиллаж хэрэг дээрээ тэд баривчлагдагсдын мөрдөн байцаах үйл ажиллагааг зохион байгуулж байсан байна.

== Дотоод хүчин зүйл ==
Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд нөлөөлсөн дотоод хүчин зүйл цөөнгүй байв. 

Тухайн үеийн [[Дотоод явдлын яам]]анд хэт их эрх мэдлийг төвлөрүүлснээр хэрэг бүртгэлт мөрдөн байцаалтандаа эрүү шүүлтийг дураар хэрэглэх болсон. Үүнийгээ ч хууль ёсны болгох зорилгоор тусгай комиссоос: сэжигтний амь насанд ноцтой хохирол учруулалгүйгээр эрүүдэн байцаахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргуулсан байна. Ингэснээр дотоод яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөрийн дураар харгис хэрцгий эрүү шүүлтээ хуулийн дагуу хэрэглэх эрхтэй болсон байдаг. 

Мөн дотоод яамны хэрэг бүртгэл, мөрдөн байцаах үйл ажиллагаа нь прокурорын байгууллагын хяналтаас бүрэн гарсан. Үүний тулд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]: 
:&quot;''Прокурорын байгууллага нь [[Дотоод явдлын яам|Дотоод яам]]ны нэр хүндийг унагаж, хувьсгалын эсэргүүнүүдтэй тэмцэх ажилд саад учруулж байна''&quot; хэмээн АИХ-д гомдол мэдүүлсэнд АИХ-аас прокурорын газрыг дахин тийм явдал гаргахгүй байхыг үүрэг болгон шийдвэрлэсэн нь дотоод яамыг хэмжээгүй эрхт болгон хувиргасан юм. 

Тухайн үеийн дотоодын тагнуулын мэдээлэгч нар нийт 50,000-д хүрч байжээ.  

Бас нэг хүчин зүйл нь хэргийг шүүх байгууллага тасладаггүй харин [[Онц Бүрэн Эрхт Тусгай Комисс]] гэх комисс шийдэж байсан бөгөөд энэ нь Дээд шүүхээс гадна дахин нэг шүүх үүссэн байсан хэрэг юм. Мөн тухайн үеийн улс төрийн хилс хэрэгт гүтгэгдэж байсан бүх хүмүүс тус комиссоор хэрэг нь шийдэгдэж байсан нь Шүүх байгууллагын үүрэг ролийг үгүйсгэсэн явдал байсан юм. Бүрэн эрхт тусгай комисс нь хэрэгтнүүдийн хэрэгтэй танилцдаггүй, нэрсийн жагсаалтаар ял оноодог байжээ. 

Түүнээс гадна Бүрэн Эрхт Тусгай Комиссын шийдвэрт давж заалдах эрх яллагдагчид байдаггүй байсан. 

Эл үе нь улс орны гадаад байдал эрс хурцдан, хүндэрч дотоодод дайсны явууллага идэвхижиж байсан үе юм. [[1935]] оны 2 сараас эхлэн Японы зүгээс хилийн өдөөн хатгалга хийх,  тус улсад халдан довтлох илэрхий болсон. Энэ үед Японы тагнуул Монголд байгаа гэж үзэх үндэслэл бүрэн байсан.

== Цагаатгах ажил ==
Энэхүү аймшигт он жилүүдийн алдаа завхралыг засаж залруулахаар 1990 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссыг байгуулж, 1996 оноос жилийн бүрийн [[9 сарын 10|9-р сарын 10]]-ыг Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон хэлмэгдэгсэд, тэдний үр хүүхэд, хойч үед хүндэтгэл үзүүлдэг болсон юм.

Улмаар [[1998]] оны [[1 сарын 2]]-нд улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийг [[УИХ]] батласан юм.

[[2005]] оны 11 сарын байдлаар Улс төрийн хилс хэргээр хэлмэгдсэн 36 мянган хүний 29 мянгыг нь цагаатгаад байна. Эдгээр хүмүүсийн 26 мянга нь улсын комисс байгуулагдсан цагаас хойших 15 жилийн хугацаанд цагааджээ.

== Хор уршиг ==
[[Файл:Purge Statistics, ethnicity (Mongolia).png|300px|thumb|right|Шийтгэгдсэн хүмүүсийн яс үндэс]]
[[Файл:Purge Statistics, all (Mongolia).png|thumb|300px|right|Бүрэн эрхт тусгай комиссоор [[1937]]-[[1939]] оныг хүртэлх нийт шийдвэрлэсэн 25,824 хүмүүсийн ял. (20,474 хүнийг буудан алах, 5,103 хүнийг 10 жил хорих, 240 хүнийг 10-аас доош жил хорих, 7 хүнийг сулласан байна)]]

[[1932]]–[[1940]] онуудад 28,451 хүн баригдаж шийтгүүлсэн. Түүний 20,822 хүн буюу 73% нь буудуулжээ. 

[[1932]]-[[1937]] оныг хүртлэх 5 жилд 1730 хүн шийтгэгдэж 162 буюу 0.9% нь буудагдсан бол [[1937]]-[[1940]] он хүртлэх 4 жилд 26,721 хүн шийтгэгдэж түүний 20,660 буюу 77% нь буудуулсан байна. 

[[1937]]-[[1940]] онд шийтгүүлсэн хүний тоо нь тэр үеийн насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн 10.9% -ийг эзлэж байсан бөгөөд энэ нь 1000 хүн тутмаас 100-110 хүн шийтгэгдэж, 80-90 хүн буудуулж байсан гэсэн үг юм. 

[[1934]] онд хуралдсан намын 9-р их хурлаар сонгогдсон бүгд хурлын гишүүдийн 72%, Төв хорооны тэргүүлэгчдийн 82%, намын төв комиссын гишүүдийн 57%, Төв шалган байцаах комиссын гишүүдийн 80% нь баригдаж шийтгүүлжээ.

Хэлмэгдүүлэлтийн оргил үе нь [[1933]], [[1937]], [[1938]], [[1939]], [[1940]] он байв.
==Балданогийн мэдүүлэг==

[[БНМАУ-ын үеийн цэргийн цол|БНМАУ]]-ын төр засаг, ДЯЯ, Цэргийн яамны удирдах албан тушаалтнуудыг 1937 оны 6, 7 дугаар сард баривчилж [[Чита]] хотноо аваачиж, 1-2 сарын хугацаатай мөрдөн байцаалт явуулсны эцэст мөн 1937 оны 8,9-р сард Москва хотод хүргэж, мөрдөн байцаахад, монгол иргэдийн мөрдөн байцаалтын үйл ажиллагаанд биечлэн оролцож, монгол хэлний орчуулагчаар ажилласан буриад Базар Чимитович Балданог 1956 онд байцаан мэдүүлэг авсан байна.

1956 оны 9-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын хэлтсийн ажилтан, шүүх зүйн дэд хурандаа Арсеньев, хошууч Лебедев нар орчуулагч Б.Ч.Балданог байцаажээ. 

Тэрбээр 1956 онд өгсөн мэдүүлэгтээ, &quot;намайг 1939 оны 6-р сард Чита мужийн НКВД-ийн газрын дарга Куприн дуудаж хувьсгалын эсэргүү хэрэгт баривчлагдсан монгол иргэдийг мөрдөн байцаах хэсэгт орж, орчуулагчаар нэн даруй ажилла гэж тушаасан&quot; гэжээ. Мөрдөн байцаалтын ажилд орон нутгийн НКВД-ийн ажилтнууд татагдаж оролцсон. Мөрдөн байцаах хэсгийн дарга нь Наседкин, Мозулевский, Арсенович нар байсан. Хэрэгтнүүд хэрэг хүлээхгүй болохоор Очиров, Шагдарон, Бадмаин нар тэднийг хашгирч сүрдүүлдэг байсан. Мозулевский Балжиннямыг резинэн бороохойгоор жанчиж, дээлийг нь навсайтал 3 удаа зодсон. Гуравдахь өдрөө Балжинням хэргээ хүлээсэн. Мал аж ахуй, газар тариалангийн яамны сайд Пүрэвдоржийг байцаахад би байсан. Балжиннямыг Лувсаншаравтай нүүрэлдүүлэхийг би харсан. Лувсаншарав Балжиннямыг илчлэх гэхэд цаадах нь огт хүлээгээгүй. Монголчуудыг харгислан зодож, жанчсаны эцэст тэд аргагүйн эрхэнд хэргээ хүлээдэг юм гэж Очиров, Бадмаин нарын ярьж байхыг сонссон. Бадмаин ийм байдалд их дургүйцэж байсан. Хожим тэр Москвад хорлогдсон. Баривчлагдсан монголчуудыг 1939 оны 7-р сард 2 удаагийн цуваагаар Москвад хүргэсэн. Би Москвад бараг бүх монгол хүнийг мөрдөн байцаах ажиллагаанд орчуулагчаар оролцсон. Янз бүрийн цаг үед Очиров, Бадмаев, Бадмаин, Боярский зэрэг мөрдөн байцаагч голлож байцаасан. Элдэв арга хэрэглэдэг байсан. Зодох, хоолоор хясах, карцерт хийх зэргээр. Чекригын Арсенович, Седов, Хват, Наседкин нар Читад байхад монголчуудыг их зоддог байсан. Харин Полянский, Марков, Намрцев, Притоманов, Чермонебов нар зоддоггүй байсан юм. [[Анандын Амар|Анандын Амарыг]] хууль бус мөрдөн байцаалтын аргаар зовоосон. Читад Тээвэр худалдааны яамны сайд Рэнцэнмэнд “Гадаадын ажилчин” хэмээх хэвлэлийн газар ажилладаг байсан Өлзийтогтох, МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Шижээ, Бага Хурлын орлогч дарга Лосол, Монголын ардын армийн орлогч жанжин Лувсандоной, МАХН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Лувсаншарав, Бага хурлын дарга Догсом, Шүүх яамны Даншийцоодол, Худалдааны сайд Шагдаржав, ДЯЯ-ны ажилтан Баясгалан нарыг зодсон. Москвад Лувсаншарав, Насантогтох хоёрыг их зодсон. Мөрдөн байцаалтын протоколд сүүлд нь хэрэгтнүүдээр гарын үсэг зуруулдаг байсан юм. Айлган сүрдүүлж хэлж тулган бичүүлдэг байсан. БНМАУ-ын ДЯЯ-ны зөвлөх байсан Скоков, Мальков нар зориуд монголоос ирж, мөрдөн байцаалтын ажилд оролцдог байсан юм. Монголд буй хүмүүсийн талаар Амараас мэдүүлэг авахаар тэд ирж байсан. 1940 оны зун мөрдөн байцаах ажил дууссан боловч 1941 оны зун хүртэл үргэлжилсэн. 1941 оны 8-р сард монголчуудын хэргийг ЗХУ-ын Дээд Шүүхийн Цэргийн коллеги шүүн тасалсан. Амар хэрэг хүлээгээгүй, эцэст нь хууль бус мөрдөн байцаалтын арга хэрэглэж хэргийг хүлээлгэсэн. Насантогтох, Өлзийбадрах хоёр шүүх хурлын ажиллагаанд биечлэн оролцсон. ЗХУ-аас тусгаар, бие даасан Монгол улс байгуулах бодолтой гэж хэлж байсан. Тэгээд буудах ял авсан. Бусад шүүн таслах хурал тэгсхийгээд хуралдсан болоод өнгөрсөн. Лефортово шоронд болсон. Шүүх хуралд Амар, Лувсаншарав нар огт оролцоогүй бодогддог. Шүүх хурлынхан хоол ундтай, архи, дарстай сүрхий хангалуун байсан. Орчуулагч Ульрих намайг орж хооллохыг урьсан боловч би дарга нарын зиндаанд оролцоогүй гэж мэдүүлжээ&lt;ref&gt;http://www.gia.gov.mn/articles/medee/1059 У.Амарсайхан - Уулын бvргэд ч уйлдаг&lt;/ref&gt;.

==Москвад хүргэгдсэн монголчуудын хувь заяа==
1937 оны 9-р сарын 10-нд Монголд хүрэлцэн ирж “Заговор”, “Хуйвалдаан” хэмээх улс төрийн хувьсгалын эсэргүү бүлгийн хэрэгт холбогдсон гэх 115 монгол иргэнийг ДЯЯ-нд гардуулан өгч, “Их баривчилгаа” гэгчийг эхлүүлж “Онцгой бүрэн эрхт комисс” гэгчийг байгуулах ажлыг гардан зохион байгуулсан НКВД-ийн дэд дарга, [[Михаил Фриновский]] тодорхойлолтдоо: “Би ЗХУ-ын коммунист /большевикуудын / НТХ-ны даалгавараар 1937 оны 8-р сард Монголд очиж зөвлөлтийн цэргийг оруулж байрлуулах, Монголын дотоодод буй хуйвалдааныг бутцохих үүргийг [[Николай Ежов|Николай Ежовоос]] хүлээн авч БХЯ-ны дэд сайд Смирнов, Монголд шинээр томилогдсон бүрэн эрхт төлөөлөгч [[Сергей Миронов]] нарын хамт Монголд очсон. Уг үүргийг биелүүлэхэд юуны түрүүн монголын лам нарыг баривчлах ажлыг өрнүүлж 7-8 мянган хүнийг баривчлуулсан бөгөөд уг ажлыг цааш нь [[Михаил Голубчик]] /1936-1938 онд ДЯЯ-ны ерөнхий зөвлөх байсан / үргэлжлүүлж, 25 мянгад хүргэсэн юм” гэжээ. Түүнчлэн Фриновский хэлэхдээ, “Их баривчилгааг Хорлоогийн Чойбалсан хүлээн зөвшөөрч, түүний гарт бүх удирдлагыг төвлөрүүлсэн бөгөөд харин Ерөнхий сайд [[Анандын Амар]] эрс татгалзан, эсэргүүцэж байлаа” гэжээ. 1936-1938 онд ЗХУ-аас БНМАУ-д сууж байсан ЭСЯ-ны зөвлөх өгсөн А.С.Скрипко мэдүүлэгтээ: “Монголд гэм зэмгүй олон хүнийг хууль бус аргаар мөрдөн байцаааж, эрүүгийн гэмт хэргийг зохиомлоор бий болгох ажлыг Монголын ДЯЯ-нд ажиллаж байсан НКВД-ийн зөвлөх, сургагч-мэргэжилтнүүд удирдан, монголын ДЯЯ-ны ажилтнуудын гараар гүйцэлдүүлж, төр, засгийн удирдах зүтгэлтэн Лувсаншарав, А.Амар, Х.Чойбалсан нараар зөвшөөрүүлж, хийлгэсэн юм” гэжээ. 

Тэрээр цааш нь “НКВД-ийн зарим сургагчдын санаачилгаар Монголын төр, засаг, цэргийн болон энгийн байгууллагад зүсэн бүрийн “хуйвалдагчид”-ыг илрүүлэх ажлыг хувийн эрх ашгийн үүднээс ч хийж байсан юм” гэжээ. Энэчлэн 1936-1940 онд ДЯЯ-нд НКВД-ийн зөвлөх сургагчаар ажиллаж байсан Михаил Голубчик, М.П.Чопяк, Л.Б.Ничиков, Ф.С.Ситиков, А.В.Сигаев, В.А.Авилов, В.Л. Светлов болон бүрэн эрхт элчин сайд байсан [[Сергей Миронов]] нараас баривчлагдаж мөрдөгдөж байсан монгол иргэдийн талаар тэдний өгсөн мэдүүлэг авсан байна. Баривчлагдсан монгол иргэдэд “хувьсгалын эсэргүү”, “[[Нармай Монгол|Панмонгол]]”-ын үндсэрхэг үзэлтэй байгууллагын идэвхитэй гишүүд, удирдагч, монгол-зөвлөлтийн нөхөрсөг харилцааг салгаж, Монголын Ардын хувьсгалыг устгахын тулд Японы дэмжлэг туслалцаанд тулгуурлаж, хамтран ажилласан гэж Зөвлөлт Оросын /РСФСР/ эрүүгийн хуулийн 58-ын 1, 2, 7, 11 дүгээр зүйл ангиар ял оноож шийтгэжээ. Дээрх монгол иргэд [[Чита|Читад]] байх анхны үедээ хэргээ хүлээгээгүй байна. Гэвч нэн хэрцгийгээр тамлан зовоож, зодож, занчиж, нойр хоолгүй байцааж, сэтгэл санааны хүнд дарамтанд оруулсны эцэст арга буюу тэд улс төрийн хилс хэргийг хүлээсэн мэдүүлэг өгсөн. Монголчууд Москва хотын [[Лефортово шорон|Лефортово шоронд]] хоригдож, хоол, ундны хангамж, эрүүл ахуйн нөхцөл муу байсан учраас уушиг, тэжээлийн хомсдлоор олон хүн өвчилжээ. Өвчлөгсдийг Бутырийн шоронгийн эмнэлэгт шилжүүлэн хэвтүүлжээ. Гэвч шүүх хурлаас өмнө долоон хүн шоронгийн эмнэлэгт нас барсан. Цаазлагдсан хүмүүсийн чандар, шарилыг хэрхсэн нь эдүгээ хүртэл тогтоогдоогүй, цаашид ч найдлага муутай байна. Улс төрийн хилс хэрэгт баривчлагдаж мөрдөгдсөн монгол улсын иргэдээс Цэргийн яамны хэлтсийн дарга Ц.Очирбат, шийтгэгдээгүй суллагдсан Б.Эрдэнэ, С.Доржбарга, Э.Дорж, Ж.Цэвээн, М.Гомбожав, Д.Дорж, Д.Цэдэн-Иш /Гочитский/ нарын долоон хүнд 5-10 жилийн ял оноож, үлдсэн бусад хүнд буудан алах ял оноож гүйцэтгэжээ. Хорих ялаар шийтгэгдсэн дээрх долоон хүн ялаа эдэлж байхдаа янз бүрийн хорих лагерьт нас баржээ. ЗХУ-д шүүгдсэн иргэдээс ДЯЯ-ны хэлтсийн дарга агсан М.Лувсан-Ёндон, хэлтсийн орлогч дарга агсан Б.Хаймчиг, хэлтсийн дарга агсан Б.Ишдорж, Улсын прокурор агсан Н.Борхүү, цэргийн академийн сонсогч агсан Д.Гончиг, М.Төмөрдаш нарын эрүүгийн хэргийн материал олдоогүй.

НКВД-ийн ажилтан Бүх Оросын Комунист /Большевикуудын/ намын гишүүн Васильев, орлогч гишүүн Дроботин, комсомолын гишүүн Морозов нар ЗХУ-н Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын газрын удирдлагад рапорт бичиж, монголчуудыг хууль бусаар мөрдөн байцааж, мөрдөн байцаалтын протоколыг журмын дагуу гүйцэтгэхгүй, нэгэн хэв маягаар дур мэдэн бүрдүүлж, өнгөрсөн хойно гарын үсэг зуруулах зэргээр дураар аашилж, хууль зөрчиж байгаа тухай тодорхой мөрдөн байцаагчдын нэр дурьдаад даруй шалгаж арга хэмжээ авахыг санал болгосон байх юм. Уг рапорт дээр [[Лаврентий Берия]] өөрийн гараар Дотоод хэргийн Ардын комиссариатын орлогч дарга Меркулов, Бочков нар “нарийвчлан шалгаж, үр дүнг илтгэ” гэж 1938 оны 10-р сарын 27-нд цохолт хийжээ. Үүний дагуу хирэндээ шалгалт хийж үр дүнг нь Меркулов Берияд илтгэхдээ, шалгалтаар дээрх дутагдал илэрснийг дурдаад, төв аппаратын ажилтнууд өөрсдөө мөрдөн байцаалтын ажлыг хууль бусар гуйвуулсныг тэмдэглэж, НКВД-ийн мөрдөн байцаах хэсгийн орлогч дарга Наседкин, Арсенович, Либензон, Хват, Мочалов нарын хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг илчилснээ илтгэжээ&lt;ref&gt;Улсын аюудгүй байдлыг хангах ерөнхий газрын архив бүртгэлийн албаны дарга, хурандаа Я. Батсуурийн өгсөн ярилцлага. УБ. 1995 он&lt;/ref&gt;.

==Бериягийн захиа==
ЗСБНХУ-ын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссараас ЗСБНХУ-ын Батлан Хамгаалах Ардын Комиссарт Монголын Ардын Армийн удирдлага дахин хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны тухай захидал

1939 оны 1 - р сарын 30

Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь ЗСБНХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгчийн орлогч нөхөр Скрипкогийн 1-р сарын 26-нд өгсөн илтгэх хуудсанд : БНМАУ-ын Дотоод явдлын болон Цэргийн сайд БНМАУ-ын маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатарт 1-р сарын 22-нд ирсэн.  Чойбалсанг ирэхийн өмнө бол цэргийн сургуулийн захирал Дашдаваа түүнийг алан хядах (террорист) ажиллагаа зохион байгуулахаар зэхэж байна гэсэн тагнуулын мэдээ авсан байна. Арми дахь хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллагыг мөрдөж эхлэхийн сацуу нэгэн зэрэг монголын армийн командлал болон удирдах бие бүрэлдэхүүний дотор сэжигтэй байдал анзаарагдах болов. Чойбалсанг 1-р сарын 18-нд [[Улаан-Үд|Улаан-Үдээс]] Улаанбаатар руу явах замд алахаар зэхэж буйг болзошгүй тул урьдчилан сэргийлэх зорилгоор шаардлагатай хамгаалалтын арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүллээ. Нэгэн зэрэг Цэргийн Сургуулийн захирал Дашдаваа баривчлагдсан байна. Дашдаваагийн хүлээн зөвшөөрснөөр бол өнгөрсөн оны 7-р сард түүнийг армийн улс төрийн газрын дарга Найдан ба мөн одоо баривчлагдаад буй армийн их бууны цэргийн дарга Чойндан нар хувьсгалын эсэргүү байгууллагад элсүүлэн авсан гэжээ. Дашдаваа түүний 23 зарим нэгэн гишүүн нөхдийн үргэлжлэн буй баривчилгааг үл харгалзан, хувьсгалын эсэргүү ажиллагааг эцсийг нь хүртэл амжилтад хүргэхийн тулд хоёулантай нь тохиролцсон байжээ. 1-р сарын 21-нд дотоод хэргийн яам тагнуулын мэдээ хүлээн авсанчилан, цэргийн яамны дэд сайд Дамба  1-р сарын 20-нд өөрийн штаб дээр Улаанбаатар хотын хүрээний (гарнизоны) анги нэгтгэлүүдийн захирагч дарга нарыг цуглуулж анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тушаал гаргасан ажээ. Энэ тушаалын талаар манай зааварлагчидад монгол дарга нараас хэн нь ч мэдээлэл өгөөгүй, түүний дотор мөн Дамба ч нэгэн адил өгөөгүй ажээ. Дотоод Явдлын Яамны онцгой тасаг Дамбын энэ тушаалын талаар ямар ч ойлголтгүй байлаа.  Хувьсгалын эсэргүү байгууллагад хамаарах арваас илүү мэдүүлэг – баримт бүхүй, армийн цэргийн прокурор Лубсан Цыдып 1-р сарын 21-нд Улаанбаатарын цэргийн хүрээгээр орж, Дамбын байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай тушаалын гүйцэтгэлийг шалгажээ. 
Энэ бүхэн нь Дамба болон түүний хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүдийн  удирдлага дор хүрээний (гарнизоны) бие бүрэлдэхүүн дотроос бэлтгэгдэж буй зэвсэгт өдөөн хатгалга хийж болзошгүй тухай, батлаж буй бөгөөд би үүсэж бүрэлдсэн байдлын талаар манай корпусын командлалд мэдээлсэн ба мөн дотоод явдлын яамаар дамжуулан байдлыг ширхэгчилэн тодотгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн.      
Дотоод Явдлын Яамны онцгой хэлтэсийн монгол төлөөлөгч нарын хийсэн хаалттай шалгалтаар, хуягт бригадын машинууд байлдааны бэлэн байдалд байгаа нь тогтоогдсон ажээ. 
Цаг үеийн байдлыг шуурхай тодруулахын тулд миний зүгээс дэд сайд Насантогтоход цэргийн прокурор [[Цэдэвийн Лувсан]] баривчлан мөрдөн байцаалт хийж нэмэлт тодотгол хийх зөвлөлгөө өгөгдсөн байжээ. 1-р сарын 22-ны шөнө Цэдэвийн Лувсан баривчлагдсан байх бөгөөд өглөө нь ухамсарласнаар хувьсгалын эсэргүү байгууллагын ахмад гишүүн байснаа болон Дамбын даалгавраар хуягт бригадын байлдааны бэлэн байдлыг шалгаснаа хүлээн зөвшөөрч, түүнийг (Дамбыг) тус байгууллагын удирдагч хэмээн нэрлэсэн бөгөөд мөн Дамбыг түүнд “эцсийн дусал цусаа хүртэл” тэмцлээ явуулах болно хэмээн илэрхийлсэн гэнэ.     
Дамба армийн цэргийн хүрээ гарнизоныг байлдааны бэлэн байдалд ямар зорилгоор оруулсныг Лувсан Цэдэв мэдээлэлгүй улмаас гэдэг шалтгаанаар шууд хариултаас татгалзажээ.  1-р сарын 22-нд мөрдөн байцаалтын мэдээнээс үзэх ахул Дамба өөрөө өөрийг нь алахаар зэхсэн жүжиг бэлдэж байсан. Энэ нь Дамбын амьдардаг байшингийн гаднаас цонхоор нь 7,65 мм калибрийн револьвер гар буугаар Дамбыг өөрийн тасалгааны (хонгилоор) коридороор буудсаныг хэлсэн бололтой. Дамбын зүүн гарын тохойноос дээш буудагдсан байсан ажээ. Шарх нь хөнгөн бөгөөд хожмын үр дагавар багатай байна. Дээрхи авлах гэсэн явдлыг Дамба хувьсгалын эсэрггү нарын өшөө хонзон хэмээн тайлбарласан байна. Одоо түүнийг эмнэлэгт хэвтүүлсэн байх бөгөөд байнгын хяналт тавьсан юм. 
1-р сарын 25-ны хувьд Улаанбаатар дахи байдал тодорхойгүй хэвээр. Чойбалсан, нөхөр Скрипкогийн зөвлөснөөр дараагийн арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлэхээр шийдсэн. 
1.1-р сарын 26-ны өглөө Чойбалсан МАХЦ-ийн Штабт Намсрайг (армийн штабын дарга) болон Воронин (МАХЦ-ийн зөвлөхийн орлогч) нарыг дуудан авчирч, арми болон Улаанбаатар хүрээн дэхи байдлын талаар товч тодорхой илтгэхийг шаарджээ. Хэрвээ Намсарайг явуулахгүйгээр анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай Дамбын тушаалыг хэлэхгүй бол түүнд анги нэгтгэлүүд болон хүрээний ангиудын дарга нарыг комиссаруудын хамт, зааварлагчид, онцгой хэлтсийн төлөөлөгч нар, намын үүрийн нарийн бичгийн дарга нарыг дуудан цуглуулахыг санал болгох байв. Тэднийг цугларах хүртэл ангиудыг байлдааны бэлэн байдалд оруулах шийдвэр гаргах болсон болон энэ талаар зөвлөх, зааварлагчидад энэ талаар мэдээлээгүй байсан   шалтгааныг Намсарайгаас тулган тодруулжээ. 
2. Дуудагдсан дарга нарыг цугларсны дараа анги нэгтгэл болон ангийн дарга тус бүрээс анги нэгтгэлүүдийн байдлын тухай товч илтгэл мэдээ шаардан, мөн анги нэгтгэлүүдийг байлдааны бэлэн байдалд оруулах тухай хэзээ хийгээд ямар хэлбэртэй (байдалтай) тушаал тэд хүлээн авсан ба энэ талаар ямар тодорхой зүйлүүдийг (ажлуудыг) тэд хийсэн бэ? 
Хуягт машинууд болон байлдагч нарын гар дээр буй  бүх галт хэрэгсэлүүдийг складуудад яаралтай тушаах, анги нэгтгэлүүд дэхи онц байдлыг өөрчлөх, энэ тушаалыг биелүүлсний дараа буцаж илтгэх. Онцгой хэлтсийнхэн гүйцэтгэлийг хянах.
3. Галт хэрэгсэл бүхүй складуудын хамгаалалтыг онцгой хэлтсүүд хангана. 
4. Дарга нарын хоёр дахи ирэлтийн үеэр Чойбалсан тэдний өмнө 221 өөрийгөө илчлэх тушаалын биелэлтийн талаар асуулт тавьсан бөгөөд хувьсгалын эсэргүү хэрэгт орооцолдсон дарга нарыг сайн дураараа  гэмээ хүлээн ирэхийг санал болгосн юм. 
5. Энэхүү арга хэмжээний үр дүнгээс шалтгаалан дараачийн баривчилгааны асуудлыг шийдвэрлэх ёстой байв.
Манай корпусын командлал энэ арга хэмжээний чиг шугамыг баримталж байлаа. Хэрвээ үүнийг дотоод явдлын яамныхны хүчээр хэрэгжүүлж чадахгү бол зэвсэгт өдөөн хатгалга гаргасан тохиолдолд оролцогчидын зэвсэгийг хураан авах арга хэмжээ авах ёстой. 


ЗСБНХУ-ын дотоод хэргийн ардын комиссар: Берия

== Үзэсгэлэнгийн сэргээн босголт ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt; 
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664602006).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35664597606).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316929650).jpg|
Socialist Mongolia Murder Diorama (35316925930).jpg|
&lt;/gallery&gt;

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт (ЗХУ)]]
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
*[[Иосиф Сталин]]
*[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
*[[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого]]
*[[Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын музей]]
*[[Сергей Миронов]]
*

==Эх сурвалж ==
*Улсыг аюулаас хамгаалах байгууллагын ажилд гарч байсан алдаа завхралыг шалгасан дүнгийн тухай Намын Төв Хорооны комиссын илтгэл (1961 оны 12 сар)
*Гурван түмэн хүний амь – Т.Гэндэн, УБ 1999 он
*Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт ба цагаатгал – М.Ринчин, УБ 2000 он
*Монгол үндэстэн бүрэн эрхт улс болох замд (1911-1946) - О.Батсайхан, УБ 2000 он
*Хэлмэгдүүлэлт ба хэлмэгдүүлэгчийг эрэх эрэл – Д.Өлзийбаатар, Үнэн сонин, 2006.03.04 №042
*[http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7509-socializmyn-esreg-1932-ony-mongol-dah-boslogo.html Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж. Социализмын эсрэг 1932 оны Монгол дахь бослого. Улаанбаатар: Мөнхийн Үсэг, 2014]
*[http://mirror.undp.org/mongolia/archives/ger-mag/issue3/secrets-mn.htm UNDP Mirror]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://web.archive.org/web/20070809205629/http://www.tanhim.net/content/view/334/ Танхим.net] 
*[https://web.archive.org/web/20071120052029/http://origo.mn/index.php?z=/0/0/1893/140/ Ориго.mn] 
*[https://web.archive.org/web/20070926225307/http://www.cis-legal-reform.org/document.asp?id=7456 Law Reform in Transition States]
*[http://www.mongolnews.mn/main.php?Module=Unuudur&amp;option=details&amp;nid=5013 Mongolnews]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://moenhbayar.blogspot.com/2012/07/blog-post_746.html Монголын “Моёлхон” кино туйлшрах үзэлд ашиглагдаж байна]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:20-р зууны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Улс төрийн цэвэрлэгээ]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашин]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>3wkb2sniau9re2dnim8rynachl6kgqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэлхий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3589</id>
    <revision>
      <id>866500</id>
      <parentid>866205</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T10:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37601" sha1="s4mr6z1xmv5a7dtfr28r6r3nydl9xjp" xml:space="preserve">{{Инфобокс Гараг
| bgcolour=#c0c0ff
| name = дэлхий
| symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]]
| image     = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]]
| caption = 
| epoch = [[J2000.0]]
| apoapsis = 152,097,701&amp;nbsp;км &lt;br /&gt;1.0167103335&amp;nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]]
| periapsis = 147,098,074&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 0.9832898912&amp;nbsp;А.Н.
| semimajor = 149,597,887.5&amp;nbsp;км &lt;br /&gt; 1.0000001124&amp;nbsp;А.Н.
| eccentricity = 0.016710219
| inclination = 1°34'43.3&quot;&lt;ref name=Allen294&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA294
 | pages=294}}&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt; [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]]
| asc_node = 348.73936°
| arg_peri = 114.20783°
| period = 365.256366&amp;nbsp;өдөр&lt;br /&gt; 1.0000175&amp;nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]]
| avg_speed = 29.783&amp;nbsp;км/с &lt;br /&gt; 107,218&amp;nbsp;км/цаг
| satellites = 1&amp;nbsp;([[Сар]])
| physical_characteristics = yes
| flattening = 0.0033528&lt;ref name=iers/&gt;
| equatorial_radius = 6,378.1&amp;nbsp;км&lt;ref name=iers&gt;{{cite conference
 | а.н.thor=IERS Working Groups
 | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard
 | title=General Definitions and Numerical Standards
 | year=2003
 | booktitle=IERS Technical Note No. 32
 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures
 | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776
 | accessdate=2008-08-03
 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-08-18 10:07:41 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
| polar_radius = 6,356.8&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | first=Anny
 | last=Cazenave
 | editor=Ahrens, Thomas J.
 | year=[[1995]]
 | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms
 | title=Global earth physics a handbook of physical constants
 | publisher=American Geophysical Union
 | location=Washington, DC
 | isbn=0-87590-851-9
 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | accessdate=2008-08-03
 | format=PDF
 | archive-date=2006-10-16
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
| mean_radius = 6,371.0&amp;nbsp;км&lt;ref&gt;{{cite book
 | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000
 | title=Handbook of Chemistry and Physics
 | edition=81st | publisher=CRC
 | isbn=0849304814 }}&lt;/ref&gt;
| circumference = 40,075.02&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[экватор]]ын)&lt;br /&gt;40,007.86&amp;nbsp;км&amp;nbsp;([[уртрагийн]])&lt;br /&gt;40,041.47&amp;nbsp;км&amp;nbsp;(дундаж)
| surface_area = 510,072,000&amp;nbsp;км²&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02
 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1)
 | publisher=University of British Columbia, Okanagan
 | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html
 | accessdate=2007-11-26
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia&gt;{{cite web
 | author=Staff
 | date=2008-07-24
 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | title=World
 | work=The World Factbook
 | publisher=Central Intelligence Agency
 | accessdate=2008-08-05
 | archive-date=2010-01-05
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
148,940,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- хуурай газар &amp;nbsp;&amp;nbsp;(29.2 %)&lt;br /&gt;
361,132,000&amp;nbsp;км²&amp;nbsp;- ус &amp;nbsp;(70.8 %)
| volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| mass = 5.9736{{e|24}}&amp;nbsp;кг&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;&gt;{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
| density = 5.5153&amp;nbsp;г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²&lt;ref name=&quot;yoder12&quot;&gt;Yoder, C. F. (1995) p. 12.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.99732&amp;nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']]
| escape_velocity = 11.186&amp;nbsp;км/с&amp;nbsp;
| sidereal_day = 0.99726968&amp;nbsp;өдөр&lt;ref name=Allen296&gt;{{cite book
 | title=Allen's Astrophysical Quantities
 | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.
 | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460
 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&amp;pg=PA296
 | pages=296}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;23{{smallsup|ц}}&amp;nbsp;56{{smallsup|м}}&amp;nbsp;4.100{{smallsup|с}}
| rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с)
| axial_tilt = 23.439281°
| albedo = 0.367&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
| atmosphere = yes
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Кельвин]]
| min_temp_1 = 184&amp;nbsp;K
| mean_temp_1 = 287&amp;nbsp;K
| max_temp_1 = 331&amp;nbsp;K
| temp_name2 = [[Цельс]]
| min_temp_2 = −89&amp;nbsp;°C
| mean_temp_2 = 14&amp;nbsp;°C
| max_temp_2 = 57.7&amp;nbsp;°C
| surface_pressure = 101.3&amp;nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]])
| atmosphere_composition = 78.08%&amp;nbsp;[[Азот]] (N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 20.95%&amp;nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;br /&gt; 0.93%&amp;nbsp;[[Аргон]]&lt;br /&gt; 0.038%&amp;nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]&lt;br /&gt; 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)&lt;ref name=&quot;earth_fact_sheet&quot;/&gt;
|note=no
}}

'''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн&lt;ref name=&quot;age_earth&quot;&gt;{{cite book  | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).&lt;ref&gt;This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.&lt;/ref&gt;. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно&lt;ref&gt;Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.&lt;/ref&gt;.

Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно.

== Дэлхийн үүсэл ==
4.57 тэрбум жилийн өмнө&lt;ref name=&quot;age_earth&quot; /&gt; Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет (&quot;Тейя&quot; гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг&lt;ref&gt;{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation  | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}&lt;/ref&gt;. 

Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&amp;nbsp;°C (212&amp;nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ&lt;ref&gt;{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}&lt;/ref&gt;. 

Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн бүтэц ==
[[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай (&quot;Хөрст гариг&quot;) бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. 

=== Химийн найрлага ===
Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt; [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм&lt;ref&gt;{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

[[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. 

{| {{prettytable}} 
|+ Ф.Кларкийн хүснэгт &lt;br /&gt;(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд)
!Найрлага
!Химийн томъёо
!Тархалт
|-
|[[Цахиурын исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|59.71%
|-
|[[Хөнгөнцагааны исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|15.41%
|-
|[[Кальцийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|CaO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.90%
|-
|[[Магнийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|MgO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|4.36%
|-
|[[Натрийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.55%
|-
|[[Төмрийн (II) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|FeO
|style=&quot;text-align: right;&quot;|3.52%
|-
|[[Калийн исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.80%
|-
|[[Төмрийн (III) исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|2.63%
|-
|[[Ус]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|style=&quot;text-align: right;&quot;|1.52%
|-
|[[Титаний давхар исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|TiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.60%
|-
|[[Фосфорийн тавч исэл]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|P&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;
|style=&quot;text-align: right;&quot;|0.22%
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Нийт
!style=&quot;text-align: right;&quot;|99.22%
|}

=== Дэлхийн дотоод бүтэц ===
[[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц  (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]]
Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: 
* Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]],
* Түүний дотор талд шингэн [[манти]], 
* [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], 
* Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. 

Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай&lt;ref&gt;{{cite book
  | first=Toshiro
  | last=Tanimoto
  | editor=Thomas J. Ahrens
  | year=1995
  | title=Crustal Structure of the Earth
  | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
  | publisher=American Geophysical Union
  | location=Washington, DC
  | id=ISBN 0-87590-851-9
  | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | accessdate=2007-02-03
  | archive-date=2006-10-16
  | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
  | url-status=dead
  }}&lt;/ref&gt;
. 

{| {{prettytable}} class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=2 style=&quot;width: 33%;&quot;|Гүн
!rowspan=2 valign=&quot;bottom&quot;|Үе давхрага
!rowspan=2 style=&quot;width: 15%;&quot;|Нягт&lt;br /&gt;гр/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
|-
!Километр
!Миль
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–37
|[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–35
|style=&quot;text-align: center;&quot;|0–22
|... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг)
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 2.2–2.9
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–60
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–37
|... Мантийн дээд хэсэг
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–4.4
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|35–2890
|style=&quot;text-align: center;&quot;|22–1790
|[[Манти]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 3.4–5.6
|- style=&quot;background: #FEFEFE;&quot;
|style=&quot;text-align: center;&quot;|100–700
|style=&quot;text-align: center;&quot;|62–435
|... [[Астеносфери]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;|—
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|2890–5100
|style=&quot;text-align: center;&quot;|1790–3160
|[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 9.9–12.2
|-
|style=&quot;text-align: center;&quot;|5100–6378
|style=&quot;text-align: center;&quot;|3160–3954
|[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]]
|style=&quot;text-align: center;&quot;| 12.8–13.1
|}

==== Цөм ====
*

Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг.

==== Манти ====
[[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм  &lt;/br&gt;A: [[Мохийн зааг]]  &lt;/br&gt; B: [[Гутенбергийн зааг]]  &lt;/br&gt;C: [[Лехманий зааг]]]]
* ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]''

Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&amp;nbsp;°C-900&amp;nbsp;°C (932&amp;nbsp;°F-1,652&amp;nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&amp;nbsp;°C (7,200&amp;nbsp;°F) байна.
Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана.

==== Царцдас ====
* ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]''

Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний &lt; 1% эзлэнэ.

=== Тектоникийн плит ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]''

[[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна.
=== Дэлхийн гадаргуу ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ&lt;ref name=&quot;Pidwirny2006&quot;&gt;{{cite web
  | last = Pidwirny
  | first = Michael
  | year = 2006
  | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
  | title = Fundamentals of Physical Geography
  | edition = 2nd Edition
  | publisher = PhysicalGeography.net
  | accessdate = 2007-03-19 }}&lt;/ref&gt;. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна&lt;ref name=&quot;ngdc2006&quot;&gt;{{cite web
 | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
 | date = 2006-07-07
 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
 | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
 | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана&lt;ref&gt;{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. 

Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь  8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг&lt;ref name=&quot;hr_mill&quot;&gt;{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Усан мандал ===
Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд &quot;Цэнхэр Гариг&quot; гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)&lt;ref name=&quot;rain.org&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = &quot;Deep Ocean Studies&quot; | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02
}}&lt;/ref&gt;. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. 

[[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt; [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино&lt;ref&gt;{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century&quot; Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;. 

Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно&lt;ref&gt;{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14
}}&lt;/ref&gt;. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм&lt;ref&gt;{{cite web
 | first =Sharron
 | last =Sample
 | date =June 21, 2005
 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | title =Sea Surface Temperature
 | publisher =NASA
 | accessdate =2007-04-21
 | archive-date =2007-04-29
 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html
 | url-status =dead
 }}&lt;/ref&gt;.

=== Агаар мандал ===
* ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]''

Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон  маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ&lt;ref name=&quot;atmosphere&quot;&gt;{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&amp;nbsp;°C байдаг.

== Сар ==
* ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]''

Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг

== Дэлхийн эргэлт ба орбит ==

Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. 

Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно.

== Нийгмийн газарзүй ==
Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа&lt;ref&gt;Currently it is closer to 6.6&amp;nbsp;billion than 6.5&amp;nbsp;billion.  It will reach 6.6&amp;nbsp;billion in June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LiveScience&quot;&gt;
{{cite news
  | first= Leonard
  | last= David
  | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html
  | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday
  | work= Live Science
  | date= [[2006-02-24]]
  | accessdate= 2006-04-02
}}
&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor=Staff
  | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm
  | title = World Population Prospects: The 2006 Revision
  | publisher = United Nations
  | accessdate = 2007-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)&lt;ref&gt;{{cite journal
  | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A.
  | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification
  | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions
  | year=2007
  | volume=4
  | pages=439-473
  | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439
  | accessdate=2007-03-31 }}&lt;/ref&gt;, өндөр уулс (27%) зэрэг)&lt;ref&gt;{{cite web
  | а.н.thor = Staff
  | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml
  | title = Themes &amp; Issues
  | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity
  | accessdate = 2007-03-29
  }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна.

== Мөн үзэх ==
* [[Нарны аймаг]]

== Цахим холбоос ==
* [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia]
* [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program]
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory]
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars]
* [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa]
* [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space
* [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
* [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk)
* [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research &amp; Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science.
* [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit

== Эшлэл ==
{{reflist}}

{{Нарны аймаг}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Дэлхий| ]]
[[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]]
[[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]]</text>
      <sha1>s4mr6z1xmv5a7dtfr28r6r3nydl9xjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өмнөд Солонгос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3929</id>
    <revision>
      <id>866501</id>
      <parentid>853919</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T10:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Karixway39</username>
        <id>102441</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59801" sha1="bsudq97y015daag4381pjfo9kzja3l7" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Өмнөд Солонгос
| native_name            = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]])
| image_flag             = Flag of South Korea.svg
| flag_type              = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]]
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type      = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]]
| alt_flag               = 
| image_coat             = Emblem of South Korea.svg
| alt_coat               = 
| symbol_type            = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| anthem                 = &lt;br /&gt;{{lang|ko|애국가}}&lt;br /&gt;[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]&lt;br /&gt;&quot;Эх орончдын дуу&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}}
| image_map              = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = 
| map_caption            = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}}
{{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}}
| capital                = [[Сөүл]]&lt;br /&gt;{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| admin_center           = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}&lt;br /&gt;{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}}
| official_languages     = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])&lt;br /&gt;[[Солонгос дохионы хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = Албан бичиг
| languages              = [[Солонгос үсэг|Хангыл]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list|
 | 95.1% [[Солонгосчууд‎]]
 | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2019
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
|51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]]
|31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}}
|17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]]
|1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
  }}
| religion_year          = 2023
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url= https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date= 2023-12-12 }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| leader_title2          = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Хан Док Су]]
| leader_title3          = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]]
| leader_name3           = [[У Вон Сик]]
| leader_title4          = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]]
| leader_name4           = [[Чо Хи Дэ]]
| leader_title5          = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]]
| leader_name5           = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Солонгосын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Кужусонь]]
| established_date1      = МЭӨ 2333 (домгийн)
| established_event2     = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]]
| established_date2      = МЭӨ 57
| established_event3     = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]]
| established_date3      = 668
| established_event4     = [[Гуулин улс]]
| established_date4      = 918
| established_event5     = [[Чосон]]
| established_date5      = 7 сарын 17, 1392
| established_event6     = [[Солонгосын эзэнт улс]]
| established_date6      = 10 сарын 12, 1897
| established_event7     = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]]
| established_date7      = 8 сарын 22, 1910
| established_event8     = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]]
| established_date8      = 3 сарын 1, 1919
| established_event9     = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]]
| established_date9      = 4 сарын 11, 1919
| established_event10    = Япон бууж өгөв
| established_date10     = 9 сарын 2, 1945
| established_event11    = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]]
| established_date11     = 9 сарын 8, 1945
| established_event12    = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]]
| established_date12     = 8 сарын 15, 1948
| established_event13    = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 2 сарын 25, 1988
| established_event14    = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]]
| established_date14     = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}}
| area_label             = Хойд Солонгосгүй
| area_km2               = 100,363&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;South Korea country profile&quot;&gt;{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 107
| area_sq_mi             = 38,750
| percent_water          = 0.3
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 28
| population_density_km2 = 507
| population_density_rank = 15
| GDP_PPP                = {{increase}} $3.258 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 14
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $62,960&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 28
| GDP_nominal            = {{increase}} $1.869 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 14
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 33
| Gini                   = 33.3
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.929&lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 19
| currency               = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩)
| currency_code          = KRW
| time_zone              = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]]
| utc_offset             = +9
| date_format            = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}}
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]]
| cctld                  = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}}
}}

'''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. 

Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]].

[[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна.  1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 

1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]]  үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон.

== Нэр ==
'''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг.        «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]]  гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. 

Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий.

[[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна.

== Газар зүй ==
Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай.

[[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]]
[[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км.

=== Газрын тогтоц ===
Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна.

=== Усны зүй ===
Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт),  Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна.

=== Арал ===
Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. 

=== Уур амьсгал ===
[[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] 
[[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]]
Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ.

=== Байгаль хамгаалал ===
Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм.

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]]
[[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]]
Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв.  Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. 

Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил.

=== Ард түмэн ===
Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.&lt;ref&gt;http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519&lt;/ref&gt; Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.&lt;ref&gt;US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003&lt;/ref&gt;

=== Хэл бичиг ===
Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна.

=== Шашин шүтлэг ===
Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа.

[[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]]
[[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] 
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] 
[[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 

1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй)
* [[Пүсань]] (3,519,401)
* [[Инчон]] (2,902,608)
* [[Тэгү]] (2,493,264)
* [[Тэжонь]] (1,531,809)
* [[Куанжү]] (1,475,884)
* [[Сүвонь]] (1,174,228)
* [[Үлсань]] (1,166,377)
* [[Чанвонь]] (1,075,168)
* [[Куян]] (1,006,154)
||
* [[Соннам]] (974,608)
* [[Юнъинь]] (961,026)
* [[Пүчонь]] (855,586)
* [[Чонжү]] (831,521)
* [[Аньсань]] (707,876)
* [[Чоньжү]] (652,877)
* [[Намъянжү]] (636,256)
* [[Аньян]] (600,809)
* [[Чонань]] (598,346)
* [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй)
|}

== Түүх ==
=== Эртний улс ===
[[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах&lt;br&gt;булшны дотор ханын зураг]]
[[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.&lt;ref&gt;[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. 

Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. 

Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ.

=== Гуулин, Чусонь ===
[[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]]
936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]&lt;/ref&gt; 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. 

[[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. 

[[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]]
Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв.

1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож&lt;ref&gt;[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]&lt;/ref&gt; 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,&lt;ref&gt;[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ.

=== БНСУ ===
Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}&lt;/ref&gt; 

[[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]]
[[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]]
1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн  '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests&lt;/ref&gt;   

[[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}&lt;/ref&gt; 

2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон.

== Төр засаг ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Мүнь Жэ-инь]] &lt;br /&gt; ерөнхийлөгч
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Чон Се-гюнь&lt;br /&gt;ерөнхий сайд
|}
Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана.

Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. 

Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.  2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна.

Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
[[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]]
{|class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн &lt;br&gt; тоо || Нийт
|-
| rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] ||  도 || ту || 8 || rowspan=5| 17
|- 
|| [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] ||  특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1
|- 
|| [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1
|- 
|| [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1
|-
|| [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6  
|-
| Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг ||  시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263
|-
| Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]]  ||  읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487
|- 
|| Дөрөвдүгээр ||  [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || 
|- 
|| Тавдугаар ||  [[баг]] || 반 || пань || || 
|}

=== Орон нутаг ===
Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
|-
! Газрын зураг
! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо
|-
|rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}}
|----------
|1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;서울특별시&lt;/span&gt; || Seoul || 9,794,304
|---------
|2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;세종특별자치시&lt;/span&gt; || Sejong || 122,263
|----------
|3
|[[Пүсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;부산광역시&lt;/span&gt; ||Busan ||3,635,389
|----------
|4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대구광역시&lt;/span&gt; ||Daegu ||2,512,604
|----------
|5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;인천광역시&lt;/span&gt; ||Incheon ||2,628,000
|----------
|6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대전광역시&lt;/span&gt; ||Daejeon ||1,442,857
|----------
|7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;광주광역시&lt;/span&gt; ||Gwangju ||1,456,308
|----------
|8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;울산광역시&lt;/span&gt; ||Ulsan ||1,087,958
|----------
|9 ||[[Кёнги]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경기도&lt;/span&gt; ||Gyeonggi ||10,415,399
|----------
|10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;강원도&lt;/span&gt; ||Gangwon ||1,592,000
|----------
|11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청북도&lt;/span&gt; ||North Chungcheong	 ||1,462,621
|----------
|12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청남도&lt;/span&gt; ||South Chungcheong	||1,840,410
|----------
|13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라북도&lt;/span&gt; ||North Jeolla ||1,890,669
|----------
|14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라남도&lt;/span&gt; ||South Jeolla ||1,994,287
|----------
|15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상북도&lt;/span&gt; ||North Gyeongsang ||2,775,890
|----------
|16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상남도&lt;/span&gt; ||South Gyeongsang ||2,970,929
|----------
|17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;제주특별자치도&lt;/span&gt; ||Jeju ||560,000
|}

== Эдийн засаг ==
[[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]]
[[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]]
[[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]]

БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. 

Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг.

Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг.

1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал&lt;ref&gt;[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy&lt;/ref&gt; том сургамж болсон. 

Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Зам тээвэр ===
[[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]]
Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно.

Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна.

=== Эрчим хүч  ===
Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна.

=== Сансрын хөтөлбөр ===
Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 

2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ.

Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа.

== Өв соёл ==
[[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]]
Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. 

Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. 

Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. 

=== Идээ унд ===
Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. 

[[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]]
=== Урлаг ===
Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов.

Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан.

1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ.

=== Спорт ===
[[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]]
[[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. 

[[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга.

Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]]  зохион явуулсан. 

1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|South Korea}}
* [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Солонгос]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>bsudq97y015daag4381pjfo9kzja3l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866502</id>
      <parentid>866501</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T10:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Karixway39</username>
        <id>102441</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59806" sha1="iu6tpm6wmg71zj2asjfcc3zeupsk3tv" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Азийн улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ&lt;br/&gt;ᠨᠠᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ&lt;br/&gt;ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}
| common_name            = Өмнөд Солонгос
| native_name            = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}&lt;br /&gt;{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]])
| image_flag             = Flag of South Korea.svg
| flag_type              = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]]
| other_symbol           = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type      = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]]
| alt_flag               = 
| image_coat             = Emblem of South Korea.svg
| alt_coat               = 
| symbol_type            = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| anthem                 = &lt;br /&gt;{{lang|ko|애국가}}&lt;br /&gt;[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]&lt;br /&gt;&quot;Эх орончдын дуу&quot;{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}}
| image_map              = Republic of Korea (orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| alt_map                = 
| map_caption            = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}}
{{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}}
| capital                = [[Сөүл]]&lt;br /&gt;{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| admin_center           = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}&lt;br /&gt;{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}}
| official_languages     = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])&lt;br /&gt;[[Солонгос дохионы хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| languages_type         = Албан бичиг
| languages              = [[Солонгос үсэг|Хангыл]]
| ethnic_groups          = {{unbulleted list|
 | 95.1% [[Солонгосчууд‎]]
 | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]]
}}
| ethnic_groups_year     = 2019
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
|51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]]
|31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}}
|17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]]
|1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
  }}
| religion_year          = 2023
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url= https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date= 2023-12-12 }}&lt;/ref&gt;
| demonym                = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}}
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| leader_title2          = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Хан Док Су]]
| leader_title3          = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]]
| leader_name3           = [[У Вон Сик]]
| leader_title4          = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]]
| leader_name4           = [[Чо Хи Дэ]]
| leader_title5          = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]]
| leader_name5           = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| legislature            = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]]
| sovereignty_type       = [[Солонгосын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Кужусонь]]
| established_date1      = МЭӨ 2333 (домгийн)
| established_event2     = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]]
| established_date2      = МЭӨ 57
| established_event3     = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]]
| established_date3      = 668
| established_event4     = [[Гуулин улс]]
| established_date4      = 918
| established_event5     = [[Чосон]]
| established_date5      = 7 сарын 17, 1392
| established_event6     = [[Солонгосын эзэнт улс]]
| established_date6      = 10 сарын 12, 1897
| established_event7     = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]]
| established_date7      = 8 сарын 22, 1910
| established_event8     = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]]
| established_date8      = 3 сарын 1, 1919
| established_event9     = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]]
| established_date9      = 4 сарын 11, 1919
| established_event10    = Япон бууж өгөв
| established_date10     = 9 сарын 2, 1945
| established_event11    = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]]
| established_date11     = 9 сарын 8, 1945
| established_event12    = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]]
| established_date12     = 8 сарын 15, 1948
| established_event13    = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 2 сарын 25, 1988
| established_event14    = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]]
| established_date14     = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}}
| area_label             = Хойд Солонгосгүй
| area_km2               = 100,363&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;South Korea country profile&quot;&gt;{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 107
| area_sq_mi             = 38,750
| percent_water          = 0.3
| population_estimate    = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2024
| population_estimate_rank = 28
| population_density_km2 = 507
| population_density_rank = 15
| GDP_PPP                = {{increase}} $3.258 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_rank           = 14
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $62,960&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 28
| GDP_nominal            = {{increase}} $1.869 их наяд&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_rank       = 14
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131&lt;ref name=&quot;IMFWEO.KR&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 33
| Gini                   = 33.3
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.929&lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year               = 2022&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 19
| currency               = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩)
| currency_code          = KRW
| time_zone              = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]]
| utc_offset             = +9
| date_format            = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}}
| drives_on              = баруун
| calling_code           = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]]
| cctld                  = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}}
}}

'''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. 

Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]].

[[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна.  1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 

1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]]  үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон.

== Нэр ==
'''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг.        «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]]  гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. 

Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий.

[[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна.

== Газар зүй ==
Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай.

[[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]]
[[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]]

=== Байрлал ===
Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км.

=== Газрын тогтоц ===
Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна.

=== Усны зүй ===
Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт),  Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна.

=== Арал ===
Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. 

=== Уур амьсгал ===
[[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] 
[[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]]
Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ.

=== Байгаль хамгаалал ===
Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм.

== Хүн ам зүй ==
[[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]]
[[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]]
Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв.  Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. 

Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил.

=== Ард түмэн ===
Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.&lt;ref&gt;http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519&lt;/ref&gt; Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.&lt;ref&gt;US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003&lt;/ref&gt;

=== Хэл бичиг ===
Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна.

=== Шашин шүтлэг ===
Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа.

[[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]]
[[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] 
=== Хот суурин ===
[[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] 
[[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 

1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй)
* [[Пүсань]] (3,519,401)
* [[Инчон]] (2,902,608)
* [[Тэгү]] (2,493,264)
* [[Тэжонь]] (1,531,809)
* [[Куанжү]] (1,475,884)
* [[Сүвонь]] (1,174,228)
* [[Үлсань]] (1,166,377)
* [[Чанвонь]] (1,075,168)
* [[Куян]] (1,006,154)
||
* [[Соннам]] (974,608)
* [[Юнъинь]] (961,026)
* [[Пүчонь]] (855,586)
* [[Чонжү]] (831,521)
* [[Аньсань]] (707,876)
* [[Чоньжү]] (652,877)
* [[Намъянжү]] (636,256)
* [[Аньян]] (600,809)
* [[Чонань]] (598,346)
* [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй)
|}

== Түүх ==
=== Эртний улс ===
[[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах&lt;br&gt;булшны дотор ханын зураг]]
[[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.&lt;ref&gt;[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. 

Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. 

Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ.

=== Гуулин, Чусонь ===
[[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]]
936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]&lt;/ref&gt; 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. 

[[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. 

[[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]]
Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв.

1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож&lt;ref&gt;[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]&lt;/ref&gt; 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,&lt;ref&gt;[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ.

=== БНСУ ===
Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}&lt;/ref&gt; 

[[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]]
[[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]]
1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн  '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests&lt;/ref&gt;   

[[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}&lt;/ref&gt; 

2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон.

== Төр засаг ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;&quot;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Мүнь Жэ-инь]] &lt;br /&gt; ерөнхийлөгч
| style=&quot;text-align:center;&quot;|Чон Се-гюнь&lt;br /&gt;ерөнхий сайд
|}
Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана.

Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. 

Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан.  2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна.

Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана.

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
[[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]]
{|class=&quot;wikitable&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн &lt;br&gt; тоо || Нийт
|-
| rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] ||  도 || ту || 8 || rowspan=5| 17
|- 
|| [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] ||  특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1
|- 
|| [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1
|- 
|| [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1
|-
|| [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6  
|-
| Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг ||  시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263
|-
| Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]]  ||  읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487
|- 
|| Дөрөвдүгээр ||  [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || 
|- 
|| Тавдугаар ||  [[баг]] || 반 || пань || || 
|}

=== Орон нутаг ===
Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна.
{| class=&quot;wikitable&quot;  style=&quot;font-size:100%;&quot; align=center
|-
! Газрын зураг
! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо
|-
|rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}}
|----------
|1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;서울특별시&lt;/span&gt; || Seoul || 9,794,304
|---------
|2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;세종특별자치시&lt;/span&gt; || Sejong || 122,263
|----------
|3
|[[Пүсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;부산광역시&lt;/span&gt; ||Busan ||3,635,389
|----------
|4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대구광역시&lt;/span&gt; ||Daegu ||2,512,604
|----------
|5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;인천광역시&lt;/span&gt; ||Incheon ||2,628,000
|----------
|6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;대전광역시&lt;/span&gt; ||Daejeon ||1,442,857
|----------
|7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;광주광역시&lt;/span&gt; ||Gwangju ||1,456,308
|----------
|8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;울산광역시&lt;/span&gt; ||Ulsan ||1,087,958
|----------
|9 ||[[Кёнги]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경기도&lt;/span&gt; ||Gyeonggi ||10,415,399
|----------
|10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;강원도&lt;/span&gt; ||Gangwon ||1,592,000
|----------
|11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청북도&lt;/span&gt; ||North Chungcheong	 ||1,462,621
|----------
|12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;충청남도&lt;/span&gt; ||South Chungcheong	||1,840,410
|----------
|13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라북도&lt;/span&gt; ||North Jeolla ||1,890,669
|----------
|14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;전라남도&lt;/span&gt; ||South Jeolla ||1,994,287
|----------
|15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상북도&lt;/span&gt; ||North Gyeongsang ||2,775,890
|----------
|16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || &lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;경상남도&lt;/span&gt; ||South Gyeongsang ||2,970,929
|----------
|17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||&lt;span style=&quot;font-size:small;&quot;&gt;제주특별자치도&lt;/span&gt; ||Jeju ||560,000
|}

== Эдийн засаг ==
[[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]]
[[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]]
[[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]]

БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. 

Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг.

Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг.

1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал&lt;ref&gt;[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy&lt;/ref&gt; том сургамж болсон. 

Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Зам тээвэр ===
[[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]]
Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно.

Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна.

=== Эрчим хүч  ===
Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна.

=== Сансрын хөтөлбөр ===
Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 

2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ.

Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа.

== Өв соёл ==
[[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]]
Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. 

Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. 

Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. 

=== Идээ унд ===
Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. 

[[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]]
=== Урлаг ===
Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов.

Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан.

1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ.

=== Спорт ===
[[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]]
[[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. 

[[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга.

Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]]  зохион явуулсан. 

1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай.

== Тэмдэглэл ==
{{notelist}}

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|South Korea}}
* [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Солонгос]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>iu6tpm6wmg71zj2asjfcc3zeupsk3tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7785</id>
    <revision>
      <id>866490</id>
      <parentid>794113</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4051" sha1="bzim1heqtu3a1l0lvnektf3md17frio" xml:space="preserve">'''Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо''' нь Төв Хорооны Бүгд Хурлуудын хооронд намын ажлыг удирддаг дээд эрхт байгууллага байжээ. Төв Хорооны Бүгд Хурлаас 7-9 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулдаг ба улс орны хэмжээний чухал асуудлуудыг шийдвэрлэдэг. Улс Төрийн Товчоог 3 орлогч гишүүнтэйгээр сонгодог. [[1990 он]]ы 3-р сарын 9-нд УТТ бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцорсон. Улс Төрийн Товчооны гишүүн асан Г. Сүрэнжав, Д. Дамба, С. Жалан-Аажав, С. Төмөр-Очир, Д. Цэнд нар хэлмэгдэж байжээ. 

МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн Товчоог 1940-1984 он хүртэл [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]], 1984-1990 он хүртэл [[Жамбын Батмөнх|Ж. Батмөнх]] нар толгойлж байв. Одоо [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-д Улс Төрийн Товчооны үүргийг МАН-ын [[Удирдах зөвлөл]] гүйцэтгэж байна.

==Улс төрийн Товчооны гишүүд==
*[[Хорлоогийн Чойбалсан]] ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1953]].[[1 сарын 26]])
*[[Сүхбаатарын Янжмаа|Нэмэндэйн Янжмаа]] ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1949]].[[2 сарын 18]]) 
*[[Гончигийн Бумцэнд]]   ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1953]].[[2 сарын 10]])  
*[[Чимэддоржийн Сүрэнжав]] ([[1945]].[[7 сарын 26]]-[[1959]].[[12 сарын 3]]) 
*[[Дашийн Дамба]]  ([[1945]].[[7 сарын 26]]-[[1959]].[[12 сарын 3]]) 
*[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]  ([[1940]].[[11 сарын 21]]-[[1984]].[[8 сарын 7]]) 
*Н.Лхамсүрэн 1940

*[[Дамдинжавын Майдар]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1984]].[[8 сарын 7]]) 
*[[Дэмчигийн Моломжамц]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Түмэнбаярын Рагчаа]]  ([[1981]].[[12 сарын 20]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Д.Гомбожав]]  ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Д.Лувсанравдан]] ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Сономын Лувсангомбо]] ([[1981]].[[12 сарын 20]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Жамбын Батмөнх]]     ([[1974]].[[1 сарын 11]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Жамсрангийн Самбуу]]    ([[1953]].[[2 сарын 16]]-[[1972]].[[1 сарын 8]]) 
*[[Нямын Жагварал]] ([[1975]].[[3 сарын 24]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1964]].[[11 сарын 10]])
*[[Дарамын Төмөр-Очир]]  ([[1961]].[[1 сарын 6]]-[[1962]].[[3 сарын 2]])
*[[Б.Алтангэрэл]]  ([[1979]].[[2 сарын 9]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Думаагийн Содном]]      ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Цэрэндашийн Намсрай]]  ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]]) 
*[[Б.Ламжав]]      ([[1965]].[[4 сарын 23]]-[[1966]].[[8 сарын 9]])
*[[Цэрэнпилийн Балхаажав]] ([[1984]].[[8 сарын 3]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Бугын Дэжид]]       ([[1974]].[[5 сарын 28]]-[[1990]].[[3 сарын 9]])
*[[Сампилын Жалан-Аажав]] ([[1979]].[[2 сарын 9]]-[[1983]].[[6 сарын 30]]
* [[Базарын Ширэндэв]]

[[Ангилал:Монгол Ардын Нам|Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>bzim1heqtu3a1l0lvnektf3md17frio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>866504</id>
      <parentid>866206</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T11:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65393" sha1="omjt85qjzvcubosjac6sf7hzctf6yve" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>omjt85qjzvcubosjac6sf7hzctf6yve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юмжаагийн Цэдэнбал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9034</id>
    <revision>
      <id>866486</id>
      <parentid>862542</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28062" sha1="kfimhpdfe7ky8c9kutcpiiv7yowrgrz" xml:space="preserve">{{Short description|1952-1984 онуудад Монголын удирдагч}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name                = Юмжаагийн Цэдэнбал
| native_name         = {{nobold|{{MongolUnicode|ᠶᠠᠭᠤᠮᠠᠵᠢᠭ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ}}{{MongolUnicode|ᠴᠡᠳᠡᠨᠪᠠᠯ}}}}
| image               =Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg
| caption             = Цэдэнбал 1970-д онд
| office1             = [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]]
| term_start1         = 1974 оны 6 сарын 11
| term_end1           = 1984 оны 8 сарын 23
| predecessor1        = [[Сономын Лувсан]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| successor1          = [[Нямын Жагварал]] (үүрэг гүйцэтгэгч)
| office2             = 11 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| term_start2         = 1952 оны 1 сарын 26
| term_end2           = 1974 оны 6 сарын 11
| predecessor2        = [[Хорлоогийн Чойбалсан]]
| successor2          = [[Жамбын Батмөнх]]
| office3             = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]]{{efn|1958 оны 11 сарын 22-ноос 1981 оны 5 сарын 30 хүртэл тус албан тушаал нь нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга байсан.}}
| term_start3         = 1958 оны 11 сарын 22
| term_end3           = 1984 оны 8 сарын 24
| predecessor3        = [[Дашийн Дамба]]
| successor3          = Жамбын Батмөнх
| term_start4         = 1940 оны 4 сарын 8
| term_end4           = 1954 оны 4 сарын 4
| predecessor4        = Дашийн Дамба
| successor4          = Дашийн Дамба
| office5             = Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга
| term_start5         = 1974 оны 6 дугаар сарын 11
| term_end5           = 1984 оны 8 дугаар сарын 23
| predecessor5        = [[Сономын Лувсан]]
| successor5          = [[Нямын Жагварал]]
| birth_date          = {{Birth date|1916|9|17}}
| birth_place         = Зоригт Хан хошуу, [[Үнэн Зоригт Хан аймаг]], [[Богд Хаант Монгол Улс|Монгол]] (одоогийн [[Давст сум|Давст]], [[Увс айман]], [[Монгол]])
| death_date          = {{Death date and age|1991|4|20|1916|9|17}}
| death_place         = [[Москва]], [[Зөвлөлт Орос Улс|ЗСБН Орос]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (одоогийн [[Орос]])
| party               = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1934–1990)
| spouse              = [[Анастасия Филатова]]
| children            = {{flatlist|
* Владислав
* Зориг
}}
| alma_mater          = [[Сибирийн Санхүү, Эдийн засгийн дээд сургууль]],&lt;br&gt; [[Улаан-Үд хотын Санхүү, эдийн засгийн сургууль]]
| mawards             = [[File:Heroy MNR.jpg|30px|[[БНМАУ]]-ын баатар]]&lt;br/&gt;
[[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]] [[File:OrdenSuheBator.png|30px|Сүхбаатарын одон]]&lt;br/&gt;[[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]]  [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]]  [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenZnam.png|30px|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]] [[File:OrdenTrudZnam.png|30px|Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]]&lt;br/&gt;[[File:OrdenPolStar.png|28px|Алтан гадас одон]] [[File:25yearsmongolrev.PNG|28px|Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн хүндэт медаль]]
| allegiance          = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
| branch              = [[Монголын Ардын Арми]]
| serviceyears        = 1934–1984
| rank                = [[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]
| awards              = 
| residence           = 
| nickname            = Бал дарга
| website             = 
| resting_place       = [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар]]
}}

'''Юмжаагийн Цэдэнбал''' ([[1916]] оны [[9 сарын 17]]-нд [[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Үнэн Зоригт Хан аймгийн]] [[Зоригт Хан хошуу|Зоригт Хан хошуунд]] (өнөөгийн [[Увс]] аймгийн [[Давст сум]]) Хандгайтын гол хэмээх газар төрсөн - [[1991]] оны [[4 сарын 20|4 сарын 21]]-нд Оросын Москва хотод нас барсан) нь 1940 оноос 1984 он хүртэл [[БНМАУ]]-ыг удирдаж байв. Тэрээр амьдралынхаа туршид БНМАУ-ын [[төрийн тэргүүн]], [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намын]] Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны гишүүнээр ажиллаж байв. [[БНМАУ-ын маршал]], [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]], [[хөдөлмөрийн баатар]] цолоор шагнагдаж байсан.

= Намтар =
Юмжаагийн Цэдэнбал [[Дөрвөд]] гэр бүлд 1916 онд 11 хүүхэдтэй айлд тав дахь нь болж төрсөн байна. 1925 онд Чандмань уул аймгийн бага сургуульд элсэж 1929 онд төгсөхөд түүний боловсролыг үргэлжлүүлэхээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хот руу явуулжээ. 1929 оноос 9 жилийн турш тэрээр [[Улаан-Үд]], [[Эрхүү]]&lt;nowiki/&gt;д суралцаж 1934-1938 онд [[Сибирь|Сибирийн]] Санхүү, Эдийн засгийн институтыг онц дүнтэй төгсөж санхүү эдийн засагчийн мэргэжил эзэмшжээ. Оросууд &quot;Володя&quot; гэж орос нэр өгч дууддаг байжээ.

= Улс төрийн амьдрал =
1938 онд сургуулиа төгсөж ирээд [[Улаанбаатар]] хотод ирж Санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1939 оны 3-р сараас Сангийн яамны орлогч сайд, 7-р сараас 1940 оны 4-р сар хүртэл Сангийн яамны сайдаар ажиллах хугацаандаа Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн банкны ерөнхий хорооны даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байжээ. 1940 оны МАХН-ын Х Их хурлаар МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга буюу намын даргаар сонгогдож 1984 оны 8-р сар хүртэл 44 жил тасралтгүй ажиллажээ. Энэ 44 жилийн хугацаанд Улс төрийн товчооны гишүүн байв.

1945-1952 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Улсын төлөвлөгөөний хорооны дарга, 1952-1974 онд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1974-1984 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга буюу БНМАУ-ын төрийн тэргүүнээр ажилласан юм. 

= Ю. Цэдэнбалын БНМАУ-д байгуулсан гавьяа =
Түүнийг улс төрийн амьдралд орж эхлэх үед Монгол Улс Азийн буурай хоцрогдсон орны нэг байсан. Зөвлөлтийн заавраар социалист нийгэм байгуулах хөгжлийн зам дээр дөнгөж гарч ирж байсан орон байжээ. Ю.Цэдэнбал Монгол орныг аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуй, газар тариаланг хөгжүүлж, хүн амаа шинэ бичиг үсэгт хамруулж, эрүүл мэнд, боловсрол, шинжлэх, ухаан, соёлын салбарыг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарч байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын болон социалист орнуудын Их дээд, тусгай дунд  сургуулиудад монголын олон мянган оюутан залуус сурч дээд боловсролтой болж байв. Үйлдвэрийн [[Дархан (хот)|Дархан]], [[Эрдэнэт]] хотууд шинээр байгуулагдаж байв.

Ю.Цэдэнбал БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах, 1961 онд НҮБ-ын бүрэн эрхэт гишүүн болгоход анхаарч чухал хувь нэмэр оруулсан. Түүнийг төрийн эрх барьж байх хугацаанд БНМАУ дэлхийн 130 гаруй улстай дипломат харилцаатай, 60 гаруй улстай соёлын харилцаатай болсон. Ю.Цэдэнбал ЗХУ болон бусад социалист лагерийн орнуудын дэмжлэгтэйгээр БНМАУ-ын нийгэм эдийн засаг, соёлыг 1960-1980 онуудад эрчимтэй урагшлуулан хөгжүүлсэн гавьяатай.    

==== '''БНМАУ болон Зөвлөлт Холбоот Улсын харилцаа''' ====
Ю. Цэдэнбал [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевы]]&lt;nowiki/&gt;г залгамжлаад 1964 онд [[Леонид Брежнев|Леонид Ильич Брежнев]]&lt;nowiki/&gt;ийг нэгдүгээр дарга болонгуут Зөвлөлтийн зээл тусламжийг Монгол руу илүү татаж чадсан. (Энэ үеийн ЗХУ-ын гадаад бодлогод мөн нийцсэн байв)

1966 онд анх удаа [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт холбоот улсын]] удирдагч [[Леонид Брежнев|Л.И.Брежнев]] БНМАУ-д албан ёсоор айлчилсан. Энэ үед ЗХУ Монгол улс хоёрын хооронд 30 жилийн өмнө маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&lt;nowiki/&gt;гийн үед байгуулсан гэрээний баримт бичгүүдийн хугацаа дуусч байв. Брежнев Цэдэнбал хоёр Хятадын зүгээс заналхийлсэн нөхцөл байдал бий болсон тохиолдолд хоёр тал хамтран тус хоёр орны аюулгүй байдал тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хангах зорилгоор бүхий л шаардлагатай түүний дотор цэргийн арга хэмжээ авах болно гэсэн баримт бичигт гарын үсэг зурсанд Брежневийн айлчлалын гол ач холбогдол нь байсан юм.

Брежневтэй байгуулсан гэрээгээр урьд БНХАУ-ын хилийн дагуу 100 гаруй мянган хүнтэй Зөвлөлтийн цэргийн ангийг байрлуулах асуудал тэр үед яригдсан байдаг. Хятадын байдал юунд ч хүрч болзошгүй аюултай байдалд хүрсэн тул Цэдэнбал ийнхүү [[Леонид Брежнев|Брежневээс]] Монголд байгаа цэргийнхээ тоог нэмэгдүүлэхийг гуйхаас өөр аргагүй байдалд хүрч байжээ. 1979 онд [[Хятад-Вьетнамын дайн|Хятадууд Вьетнам руу дайрч]] байх тэр үед орос цэргүүд манай урьд хилийн ойролцоо байрлаж, Монголчууд бидний аюулгүй байдлын баталгаа болж байсныг илэн далангүй ухуулж таниулж болохгүй улсын нууц байсан байна. 

==== Цэдэнбалын санаачилгаар баригдсан томоохон бүтээн байгуулалтууд ====
Түүнийг улсаа удирдаж байх үед Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан, Чойбалсан, Багануурт үйлдвэржилт явагдаж, орон сууцны хорооллууд босч, Монгол орны нарийвчилсан газрын зургууд хийгдэж, нүүрс, барилгын материал, жонш, газрын ховор элемент, өнгөт металлын шинэ орд газрууд нээгдэж байжээ.

= Түүний алдаа дутагдал =
Тэрээр БНМАУ-д маш олон бүтээн байгуулалтыг хийсэн хэдий ч аливаа улстөрчийн адилаар түүнийг алдаа дутагдал, завхрал тойроогүй:                

* Түүний хамгийн том алдаа нь Зөвлөлтийг шүтсэн үзлийнхээ улмаас улс орныхоо тусгаар тогтнолоос татгалзаж ЗХУ-д нэгтгэх сонирхолтой байсан юм. Мөн Цэдэнбал Сталин болон Чойбалсанг шүтэх үзлийг дэвэргэж байв. 
* Улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд шүүмжлэлтэй хандсан, алдаа дутагдлыг нь харж хэлж сануулсан улс төрч, урлаг соёлын зүтгэлтэн, эх оронч сэхээтнүүдийг хавчин гадуурхах ажлыг системтэйгээр явуулж байв. Чухам түүний санаачлага нөлөөгөөр МАХН-ын Төв Хорооноос өөрийн гол өрсөлдөгч болох [[Дашийн Дамба]] (1959), [[Дарамын Төмөр-Очир]] (1962), [[Лувсанцэрэнгийн Цэнд]] (1963) болон «намын эсэргүүн» [[Цогт-Очирын Лоохууз]], [[Хоролсүрэнгийн Нямбуу]] болон [[Бандийн Сурмаажав]] (1964) нарыг зайлуусан нь харалган харгис бодлого байв.
* 1958 онд Зөвлөлтийн Монгол дахь Элчин сайд [[Вячеслав Молотов|В.Молотов]] монголын хойд нутгаас зөвлөлтийн нутаг хэмээн 2500 квадрат км газар нутгийг хууль бусаар булаан авах шаардлага тавихад Цэдэнбал үг дуугүй зөвшөөрч газар нутгаа харийн улсад найр тавин өгч байлаа. Монголын газар нутгаа Зөвлөлт улсад өгөхгүй гэсэн Гадаад явдлын сайд [[Сономын Аварзэд|С.Аварзэдийг]] Цэдэнбал ажлаас нь халж хөдөө цөлж байв.     
* Социализмын жилүүдэд Монголын байгалийн баялаг, алт зэс, уран, молибден, мал сүрэг ямар ч татваргүй, бараг үнэгүй Зөвлөлт улс руу  гарч байсан боловч эргээд Монгол улсад үлэмж их бүтээн байгуулалт үнэгүй шахуу авдаг байсан. Куримиковын тэмдэглэлд: Цэдэнбал наанаа Зөвлөлтөд үнэнч мэт харагддаг боловч биднийг сайн үйлдрийн саалийн үнээ л гэж боддог байсан. Тэр биднийг их саадаг байсан. Бүхэл бүтэн улсын удирдагч ингэх нь аргагүй бизээ. Л.Брежнев үүнийг мэддэг ч юу ч хэлдэггүй байсан. Гэхдээ Цэдэнбал хэзээ ч хоёр нүүр гаргаж байгаагүй гэжээ.
* ЗХУ задрахад Их Өр хэмээх 11 тэрбум ам.долларын өрийг (алсдаа тэглэгдэх өр) Монгол улсад  үлдээсэн нь үнэн боловч 200 гаруй тэрбумын ашиг Монголдоо үлдээсэн юм. 
* Түүнчлэн Цэдэнбал нь нэгдэлжих хөдөлгөөн гэдэг нэрийн дор ард түмний мал сүргийг хүчээр хураан авч нийгэмчилсэн нь малчин ард түмний амьжиргааг ядууруулсан явдал болсон боловч ажилчин анги үүсэх хамгийн том гавъяа юм. Монголын ард түмний үндэсний бичиг, уламжлалт соёл, буддын шашныг нь хориглосон гэдэг нь үндэслэлгүй юм. харин ч үндэсний тэргүүлэх сэхээтнүүдийг дэмжиж төрийн шагналуудыг өгч байв. монголын ард түмнийг харанхуй бүдүүлэг болгосон гэж үздэг ч түүний 44 жилийн удирдлага дор Монголын 200 мянган оюутан залуус гадаадын шилдэг их дээд сургуулиудад сургасан юм. 

= Амьдралын сүүлийн жилүүд =
1984 оны 8 сард хөгшрөлт, оюуны доройтол гэх зэрэг шалтагаар [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа|Цэдэнбалыг тэтгэвэрт нь гаргаж]], МАХН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар [[Жамбын Батмөнх]] сонгогдсон. Ю.Цэдэнбалыг Зөвлөлтийн Улсыг Аюулаас Хамгаалах Хороо /КГБ/ монголын удирдагчаар томилж байсан бол түүнийг албан тушаалаас нь зайлуулах ажиллагааг мөн л зөвлөлтийн КГБ зохион байгуулсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Ю.Цэдэнбал нас барах хүртлээ [[Москва]]д бараг гэрийн хорионд амьдарч байсан. Ю.Цэдэнбал Монголдоо очих талаар ЗХУКН-ын Төв Хороо, Москва дахь Монголын Элчин сайдын яаманд удаа дараа хүсэлт гаргаж байсан боловч түүний хүсэлтийг хүлээж аваагүй юм.  Ю.Цэдэнбал 1991 онд Москва хотод нас барахад шарилыг нь Улаанбаатарт авчирч, [[Алтан-Өлгий оршуулгын газар|Алтан өлгийд]] оршуулжээ. Цэдэнбалын оршуулах ажиллагаанд түүний гэргий [[Анастасия Ивановна Филатова|А.Филатова]] Москвагаас Улаанбаатарт ирэн оролцож байжээ. 
Ю.Цэдэнбалыг нас барсных нь дараа [[Улаанбаатар]] хотод [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр]]ын өмнөх талбайг Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит болгож, хөшөөг нь босгожээ. Мөн Улаанбаатар хотын Эрэл дунд сургуулийн өмнөх талбай, Увс аймгийн [[Улаангом]] хотын төв талбай, төрсөн сум болох Давст суманд тус тус хөшөөг нь босгожээ.

2016 оны 9-р сарын 21-ний Засгийн газрын хуралдааны шийдвэрээр Уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийг түүний нэрэмжит болгожээ.
&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.sonin.mn/news/politics-economy/68347 |wayback=20160922125024 |text=sonin.mn: ''“Эрдэнэт” үйлдвэрийг Ю.Цэдэнбалаар овоглоно'' |archiv-bot=2023-12-08 18:28:38 InternetArchiveBot }}, нийтэлсэн: 2016-09-21, хандсан 2016-09-21&lt;/ref&gt;

= Гэр бүл =
* Эхнэр — [[Анастасия Ивановна Филатова]], (1920—2001), БНМАУ-ын Хүүхдийн төлөө фондын дарга.
** Хүү —  ? ( 1948 оны 03 дугаар сарын 11—13), төрөөд 3 хоногийн дараа нас барсан.
** Хүү — Владислав (1949—1999), ЭЗХТЗ-ийн Монголын талын орлогч даргаар ажиллаж байсан. Социалист систем бутарч, ЭЗХТЗ татан буугдсаны дараа ажилгүй болсон. Гэртээ эхийн хамт амьдарсан. 1999 онд автомашины ослоор нас барсан.
** Хүү — [[Цэдэнбалын Зориг]] (1957 онд төрсөн) М.В.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Улсын Их сургуу]]&lt;nowiki/&gt;[[Москвагийн Улсын Их Сургууль|л]]&lt;nowiki/&gt;ийн биологийн факультетийг төгсгөсөн. Хиагтад төрсөн буриад Дарьмаатай гэр бүл болсон.
*** Ач охин — Анастасия (1985 онд төрсөн) М. В. Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн Улсын Их сургуулийн дэргэдэх Ази, африкийн сургуулийг төгссөн.
*** Дүү [[Юмжаагийн Аюуш]]
*** Дүү [[Юмжаагийн Жавзан]]

= Цол, шагнал =
&lt;u&gt;БНМАУ-ын шагналууд&lt;/u&gt;
* [[БНМАУ-ын маршал]] (1979 он)
* [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] (1961 он)
* [[БНМАУ-ын баатар цол|БНМАУ-ын баатар]] (1966 он)
* [[Сүхбаатарын одон]] (6 удаа)
* [[БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон|Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон]]
*Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон
&lt;u&gt;Гадны улс орнуудаас авсан шагналууд&lt;/u&gt;
* [[Лениний одон]] - Зөвлөлт Холбоот Улс, 3 удаа (1944, 1976.09.16, 1981.09.16)
* [[Октябрийн хувьсгалын одон]] - ЗХУ
* [[Кутузовын одон|Кутузовын одон 1-р зэрэг]] - ЗХУ (1945.09.08)
* [[Георгий Димитровын одон]] - Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс (1945.09.08) 
* [[Дахин төрөлт одон]] - Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс
* [[Иx-Од одон]] - Югослав
* [[Цагаан арслан одон|Цагаан Арслан одонгийн шагналтан (Их загалмай)]] - Бүгд Найрамдах Чех Улс
* [[Карл Марксын одон]] - Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс
* [[Ард түмний найрамдлын од ]] - БНАГУ
* [[Хосе Мартин одон ]] - Куба улс
*[[Фредрик Жолю Кьюрын Алтан медаль]] 

=== Мөн үзэх ===
* Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа

=== Цахим холбоос ===
{{Commonscat|Yumjaagiin Tsedenbal|Юмжаагийн Цэдэнбал}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
|он=1952-1974
|өмнө=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
|дараа=[[Жамбын Батмөнх]]
}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга]]
|он=1974-1984
|өмнө=[[Сономын Лувсан]]
|дараа=[[Нямын Жагварал]]
}}
{{end}}

{{NaviBlock
|Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн
|Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд
|Хөтлөгч мөр Монголын маршал
|Монголын Сангийн сайд
|Хөтлөгч мөр Монгол Ардын Намын дарга
}}

{{DEFAULTSORT:Цэдэнбал, Юмжаагийн}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын дарга]]
[[Ангилал:Сайд нарын зөвлөлийн дарга]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монголын маршал]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]]
[[Ангилал:Монгол улсын баатар]]
[[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] 
[[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Ард Түмний Найрамдлын Од шагналтан]] 
[[Ангилал:Георгий Димитровын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Кутузовын одон шагналтан]] 
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан]]
[[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]]
[[Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан]]
[[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] 
[[Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] 
[[Ангилал:Дөрвөд ястан]]
[[Ангилал:Давстын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1916 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>kfimhpdfe7ky8c9kutcpiiv7yowrgrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Ардчилсан Холбоо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9038</id>
    <revision>
      <id>866446</id>
      <parentid>851067</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:46:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19246" sha1="rm57dj8qdhkjk3zr1nknta1isucvuxi" xml:space="preserve">'''Монголын Ардчилсан Холбоо''' нь [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1989 оны ардчилсан хувьсгал]]ыг удирдан зохион байгуулсан улс төрийн хөдөлгөөн юм. Одоогийн дарга нь [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын тав дахь Ерөнхийлөгч]] асан [[Халтмаагийн Баттулга]]. 
[[Файл:Монголын Ардчилсан Холбоо.png|thumb|Монголын Ардчилсан Холбооны бэлгэдэл]]
[[Файл:Flag of the Mongolian Democratic Union.svg|thumb|Монголын Ардчилсан Холбооны туг]]

== Угтвар нөхцөл ==
[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад өрнөсөн ''перестройка'' буюу өөрчлөн байгуулалт, Зүүн Европ дахь үйл явдлын нөлөө 1980-аад оны дунд үеэс Монгол оронд нэвтэрч, төр засгийн үйл ажиллагааг шүүмжилсэн үгс үе үе сонсогдох болжээ. Энэ байдал аажмаар хүрээгээ тэлсээр 1989 оны арваннэгдүгээр сарын 27-29-нд [[Улаанбаатар]] хотод болсон Залуу уран бүтээлчдийн хоёрдугаар зөвлөгөөний индрээс [[МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо]]нд өргөх бичиг барих хэмжээнд хүрч задарсан. 

== Ардчилсан хувьсгал ==

1989 оны арванхоёрдугаар сарын 10-нд Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагдаж ерөнхий зохицуулагчаараа [[Санжаасүрэнгийн Зориг]]ийг сонгож, анхны цуглаанаа Хүүхэд Залуучуудын Соёлын Төвийн үүдэнд зохион байгуулснаар Монголд ардчилсан хувьсгал эхэлсэн хэмээн үздэг. Нийслэлд болсон энэ цуглаанаас 7 хоногийн өмнө Эрдэнэт хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд тэр жагсаалд Эрдэнэт хотын бүх дарга нар оролцож хэний хэн, аль байгууллагын ажилчин оролцов гэж бүртгэх дээ жагсаалд оролцсон хүмүүсийн ирцийг улам олон болгосон юм. Мөн 1989 оны 12-р сарын 6-нд цуглаан болж тэр цуглааны бичлэгийг 1989 оны 12-р сарын 19-нд [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дамдинсүрэнгийн Энхбаатар|Д.Энхбаатар]] нарт өгч явуулсан юм. Тэр цуглаан дээр Эрдэнэтээс Орос цэргийн ангийг гаргах, Тосон Заамарын алтны уурхайг ашиглахгүй байх, Эрдэнэт үйлдвэрийг үндэсний үйлдвэр болгох, баригдаж байгаа Эсгий, эсгий гутлын үйлдвэрийг барихгүй байх, Мод дамжуулах үйлдвэрийг нэн даруй хаах гэсэн шаардлагыг НТХ 5-р бүгд хуралд МАХН-н хорооны дарга Мянганбаяр, Эрдэнэт хотын дарга Д.Тогооч нараар явуулсан. 
3 хоногийн өмнө буюу 1989 оны 12 сарын 07-нд ХБДС-н (Ховдын Багшийн Дээд Сургууль) хэсэг багш оюутан Ард Аюушийн талбайд анхны улс төрийн жагсаал  цуглаан хийж МАХН-ын ТХ-ны УТТ, Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохийг шаардсан Өргөх бичгийг аймгийн НХ-ы Бүгд хурлын үеэр Улаанбаатарт хүргүүлэхээр гардуулж байжээ. Энэ жагсаал  цуглаанд нийт 300 гаруй хүн оролцжээ. 

1990 оны хоёрдугаар сарын 11-нд Ялалтын талбайд олон арван мянган хүн оролцсон дараагийн цуглаан болов. Энэ цуглаанаас хойш улс төрийн шинэчлэл хийх зорилготой холбоо, хөдөлгөөн шил шилээ даран байгуулагдлаа. Орон нутаг, үйлдвэр байгууллагуудад холбоо, хөдөлгөөний салбарууд бараг зэрэгцэн байгуулагдлаа. 

1990 оны хоёрдугаар сарын 18–нд МоАХ-ны анхдугаар Их Хурал [[Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Соёлын Төв Ордон|Монголын Үйлдвэрчний Эвлэлийн Соёлын Төв Ордонд]] хуралдаж, хот хөдөөгийн 611 төлөөлөгч, гадаад, дотоодын 200 гаруй зочин төлөөлөгч оролцжээ. Уг хурлаас МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулах зөвлөлийг 35, тэргүүлэгчдийг 9 хүний бүрэлдэхүүнтэй сонгож, Ерөнхий зохицуулагчаар С.Зоригийг сонгожээ. 

Энэ хурлаар МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоог бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохыг шаардсан юм. Хурлын үеэр ардчиллын анхны чөлөөт сонин болох [[Шинэ толь]] хэвлэгдэн гарсан түүхтэй. Тун удалгүй [[Монголын Ардчилсан Нам]] байгуулагдаж анхны даргаар нь [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]ийг сонгосноо албан ёсоор зарлав. 

1990 оны гуравдугаар сарын 4-нд олон арван мянган хүн оролцсон цуглаан зохион байгуулж, 1990 гуравдугаар сарын 7-ноос Монголын түүхэнд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарласан бөгөөд 1990 оны гуравдугаар сарын 29-нд МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдхүүнээрээ огцорсноор өлсгөлөн зогссон. Улмаар 1960 онд баталсан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн Хуулийн]] оршил хэсгээс ''БНМАУ-ын төр, нийгмийн удирдан чиглүүлэгч хүч бол бүхнийг ялагч марксист-ленинист онолыг үйл ажиллагаандаа удирдлага болгодог МАХН мөн'' гэсэн заалтыг хасч, олон намын тогтолцоог хуульчилсан явдал МоАХ тэргүүтэй ардчилсан хүчний хамгийн том ялалт болсон юм. Жагсаал цуглаан ойр ойрхон болж, олон нам тэгш эрхтэй оролцсон ардчилсан сонгууль явуулах, [[Улсын Бага Хурал]] байгуулах шаардлага тавьсан нь биеллээ олж, 1990 оны зургаадугаар сард олон нам оролцсон анхны ардчилсан сонгууль болов.

== Гавьяа шагнал ==
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2021 оны зургадугаар сарын 24-ний өдөр 209 дүгээр зарлигаар Монголын Ардчилсан Холбоог  [[Монгол улсын баатар цол|Монгол Улсын Баатар цол]]&lt;ref&gt;[https://ikon.mn/n/29e1 ikon.mn: ''Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга “Монголын Ардчилсан холбоо” төрийн бус байгууллагыг Монгол Улсын Баатар цолоор шагналаа.''], нийтлэгдсэн 2021-06-24, хандсан 2021-06-25&lt;/ref&gt; -оор шагнасан юм.
[[Файл:Монгол Улсын Баатар цолоор шагнах ёслол. Төрийн ордны ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор.jpg|thumb|400x400px|Монгол Улсын Баатар цолоор шагнах ёслол. Төрийн ордны ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор]]


'''МОНГОЛ УЛСЫН БААТАР ЦОЛООР ШАГНАХ ТУХАЙ МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАРЛИГТ:'''

''“Шударга бус, хараат дэглэмийн эсрэг өөртөө эзэн байх, үндэстнээ хамгаалах, эрх чөлөөний төлөө амь биеэ үл хайрлан тэмцсэн мянга, мянган залуусын үүсгэл санаачилгын илэрхийлэл болж үүсэн байгуулагдаж, Ардчилсан хувьсгал болон байгуулагдсанаас хойших түүхийн туршид ардчилал, шударга ёсны төлөө тэмцсэн нийт иргэдийн нэгдэл болсон “Монголын Ардчилсан холбоо” төрийн бус байгууллагыг Монгол Улсын Баатар цолоор шагнаж, баялгийн тэгш бус хуваарилалт, шударга бус байдал, эрх мэдэлтнүүдийн зүй бус үйлдлийн эсрэг тэмцэж ирсэн “Монголын Ардчилсан холбоо”-ны нийт гишүүд, дэмжигчид болон Монголын нийт иргэдийн шударга ёсны төлөөх тэмцэл өрнөн бадарч, Монгол Улсад шударга ёс тогтох хүртэл шударга ёсны ариун үйлсийн төлөө тэмцэж буй нийт иргэдээ Монгол түмнээрээ үргэлжид уухайлан дэмжиж байхыг уриалж байна. Түүхт төр улсынхаа хараат бус, бие даасан, эрх чөлөөт, бүрэн эрхт байдлын төлөөх улс даяарын эгээрэл мөрөөдөл, ард олны эрмэлзэл хүслийг тээн Нэгэн мянга есөн зуун наян есөн онд Монголын мянга, мянган ухаантан, сэхээтэн, зоригтон, чин сэтгэлтэн, үнэн зүтгэлтнүүдийг эгнээндээ нэгтгэн, мэргэн бодлого ухааныг сийлэн зарж, төв түвшин, энх тайван хувьсгал үүтгэн цагийн салхийг зөв эргүүлснээр ардчилал, шударга ёс, хүний эрх, эрх чөлөө, бүрэн эрхт, тэгш байдлыг сэргээн тунхагласан “Монголын Ардчилсан холбоо” (МоАХ), түүнийг уухайлан дэмжсэн Монголын ард түмний ялалтын 32 жилийн ой бол Ардын хувьсгалын 100 жилийн түүхийн салшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг мөн.''

''Монголын ард түмэн бидний Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулиараа даяар олноо тунхаглан зарласан тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэсний эв нэгдэл, төрт ёс, түүх соёлын уламжлал, хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм бээр монгол хүн бүрийн оролцоо, хүчин зүтгэлээр баталгаажиж, оюун санаанд оршиж байна. Өнөөгийн бидний энэ бүх үнэтэй бүхэнд уриалан дуудаж, ард нийтээрээ уухайлан дэмжсэн Ардчилсан хувьсгалын түүхэн ялалтын алдар гавьяаг Ардчилсан Монгол Улсын нийт ард түмэн хүртэх бүрэн эрхтэй гэж үзэн:''

''Түүхт төр улсынхаа улс төр, эдийн засгийн тусгаар тогтнолыг жинхэнэ утгаар нь баталгаажуулан, үндэсний оюун санааны нэгдлийн үндэс Эзэн Богд Чингис хаанаараа овоглосон Монгол Улсаа Ардчилсан шинэ Үндсэн хуулиар тунхаглан зарласны төлөө;''

''Нэг нам төвтэй захиргаадалтын дэглэм бүхий “нам төр”-ийн тогтолцоог халж, олон намаас бүрдсэн, Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байх суурь зарчим, үзэл санаа бүхий парламентын “засаг төр”-ийн тогтолцоог хэвшүүлэн тогтоож, бүх шатны төрийн төлөөллийн байгууллагад сонгох, сонгогдох эрхээ Монголын нийт иргэд эдэлдэг болсны төлөө;''

''Эцэг өвгөдийнхөө түүх цадиг, бичиг соёл, ёс заншил, өв уламжлалыг сэргээж, иргэдийнхээ үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсны төлөө;''

''Хэлмэгдлийн хар шуурганд өртөж, цаазын ял тулган буудуулсан, харьд цөлөгдсөн, шоронд хоригдож, эрүү шүүлтэд тарчилсан мянга мянган эх оронч, ихэс дээдэс, эрдэмт мэргэд, эгэл ардын гэм нүгэлгүйг нотлон цагаатгаж, тэдний гэр бүл, үр хүүхэд, удам судар, ураг төрөлд нэр төр, эрх чөлөөг буцаан олгосны төлөө;''

''Монгол Улс дэлхийн улс гүрнүүдтэй чөлөөтэй харилцаж, монгол хүн аль ч улс оронд дураар зорчих, сурч боловсрох, ажиллаж амьдрах, аялж зугаалах эрх, эрх чөлөөг олгосны төлөө;''

''Нийгмийн гэх эзэнгүй өмчлөл, нийтийн гэх хөдөлмөрийн мөлжлөгийн харилцааг халж, хувийн өмч, шударга хөдөлмөрийг хүн бүхний амьдралын үндэс болгосны төлөө;''

''Монгол орон төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засгийн чөлөөт харилцаанд эргэлт буцалтгүй шилжиж, хувийн хэвшлийнхэн Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 90 шахам хувийг бүтээж, эдийн засаг, нийгмийн бүх салбарт хүрээгээ тэлж байгаагийн төлөө;''

''Мал сүргийг ард малчдад буцаан өгснөөр мал сүргээ 80 сая толгойд хүртэл өсгөж чадсан малчин түмнийхээ монгол ухааны төлөө:''

''Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Ардчилсан хувьсгалын салхийг хагалсан ардчилсан хүчний анхдагч болох “Монголын Ардчилсан холбоо” ТББ-ыг Монгол Улсын Баатар цолоор шагнаж  байна. Ингэснээрээ МоАХ болон тухайн үед нэгэн зорилгын төлөө тэмцсэн “Шинэ дэвшилт холбоо”, “Монголын ардчилсан социалист хөдөлгөөн”, “Монголын оюутны холбоо”, ардчилалд хайртай монгол түмнийхээ баатарлаг үйлс, шинэ нийгмийг цогцлоохын төлөө хийж бүтээсэн бүхнийг  мөнхжүүлж байгаа хэрэг мөнөөс мөн.''

''Хөрстөд ганц Эзэн Богд Чингисийн үр сад, хүчирхэг дээдсийн улбаа хойчис, хөх тэнгэрийн ивээлт монголчууд аа,''

''Ардчилсан хувьсгалын өчигдөр, өнөөдөр түүх болон үлдлээ ч маргааш түүний шинэ шинэ зорилт урган гарсаар байх болно. Түүнд эцэс төгсгөл гэж үгүй.''

''Ази тивд анхдагч нь болж, дэлхий нийтэд зарласан ардчилсан хувьсгал, түүний үр дүнд бий болгосон юугаар ч сольшгүй үнэт зүйлээ бататган хөгжүүлэх, ололт амжилтаасаа ухрах гэсэн улс төрийн аливаа буруу үйл ажиллагааны эсрэг тууштай тэмцэж, хамгаалах нь МоАХ болон Монголын ард түмний эрхэм зорилт байсаар байх болно.''

''Бид алдаа оноогоо цэгнэж, ямагт алсыг харж, олон ургалч үзлийг уралдуулан хөгжилд тэмүүлж, ажиллаж хөдөлмөрлөж, бүтээж цогцлоож байж Монгол Улс дэлхийн дэвжээнд дэвшил хөгжлөөрөө, үндэс язгуураараа, уламжлал соёлоороо, туулж давсан баялаг түүхээрээ тодорч, монгол хүн эх орныхоо эзэн нь байж, эрх тэгш, эрх чөлөөтэй сайхан амьдрах болно.''

''Мөнх тэнгэрийн хүчин дор монгол түмний үйлс мөнхөд бадарч байх болтугай”'' гэжээ.

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

== Холбоотой мэдээллүүд ==

# https://www.facebook.com/MDU1989/
# https://www.iri.org/wp-content/uploads/legacy/iri.org/democracy_book_i_-_xs_size.pdf Монголын Ардчилал эхэлсэн түүх (Олон улсын Бүгд найрамдахчуудын хүрээлэн, Зориг сан. 2015 он)
[[Ангилал:1989 оны хувьсгал]]
[[Ангилал:1990 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Коммунизмын дарангуйллын өөрчлөлт]]
[[Ангилал:Монгол улсын баатар|!]]
[[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллага]]</text>
      <sha1>rm57dj8qdhkjk3zr1nknta1isucvuxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9957</id>
    <revision>
      <id>866463</id>
      <parentid>865616</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7157" sha1="jbipcm0gv76sqoxvqnuqup121sp6mcu" xml:space="preserve">[[Монгол Улс]]ын түүхэнд 220 [[жил]] үргэлжилсэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] ноёрхлыг эцэс болгон монгол төрийг сэргээн байгуулж, монголчуудын сэргэн мандлын эхийг тавьсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь төрт ёсны өнөө эртний уламжлалтай Монголын ард түмний түүхийн онцгой хуудас, хойч үе нь бахархан дурсвал зохих түүхт үйл явдал мөн. Энэхүү Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь монголчуудын туурга тусгаар улсаа сэргээн байгуулах гэсэн олон арван жилийн мохошгүй хүсэл тэмүүлэл, тууштай тэмцлийн биелэл, үндэсний ухамсрын их сэргэлтийн эхлэл, 1921 оны Ардын хувьсгалын бодит хөрс болсон билээ. Ялалттай болсон эрх чөлөөний тэмцлийг хувьсгал, амжилтгүй болсон бол хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг. &lt;ref&gt;{{Citation |last=Gilbert |first=Mark |title=Coxhill, Lol |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j104800 |work=Oxford Music Online |access-date=2024-09-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}&lt;/ref&gt;
[[File:Ulanbator Gate Green Palace Bogd Khan 1972 1.jpg|thumb|Богд хааны ордон дахь энэ ёслолын хаалгыг тусгаар тогтнолоо тунхагласанд зориулж хийжээ]]
1911 оны цагаагчин гахай жилийн шинийн 9 буюу 12 дугаар сарын 29-ний өдөр 11 цагт Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулан Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, [[Богд хаан|Богд Жавзандамба хутагт]]ыг хаан ширээнд залж, түүнд [[төрийн тамга]], [[Монгол улсын төрийн далбаа|далбаа]], өргөмжлөл, хүндэтгэлийг өргөж, таван [[Богд хааны Засгийн газар|яам]] бүхий Засгийн газрыг байгуулах түүхэн шийдвэр гаргасан юм.

==Хувьсгалаас өмнөх Ар Монголын байдал==
Энэхүү “[[Шинэ засгийн бодлого]]” нь Монгол нутагт хятадуудыг үй олноор нь шилжүүлэн суурьшуулах, Монголын хүн амыг хятадчилах, байгалийн баялгийг их гүрнүүдтэй нийлэн цөлмөх, Монголыг Манжийн ([[Хятад үндэстэн|Хятад]]ын) засаг захиргааны шууд нэг хэсэг, дотоод муж болгон хувиргах зэрэгт чиглэгдэж байв.&lt;ref&gt;[http://unuudur.mn/монголын-үндэсний-анхдугаар-хувьсгал/ МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ АНХДУГААР ХУВЬСГАЛ]&lt;/ref&gt;

==Сандо амбанг хөөв==
[[Файл:Qing Dynasty Mongolia map 1911.svg|thumb|Чин улсын Ар Монгол 1911.]]
Манжаас тусгаар болохын тулд эхлээд Хүрээнд байсан манжийн [[Сандо амбан]]г зайлуулах шаардлагатай болсон юм. Тиймээс халхын нутаг бүрээс сайн дурын цэрэг эрсийг цуглуулж, үүнээс зүрх алдан айсан Сандо зугтан Хүрээн дахь Оросын консулын газар хоргодон, 1911 оны 12 дугаар сарын 4-д орос цэргээр хамгаалуулан [[Хиагт]]аар дамжин Монгол нутгаас зугтан гарсан юм.

==Анхны яамд==
[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын яам нь 5 яамдаас бүрдэж байв. Гадаад хэргийг эрхлэн шийтгэх яам Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж]] /Одоогийн Гадаад хэргийн яам/, Цэргийн яам Эрдэнэ далай ван [[Ваанчигийн Гомбосүрэн]] /Одоогийн Батлан хамгаалах яам/, Сангийн яам Түшээ гүн [[Гадинбалын Чагдаржав]] / Одоогийн Сангийн яам/, Шүүх яам Эрдэнэ ван [[Мижиддоржийн Намсрай]], Дотоод явдлын яам [[Да лам Цэрэнчимэд]] /одоогийн Хууль зүй, дотоод хэргийн яам/ нарын сайдтайгаар байгуулагдав. Эдгээр сайд нарын эрх мэдлийн зөрчилдөөний улмаас тэдний дээр ерөнхий сайдаар [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн Ноён хан Намнансүрэн]]г тавьжээ.

==100 жилийн ой==
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой”-г тэмдэглэх тухай Зарлиг 2008 оны 12 дугаар сарын 28-нд гаргаж Арвантавдугаар жарны Цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн есөн буюу аргын тооллын 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулж Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг даяар олноо тунхаглан зарласан түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан Монгол Улсад Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал өрнөсний 100 жилийн ойг 2011 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр /Үндэсний эрх чөлөөний өдөр/ орон даяар тэмдэглэхээр болсон.&lt;ref&gt;[http://www.legalinfo.mn/inpro/news.php?vnewsid=914]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

==Эшлэл==
{{Reflist}}
*Н.Магсаржав Монгол Улсын шинэ түүхээс УБ, 1994
{{Манжийн үеийн Монгол}}
{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}

[[Ангилал:Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал| ]]
[[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]]
[[Ангилал:1911 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын хувьсгал]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын улс төр]]</text>
      <sha1>jbipcm0gv76sqoxvqnuqup121sp6mcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александриа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10189</id>
    <revision>
      <id>866438</id>
      <parentid>855835</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21599" sha1="f0e7b671tvnanafsvik48duphqtn8tk" xml:space="preserve">{{Short description|Египетийн хот}} 
{{About|Египетийн хотын||Александриа (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name = Александриа
| native_name = {{lang|ar|الإسكندرية}}&lt;br/&gt;{{lang|grc|Αλεξάνδρεια}}
| settlement_type = [[Хот]]
| image_skyline = {{Multiple image
| perrow            = 1/3/2/2
| total_width       = 300  
| caption_align     = center
| image1            = San Stefano Grand Plaza.JPG
| caption1          = Газар дундын тэнгисээс харагдах Александриа
| image2           = Egypt, Bibliotheca Alexandria.jpg 
| caption2          = [[Александрын номын сан]]
| image3            = Alexandria Egypt (235108463).jpeg
| caption3          = [[Кайт Бэйн цайз]]
| image4            = AlexFineArtsMuseum.jpg
| caption4         = [[Александриагийн дүрслэх урлагийн музей|Дүрслэх урлагийн музей]]
| image5            = Alexandria Egypt (235108285).jpeg
| caption5          = [[Монтаза ордон]]
| image6           =  سان ستيفانو San Stifano.jpg
| caption6          = [[Сан Стефано Гранд Плаза]]
| image7            = Stanley bridge in Alexandria, July 2015.jpg
| caption7          = Стэнлийн гүүр
| image8            = AlexOperaHouse.jpg
| caption8          = [[Александриагийн дуурийн театр]]
| border                   = infobox
}}
| nicknames                = ''[[Газар дундын тэнгис]]ийн сүйт бүсгүй'', ''Газар дундын тэнгисийн сувд'', ''Алекс''
| image_flag = Flag of Alexandria.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Coat of Arms - Alexandria, Egypt.svg
| blank_emblem_type = Сүлд
| blank_emblem_size = 100px
| pushpin_map = Египет#Африк
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = Египет дэх байршил
| coordinates = {{coord|31|11|51|N|29|53|33|E|region:EG|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name = {{flag|Египет}}
| subdivision_type1 = [[Египетийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]]
| subdivision_name1 = [[Александриа муж|Александриа]]
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = МЭӨ 331 он
| established_title1 = Үүсгэн байгуулагч
| established_date1 = [[Македоны Александр|Их Александр]]
| government_footnotes = 
| government_type = 
| leader_title = Захирагч
| leader_name = Айман Мохаммед Ибрахим Ахмед Атейя&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.alexandria.gov.eg/Governor/default.aspx |title=Alexandria Governor |access-date=2026-05-07 |archive-date=2026-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724023032/http://www.alexandria.gov.eg/Governor/default.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| unit_pref = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes = 
| area_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation2023&quot;&gt;{{cite web |title=Egypt: Governorates, Major Cities &amp; Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/cities/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;
| area_rural_footnotes = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| area_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;metro2023&quot;&gt;{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-05-07 |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225085332/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |archive-date=2024-02-25}}&lt;/ref&gt;
| area_note = 
| area_water_percent = 
| area_rank = 
| area_blank1_title = 
| area_blank2_title = &lt;!-- square kilometers --&gt;
| area_total_km2 = 
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_urban_km2 = 1,108
| area_rural_km2 = 
| area_metro_km2 = 1,661
| area_blank1_km2 = 
| area_blank2_km2 = 
| elevation_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation2023&quot; /&gt;
| elevation_m = -1 
&lt;!-- population --&gt;| population_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| population_as_of = 2023
| population_total = 
| pop_est_footnotes = 
| pop_est_as_of = 
| population_est = 
| population_rank = [[Египетийн хот, суурингийн жагсаалт|2-р байр]]
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = auto
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;citypopulation2023&quot; /&gt;
| population_urban = 5,362,517 
| population_density_urban_km2 = auto
| population_density_urban_sq_mi = auto
| population_rural_footnotes = 
| population_rural = 
| population_density_rural_km2 = auto
| population_density_rural_sq_mi = auto
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;metro2023&quot; /&gt;
| population_metro = 6,100,000
| population_density_metro_km2 = auto
| population_density_metro_sq_mi = auto
| population_density_rank = 
| population_blank1_title = 
| population_blank1 = 
| population_density_blank1_km2 = auto
| population_density_blank1_sq_mi = auto
| population_blank2_title = 
| population_blank2 = 
| population_density_blank2_km2 = auto
| population_density_blank2_sq_mi = auto
| population_demonyms = Александриачууд ({{lang-ar|إسكندراني}})
| population_note = 
| demographics_type1 = [[ДНБ|ДНБ (нэрлэсэн, 2015 оны тогтмол утга)]]
| demographics1_footnotes = 
| demographics1_title1 = Жил
| demographics1_info1 = 2024
| demographics1_title2 = Нийт (Их хот)
| demographics1_info2 = $26.7&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=&quot;TelluBase&quot;&gt;{{cite web |title=TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase-factsheet-egy.pdf |publisher=Tellusant |access-date=2026-05-07}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info3 = $4,306
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 21xxx
| area_code = (+20) 3
| website = {{URL|http://www.alexandria.gov.eg/|alexandria.gov.eg}}
| timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +3
}}

'''Александриа''' ({{lang-ar|الإسكندرية}}, ''al-Iskandariyya'', {{lang-gr|Ἀλεξάνδρεια}}) [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] адагт оршдог [[Египет]] улсын хамгийн том [[далай]]н [[боомт]] бөгөөд хоёр дахь том [[хот]] юм. [[1998|2016]] оны байдлаар 4.8 сая байнгын оршин суугчтай тус хот нь Египетийн умард хэсэгт, [[Мариот нуур]] ба [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг дагуу 32км сунан оршдог. [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгаар]] дамжин өнгөрөх [[газрын тос]], [[байгалийн хий]] болон бусад бараа тээвэрлэлтийн чухал зангилаа болсон аж үйлдвэржсэн томоохон боомт хот юм. 

== Түүх ==
Македоны хаан [[Аугаа Александр|Аугаа Македоны Александр]] уг хотыг МЭӨ 332 онд тухайн үеийн архитектор Дейнократын зураг төслөөр баригдсан бөгөөд 1000 орчим жил Египетийн нийслэл байсан.   

Александриа хотын уналт МЭ 4, 5-р зуунд эхэлсэн бөгөөд дундад зууны үед энэ нь зөвхөн орон нутгийн ач холбогдолтой хот болсон байв.  

Византийн засаглалын үед Александриа хот эзэнт гүрний тэргүүлэх худалдааны хот хэвээр байсан ч 14 сарын бүслэлтийн үр дүнд 641 онд Амр ибн аль-Асын удирдлага дор арабууд Египетийг эзлэн авснаар худалдаанд нь шийдвэрлэх хот байхаа больсон юм. Улмаар шинэ хот болох Фустат ([[Каир]])-ыг байгуулахад нийслэл хот байхаа больжээ. Саяхны судалгаагаар Аугаа Александраас өмнө Ракотис хэмээх хот байсан гэж ажээ.

1517 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византийн Эзэнт гүрний]] эзэмшилд байсан Александриа хот Египетийн хамт туркүүдэд эзлэгдээд дорвитой өөрчлөлт гараагүй байна. 1777 онд хотын хүн ам 6 мянга орчим байсан ажээ.   

1820 онд Мухаммед Али паша гэж Туркийн вассал улс Египетийн удирдагч (1805—1848) &quot;Махмудиа&quot; сувгаар Александриа хотыг Нил мөрөнтэй холбож хотын дахин сэргэлт эхэлсэн байна. 

1854 онд Александриа хот Каиртай төмөр замаар холбогдсон бөгөөд энэ зам нь Африк тив дэх анхны төмөр зам болсон түүхтэй юм. 

Хүн төрөлхтөн энэ хотыг [[Александрын гэрэлт цамхаг]], [[Александриа хотын номын сан]] (Эртний дэлхийн хамгийн том номын сан), [[Ком Эль Шокaфагийн бунхан]], [[Кайт Бэйн цайз]] зэрэг гайхамшигт дурсгалуудаар нь сайн мэддэг.

== Хүн ам ==
Египетийн Суннит урсгалын шашинтай арабчууд Александриа хотын хүн амын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Тус хотод палестин, ливан, сири, ливи, судан, копт (Дорнын Ортодокс), грек, перс, орос, армени, итали, британи, франц, еврейчүүд амьдардаг байна. Христэд итгэгчид Рамле (Маншия), Гианаклис, Флеминг, Ибрахимия, Спортинг, Шатби, Клеопатра, Сиди Бишр, Ассафра (Эль-Асафра), Мандара (Эль-Мандара) зэрэг хорооллуудад төвлөрдөг юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Хүн амын тоо
!1777
!1882
!1966
!1986
!2006
!2012
!2013
!2016
|-
|6000
|'''↗'''227 064
|'''↗'''1 800 000
|'''↗'''2 926 859
|'''↗'''4 028 028
|'''↗'''4 532 174
|'''↗'''4 546 231
|'''↗'''4 870 000
|-
!2017
!
!
!
!
!
!
!
|-
|'''↗'''5 039 975
|
|
|
|
|
|}

== Эдийн засаг ==
Александриа боомт хот бол Египетийн санхүү, худалдаа, аж үйлдвэрийн чухал төв юм. Тус улсын гадаад худалдааны 4/3 илүү хувь нь Александриа боомтоор дамждаг бөгөөд голчлон чингэлэг, автомашин, газрын тос, газрын тосны бүтээгдэхүүн, цемент, нүүрс, бордоо, металл, мод, үр тариа, меласс, мал аж ахуй эрхэлдэг ажээ.

Александриа нь газрын тос боловсруулах, нефть химийн, нэхмэл, хүнсний боловсруулах, металлурги, химийн бодис, арьс ширний үйлдвэр, гутал, мужааны үйлдвэр, цаас, тамхи, хөлөг онгоцны болон усан онгоцны засварын үйлдвэр, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэр, барилгын материалын үйлдвэрүүдийн өлгий нутаг юм. Мөн энд хөвөн, финник жимс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, түүнчлэн мал аж ахуй, шувууны аж ахуй эрхэлдэг.

Аялал жуулчлал нь Александриагийн эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх гайхалтай наран шарлагын газрууд, мөн орон нутгийн сэтгэл татам байдал, түүхэн дурсгалт газруудаараа алдартай. Александриа болон түүний захын хорооллын хамгийн шилдэг зочид буудлуудын тоонд Сан Стефано Гранд Плаза дахь Four Seasons, Sheraton Montazah, Hilton Green Plaza, Hilton Borg El Arab, Radisson Blu Hotel, Helnan Palestine, Iberotel Borg El Arab, Renaissance, Maritime Jolie Ville, Le Metropole, Windsor Palace, Sofitel Cecil, Mercure Romance, Paradise Inn Beach Resort, Maamoura Palace, Delta зэрэг багтдаг.

Александриагийн хамгийн алдартай наран шарлагын газрууд нь Агами, Рас эль-Тин, Шатби, Клеопатра, Рушди, Стэнли, Сан Стефано, Глим Бич, Эль Сарай, Сиди Бишр, Эль Асафра, Эль Мандара, Монтаза, Маамоура, Абукир юм.

== Тээвэр ==
Александриа хотод хоёр олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Хотын төвөөс зүүн өмнө зүгт 7 км-т орших Александриагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал (эсвэл Эль Нуза нисэх онгоцны буудал), хотын төвөөс баруун тийш 40 км-т орших Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудал. Өмнө нь цэргийн нисэх онгоцны буудал байсан Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудлыг 2003 оноос хойш агаарын тээврийн компаниуд ашиглаж байна. 2009 онд Александриагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал 1.1 сая гаруй зорчигч, Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудал 370,000 гаруй зорчигчдод үйлчилжээ.

== Боловсрол ==
Хотын дээд боловсролын байгууллагуудаас хамгийн нэр хүндтэй нь улсын Александриагийн Их Сургууль (1938 онд байгуулагдсан), Шинжлэх ухаан, технологи, далайн тээврийн хагас хувийн Арабын академи (1972 онд байгуулагдсан), хувийн Францын ахлах их сургууль (1990 онд байгуулагдсан), хувийн Александрын Инженерчлэл, технологийн дээд сургууль (1996 онд байгуулагдсан), хувийн Фарос Их Сургууль (2006 онд байгуулагдсан) юм. Александриа хотод мөн Франц, Британи, Америк, Германы хэд хэдэн хувийн коллеж, сургууль байдаг.

== Цаг уур ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|width = auto
|location = Александриа ([[Эль-Нужа нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1957–одоо
|metric first = yes
|single line = yes
| Jan record high C = 29.6
| Feb record high C = 33.0
| Mar record high C = 40.0
| Apr record high C = 40.8
| May record high C = 45.0
| Jun record high C = 43.9
| Jul record high C = 40.7
| Aug record high C = 39.8
| Sep record high C = 39.0
| Oct record high C = 38.3
| Nov record high C = 35.7
| Dec record high C = 31.0
|Jan high C = 18.4
|Feb high C = 19.0
|Mar high C = 21.1
|Apr high C = 24.1
|May high C = 26.9
|Jun high C = 29.1
|Jul high C = 30.5
|Aug high C = 31.0
|Sep high C = 30.2
|Oct high C = 27.8
|Nov high C = 24.0
|Dec high C = 20.1
|year high C = 25.2
|Jan mean C = 14.0
|Feb mean C = 14.4
|Mar mean C = 16.4
|Apr mean C = 19.0
|May mean C = 22.2
|Jun mean C = 25.2
|Jul mean C = 27.1
|Aug mean C = 27.8
|Sep mean C = 26.4
|Oct mean C = 23.6
|Nov mean C = 19.6
|Dec mean C = 15.6
|year mean C = 20.9
|Jan low C = 9.5
|Feb low C = 9.7
|Mar low C = 11.8
|Apr low C = 14.3
|May low C = 17.8
|Jun low C = 21.7
|Jul low C = 23.9
|Aug low C = 24.4
|Sep low C = 22.5
|Oct low C = 19.3
|Nov low C = 15.1
|Dec low C = 11.1
|year low C = 16.8
| Jan record low C  = 0.0
| Feb record low C  = 1.2
| Mar record low C  = 2.3
| Apr record low C  = 3.6
| May record low C  = 8.5
| Jun record low C  = 11.6
| Jul record low C  = 17.0
| Aug record low C  = 17.8
| Sep record low C  = 14.0
| Oct record low C  = 10.7
| Nov record low C  = 4.6
| Dec record low C  = 1.2
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 61.4
|Feb precipitation mm = 35.2
|Mar precipitation mm = 12.8
|Apr precipitation mm = 2.6
|May precipitation mm = 1.0
|Jun precipitation mm = 0.0
|Jul precipitation mm = 0.0
|Aug precipitation mm = 0.0
|Sep precipitation mm = 0.8
|Oct precipitation mm = 8.3
|Nov precipitation mm = 36.8
|Dec precipitation mm = 52.7
|year precipitation mm = 211.6
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 8.2
|Feb precipitation days = 5.4
|Mar precipitation days = 2.8
|Apr precipitation days = 1.2
|May precipitation days = 1.4
|Jun precipitation days = 0.5
|Jul precipitation days = 0.4
|Aug precipitation days = 0.4
|Sep precipitation days = 0.2
|Oct precipitation days = 1.2
|Nov precipitation days = 3.5
|Dec precipitation days = 5.9
|year precipitation days = 31.1
|Jan sun = 192.0
|Feb sun = 210.3
|Mar sun = 247.0
|Apr sun = 273.9
|May sun = 316.8
|Jun sun = 353.2
|Jul sun = 362.2
|Aug sun = 345.3
|Sep sun = 296.7
|Oct sun = 281.7
|Nov sun = 224.1
|Dec sun = 195.7
|year sun = 3298.9
|Jan humidity = 69
|Feb humidity = 67
|Mar humidity = 67
|Apr humidity = 65
|May humidity = 66
|Jun humidity = 68
|Jul humidity = 71
|Aug humidity = 71
|Sep humidity = 67
|Oct humidity = 68
|Nov humidity = 68
|Dec humidity = 68
|year humidity = 67.9
| Jan dew point C = 7.8
| Feb dew point C = 7.8
| Mar dew point C = 9.1
| Apr dew point C = 11.3
| May dew point C = 14.4
| Jun dew point C = 17.9
| Jul dew point C = 20.1
| Aug dew point C = 20.4
| Sep dew point C = 18.6
| Oct dew point C = 15.9
| Nov dew point C = 12.6
| Dec dew point C = 9.0
| year dew point C = 13.7
|source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (чийгшил, шүүдрийн цэг, нар 1961–1990)&lt;ref name=WMOCLINO&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20231001052433/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/AlexandriaNouzha_62318.csv
| archive-date = 2023-10-01
| url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/AlexandriaNouzha_62318.csv
| title = Alexandria Nouzha Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=WMOCliRef&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20231001052733/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62318.TXT
| archive-date = 2023-10-01
| url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62318.TXT
| title = Alexandria/Nouzha
| work = World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990)
| publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа
| access-date = 2026-05-07}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Meteo Climat (өгөгдөл)&lt;ref name=MetCli&gt;{{cite web
| url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-2119.php
| title = Station Alexandrie
| publisher = Meteo Climat
| access-date = 2026-05-07
| language = fr}}&lt;/ref&gt;
|date = 2014
}}

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery&gt;
 Hotel &quot;Le Metropole&quot; in Alexandria, Ägypten.jpg
 Cecil Hotel in der Nacht, Alexandria, Ägypten.jpg
 Wohnhaus im östlichen Stadtzentrum, Alexandria, Ägypten.jpg
 Wohngebäude im Nordwesten des Tahrir-Platzes, Alexandria, Ägypten.jpg
 Wohngebäude in der El Nabi Danial Street, Alexandria, Ägypten.jpg
Alexandria (2007-05-059).jpg
Alexandria, Mediterranean Sea, Egypt.jpg
Alexandria, Egypt (2007-05-057).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Alexandria|Александриа}}
{{Wikivoyage}}

[[Ангилал:Александриа| ]]
[[Ангилал:Египетийн суурин]]
[[Ангилал:Африкийн суурин]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Библийн суурин]]
[[Ангилал:Эллинистийн хот]]
[[Ангилал:Египетийн мужийн төв]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]</text>
      <sha1>f0e7b671tvnanafsvik48duphqtn8tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Какаду үндэсний хүрээлэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10359</id>
    <revision>
      <id>866505</id>
      <parentid>865849</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T11:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="k6tjxt282wb5j1vbuhge4147n2p403t" xml:space="preserve">{{Инфобокс Дэлхийн өв
|нэр             =Какаду үндэсний хүрээлэн
|infoboxwidth    =250px
|зураг           =[[Image:Kakadu 2431.jpg|230px|Хэрд арал, НАСА-гийн зураг]]
|зургийн_тайлбар =Какаду үндэсний хүрээлэн
|улс             ={{AUS}}
|төрөл           =хосолмол
|шалгуур         =i, vi, vii, ix, x
|ID              =147
|гогцоо          =
|бүс             =[[Ази, Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн өвүүд‎]]
|солбицол        =
|он              =1981
|чуулган         =5
|сунгалт         =1987; 1992
|аюул            =
}}

'''Какаду үндэсний хүрээлэн''' ({{lang-en|Kakadu National Park}}) нь [[Австрали]]йн умард мужид Дарвинаас зүүн өмнө зүгт 171 км зайд оршдог.Уг хүрээлэн нь Австралийн [[матар]]т голыг агуулдаг. Какаду хүрээлэн нь 1980400 [[га]] нутаг дэвсгэрийг эзлэн орших бөгөөд хойноос урагшаа 200 [[километр]] орчим, баруунаас зүүн тийш 100 км гаруй урт үргэлжилдэг. Энд дэлхийн хамгийн том [[Уран (химийн элемент)|уран]]ы уурхай болох Рейнжер ураниум оршдог. 
Какаду гэх нэр нь Австралийн уугуул оршин суугчдын “Гагудью” гэх үгийн гуйвагдсан хэлбэр юм. Какадуд [[экологи]]йн болон [[биологи]]йн төрөлжилтийг тод харж болдог. Энэхүү хүрээлэнг дараахь онцлог шинжүүдээр нь тодруулан харж болно. 
#Үндсэн 4 голын системтэй
##Зүүн матарт гол
##Баруун матарт гол
##Вайлдмэн гол
##Өмнөд матарт гол
#Газрын гадаргын 6 үндсэн хэлбэртэй
##Голын цутгалууд 
##Үерийн голдрилууд
##Нам дор газрууд
##Хадан цохионууд
##Элэгдлүүд
##Өмнөд толгод болон сав газрууд
#Онгон байгалийн онцгой шинжүүд
##280 гаруй зүйлийн [[шувуу]]
##60 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]]
##59 гаруй зүйлийн цэнгэг усны [[амьтан|амьтад]]
##10000 гаруй зүйлийн [[шавьж]]
##1600 гаруй төрлийн [[ургамал]]
Какадугийн үндэсний хүрээлэнгийн нутагт хамгийн багадаа 40000 жилийн өмнө [[Абориген]] хүмүүс суурьшсан л мөр олддог. Абориген хүмүүсийн 1000 гаруй жилийн соёлыг илэрхийлэх өгүүлэх хадны сүг зургуудыг эндээс харж болно.

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Kakadu National Park}}
*[http://environment.gov.au/heritage/places/world/kakadu/index.html World heritage listing for Kakadu National Park]
*[http://www.environment.gov.au/parks/kakadu/index.html Kakadu National Park website] 
*[https://web.archive.org/web/20120218060153/http://www.monolith.com.au/topend/index.html An Easy Adventure] travel story by Roderick Eime
*[https://web.archive.org/web/20120218060159/http://www.monolith.com.au/kakadu/kakadu.html Kakadu or Don't] Is Kakadu Losing Its Way?
*[https://web.archive.org/web/20090424224340/http://en.travelnt.com/experience/nature/seasons-of-kakadu.aspx Aboriginal Tradition] Local Bininj people interpret 6 different seasons in Kakadu
*[https://web.archive.org/web/20100821002559/http://en.travelnt.com/experience/adventure/kakadu-google-map.aspx Google Map] Map of Kakadu National Park with major camp sites
*[https://web.archive.org/web/20100813185543/http://en.travelnt.com/experience/nature/birds-topend.aspx Bird Watching Google Map] Map of Kakadu National Park with major bird watching spots
*[http://www.singaporephotography.com/kakadu/ Kakadu - The Photographs] 
*[https://web.archive.org/web/20080122123904/http://www.peterfuller.com.au/trips/kakadu/kakadu.html Birds of Kakadu - photography]
*[https://web.archive.org/web/20090203111557/http://www.australiaphotography.com/australia/images/kakadu/kakadu.php Kakadu - photos] 

[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Хойд Нутаг Дэвсгэрийн байгалийн цогцолборт газар]]
[[Ангилал:Ураны орд]]
[[Ангилал:Австралийн археологи]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн байгалийн өв]]
[[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн байгалийн өв]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орнууд дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Австрали дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Какаду байгалийн цогцолборт газар| ]]</text>
      <sha1>k6tjxt282wb5j1vbuhge4147n2p403t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антонины хана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12703</id>
    <revision>
      <id>866448</id>
      <parentid>839844</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3053" sha1="buy39poopesfbosrsvppubhkbngddtz" xml:space="preserve">[[Image:Hadrians Wall map.png|thumb|200px|right|Шотланд ба умард Англид орших Антонины болон [[Хадрианы хана]].]]
'''Антонины хана''' нь ([[Англи хэл]]:''Antonine Wall'')  [[Англи|Британи]] дахь [[Ромын эзэнт улс|Ром]]ын хамгаалалт юм. Энэ нь [[Шотланд]]ын [[Клайд гол]] ба [[Фортийн булан]]гийн хооронд 37 миль (59 км) урт үргэлжлэн оршдог. МЭ 142 онд [[Антонини Пи]]гийн зарлигаар Британийн амбан захирагч уг ханын ажлыг эхлүүлжээ. Антонины хана нь ойролцоогоор 15 фут (5 м) өргөн, 10 фут (3 м) өндөр бөгөөд өмнүүрээ 40 фут (12 м) өргөн, 12 фут (4 м) гүн гуутай, араараа замтай байв. Хананы 2 миль (3 км) тутамд байрласан бэхлэлтүүдээс аюулгүй байдлыг хянадаг байв. Энэ байгууламж нь умардад орших уугуул аймгуудын довтолгооноос хамгаалж байсан [[Хадрианы хана|Хадрианы ханыг]] давуулан баригдаж, Британи дахь Ромын хилийг [[Шотланд]] руу тэлжээ. Антонины хана нь МЭ 196 онд орхигдсон ч ор суурь нь үлджээ. 

[[Image:Antonine wall.JPG|thumb|200px|right|Антонины ханын үлдэц]]

== Цахим холбоос ==
* http://www.antoninewall.org/
* https://web.archive.org/web/20061201223023/http://www.antonineway.co.uk/
* http://www.historic-scotland.gov.uk/antoninewall
* https://web.archive.org/web/20090220215026/http://www.falkirkonline.net/antoninewall/
* http://www.kinneil.org.uk/attractions{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* https://web.archive.org/web/20120214084033/http://www.athenapub.com/antwall1.htm
* https://web.archive.org/web/20090221084804/http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm
* https://web.archive.org/web/20060716194532/http://www.theromangaskproject.org.uk/
* https://web.archive.org/web/20150918210121/http://www.roman-britain.org/frontiers/antonine.htm
* http://www.almac.co.uk/FalkirkTCM/Rome.htm
* [https://web.archive.org/web/20140421162054/http://www.paperclip.org.uk/kilsythweb/history/ant1.htm The Antonine Wall and Barr Hill]
* [http://icarus.umkc.edu/sandbox/perseus/pecs/page.326.a.php Richard Stillwell, ed. ''Princeton Encyclopedia of Classical Sites'', 1976:] &quot;Antonine Wall, Scotland&quot;
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/tayside_and_central/5105170.stm Museum news]

[[Ангилал:Хилийн хэрэм бэхлэлт]]
[[Ангилал:2-р зуунд барьсан]]
[[Ангилал:Ромын эзэнт гүрний Британи]]
[[Ангилал:Их Британи дахь дэлхийн өв]]</text>
      <sha1>buy39poopesfbosrsvppubhkbngddtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>8 сарын 18</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16833</id>
    <revision>
      <id>866497</id>
      <parentid>827805</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3481" sha1="dsxayxc118bsytp5ls7rqhiqmuq3r77" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|8 сарын}}
'''8 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 230 дахь ([[өндөр жил]] бол 231 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 135 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1743 — Або (өнөөгийн [[Турку]]) хотод Орос, Швед улсууд энхийн гэрээ байгуулсан. Үүний дагуу Финландын нэг хэсэг Оросын газар нутагт орсон.
* 1782 — Санкт-Петербург хотод [[I Пётр]] хаанд зориулж «Медный всадник» /зэсэн морь унаж буй хүн/ хөшөө босгосон байна.
* 1845 — [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг]] байгуулагдсан.
* 1920 — АНУ-ын Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтөөр эмэгтэйчүүдэд санал өгөх эрхийг олгосон байна.
* 1958 — АНУ-д [[Владимир Набоков|Владимир Набоковын]] [[Лолита (роман)|«Лолита»]] [[Лолита (роман)|роман]] хэвлэгдэн гарсан.
* 1968 — [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний орнуудын]] удирдлага [[Чехословак]] улсад цэрэг оруулах шийдвэрийг дэмжсэн.
* 1991 — [[Михаил Горбачёв]] Крымын эрэг дахь Форос тосгонд гэрийн хорионд орсон.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*[[1988|1]]685 — [[Брук Тейлор]] (1731 онд нас барсан) английн математикч.
*1918 — [[Александр Шелепин]] (1994 онд нас барсан) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн. 
*1933 — [[Роман Полански]] (''Раймунд Роман Либлинг'') польш гаралтай франц-америкийн кино найруулагч, жүжигчин, продюсер.
*1936 — [[Роберт Редфорд]], америкийн кино найруулагч бөгөөд Оскарын шагнал хүртсэн жүжигчин.
*[[1988]] — [[Big_Bang]] хамтлагийн гишүүн [[G-Dragon]](Kwon Ji-Yong)
*[[1993]] — [[Apink]] хамтлагийн гишүүн [[Жонь Ынжи]](Jeon Hye-Rim)

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1620 — [[Ваньли]] (1563 онд төрсөн) хятадын эзэн хаан (1572—1620).
* 1850 — [[Оноре де Бальзак]] (1799 онд төрсөн) францын зохиолч, дэлхийн сонгодог уран зохиолч.
* 2009 — [[Ким Дэ-жүн]] (1925 онд төрсөн) Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч (1998—2003).
* 2018 — [[Кофи Аннан]] (1938 онд төрсөн) Гана улсын дипломат, НҮБ-ын 7 дахь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1997—2006). 
* 2024 -  [[Ален Делон]] (1935 онд төрсөн) францын алдарт кино жүжигчин, найруулагч, зохиолч, продюсер. 

----
{{Commonscat|18 August|8 сарын 18}}

[[Ангилал:Өдөр|0818]]
[[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#18]]</text>
      <sha1>dsxayxc118bsytp5ls7rqhiqmuq3r77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866498</id>
      <parentid>866497</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3460" sha1="2u3q0feyor1zfqscn4kla7kxep02b1s" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|8 сарын}}
'''8 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 230 дахь ([[өндөр жил]] бол 231 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 135 өдөр үлдэж байна.

== Үйл явдлууд ==

* 1743 — Або (өнөөгийн [[Турку]]) хотод Орос, Швед улсууд энхийн гэрээ байгуулсан. Үүний дагуу Финландын нэг хэсэг Оросын газар нутагт орсон.
* 1782 — Санкт-Петербург хотод [[I Пётр]] хаанд зориулж «Медный всадник» /Хүрэл хөшөө/ хөшөө босгосон байна.
* 1845 — [[Оросын газар зүйн нийгэмлэг]] байгуулагдсан.
* 1920 — АНУ-ын Үндсэн хуулийн 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтөөр эмэгтэйчүүдэд санал өгөх эрхийг олгосон байна.
* 1958 — АНУ-д [[Владимир Набоков|Владимир Набоковын]] [[Лолита (роман)|«Лолита»]] [[Лолита (роман)|роман]] хэвлэгдэн гарсан.
* 1968 — [[Варшавын гэрээ|Варшавын гэрээний орнуудын]] удирдлага [[Чехословак]] улсад цэрэг оруулах шийдвэрийг дэмжсэн.
* 1991 — [[Михаил Горбачёв]] Крымын эрэг дахь Форос тосгонд гэрийн хорионд орсон.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
*[[1988|1]]685 — [[Брук Тейлор]] (1731 онд нас барсан) английн математикч.
*1918 — [[Александр Шелепин]] (1994 онд нас барсан) зөвлөлтийн нам, төрийн зүтгэлтэн. 
*1933 — [[Роман Полански]] (''Раймунд Роман Либлинг'') польш гаралтай франц-америкийн кино найруулагч, жүжигчин, продюсер.
*1936 — [[Роберт Редфорд]], америкийн кино найруулагч бөгөөд Оскарын шагнал хүртсэн жүжигчин.
*[[1988]] — [[Big_Bang]] хамтлагийн гишүүн [[G-Dragon]](Kwon Ji-Yong)
*[[1993]] — [[Apink]] хамтлагийн гишүүн [[Жонь Ынжи]](Jeon Hye-Rim)

== Тэмдэглэлт баярууд ==

== Энэ өдөр нас барагсад ==

* 1620 — [[Ваньли]] (1563 онд төрсөн) хятадын эзэн хаан (1572—1620).
* 1850 — [[Оноре де Бальзак]] (1799 онд төрсөн) францын зохиолч, дэлхийн сонгодог уран зохиолч.
* 2009 — [[Ким Дэ-жүн]] (1925 онд төрсөн) Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч (1998—2003).
* 2018 — [[Кофи Аннан]] (1938 онд төрсөн) Гана улсын дипломат, НҮБ-ын 7 дахь Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1997—2006). 
* 2024 -  [[Ален Делон]] (1935 онд төрсөн) францын алдарт кино жүжигчин, найруулагч, зохиолч, продюсер. 

----
{{Commonscat|18 August|8 сарын 18}}

[[Ангилал:Өдөр|0818]]
[[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#18]]</text>
      <sha1>2u3q0feyor1zfqscn4kla7kxep02b1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вест Бромвич Альбион</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17442</id>
    <revision>
      <id>866481</id>
      <parentid>742011</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9579" sha1="ae2wv7zr9pf8yarparadbtww1aau17i" xml:space="preserve">{{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб
 | clubname = Вест Бромвич Альбион
 | current  = 2011-12 онд Вест Бромвич Альбион
 | image    = [[Зураг:West Bromwich Albion.jpg|175px|Вест Бромвич Альбион багийн тэмдэг]]
 | fullname = Хөлбөмбөгийн Вест Бромвич Альбион баг
 | nickname = ''Альбион'', ''Шуудайнууд'', ''Хөөндэйнүүд'', ''Вест Бром''
 | founded  = [[1878]]
 | ground   = [[Хоторнс]]&lt;br /&gt;[[Уэст-Бромиж]]
 | capacity = 28,003
 | chairman = {{flagicon|ENG}}[[Жереми Пис]]
 | coach    = {{flagicon|ITA}}[[Рой Хожсон]]
 | league   = ''Championship (D2)''
 | season   = 2018–19
 | position = 4-р байр
 | website  = http://www.wba.co.uk/
 | pattern_la1=_wba1112h|pattern_b1=_wba1112h|pattern_ra1=_wba1112h|pattern_sh1=_wba1112h|pattern_so1=_fsk-4
 | leftarm1=000040|body1=000040|rightarm1=000040|shorts1=000040|socks1=FFFFFF
 | pattern_la2=|pattern_b2=_wba1112a|pattern_ra2=|pattern_sh2=_wba1112a|pattern_so2=_wba1112a
 | leftarm2=55AAFF|body2=55AAFF|rightarm2=55AAFF|shorts2=003366|socks2=003366|
}}
'''Хөлбөмбөгийн Вест Бромвич Альбион баг''' ({{lang-en|West Bromwich Albion Football Club}}) нь [[Англи|Английн]] баруун нутгийн нийслэл Уэст-Мидлендсийн бага хот Уэст Бромижээс гаралтай [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Тус баг нь [[1878]] онд нутгийн «Salter's Spring Works» үйлдвэрийн ажилчдын үүсгэл санаачилгаар байгуулагдаж байжээ. 

Албион нь [[1888 он|1888]] онд Английн хөлбөмбөгийн лигийн анхны улиралд гишүүнээр тоглож байв. Английн аваргад ''1919-20'' оны улиралд, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|хөлбөмбөгийн холбооны]] цомын 1888, [[1892]], [[1931]], [[1954]], [[1968]] онуудад, Лигийн цомд [[1966]] онд тус тус аваргалсан түүхтэй. Харин [[1980]] оноос Албион төдийлөн сайн тоглолт үзүүлж чадаагүй байгаа юм. ''1986-2002'' оныг хүртэл дээд лигт тоглолтоо хийж чадаагүй бөгөөд [[2002]] оноос Премьер лигт таван удаа багтсан бөгөөд энэ жилийн хувьд зургаа дахь гараа нь билээ.  
== Түүх ==
Энэ баг нь анх West Bromwich Strollers нэртэйгээр 1878 онд хүнд даацын машины үйлдвэрийн ажилчдын санаачилгаар байгуулагдсан бөгөөд 1880 онд одоогийн нэрээ олжээ. Анхны тэмцээн нь 1881 онд Бирмингем хотын хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлэн залуучуудын цомын тэмцээнд оролцсон явдал юм. 1883 онд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоонд]] элсэж 1883-84 оны холбооны цомд анх удаагаа оролцов. 1885 онд багийн статус нь мэргэжлийн болж, 1886 онд АХХ-ны цомын аваргын төлөөх тоглолтонд [[Блэкберн Роверс]] багтай тунаж ялагдаж(2-0) байв. 1887 онд дахин шигшээ тоглолтонд [[Астон Вилла]] багтай шалгарч мөн л ялагджээ. Гурав дахь удаагаа шигшээд 1888 онд шалгарсан бөгөөд «Престон Норт Энд» багийг ялж анхны түрүүгээ авч байв. 

1888 оны гуравдугаар сард хөлбөмбөгийн спортыг шинэчлэн боловсруулагч Уилъям МакГрегор Английн шилдэг таван багийн нэрсэд Албионыг оруулсан бөгөөд анхны лигийн тэмцээнд оролцуулсан байна.

==Тоглогчид==
:''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[7 сарын 1|долоодугаар сарын 1]].''&lt;ref&gt;{{cite web
| title = Profiles
| url = http://www.wba.premiumtv.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10366,00.html
| publisher = West Bromwich Albion F.C.
| accessdate = 8 August 2008}}&lt;/ref&gt;

===Одоогийн бүрэлдэхүүн===
{{fs start}}
{{fs player|no= 1|nat=ENG|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|бусад=«[[Бирмингем Сити]]» багаас зээллэгээр ирсэн}}
{{fs player|no= 2|nat=ENG|pos=DF|name=[[Жо Мэтток]]}}
{{fs player|no= 3|nat=SWE|pos=DF|name=[[Йонас Ольссон]]|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|дэд ахлагч]]}}
{{fs player|no= 4|nat=SVK|pos=DF|name=[[Марек Чех]]}}
{{fs player|no= 5|nat=CMR|pos=MF|name=[[Сомен Чойи]]}}
{{Fs player|no= 6|nat=ESP|pos=DF|name=[[Пабло Ибаньес]]}}
{{fs player|no= 7|nat=SCO|pos=MF|name=[[Жэймс Моррисон (хөлбөмбөгчин)|Жэймс Моррисон]]}}
{{fs player|no= 9|nat=CZE|pos=FW|name=[[Роман Бэднарж]]}}
{{fs player|no=10|nat=ENG|pos=FW|name=[[Ишмаэль Миллер]]}}
{{fs player|no=11|nat=NIR|pos=MF|name=[[Крис Брант]]|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|Ахлагч]]}}
{{fs player|no=12|nat=IRE|pos=MF|name=[[Стивен Рид]]}}
{{fs player|no=14|nat=ENG|pos=MF|name=[[Жером Томас]]}}
{{fs player|no=15|nat=NZL|pos=FW|name=[[Крис Вүүд]]}}
{{fs player|no=17|nat=SCO|pos=MF|name=[[Грэм Дорранс]]}}
{{fs player|no=19|nat=ENG|pos=GK|name=[[Люк Дэниелс]]}}
{{fs player|no=20|nat=ENG|pos=DF|name=[[Ники Шори]]}}
{{fs player|no=21|nat=COD|pos=MF|name=[[Юсуф Мулумбу]]}}
{{fs mid}}
{{fs player|no=24|nat=NGR|pos=FW|name=[[Питер Одемвингие]]}}
{{fs player|no=26|nat=ENG|pos=DF|name=[[Жэймс Херст]]}}
{{fs player|no=27|nat=ENG|pos=MF|name=[[Сэм Мэнтом]]}}
{{fs player|no=28|nat=GUF|pos=FW|name=[[Марк-Антуан Фортюне]]}}
{{fs player|no=29|nat=ENG|pos=MF|name=[[Георг Торн]]}}
{{fs player|no=30|nat=ROM|pos=DF|name=[[Габриэль Тамаш]]}}
{{fs player|no=31|nat=IRE|pos=FW|name=[[Саймон Кокс]]}}
{{fs player|no=32|nat=ENG|pos=FW|name=[[Латиф Элфорд-Аллию]]}}
{{fs player|no=33|nat=AUT|pos=MF|name=[[Пауль Шарнер]]}}
{{fs player|no=34|nat=ENG|pos=MF|name=[[Пол Даунинг]]}}
{{fs player|no=35|nat=ENG|pos=MF|name=[[Ромэйн Сойерс]]}}
{{fs player|no=36|nat=CHI|pos=DF|name=[[Гонсало Хара]]}}
{{fs player|no=37|nat=WAL|pos=MF|name=[[Кайлден Браун]]}}
{{fs player|no=38|nat=ENG|pos=FW|name=Сайдо Берайне}}
{{fs player|no=—|nat=ENG|pos=DF|name=[[Крэйг Даусон]]}}
{{fs player|no=—|nat=ENG|pos=DF|name=[[Билли Жонс]]}}
{{fs player|no=—|nat=NIR|pos=DF|name=[[Гарет Маколи]]}}
{{fs end}}

== Шагналууд ==
[[Зураг:West Bromwich Albion team 1920.jpg|thumb|right|250px|1920 оны Альбион]]
* '''Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз''' (хуучнаар)
** Түрүү: 1919–20
** Хоёрдугаар байр: 1924–25, 1953–54
* '''Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз''' (хуучнаар), '''Нэгдүгээр дивиз''' (одоогийн), '''Лигийн АШТ'''
** Түрүү: 1901–02, 1910–11, 2007–08
** Хоёрдугаар байр: 1930–31, 1948–49, 2001–02, 2003–04, 2009–10
* '''Хоёрдугаар дивиз''' (одоогийн)
** Плей-офф: 1992–93
* '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом'''
** Түрүү: 1888, 1892, 1931, 1954, 1968
** Хоёрдугаар байр: 1886, 1887, 1895, 1912, 1935
* '''Лигийн цом'''
** Түрүү:1966
** Хоёрдугаар байр: 1967, 1970
* '''FA Charity Shield''' (одоогийн АХХ-ны Коммунити Шиелд)
** Түрүү: 1920, 1954 ([[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулвес]] багтай хуваан)
** Хоёрдугаар байр: 1931, 1968
== Эшлэл ==
{{reflist}}
== Холбоос ==
* [http://www.wba.co.uk Албан ёсны вэбсайт]
* [http://www.wbascofficial.co.uk Хөгжөөн дэмжигчдийн албан ёсны вэбсайт]
* [https://web.archive.org/web/20210117205837/https://www.oldbaggies.com/ Former Players Association]
* [https://web.archive.org/web/20180901032822/https://wbawfc.co.uk/ Women's team]
* [http://www.skysports.com/football/teams/westbromwichalbion WBA News - Sky Sports]
* [https://web.archive.org/web/20080517095239/http://www.expressandstar.co.uk/archive/sport/albion/ Albion news from expressandstar.com]
* [https://web.archive.org/web/20070312090415/http://www.premierleague.com/west-bromwich-albion.html Premierleague.com - West Bromwich Albion]
{{Английн Премьер лиг}}
{{DEFAULTSORT:Вест Бромвич Альбион}}

[[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]]
[[Ангилал:Премьер лигийн баг]]
[[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]]</text>
      <sha1>ae2wv7zr9pf8yarparadbtww1aau17i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс албан тушаалтан</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18089</id>
    <revision>
      <id>866437</id>
      <parentid>852869</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87402" sha1="q10do4nqo0h0gxv6ab8sskebk7cowrn" xml:space="preserve">{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate
| bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}}
| bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}{{{main_width|}}}|width: {{if empty|{{{main_width|}}}{{{mainwidth}}}}}}}
| child = {{lc:{{{embed}}}}}

| abovestyle = font-size: 100%;
| above      = {{#if:{{{honorific prefix|}}}{{{honorific_prefix|}}}{{{honorific-prefix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;{{if empty|{{{honorific prefix|}}}|{{{honorific_prefix|}}}|{{{honorific-prefix}}}}}&lt;/div&gt;}}&lt;!--
--&gt;&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;font-size:125%;&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{honorific suffix|}}}{{{honorific_suffix|}}}{{{honorific-suffix|}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-weight: normal;&quot;&gt;{{if empty|{{{honorific suffix|}}}|{{{honorific_suffix|}}}|{{{honorific-suffix}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold;
| subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;&gt;}}{{{native_name}}}{{#if:{{{native_name_lang|}}}|&lt;/div&gt;}}}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{if empty|{{{image name|}}}|{{{smallimage|}}}|{{{image|}}}}}|size={{if empty|{{{width|}}}|{{{imagesize|}}}|{{{image_size|}}}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em;
| caption = {{{caption|}}}

| headerstyle = color: #202122; {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}}

| data1 = 
{{#if:{{{speaker|}}}|
{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| assuming = {{{assuming2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| convocation = {{{convocation2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| speaker = {{{speaker|}}}
| speaker_office = {{{speaker_office|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname|}}}
| 1namedata = {{{1namedata|}}}
| 2blankname = {{{2blankname|}}}
| 2namedata = {{{2namedata|}}}
| 3blankname = {{{3blankname|}}}
| 3namedata = {{{3namedata|}}}
| 4blankname = {{{4blankname|}}}
| 4namedata = {{{4namedata|}}}
| 5blankname = {{{5blankname|}}}
| 5namedata = {{{5namedata|}}}
| alongside = {{{alongside|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer|}}}|{{{appointed|}}}}}
| assembly = {{{assembly|}}}
| assuming = {{{assuming|}}}
| candidate = {{{candidate|}}}
| chancellor = {{{chancellor|}}}
| co-leader = {{{co-leader|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM|}}}|{{{constituency_MP|}}}}}
| constituency = {{{constituency|}}}
| convocation = {{{convocation|}}}
| country = {{{country|}}}
| deputy = {{{deputy|}}}
| district = {{{district|}}}
| election_date = {{{election_date|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister|}}}|{{{first_minister|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general|}}}
| governor_general = {{{governor_general|}}}
| governor = {{{governor|}}}
| incumbent = {{{incumbent|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}}
| leader = {{{leader|}}}
| legislature = {{{legislature|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader|}}}|{{{majority_leader|}}}}}
| majority = {{{majority|}}}
| minister = {{{minister|}}}
| minister_from = {{{minister_from|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader|}}}|{{{minority_leader|}}}}}
| monarch = {{{monarch|}}}
| nominator = {{{nominator|}}}
| nominee = {{{nominee|}}}
| office = {{{office|}}}
| opponent = {{{opponent|}}}
| order = {{{order|}}}
| parliament = {{{parliament|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup|}}}|{{{parliamentary_group|}}}}}
| party_election = {{{party_election|}}}
| predecessor = {{{predecessor|}}}
| preceding = {{{preceding|}}}
| preceded = {{{preceded|}}}
| premier = {{{premier|}}}
| president = {{{president|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister|}}}|{{{prime_minister|}}}}}
| riding = {{{riding|}}}
| runningmate = {{if empty|{{{runningmate|}}}|{{{running_mate|}}}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| status = {{{status|}}}
| suboffice = {{{suboffice|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}}
| succeeded = {{{succeeded|}}}
| succeeding = {{{succeeding|}}}
| successor = {{{successor|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label|}}}|{{{termlabel|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend|}}}|{{{term_end|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart|}}}|{{{term_start|}}}}}
| term = {{{term|}}}
| title = {{{title|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor|}}}|{{{vice_governor|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident|}}}|{{{vice_president|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier|}}}|{{{vice_premier|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister|}}}|{{{vice_prime_minister|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname1|}}}
| 1namedata = {{{1namedata1|}}}
| 2blankname = {{{2blankname1|}}}
| 2namedata = {{{2namedata1|}}}
| 3blankname = {{{3blankname1|}}}
| 3namedata = {{{3namedata1|}}}
| 4blankname = {{{4blankname1|}}}
| 4namedata = {{{4namedata1|}}}
| 5blankname = {{{5blankname1|}}}
| 5namedata = {{{5namedata1|}}}
| alongside = {{{alongside1|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer1|}}}|{{{appointed1|}}}}}
| assembly = {{{assembly1|}}}
| assuming = {{{assuming1|}}}
| chancellor = {{{chancellor1|}}}
| co-leader = {{{co-leader1|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM1|}}}|{{{constituency_MP1|}}}}}
| constituency = {{{constituency1|}}}
| convocation = {{{convocation1|}}}
| country = {{{country1|}}}
| deputy = {{{deputy1|}}}
| district = {{{district1|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister1|}}}|{{{first_minister1|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general1|}}}
| governor_general = {{{governor_general1|}}}
| governor = {{{governor1|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr1|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}}
| leader = {{{leader1|}}}
| legislature = {{{legislature1|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant1|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}}
| minister_from = {{{minister_from1|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader1|}}}|{{{majority_leader1|}}}}}
| majority = {{{majority1|}}}
| minister = {{{minister1|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader1|}}}|{{{minority_leader1|}}}}}
| monarch = {{{monarch1|}}}
| nominator = {{{nominator1|}}}
| office = {{{office1|}}}
| order = {{{order1|}}}
| parliament = {{{parliament1|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup1|}}}|{{{parliamentary_group1|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor1|}}}
| preceding = {{{preceding1|}}}
| preceded = {{{preceded1|}}}
| premier = {{{premier1|}}}
| president = {{{president1|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister1|}}}|{{{prime_minister1|}}}}}
| riding = {{{riding1|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly1|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate1|}}}
| state_house = {{{state_house1|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature1|}}}
| state_senate = {{{state_senate1|}}}
| state = {{{state1|}}}
| status = {{{status1|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm1|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice1|}}}
| succeeded = {{{succeeded1|}}}
| succeeding = {{{succeeding1|}}}
| successor = {{{successor1|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach1|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label1|}}}|{{{termlabel1|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend1|}}}|{{{term_end1|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart1|}}}|{{{term_start1|}}}}}
| term = {{{term1|}}}
| title = {{{title1|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor1|}}}|{{{vice_governor1|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident1|}}}|{{{vice_president1|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier1|}}}|{{{vice_premier1|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister1|}}}|{{{vice_prime_minister1|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term1|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{speaker|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer2|}}}|{{{appointed2|}}}}}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| assuming = {{{assuming2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_MP2|}}}}}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| convocation = {{{convocation2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister2|}}}|{{{first_minister2|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader2|}}}|{{{majority_leader2|}}}}}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader2|}}}|{{{minority_leader2|}}}}}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup2|}}}|{{{parliamentary_group2|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister2|}}}|{{{prime_minister2|}}}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly2|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate2|}}}
| state_house = {{{state_house2|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature2|}}}
| state_senate = {{{state_senate2|}}}
| state = {{{state2|}}}
| status = {{{status2|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm2|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice2|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label2|}}}|{{{termlabel2|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend2|}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart2|}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor2|}}}|{{{vice_governor2|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident2|}}}|{{{vice_president2|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier2|}}}|{{{vice_premier2|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister2|}}}|{{{vice_prime_minister2|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term2|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname3|}}}
| 1namedata = {{{1namedata3|}}}
| 2blankname = {{{2blankname3|}}}
| 2namedata = {{{2namedata3|}}}
| 3blankname = {{{3blankname3|}}}
| 3namedata = {{{3namedata3|}}}
| 4blankname = {{{4blankname3|}}}
| 4namedata = {{{4namedata3|}}}
| 5blankname = {{{5blankname3|}}}
| 5namedata = {{{5namedata3|}}}
| alongside = {{{alongside3|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer3|}}}|{{{appointed3|}}}}}
| assembly = {{{assembly3|}}}
| assuming = {{{assuming3|}}}
| chancellor = {{{chancellor3|}}}
| co-leader = {{{co-leader3|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM3|}}}|{{{constituency_MP3|}}}}}
| constituency = {{{constituency3|}}}
| convocation = {{{convocation3|}}}
| country = {{{country3|}}}
| deputy = {{{deputy3|}}}
| district = {{{district3|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister3|}}}|{{{first_minister3|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general3|}}}
| governor_general = {{{governor_general3|}}}
| governor = {{{governor3|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr3|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}}
| leader = {{{leader3|}}}
| legislature = {{{legislature3|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant3|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}}
| minister_from = {{{minister_from3|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader3|}}}|{{{majority_leader3|}}}}}
| majority = {{{majority3|}}}
| minister = {{{minister3|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader3|}}}|{{{minority_leader3|}}}}}
| monarch = {{{monarch3|}}}
| nominator = {{{nominator3|}}}
| office = {{{office3|}}}
| order = {{{order3|}}}
| parliament = {{{parliament3|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup3|}}}|{{{parliamentary_group3|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor3|}}}
| preceding = {{{preceding3|}}}
| preceded = {{{preceded3|}}}
| premier = {{{premier3|}}}
| president = {{{president3|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister3|}}}|{{{prime_minister3|}}}}}
| riding = {{{riding3|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly3|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate3|}}}
| state_house = {{{state_house3|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature3|}}}
| state_senate = {{{state_senate3|}}}
| state = {{{state3|}}}
| status = {{{status3|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm3|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice3|}}}
| succeeded = {{{succeeded3|}}}
| succeeding = {{{succeeding3|}}}
| successor = {{{successor3|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach3|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label3|}}}|{{{termlabel3|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend3|}}}|{{{term_end3|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart3|}}}|{{{term_start3|}}}}}
| term = {{{term3|}}}
| title = {{{title3|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor3|}}}|{{{vice_governor3|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident3|}}}|{{{vice_president3|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier3|}}}|{{{vice_premier3|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister3|}}}|{{{vice_prime_minister3|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term3|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname4|}}}
| 1namedata = {{{1namedata4|}}}
| 2blankname = {{{2blankname4|}}}
| 2namedata = {{{2namedata4|}}}
| 3blankname = {{{3blankname4|}}}
| 3namedata = {{{3namedata4|}}}
| 4blankname = {{{4blankname4|}}}
| 4namedata = {{{4namedata4|}}}
| 5blankname = {{{5blankname4|}}}
| 5namedata = {{{5namedata4|}}}
| alongside = {{{alongside4|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer4|}}}|{{{appointed4|}}}}}
| assembly = {{{assembly4|}}}
| assuming = {{{assuming4|}}}
| chancellor = {{{chancellor4|}}}
| co-leader = {{{co-leader4|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM4|}}}|{{{constituency_MP4|}}}}}
| constituency = {{{constituency4|}}}
| convocation = {{{convocation4|}}}
| country = {{{country4|}}}
| deputy = {{{deputy4|}}}
| district = {{{district4|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister4|}}}|{{{first_minister4|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general4|}}}
| governor_general = {{{governor_general4|}}}
| governor = {{{governor4|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr4|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}}
| leader = {{{leader4|}}}
| legislature = {{{legislature4|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant4|}}}
| minister_from = {{{minister_from4|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader4|}}}|{{{majority_leader4|}}}}}
| majority = {{{majority4|}}}
| minister = {{{minister4|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader4|}}}|{{{minority_leader4|}}}}}
| monarch = {{{monarch4|}}}
| nominator = {{{nominator4|}}}
| office = {{{office4|}}}
| order = {{{order4|}}}
| parliament = {{{parliament4|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup4|}}}|{{{parliamentary_group4|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor4|}}}
| preceding = {{{preceding4|}}}
| preceded = {{{preceded4|}}}
| premier = {{{premier4|}}}
| president = {{{president4|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister4|}}}|{{{prime_minister4|}}}}}
| riding = {{{riding4|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly4|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate4|}}}
| state_house = {{{state_house4|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature4|}}}
| state_senate = {{{state_senate4|}}}
| state = {{{state4|}}}
| status = {{{status4|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm4|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice4|}}}
| succeeded = {{{succeeded4|}}}
| succeeding = {{{succeeding4|}}}
| successor = {{{successor4|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach4|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label4|}}}|{{{termlabel4|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend4|}}}|{{{term_end4|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart4|}}}|{{{term_start4|}}}}}
| term = {{{term4|}}}
| title = {{{title4|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor4|}}}|{{{vice_governor4|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident4|}}}|{{{vice_president4|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier4|}}}|{{{vice_premier4|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister4|}}}|{{{vice_prime_minister4|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term4|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname5|}}}
| 1namedata = {{{1namedata5|}}}
| 2blankname = {{{2blankname5|}}}
| 2namedata = {{{2namedata5|}}}
| 3blankname = {{{3blankname5|}}}
| 3namedata = {{{3namedata5|}}}
| 4blankname = {{{4blankname5|}}}
| 4namedata = {{{4namedata5|}}}
| 5blankname = {{{5blankname5|}}}
| 5namedata = {{{5namedata5|}}}
| alongside = {{{alongside5|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer5|}}}|{{{appointed5|}}}}}
| assembly = {{{assembly5|}}}
| assuming = {{{assuming5|}}}
| chancellor = {{{chancellor5|}}}
| co-leader = {{{co-leader5|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM5|}}}|{{{constituency_MP5|}}}}}
| constituency = {{{constituency5|}}}
| convocation = {{{convocation5|}}}
| country = {{{country5|}}}
| deputy = {{{deputy5|}}}
| district = {{{district5|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister5|}}}|{{{first_minister5|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general5|}}}
| governor_general = {{{governor_general5|}}}
| governor = {{{governor5|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr5|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}}
| leader = {{{leader5|}}}
| legislature = {{{legislature5|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant5|}}}
| minister_from = {{{minister_from5|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader5|}}}|{{{majority_leader5|}}}}}
| majority = {{{majority5|}}}
| minister = {{{minister5|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader5|}}}|{{{minority_leader5|}}}}}
| monarch = {{{monarch5|}}}
| nominator = {{{nominator5|}}}
| office = {{{office5|}}}
| order = {{{order5|}}}
| parliament = {{{parliament5|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup5|}}}|{{{parliamentary_group5|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor5|}}}
| preceding = {{{preceding5|}}}
| preceded = {{{preceded5|}}}
| premier = {{{premier5|}}}
| president = {{{president5|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister5|}}}|{{{prime_minister5|}}}}}
| riding = {{{riding5|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly5|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate5|}}}
| state_house = {{{state_house5|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature5|}}}
| state_senate = {{{state_senate5|}}}
| state = {{{state5|}}}
| status = {{{status5|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm5|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice5|}}}
| succeeded = {{{succeeded5|}}}
| succeeding = {{{succeeding5|}}}
| successor = {{{successor5|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach5|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label5|}}}|{{{termlabel5|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend5|}}}|{{{term_end5|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart5|}}}|{{{term_start5|}}}}}
| term = {{{term5|}}}
| title = {{{title5|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor5|}}}|{{{vice_governor5|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident5|}}}|{{{vice_president5|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier5|}}}|{{{vice_premier5|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister5|}}}|{{{vice_prime_minister5|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term5|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname6|}}}
| 1namedata = {{{1namedata6|}}}
| 2blankname = {{{2blankname6|}}}
| 2namedata = {{{2namedata6|}}}
| 3blankname = {{{3blankname6|}}}
| 3namedata = {{{3namedata6|}}}
| 4blankname = {{{4blankname6|}}}
| 4namedata = {{{4namedata6|}}}
| 5blankname = {{{5blankname6|}}}
| 5namedata = {{{5namedata6|}}}
| alongside = {{{alongside6|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer6|}}}|{{{appointed6|}}}}}
| assembly = {{{assembly6|}}}
| assuming = {{{assuming6|}}}
| chancellor = {{{chancellor6|}}}
| co-leader = {{{co-leader6|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM6|}}}|{{{constituency_MP6|}}}}}
| constituency = {{{constituency6|}}}
| convocation = {{{convocation6|}}}
| country = {{{country6|}}}
| deputy = {{{deputy6|}}}
| district = {{{district6|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister6|}}}|{{{first_minister6|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general6|}}}
| governor_general = {{{governor_general6|}}}
| governor = {{{governor6|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr6|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}}
| leader = {{{leader6|}}}
| legislature = {{{legislature6|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant6|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}}
| minister_from = {{{minister_from6|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader6|}}}|{{{majority_leader6|}}}}}
| majority = {{{majority6|}}}
| minister = {{{minister6|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader6|}}}|{{{minority_leader6|}}}}}
| monarch = {{{monarch6|}}}
| nominator = {{{nominator6|}}}
| office = {{{office6|}}}
| order = {{{order6|}}}
| parliament = {{{parliament6|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup6|}}}|{{{parliamentary_group6|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor6|}}}
| preceding = {{{preceding6|}}}
| preceded = {{{preceded6|}}}
| premier = {{{premier6|}}}
| president = {{{president6|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister6|}}}|{{{prime_minister6|}}}}}
| riding = {{{riding6|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly6|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate6|}}}
| state_house = {{{state_house6|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature6|}}}
| state_senate = {{{state_senate6|}}}
| state = {{{state6|}}}
| status = {{{status6|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm6|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice6|}}}
| succeeded = {{{succeeded6|}}}
| succeeding = {{{succeeding6|}}}
| successor = {{{successor6|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach6|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label6|}}}|{{{termlabel6|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend6|}}}|{{{term_end6|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart6|}}}|{{{term_start6|}}}}}
| term = {{{term6|}}}
| title = {{{title6|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor6|}}}|{{{vice_governor6|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident6|}}}|{{{vice_president6|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier6|}}}|{{{vice_premier6|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister6|}}}|{{{vice_prime_minister6|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term6|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname7|}}}
| 1namedata = {{{1namedata7|}}}
| 2blankname = {{{2blankname7|}}}
| 2namedata = {{{2namedata7|}}}
| 3blankname = {{{3blankname7|}}}
| 3namedata = {{{3namedata7|}}}
| 4blankname = {{{4blankname7|}}}
| 4namedata = {{{4namedata7|}}}
| 5blankname = {{{5blankname7|}}}
| 5namedata = {{{5namedata7|}}}
| alongside = {{{alongside7|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer7|}}}|{{{appointed7|}}}}}
| assembly = {{{assembly7|}}}
| assuming = {{{assuming7|}}}
| chancellor = {{{chancellor7|}}}
| co-leader = {{{co-leader7|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM7|}}}|{{{constituency_MP7|}}}}}
| constituency = {{{constituency7|}}}
| convocation = {{{convocation7|}}}
| country = {{{country7|}}}
| deputy = {{{deputy7|}}}
| district = {{{district7|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister7|}}}|{{{first_minister7|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general7|}}}
| governor_general = {{{governor_general7|}}}
| governor = {{{governor7|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr7|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}}
| leader = {{{leader7|}}}
| legislature = {{{legislature7|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant7|}}}
| minister_from = {{{minister_from7|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader7|}}}|{{{majority_leader7|}}}}}
| majority = {{{majority7|}}}
| minister = {{{minister7|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader7|}}}|{{{minority_leader7|}}}}}
| monarch = {{{monarch7|}}}
| nominator = {{{nominator7|}}}
| office = {{{office7|}}}
| order = {{{order7|}}}
| parliament = {{{parliament7|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup7|}}}|{{{parliamentary_group7|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor7|}}}
| preceding = {{{preceding7|}}}
| preceded = {{{preceded7|}}}
| premier = {{{premier7|}}}
| president = {{{president7|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister7|}}}|{{{prime_minister7|}}}}}
| riding = {{{riding7|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly7|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate7|}}}
| state_house = {{{state_house7|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature7|}}}
| state_senate = {{{state_senate7|}}}
| state = {{{state7|}}}
| status = {{{status7|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm7|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice7|}}}
| succeeded = {{{succeeded7|}}}
| succeeding = {{{succeeding7|}}}
| successor = {{{successor7|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach7|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label7|}}}|{{{termlabel7|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend7|}}}|{{{term_end7|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart7|}}}|{{{term_start7|}}}}}
| term = {{{term7|}}}
| title = {{{title7|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor7|}}}|{{{vice_governor7|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident7|}}}|{{{vice_president7|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier7|}}}|{{{vice_premier7|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister7|}}}|{{{vice_prime_minister7|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term7|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname8|}}}
| 1namedata = {{{1namedata8|}}}
| 2blankname = {{{2blankname8|}}}
| 2namedata = {{{2namedata8|}}}
| 3blankname = {{{3blankname8|}}}
| 3namedata = {{{3namedata8|}}}
| 4blankname = {{{4blankname8|}}}
| 4namedata = {{{4namedata8|}}}
| 5blankname = {{{5blankname8|}}}
| 5namedata = {{{5namedata8|}}}
| alongside = {{{alongside8|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer8|}}}|{{{appointed8|}}}}}
| assembly = {{{assembly8|}}}
| assuming = {{{assuming8|}}}
| chancellor = {{{chancellor8|}}}
| co-leader = {{{co-leader8|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM8|}}}|{{{constituency_MP8|}}}}}
| constituency = {{{constituency8|}}}
| convocation = {{{convocation8|}}}
| country = {{{country8|}}}
| deputy = {{{deputy8|}}}
| district = {{{district8|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister8|}}}|{{{first_minister8|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general8|}}}
| governor_general = {{{governor_general8|}}}
| governor = {{{governor8|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr8|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}}
| leader = {{{leader8|}}}
| legislature = {{{legislature8|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant8|}}}
| minister_from = {{{minister_from8|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader8|}}}|{{{majority_leader8|}}}}}
| majority = {{{majority8|}}}
| minister = {{{minister8|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader8|}}}|{{{minority_leader8|}}}}}
| monarch = {{{monarch8|}}}
| nominator = {{{nominator8|}}}
| office = {{{office8|}}}
| order = {{{order8|}}}
| parliament = {{{parliament8|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup8|}}}|{{{parliamentary_group8|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor8|}}}
| preceding = {{{preceding8|}}}
| preceded = {{{preceded8|}}}
| premier = {{{premier8|}}}
| president = {{{president8|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister8|}}}|{{{prime_minister8|}}}}}
| riding = {{{riding8|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly8|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate8|}}}
| state_house = {{{state_house8|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature8|}}}
| state_senate = {{{state_senate8|}}}
| state = {{{state8|}}}
| status = {{{status8|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm8|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice8|}}}
| succeeded = {{{succeeded8|}}}
| succeeding = {{{succeeding8|}}}
| successor = {{{successor8|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach8|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label8|}}}|{{{termlabel8|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend8|}}}|{{{term_end8|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart8|}}}|{{{term_start8|}}}}}
| term = {{{term8|}}}
| title = {{{title8|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor8|}}}|{{{vice_governor8|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident8|}}}|{{{vice_president8|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier8|}}}|{{{vice_premier8|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister8|}}}|{{{vice_prime_minister8|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term8|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname9|}}}
| 1namedata = {{{1namedata9|}}}
| 2blankname = {{{2blankname9|}}}
| 2namedata = {{{2namedata9|}}}
| 3blankname = {{{3blankname9|}}}
| 3namedata = {{{3namedata9|}}}
| 4blankname = {{{4blankname9|}}}
| 4namedata = {{{4namedata9|}}}
| 5blankname = {{{5blankname9|}}}
| 5namedata = {{{5namedata9|}}}
| alongside = {{{alongside9|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer9|}}}|{{{appointed9|}}}}}
| assembly = {{{assembly9|}}}
| assuming = {{{assuming9|}}}
| chancellor = {{{chancellor9|}}}
| co-leader = {{{co-leader9|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM9|}}}|{{{constituency_MP9|}}}}}
| constituency = {{{constituency9|}}}
| convocation = {{{convocation9|}}}
| country = {{{country9|}}}
| deputy = {{{deputy9|}}}
| district = {{{district9|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister9|}}}|{{{first_minister9|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general9|}}}
| governor_general = {{{governor_general9|}}}
| governor = {{{governor9|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr9|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}}
| leader = {{{leader9|}}}
| legislature = {{{legislature9|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant9|}}}
| minister_from = {{{minister_from9|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader9|}}}|{{{majority_leader9|}}}}}
| majority = {{{majority9|}}}
| minister = {{{minister9|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader9|}}}|{{{minority_leader9|}}}}}
| monarch = {{{monarch9|}}}
| nominator = {{{nominator9|}}}
| office = {{{office9|}}}
| order = {{{order9|}}}
| parliament = {{{parliament9|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup9|}}}|{{{parliamentary_group9|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor9|}}}
| preceding = {{{preceding9|}}}
| preceded = {{{preceded9|}}}
| premier = {{{premier9|}}}
| president = {{{president9|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister9|}}}|{{{prime_minister9|}}}}}
| riding = {{{riding9|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly9|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate9|}}}
| state_house = {{{state_house9|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature9|}}}
| state_senate = {{{state_senate9|}}}
| state = {{{state9|}}}
| status = {{{status9|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm9|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice9|}}}
| succeeded = {{{succeeded9|}}}
| succeeding = {{{succeeding9|}}}
| successor = {{{successor9|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach9|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label9|}}}|{{{termlabel9|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend9|}}}|{{{term_end9|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart9|}}}|{{{term_start9|}}}}}
| term = {{{term9|}}}
| title = {{{title9|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor9|}}}|{{{vice_governor9|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident9|}}}|{{{vice_president9|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier9|}}}|{{{vice_premier9|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister9|}}}|{{{vice_prime_minister9|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term9|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname10|}}}
| 1namedata = {{{1namedata10|}}}
| 2blankname = {{{2blankname10|}}}
| 2namedata = {{{2namedata10|}}}
| 3blankname = {{{3blankname10|}}}
| 3namedata = {{{3namedata10|}}}
| 4blankname = {{{4blankname10|}}}
| 4namedata = {{{4namedata10|}}}
| 5blankname = {{{5blankname10|}}}
| 5namedata = {{{5namedata10|}}}
| alongside = {{{alongside10|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer10|}}}|{{{appointed10|}}}}}
| assembly = {{{assembly10|}}}
| assuming = {{{assuming10|}}}
| chancellor = {{{chancellor10|}}}
| co-leader = {{{co-leader10|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM10|}}}|{{{constituency_MP10|}}}}}
| constituency = {{{constituency10|}}}
| convocation = {{{convocation10|}}}
| country = {{{country10|}}}
| deputy = {{{deputy10|}}}
| district = {{{district10|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister10|}}}|{{{first_minister10|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general10|}}}
| governor_general = {{{governor_general10|}}}
| governor = {{{governor10|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr10|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}}
| leader = {{{leader10|}}}
| legislature = {{{legislature10|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant10|}}}
| minister_from = {{{minister_from10|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader10|}}}|{{{majority_leader10|}}}}}
| majority = {{{majority10|}}}
| minister = {{{minister10|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader10|}}}|{{{minority_leader10|}}}}}
| monarch = {{{monarch10|}}}
| nominator = {{{nominator10|}}}
| office = {{{office10|}}}
| order = {{{order10|}}}
| parliament = {{{parliament10|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup10|}}}|{{{parliamentary_group10|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor10|}}}
| preceding = {{{preceding10|}}}
| preceded = {{{preceded10|}}}
| premier = {{{premier10|}}}
| president = {{{president10|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister10|}}}|{{{prime_minister10|}}}}}
| riding = {{{riding10|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly10|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate10|}}}
| state_house = {{{state_house10|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature10|}}}
| state_senate = {{{state_senate10|}}}
| state = {{{state10|}}}
| status = {{{status10|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm10|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice10|}}}
| succeeded = {{{succeeded10|}}}
| succeeding = {{{succeeding10|}}}
| successor = {{{successor10|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach10|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label10|}}}|{{{termlabel10|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend10|}}}|{{{term_end10|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart10|}}}|{{{term_start10|}}}}}
| term = {{{term10|}}}
| title = {{{title10|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor10|}}}|{{{vice_governor10|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident10|}}}|{{{vice_president10|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier10|}}}|{{{vice_premier10|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister10|}}}|{{{vice_prime_minister10|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term10|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname11|}}}
| 1namedata = {{{1namedata11|}}}
| 2blankname = {{{2blankname11|}}}
| 2namedata = {{{2namedata11|}}}
| 3blankname = {{{3blankname11|}}}
| 3namedata = {{{3namedata11|}}}
| 4blankname = {{{4blankname11|}}}
| 4namedata = {{{4namedata11|}}}
| 5blankname = {{{5blankname11|}}}
| 5namedata = {{{5namedata11|}}}
| alongside = {{{alongside11|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer11|}}}|{{{appointed11|}}}}}
| assembly = {{{assembly11|}}}
| assuming = {{{assuming11|}}}
| chancellor = {{{chancellor11|}}}
| co-leader = {{{co-leader11|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM11|}}}|{{{constituency_MP11|}}}}}
| constituency = {{{constituency11|}}}
| convocation = {{{convocation11|}}}
| country = {{{country11|}}}
| deputy = {{{deputy11|}}}
| district = {{{district11|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister11|}}}|{{{first_minister11|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general11|}}}
| governor_general = {{{governor_general11|}}}
| governor = {{{governor11|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr11|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}}
| leader = {{{leader11|}}}
| legislature = {{{legislature11|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant11|}}}
| minister_from = {{{minister_from11|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader11|}}}|{{{majority_leader11|}}}}}
| majority = {{{majority11|}}}
| minister = {{{minister11|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader11|}}}|{{{minority_leader11|}}}}}
| monarch = {{{monarch11|}}}
| nominator = {{{nominator11|}}}
| office = {{{office11|}}}
| order = {{{order11|}}}
| parliament = {{{parliament11|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup11|}}}|{{{parliamentary_group11|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor11|}}}
| preceding = {{{preceding11|}}}
| preceded = {{{preceded11|}}}
| premier = {{{premier11|}}}
| president = {{{president11|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister11|}}}|{{{prime_minister11|}}}}}
| riding = {{{riding11|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly11|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate11|}}}
| state_house = {{{state_house11|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature11|}}}
| state_senate = {{{state_senate11|}}}
| state = {{{state11|}}}
| status = {{{status11|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm11|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice11|}}}
| succeeded = {{{succeeded11|}}}
| succeeding = {{{succeeding11|}}}
| successor = {{{successor11|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach11|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label11|}}}|{{{termlabel11|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend11|}}}|{{{term_end11|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart11|}}}|{{{term_start11|}}}}}
| term = {{{term11|}}}
| title = {{{title11|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor11|}}}|{{{vice_governor11|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident11|}}}|{{{vice_president11|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier11|}}}|{{{vice_premier11|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister11|}}}|{{{vice_prime_minister11|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term11|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname12|}}}
| 1namedata = {{{1namedata12|}}}
| 2blankname = {{{2blankname12|}}}
| 2namedata = {{{2namedata12|}}}
| 3blankname = {{{3blankname12|}}}
| 3namedata = {{{3namedata12|}}}
| 4blankname = {{{4blankname12|}}}
| 4namedata = {{{4namedata12|}}}
| 5blankname = {{{5blankname12|}}}
| 5namedata = {{{5namedata12|}}}
| alongside = {{{alongside12|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer12|}}}|{{{appointed12|}}}}}
| assembly = {{{assembly12|}}}
| assuming = {{{assuming12|}}}
| chancellor = {{{chancellor12|}}}
| co-leader = {{{co-leader12|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM12|}}}|{{{constituency_MP12|}}}}}
| constituency = {{{constituency12|}}}
| convocation = {{{convocation12|}}}
| country = {{{country12|}}}
| deputy = {{{deputy12|}}}
| district = {{{district12|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister12|}}}|{{{first_minister12|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general12|}}}
| governor_general = {{{governor_general12|}}}
| governor = {{{governor12|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr12|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}}
| leader = {{{leader12|}}}
| legislature = {{{legislature12|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant12|}}}
| minister_from = {{{minister_from12|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader12|}}}|{{{majority_leader12|}}}}}
| majority = {{{majority12|}}}
| minister = {{{minister12|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader12|}}}|{{{minority_leader12|}}}}}
| monarch = {{{monarch12|}}}
| nominator = {{{nominator12|}}}
| office = {{{office12|}}}
| order = {{{order12|}}}
| parliament = {{{parliament12|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup12|}}}|{{{parliamentary_group12|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor12|}}}
| preceding = {{{preceding12|}}}
| preceded = {{{preceded12|}}}
| premier = {{{premier12|}}}
| president = {{{president12|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister12|}}}|{{{prime_minister12|}}}}}
| riding = {{{riding12|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly12|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate12|}}}
| state_house = {{{state_house12|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature12|}}}
| state_senate = {{{state_senate12|}}}
| state = {{{state12|}}}
| status = {{{status12|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm12|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice12|}}}
| succeeded = {{{succeeded12|}}}
| succeeding = {{{succeeding12|}}}
| successor = {{{successor12|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach12|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label12|}}}|{{{termlabel12|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend12|}}}|{{{term_end12|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart12|}}}|{{{term_start12|}}}}}
| term = {{{term12|}}}
| title = {{{title12|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor12|}}}|{{{vice_governor12|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident12|}}}|{{{vice_president12|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier12|}}}|{{{vice_premier12|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister12|}}}|{{{vice_prime_minister12|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term12|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname13|}}}
| 1namedata = {{{1namedata13|}}}
| 2blankname = {{{2blankname13|}}}
| 2namedata = {{{2namedata13|}}}
| 3blankname = {{{3blankname13|}}}
| 3namedata = {{{3namedata13|}}}
| 4blankname = {{{4blankname13|}}}
| 4namedata = {{{4namedata13|}}}
| 5blankname = {{{5blankname13|}}}
| 5namedata = {{{5namedata13|}}}
| alongside = {{{alongside13|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer13|}}}|{{{appointed13|}}}}}
| assembly = {{{assembly13|}}}
| assuming = {{{assuming13|}}}
| chancellor = {{{chancellor13|}}}
| co-leader = {{{co-leader13|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM13|}}}|{{{constituency_MP13|}}}}}
| constituency = {{{constituency13|}}}
| convocation = {{{convocation13|}}}
| country = {{{country13|}}}
| deputy = {{{deputy13|}}}
| district = {{{district13|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister13|}}}|{{{first_minister13|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general13|}}}
| governor_general = {{{governor_general13|}}}
| governor = {{{governor13|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr13|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}}
| leader = {{{leader13|}}}
| legislature = {{{legislature13|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant13|}}}
| minister_from = {{{minister_from13|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader13|}}}|{{{majority_leader13|}}}}}
| majority = {{{majority13|}}}
| minister = {{{minister13|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader13|}}}|{{{minority_leader13|}}}}}
| monarch = {{{monarch13|}}}
| nominator = {{{nominator13|}}}
| office = {{{office13|}}}
| order = {{{order13|}}}
| parliament = {{{parliament13|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup13|}}}|{{{parliamentary_group13|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor13|}}}
| preceding = {{{preceding13|}}}
| preceded = {{{preceded13|}}}
| premier = {{{premier13|}}}
| president = {{{president13|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister13|}}}|{{{prime_minister13|}}}}}
| riding = {{{riding13|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly13|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate13|}}}
| state_house = {{{state_house13|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature13|}}}
| state_senate = {{{state_senate13|}}}
| state = {{{state13|}}}
| status = {{{status13|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm13|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice13|}}}
| succeeded = {{{succeeded13|}}}
| succeeding = {{{succeeding13|}}}
| successor = {{{successor13|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach13|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label13|}}}|{{{termlabel13|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend13|}}}|{{{term_end13|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart13|}}}|{{{term_start13|}}}}}
| term = {{{term13|}}}
| title = {{{title13|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor13|}}}|{{{vice_governor13|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident13|}}}|{{{vice_president13|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier13|}}}|{{{vice_premier13|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister13|}}}|{{{vice_prime_minister13|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term13|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname14|}}}
| 1namedata = {{{1namedata14|}}}
| 2blankname = {{{2blankname14|}}}
| 2namedata = {{{2namedata14|}}}
| 3blankname = {{{3blankname14|}}}
| 3namedata = {{{3namedata14|}}}
| 4blankname = {{{4blankname14|}}}
| 4namedata = {{{4namedata14|}}}
| 5blankname = {{{5blankname14|}}}
| 5namedata = {{{5namedata14|}}}
| alongside = {{{alongside14|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer14|}}}|{{{appointed14|}}}}}
| assembly = {{{assembly14|}}}
| assuming = {{{assuming14|}}}
| chancellor = {{{chancellor14|}}}
| co-leader = {{{co-leader14|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM14|}}}|{{{constituency_MP14|}}}}}
| constituency = {{{constituency14|}}}
| convocation = {{{convocation14|}}}
| country = {{{country14|}}}
| deputy = {{{deputy14|}}}
| district = {{{district14|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister14|}}}|{{{first_minister14|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general14|}}}
| governor_general = {{{governor_general14|}}}
| governor = {{{governor14|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr14|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}}
| leader = {{{leader14|}}}
| legislature = {{{legislature14|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant14|}}}
| minister_from = {{{minister_from14|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader14|}}}|{{{majority_leader14|}}}}}
| majority = {{{majority14|}}}
| minister = {{{minister14|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader14|}}}|{{{minority_leader14|}}}}}
| monarch = {{{monarch14|}}}
| nominator = {{{nominator14|}}}
| office = {{{office14|}}}
| order = {{{order14|}}}
| parliament = {{{parliament14|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup14|}}}|{{{parliamentary_group14|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor14|}}}
| preceding = {{{preceding14|}}}
| preceded = {{{preceded14|}}}
| premier = {{{premier14|}}}
| president = {{{president14|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister14|}}}|{{{prime_minister14|}}}}}
| riding = {{{riding14|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly14|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate14|}}}
| state_house = {{{state_house14|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature14|}}}
| state_senate = {{{state_senate14|}}}
| state = {{{state14|}}}
| status = {{{status14|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm14|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice14|}}}
| succeeded = {{{succeeded14|}}}
| succeeding = {{{succeeding14|}}}
| successor = {{{successor14|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach14|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label14|}}}|{{{termlabel14|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend14|}}}|{{{term_end14|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart14|}}}|{{{term_start14|}}}}}
| term = {{{term14|}}}
| title = {{{title14|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor14|}}}|{{{vice_governor14|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident14|}}}|{{{vice_president14|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier14|}}}|{{{vice_premier14|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister14|}}}|{{{vice_prime_minister14|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term14|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname15|}}}
| 1namedata = {{{1namedata15|}}}
| 2blankname = {{{2blankname15|}}}
| 2namedata = {{{2namedata15|}}}
| 3blankname = {{{3blankname15|}}}
| 3namedata = {{{3namedata15|}}}
| 4blankname = {{{4blankname15|}}}
| 4namedata = {{{4namedata15|}}}
| 5blankname = {{{5blankname15|}}}
| 5namedata = {{{5namedata15|}}}
| alongside = {{{alongside15|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer15|}}}|{{{appointed15|}}}}}
| assembly = {{{assembly15|}}}
| assuming = {{{assuming15|}}}
| chancellor = {{{chancellor15|}}}
| co-leader = {{{co-leader15|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM15|}}}|{{{constituency_MP15|}}}}}
| constituency = {{{constituency15|}}}
| convocation = {{{convocation15|}}}
| country = {{{country15|}}}
| deputy = {{{deputy15|}}}
| district = {{{district15|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister15|}}}|{{{first_minister15|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general15|}}}
| governor_general = {{{governor_general15|}}}
| governor = {{{governor15|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr15|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}}
| leader = {{{leader15|}}}
| legislature = {{{legislature15|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant15|}}}
| minister_from = {{{minister_from15|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader15|}}}|{{{majority_leader15|}}}}}
| majority = {{{majority15|}}}
| minister = {{{minister15|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader15|}}}|{{{minority_leader15|}}}}}
| monarch = {{{monarch15|}}}
| nominator = {{{nominator15|}}}
| office = {{{office15|}}}
| order = {{{order15|}}}
| parliament = {{{parliament15|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup15|}}}|{{{parliamentary_group15|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor15|}}}
| preceding = {{{preceding15|}}}
| preceded = {{{preceded15|}}}
| premier = {{{premier15|}}}
| president = {{{president15|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister15|}}}|{{{prime_minister15|}}}}}
| riding = {{{riding15|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly15|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate15|}}}
| state_house = {{{state_house15|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature15|}}}
| state_senate = {{{state_senate15|}}}
| state = {{{state15|}}}
| status = {{{status15|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm15|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice15|}}}
| succeeded = {{{succeeded15|}}}
| succeeding = {{{succeeding15|}}}
| successor = {{{successor15|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach15|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label15|}}}|{{{termlabel15|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend15|}}}|{{{term_end15|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart15|}}}|{{{term_start15|}}}}}
| term = {{{term15|}}}
| title = {{{title15|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor15|}}}|{{{vice_governor15|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident15|}}}|{{{vice_president15|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier15|}}}|{{{vice_premier15|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister15|}}}|{{{vice_prime_minister15|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term15|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname16|}}}
| 1namedata = {{{1namedata16|}}}
| 2blankname = {{{2blankname16|}}}
| 2namedata = {{{2namedata16|}}}
| 3blankname = {{{3blankname16|}}}
| 3namedata = {{{3namedata16|}}}
| 4blankname = {{{4blankname16|}}}
| 4namedata = {{{4namedata16|}}}
| 5blankname = {{{5blankname16|}}}
| 5namedata = {{{5namedata16|}}}
| alongside = {{{alongside16|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}}
| appointer = {{if empty|{{{appointer16|}}}|{{{appointed16|}}}}}
| assembly = {{{assembly16|}}}
| assuming = {{{assuming16|}}}
| chancellor = {{{chancellor16|}}}
| co-leader = {{{co-leader16|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{if empty|{{{constituency_AM16|}}}|{{{constituency_MP16|}}}}}
| constituency = {{{constituency16|}}}
| convocation = {{{convocation16|}}}
| country = {{{country16|}}}
| deputy = {{{deputy16|}}}
| district = {{{district16|}}}
| firstminister = {{if empty|{{{firstminister16|}}}|{{{first_minister16|}}}}}
| governor-general = {{{governor-general16|}}}
| governor_general = {{{governor_general16|}}}
| governor = {{{governor16|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr16|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}}
| leader = {{{leader16|}}}
| legislature = {{{legislature16|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant16|}}}
| minister_from = {{{minister_from16|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}}
| majority_leader = {{if empty|{{{majorityleader16|}}}|{{{majority_leader16|}}}}}
| majority = {{{majority16|}}}
| minister = {{{minister16|}}}
| minority_leader = {{if empty|{{{minorityleader16|}}}|{{{minority_leader16|}}}}}
| monarch = {{{monarch16|}}}
| nominator = {{{nominator16|}}}
| office = {{{office16|}}}
| order = {{{order16|}}}
| parliament = {{{parliament16|}}}
| parliamentarygroup = {{if empty|{{{parliamentarygroup16|}}}|{{{parliamentary_group16|}}}}}
| predecessor = {{{predecessor16|}}}
| preceding = {{{preceding16|}}}
| preceded = {{{preceded16|}}}
| premier = {{{premier16|}}}
| president = {{{president16|}}}
| primeminister = {{if empty|{{{primeminister16|}}}|{{{prime_minister16|}}}}}
| riding = {{{riding16|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly16|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate16|}}}
| state_house = {{{state_house16|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature16|}}}
| state_senate = {{{state_senate16|}}}
| state = {{{state16|}}}
| status = {{{status16|}}}
| subterm = {{nobold|{{{subterm16|}}}}}
| suboffice = {{{suboffice16|}}}
| succeeded = {{{succeeded16|}}}
| succeeding = {{{succeeding16|}}}
| successor = {{{successor16|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach16|}}}
| termlabel = {{if empty|{{{term_label16|}}}|{{{termlabel16|}}}|Албан тушаал хашсан}}
| termend = {{if empty|{{{termend16|}}}|{{{term_end16|}}}}}
| termstart = {{if empty|{{{termstart16|}}}|{{{term_start16|}}}}}
| term = {{{term16|}}}
| title = {{{title16|}}}
| vicegovernor = {{if empty|{{{vicegovernor16|}}}|{{{vice_governor16|}}}}}
| vicepresident = {{if empty|{{{vicepresident16|}}}|{{{vice_president16|}}}}}
| vicepremier = {{if empty|{{{vicepremier16|}}}|{{{vice_premier16|}}}}}
| viceprimeminister = {{if empty|{{{viceprimeminister16|}}}|{{{vice_prime_minister16|}}}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term16|}}}
}}}}

| data2 = {{{module0|}}}
&lt;!----------Personal data----------&gt;
| header3 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|}}}{{{restingplace|}}}{{{resting_place_coordinates|}}}{{{restingplacecoordinates|}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{other_party|}}}{{{spouse|}}}{{{spouses|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|Хувийн мэдээлэл}}
| label4 = Pronunciation
| data4 = {{{pronunciation|}}}

| label5 = Төрсөн
| data5     = {{#invoke:Separated entries|br
   |1={{#if:{{{birth_name|}}}{{{birthname|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{if empty|{{{birth_name|}}}|{{{birthname|}}}}}&lt;/span&gt;}}
   |2={{#invoke:person date|birth}}
   |3={{#if:{{{birth_place|}}}|&lt;div class=&quot;birthplace&quot;&gt;{{{birth_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label6 = Нас барсан
| data6     = {{#invoke:Separated entries|br
  |1={{#invoke:person date|death}}
  |2={{#if:{{{death_place|}}}|&lt;div class=&quot;deathplace&quot;&gt;{{{death_place|}}}&lt;/div&gt;}}
}}

| label7    = Үхлийн&amp;nbsp;{{#ifexpr: {{strfind short|
    {{{death_cause|}}}|Assassination}}
    | Manner |{{#if:{{{death_manner|}}}|төлөв|шалтгаан}} }}
| data7     = {{if empty|{{{death_manner|}}}|{{{death_cause|}}}}}

| label8 = Оршуулсан газар
| class8 = label
| data8 = {{#invoke:Separated entries|br|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}

| label9 = Иргэншил
| data9 = {{{citizenship|}}}

| label10 = Үндэстэн
| data10 = {{#switch:{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}
| {{#ifeq:{{Country2nationality|{{Find country|{{#invoke:delink|delink|{{{birth_place|}}}}}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{nationality|}}}}}}} = &lt;!-- not displayed --&gt;
| {{#ifeq:{{Find country|{{{birth_place|}}}}}|England|British}} = &lt;!-- not displayed --&gt;
| #default = {{{nationality|}}} }}

| label11 = Нам эвсэл
| data11 = {{#switch:{{{party|}}}
| =
| [[United States Democratic Party|Democrat]]
| [[Democratic Party (United States)|Democratic]]
| [[Democratic Party (United States)|Democrat]] = [[Democratic Party (United States)|Democratic]]
| [[Republican Party (United States)|Republican]]
| [[United States Republican Party]]
| [[United States Republican Party|Republican]]
| [[Republican Party (United States)|Republican Party]] = [[Republican Party (United States)|Republican]]
| [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]]
| [[Conservative Party (UK)|Conservative]] = [[Conservative Party (UK)|Conservative]]
| [[Labour Party (UK)|Labour Party]]
| [[Labour Party (UK)|Labour]] = [[Labour Party (UK)|Labour]]
| [[Conservative Party of Canada|Conservative Party]]
| [[Conservative Party of Canada|Conservative]] = [[Conservative Party of Canada|Conservative]]
| [[Liberal Party of Canada|Liberal Party]]
| [[Liberal Party of Canada|Liberal]] = [[Liberal Party of Canada|Liberal]]
| KMT
| Kuomintang
| [[KMT]]
| [[Kuomintang|KMT]]
| [[Kuomintang]]
| Kuomintang (KMT)
| [[Kuomintang]] (KMT) = [[Kuomintang]]
| DPP
| [[Democratic Progressive Party|DPP]]
| [[Democratic Progressive Party]] = [[Democratic Progressive Party]]
| #default = {{{party|}}} }}

| label12 = Бусад улс төрийн&lt;br /&gt;харьяалал
| data12 = {{if empty|{{{otherparty|}}}|{{{other_party|}}}}}

| label13 = Өндөр
| data13 = {{#if:{{{height|}}}|{{{height|}}}}}

| label14 = Хань ижил
| data14 = {{{spouse|{{{spouses|{{{spouse(s)|}}}}}}}}}

| label15 = Хамтран амьдрагч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{partner|}}}|likely=(s)|plural=ид}}
| data15 = {{{partner|}}}

| label16 = Relations
| data16 = {{{relations|}}}

| label17 = Хүүхэд
| data17 = {{{children|}}}

| label18 = Эцэг, эх
| data18 = {{#if:{{{parents|}}}|{{{parents}}}|{{#invoke:list|unbulleted|{{#if:{{{father|}}}|{{{father}}} (аав)}}|{{#if:{{{mother|}}}|{{{mother}}} (ээж)}}}}}}

| label19 = Хамаатан
| data19 = {{{relatives|}}}

| label20 = Байр
| class20 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}}
| data20 = {{{residence|}}}

| label21 = Боловсрол
| data21 = {{{education|}}}

| label22 = Төгссөн сургууль
| data22 = {{{alma_mater|}}}

| label23 = Мэргэжил
| data23 = {{{occupation|}}}

| label24 = Мэргэжил
| data24 = {{{profession|}}}

| label25 = Known for
| data25 = {{{known_for|}}}

| label26 = Цалин
| data26 = {{{salary|}}}

| label27 = Засгийн газар
| data27 = {{{cabinet|}}}

| label28 = Committees
| data28 = {{{committees|}}}

| label29 = Portfolio
| data29 = {{{portfolio|}}}

| label30 = {{#if:{{{mawards|}}}|Иргэний шагнал|Шагнал}}
| data30 = {{{awards|}}}

| label31 = {{{blank1}}}
| data31 = {{{data1|}}}

| label32 = {{{blank2}}}
| data32 = {{{data2|}}}

| label33 = {{{blank3}}}
| data33 = {{{data3|}}}

| label34 = {{{blank4}}}
| data34 = {{{data4|}}}

| label35 = {{{blank5}}}
| data35 = {{{data5|}}}

| label36 = Гарын үсэг
| data36 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|{{#if:{{{signature_size|}}}|{{{signature_size}}}|128x80px}}|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}}'s signature]]}}

| label37 = Цахим хуудас
| data37 = {{{website|}}}

| label38 = Хоч{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{nickname|}}}|likely=(s)|plural=нууд}}
| data38 = {{{nickname|}}}

| header39 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|Цэргийн алба}}

| label40 = Харьяалал
| data40 = {{{allegiance|}}}

| label41 = {{#if:{{{branch_label|}}}|{{{branch_label|}}}|Салбар}}
| data41 = {{{branch|}}}

| label42 = {{#if:{{{serviceyears_label|}}}|{{{serviceyears_label|}}}|Алба хаасан жил}}
| data42 = {{{serviceyears|}}}

| label43 = {{#if:{{{rank_label|}}}|{{{rank_label|}}}|Цол}}
| data43 = {{{rank|}}}

| label44 = {{#if:{{{unit_label|}}}|{{{unit_label|}}}|Нэгж}}
| data44 = {{{unit|}}}

| label45 = Тушаалууд
| data45 = {{{commands|}}}

| label46 = {{#if:{{{battles_label|}}}|{{{battles_label|}}}|Тулаан/дайн}}
| data46 = {{{battles|}}}

| label47 = {{#if:{{{awards|}}}|Цэргийн шагнал|Шагнал}}
| data47 = {{{mawards|}}}

| label48 = {{{military_blank1}}}
| data48 = {{{military_data1|}}}

| label49 = {{{military_blank2}}}
| data49 = {{{military_data2|}}}

| label50 = {{{military_blank3}}}
| data50 = {{{military_data3|}}}

| label51 = {{{military_blank4}}}
| data51 = {{{military_data4|}}}

| label52 = {{{military_blank5}}}
| data52 = {{{military_data5|}}}

| data53 = {{{module|}}}
| data54 = {{{module2|}}}
| data55 = {{{module3|}}}
| data56 = {{{module4|}}}
| data57 = {{{module5|}}}
| data58 = {{{footnotes|}}}
| belowstyle = border-top: 1px solid right;
| below = &lt;div&gt;{{#if:{{{date|}}}| As of {{{date}}}{{#if:{{{year|}}}|, {{{year}}}}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{source|}}}|Source: [{{{source}}}]}} 

}}{{#if:{{{pronunciation|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Biography template using pronunciation]]}}
}}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{assuming0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{suboffice0|}}}{{{subterm0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with office0]]}}
}}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with speaker]]}}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|{{#ifeq:{{{nocat|{{{demo|{{#ifeq:{{{categories|}}}|no|yes}}}}}}}}|yes||[[Category:Pages using infobox officeholder with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}}}|preview=Page using [[Template:Infobox officeholder]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| regexp1 = 1blankname[%d]* | regexp2 = 1namedata[%d]* | regexp3 = 2blankname[%d]* | regexp4 = 2namedata[%d]* | regexp5 = 3blankname[%d]* | regexp6 = 3namedata[%d]* | regexp7 = 4blankname[%d]* | regexp8 = 4namedata[%d]* | regexp9 = 5blankname[%d]* | regexp10 = 5namedata[%d]* | allegiance | alma_mater | regexp11 = alongside[%d]* | alt | regexp12 = ambassador_from[%d]* | regexp13 = appointed[%d]* | regexp14 = appointer[%d]* | regexp15 = assembly[%d]* | awards | battles | battles_label | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | regexp16 = blank[%d]* | bodyclass | branch | branch_label | cabinet | candidate | caption | categories | regexp17 = chancellor[%d]* | children | citizenship | regexp18 = co%-leader[%d]* | commands | committees | regexp19 = constituency[%d]* | regexp20 = constituency_AM[%d]* | regexp21 = constituency_MP[%d]* | regexp22 = convocation[%d]* | regexp23 = country[%d]* | regexp24 = data[%d]* | date | death_cause | death_date | death_manner | death_place | demo | regexp25 = deputy[%d]* | regexp26 = district[%d]* | education | election_date | embed | father | regexp28 = first[_]?minister[%d]* | footnotes | regexp29 = governor[%d]* | regexp30 = governor_general[%d]* | regexp31 = governor%-general[%d]* | height | honorific_prefix | honorific-prefix | honorific_suffix | honorific-suffix | image | image name | image_name_alt | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | regexp32 = jr/sr[%d]* | regexp33 = jr/sr and state[%d]* | known_for | regexp34 = leader[%d]* | regexp35 = legislature[%d]* | regexp36 = lieutenant[%d]* | regexp37 = lieutenant_governor[%d]* | mainwidth | regexp38 = majority[%d]* | regexp39 = majority_floor_leader[%d]* | regexp40 = majority_leader[%d]* | regexp41 = majorityleader[%d]* | mawards | regexp42 = military_blank[%d]* | regexp43 = military_data[%d]* | regexp44 = minister[%d]* | regexp45 = minister_from[%d]* | regexp46 = minority_floor_leader[%d]* | regexp47 = minority_leader[%d]* | regexp48 = minorityleader[%d]* | regexp49 = module[%d]* | regexp50 = monarch[%d]* | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | nickname | nocat | regexp51 = nominator[%d]* | nominee | occupation | regexp52 = office[%d]* | opponent | regexp53 = order[%d]* | otherparty | other_party | parents | regexp54 = parliament[%d]* | regexp55 = parliamentary[_]?group[%d]* | partner | party | party_election | portfolio | regexp56 = preceded[%d]* | regexp57 = preceding[%d]* | regexp58 = predecessor[%d]* | regexp59 = premier[%d]* | regexp60 = president[%d]* | regexp61 = prime[_]?minister[%d]* | regexp62 = prior_term[%d]* | profession | pronunciation | rank | rank_label | relations | relatives | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | regexp63 = riding[%d]* | runningmate | running_mate | salary | serviceyears | service_years | serviceyears_label | service_years_label | signature | signature_alt | signature_size | smallimage | smallimage_alt | source | speaker | speaker_office | spouse | spouses | regexp64 = state[%d]* | regexp65 = state_assembly[%d]* | regexp66 = state_delegate[%d]* | regexp67 = state_house[%d]* | regexp68 = state_legislature[%d]* | regexp69 = state_senate[%d]* | regexp70 = status[%d]* | regexp71 = suboffice[%d]* | regexp72 = subterm[%d]* | regexp73 = succeeded[%d]* | regexp74 = succeeding[%d]* | regexp75 = successor[%d]* | regexp76 = taoiseach[%d]* | regexp77 = term[%d]* | regexp78 = term_end[%d]* | regexp79 = term_label[%d]* | regexp80 = term_start[%d]* | regexp81 = termend[%d]* | regexp82 = termlabel[%d]* | regexp83 = termstart[%d]* | regexp84 = title[%d]* | unit | unit_label | regexp85 = vice[_]?governor[%d]* | regexp86 = vice[_]?premier[%d]* | regexp87 = vice[_]?president[%d]* | regexp88 = vice[_]?prime[_]?minister[%d]* | regexp89 = assuming[%d]* | website | width | year }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox officeholder]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox officeholder with conflicting parameters}}
| honorific prefix; honorific_prefix; honorific-prefix 
| honorific suffix; honorific_suffix; honorific-suffix 
| width; imagesize; image_size; 
| term_label; termlabel 
| term_label1; termlabel1 
| termend1; term_end1 
| termstart1; term_start1 
| term_label2; termlabel2 
| termend2; term_end2 
| termstart2; term_start2 
| term_label3; termlabel3 
| termend3; term_end3 
| termstart3; term_start3 
| term_label4; termlabel4 
| termend4; term_end4 
| termstart4; term_start4 
| term_label5; termlabel5 
| termend5; term_end5 
| termstart5; term_start5 
| term_label6; termlabel6 
| termend6; term_end6 
| termstart6; term_start6 
| term_label7; termlabel7 
| termend7; term_end7 
| termstart7; term_start7 
| term_label8; termlabel8 
| termend8; term_end8 
| termstart8; term_start8 
| term_label9; termlabel9 
| termend9; term_end9 
| termstart9; term_start9 
| term_label10; termlabel10 
| termend10; term_end10 
| termstart10; term_start10 
| term_label11; termlabel11 
| termend11; term_end11 
| termstart11; term_start11 
| term_label12; termlabel12 
| termend12; term_end12 
| termstart12; term_start12 
| term_label13; termlabel13 
| termend13; term_end13 
| termstart13; term_start13 
| term_label14; termlabel14 
| termend14; term_end14 
| termstart14; term_start14 
| term_label15; termlabel15 
| termend15; term_end15 
| termstart15; term_start15 
| term_label16; termlabel16 
| termend16; term_end16 
| termstart16; term_start16 
| birth_name; birthname 
| death_manner; death_cause 
| resting_place; restingplace 
| resting_place_coordinates; restingplacecoordinates 
| spouse; spouses; spouse(s) 
| other_party; otherparty
}}{{#invoke:Check for deprecated parameters|check
| _category = {{main other|[[Category:Pages using infobox officeholder with deprecated parameters|_VALUE_]]}}
| _remove = nationality; jr/sr and state; religion
| mainwidth = main_width 
| honorific prefix = honorific_prefix
| honorific-prefix = honorific_prefix
| honorific suffix = honorific_suffix
| honorific-suffix = honorific_suffix
| image name = image 
| smallimage = image
| width = image_size 
| imagesize = image_size
| appointed = appointer 
| firstminister = first_minister 
| majorityleader = majority_leader 
| minorityleader = minority_leader 
| parliamentarygroup = parliamentary_group 
| primeminister = prime_minister 
| runningmate = running_mate 
| termlabel = term_label 
| termend = term_end 
| termstart = term_start 
| vicegovernor = vice_governor 
| vicepresident = vice_president 
| vicepremier = vice_premier 
| viceprimeminister = vice_prime_minister 
| appointed1 = appointer1 
| firstminister1 = first_minister1 
| majorityleader1 = majority_leader1 
| minorityleader1 = minority_leader1 
| parliamentarygroup1 = parliamentary_group1 
| primeminister1 = prime_minister1 
| termlabel1 = term_label1 
| termend1 = term_end1 
| termstart1 = term_start1 
| vicegovernor1 = vice_governor1 
| vicepresident1 = vice_president1 
| vicepremier1 = vice_premier1 
| viceprimeminister1 = vice_prime_minister1 
| appointed2 = appointer2 
| firstminister2 = first_minister2 
| majorityleader2 = majority_leader2 
| minorityleader2 = minority_leader2 
| parliamentarygroup2 = parliamentary_group2 
| primeminister2 = prime_minister2 
| termlabel2 = term_label2 
| termend2 = term_end2 
| termstart2 = term_start2 
| vicegovernor2 = vice_governor2 
| vicepresident2 = vice_president2 
| vicepremier2 = vice_premier2 
| viceprimeminister2 = vice_prime_minister2 
| appointed3 = appointer3 
| firstminister3 = first_minister3 
| majorityleader3 = majority_leader3 
| minorityleader3 = minority_leader3 
| parliamentarygroup3 = parliamentary_group3 
| primeminister3 = prime_minister3 
| termlabel3 = term_label3 
| termend3 = term_end3 
| termstart3 = term_start3 
| vicegovernor3 = vice_governor3 
| vicepresident3 = vice_president3 
| vicepremier3 = vice_premier3 
| viceprimeminister3 = vice_prime_minister3 
| appointed4 = appointer4 
| firstminister4 = first_minister4 
| majorityleader4 = majority_leader4 
| minorityleader4 = minority_leader4 
| parliamentarygroup4 = parliamentary_group4 
| primeminister4 = prime_minister4 
| termlabel4 = term_label4 
| termend4 = term_end4 
| termstart4 = term_start4 
| vicegovernor4 = vice_governor4 
| vicepresident4 = vice_president4 
| vicepremier4 = vice_premier4 
| viceprimeminister4 = vice_prime_minister4 
| appointed5 = appointer5 
| firstminister5 = first_minister5 
| majorityleader5 = majority_leader5 
| minorityleader5 = minority_leader5 
| parliamentarygroup5 = parliamentary_group5 
| primeminister5 = prime_minister5 
| termlabel5 = term_label5 
| termend5 = term_end5 
| termstart5 = term_start5 
| vicegovernor5 = vice_governor5 
| vicepresident5 = vice_president5 
| vicepremier5 = vice_premier5 
| viceprimeminister5 = vice_prime_minister5 
| appointed6 = appointer6 
| firstminister6 = first_minister6 
| majorityleader6 = majority_leader6 
| minorityleader6 = minority_leader6 
| parliamentarygroup6 = parliamentary_group6 
| primeminister6 = prime_minister6 
| termlabel6 = term_label6 
| termend6 = term_end6 
| termstart6 = term_start6 
| vicegovernor6 = vice_governor6 
| vicepresident6 = vice_president6 
| vicepremier6 = vice_premier6 
| viceprimeminister6 = vice_prime_minister6 
| appointed7 = appointer7 
| firstminister7 = first_minister7 
| majorityleader7 = majority_leader7 
| minorityleader7 = minority_leader7 
| parliamentarygroup7 = parliamentary_group7 
| primeminister7 = prime_minister7 
| termlabel7 = term_label7 
| termend7 = term_end7 
| termstart7 = term_start7 
| vicegovernor7 = vice_governor7 
| vicepresident7 = vice_president7 
| vicepremier7 = vice_premier7 
| viceprimeminister7 = vice_prime_minister7 
| appointed8 = appointer8 
| firstminister8 = first_minister8 
| majorityleader8 = majority_leader8 
| minorityleader8 = minority_leader8 
| parliamentarygroup8 = parliamentary_group8 
| primeminister8 = prime_minister8 
| termlabel8 = term_label8 
| termend8 = term_end8 
| termstart8 = term_start8 
| vicegovernor8 = vice_governor8 
| vicepresident8 = vice_president8 
| vicepremier8 = vice_premier8 
| viceprimeminister8 = vice_prime_minister8 
| appointed9 = appointer9 
| firstminister9 = first_minister9 
| majorityleader9 = majority_leader9 
| minorityleader9 = minority_leader9 
| parliamentarygroup9 = parliamentary_group9 
| primeminister9 = prime_minister9 
| termlabel9 = term_label9 
| termend9 = term_end9 
| termstart9 = term_start9 
| vicegovernor9 = vice_governor9 
| vicepresident9 = vice_president9 
| vicepremier9 = vice_premier9 
| viceprimeminister9 = vice_prime_minister9 
| appointed10 = appointer10 
| firstminister10 = first_minister10 
| majorityleader10 = majority_leader10 
| minorityleader10 = minority_leader10 
| parliamentarygroup10 = parliamentary_group10 
| primeminister10 = prime_minister10 
| termlabel10 = term_label10 
| termend10 = term_end10 
| termstart10 = term_start10 
| vicegovernor10 = vice_governor10 
| vicepresident10 = vice_president10 
| vicepremier10 = vice_premier10 
| viceprimeminister10 = vice_prime_minister10 
| appointed11 = appointer11 
| firstminister11 = first_minister11 
| majorityleader11 = majority_leader11 
| minorityleader11 = minority_leader11 
| parliamentarygroup11 = parliamentary_group11 
| primeminister11 = prime_minister11 
| termlabel11 = term_label11 
| termend11 = term_end11 
| termstart11 = term_start11 
| vicegovernor11 = vice_governor11 
| vicepresident11 = vice_president11 
| vicepremier11 = vice_premier11 
| viceprimeminister11 = vice_prime_minister11 
| appointed12 = appointer12 
| firstminister12 = first_minister12 
| majorityleader12 = majority_leader12 
| minorityleader12 = minority_leader12 
| parliamentarygroup12 = parliamentary_group12 
| primeminister12 = prime_minister12 
| termlabel12 = term_label12 
| termend12 = term_end12 
| termstart12 = term_start12 
| vicegovernor12 = vice_governor12 
| vicepresident12 = vice_president12 
| vicepremier12 = vice_premier12 
| viceprimeminister12 = vice_prime_minister12 
| appointed13 = appointer13 
| firstminister13 = first_minister13 
| majorityleader13 = majority_leader13 
| minorityleader13 = minority_leader13 
| parliamentarygroup13 = parliamentary_group13 
| primeminister13 = prime_minister13 
| termlabel13 = term_label13 
| termend13 = term_end13 
| termstart13 = term_start13 
| vicegovernor13 = vice_governor13 
| vicepresident13 = vice_president13 
| vicepremier13 = vice_premier13 
| viceprimeminister13 = vice_prime_minister13 
| appointed14 = appointer14 
| firstminister14 = first_minister14 
| majorityleader14 = majority_leader14 
| minorityleader14 = minority_leader14 
| parliamentarygroup14 = parliamentary_group14 
| primeminister14 = prime_minister14 
| termlabel14 = term_label14 
| termend14 = term_end14 
| termstart14 = term_start14 
| vicegovernor14 = vice_governor14 
| vicepresident14 = vice_president14 
| vicepremier14 = vice_premier14 
| viceprimeminister14 = vice_prime_minister14 
| appointed15 = appointer15 
| firstminister15 = first_minister15 
| majorityleader15 = majority_leader15 
| minorityleader15 = minority_leader15 
| parliamentarygroup15 = parliamentary_group15 
| primeminister15 = prime_minister15 
| termlabel15 = term_label15 
| termend15 = term_end15 
| termstart15 = term_start15 
| vicegovernor15 = vice_governor15 
| vicepresident15 = vice_president15 
| vicepremier15 = vice_premier15 
| viceprimeminister15 = vice_prime_minister15 
| appointed16 = appointer16 
| firstminister16 = first_minister16 
| majorityleader16 = majority_leader16 
| minorityleader16 = minority_leader16 
| parliamentarygroup16 = parliamentary_group16 
| primeminister16 = prime_minister16 
| termlabel16 = term_label16 
| termend16 = term_end16 
| termstart16 = term_start16 
| vicegovernor16 = vice_governor16 
| vicepresident16 = vice_president16 
| vicepremier16 = vice_premier16 
| viceprimeminister16 = vice_prime_minister16 
| birthname = birth_name 
| death_manner = death_cause 
| restingplace = resting_place 
| restingplacecoordinates = resting_place_coordinates 
| otherparty = other_party
| spouses = spouse 
| spouse(s) = spouse
| serviceyears_label = service_years_label 
| serviceyears = service_years 
}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q10do4nqo0h0gxv6ab8sskebk7cowrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс албан тушаалтан/алба</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18090</id>
    <revision>
      <id>866436</id>
      <parentid>853016</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:23:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19040" sha1="1r0so7atey74mkhyrsbg7l3gvqp2sml" xml:space="preserve">{{#if:{{{speaker|}}}{{{state_legislature|}}}{{{state_assembly|}}}{{{speaker_office|}}}{{{state_delegate|}}}{{{state_house|}}}{{{prior_term|}}}{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}{{{termstart|}}}{{{election_date|}}}{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}{{{jr/sr|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{state|}}}{{{jr/sr and state|}}}{{{state_senate|}}}{{{district|}}}{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}{{{order|}}}{{{office|}}}{{{title|}}}{{{country|}}}{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}{{{parliament|}}}{{{assembly|}}}{{{constituency_|}}}{{{riding|}}}{{{term|}}}{{{termend|}}}{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}
|{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes|decat=yes
| headerstyle = background:{{{color|lavender}}};line-height:normal;padding:0.2em;
| datastyle = border-bottom:none

&lt;!--------Speaker of the House---------&gt;
| header1 = {{#if:{{{speaker|}}}|
{{{speaker}}} {{#if:{{{state_legislature|}}}
  |[[Speaker of the {{{state_legislature}}} Legislature]]
  |{{#if:{{{state_assembly|}}}
     |[[Speaker of the {{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Nevada||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|New Jersey|General|State}}}} Assembly]]
     |{{#if:{{{speaker_office|}}}|{{{speaker_office}}}|[[Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|United States}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}|Speaker of the {{#if:{{{state_delegate|}}} |{{{state_delegate}}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|U.S.}}}} House of {{#if:{{{state_delegate|}}}|Delegates|Representatives}}]]}}
   }}
 }}{{#if:{{{prior_term|}}}|
&lt;br /&gt;{{{prior_term}}}}}
}}

&lt;!--------Office---------&gt;
| header2 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|
{{#if:{{{party_election|}}}{{{party|}}}
  |{{#if:{{{party_election|}}}|{{{party_election}}}|{{{party}}}}} {{#if:{{{nominee|}}}|nominee for&lt;br /&gt;{{{nominee}}}|candidate for&lt;br /&gt;{{{candidate}}}}}
  |{{#if:{{{nominee|}}}|Nominee for&lt;br /&gt;{{{nominee}}}|Candidate for&lt;br /&gt;{{{candidate}}}}}
}} }}

| data3 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|
{{#if:{{{termstart|}}}{{{election_date|}}} | &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;'''Election date'''&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;{{#if:{{{election_date|}}}|{{{election_date}}}|{{{termstart}}}}}
}} }}

| header4 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}||
{{#if:{{{jr/sr|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон&lt;br /&gt;[[АНУ-ын Сенат|&lt;!--Changed code to eliminate &quot;Junior/Senior&quot; distinction for U.S. Senators per [[Template talk:Infobox Officeholder/Archive 9#Senior/Junior U.S. Senators]]{{{jr/sr}}}--&gt;АНУ-ын сенатч{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}}]]
}} }}

| header5 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}||
{{{jr/sr and state|}}}
}}

| header6 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}||
{{#if:{{{state_senate|}}}|{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон&lt;br /&gt;}}&lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{state_senate}}} Мужийн Сенат|{{{state_senate}}} Сенатын]]&lt;/span&gt;{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон-}} гишүүн {{#if:{{{prior_term|}}}|
&lt;br /&gt;{{{prior_term}}}}}
}} }}

| header7 = {{#if:{{{majority_leader|}}}{{{minority_floor_leader|}}}{{{minority_leader|}}}{{{majority_floor_leader|}}}||
{{#if:{{{state_legislature|}}}|Member{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|-elect}} of the &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{state_legislature}}} Legislature]]&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;from the {{{district}}} district
}} }}

| header8 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}||
{{#if:{{{order|}}} 
|{{{order}}}{{#if:{{{office|}}} |&amp;#32;[[{{{office}}}]]}}{{#if:{{{state|}}} |&amp;#32;[[{{{state}}}]]}}{{#if:{{{title|}}} |&amp;#32;{{{title}}}}}
|{{{office|}}}
}} }}

| header9 = {{#if:{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}||
{{#if:{{{order|}}} 
||{{{title|}}}
}} }}

&lt;!--------Ambassador---------&gt;
| header10 = {{#if:{{both|{{{ambassador_from|}}}{{{minister_from|}}}|{{{country|}}}}}
  |{{#if:{{{order|}}}|{{{order}}}}} {{#if:{{{minister_from|}}}
    |[[{{{minister_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{minister_from}}} Minister to &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}&lt;/span&gt;]]
    |[[{{{ambassador_from}}} Ambassador to {{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}|{{{ambassador_from}}} Ambassador to &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{CountryPrefixThe|{{{country}}}}}&lt;/span&gt;]]
    }} [[Category:Pages using infobox officeholder with ambassador from or minister from]]
}}

&lt;!--------MP---------&gt;
| header11 = {{#if:{{{constituency_AM|}}}{{{constituency_MP|}}}|{{#ifeq:{{Title disambig text|{{{constituency_MP|}}}}}|UK Parliament constituency
 |{{{constituency_MP|}}}
 |{{#if:{{#switch:{{{parliament|}}} |United Kingdom|UK| = {{Linkless exists|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}} (UK Parliament constituency)}} }}
  |{{#ifeq:{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}|wikilinks=target}}
   |{{Constlk|{{#invoke:delink|delink|{{{constituency_MP|}}}}}}}
   |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}}
  |{{{constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}}}}}}}
}} тойргоос сонгогдсон&lt;br/&gt;{{#switch:{{{parliament|}}}
 |Australian = &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[Австралийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Австралийн Парламентын]]&lt;/span&gt; гишүүн
 |European = [[Member of the European&amp;nbsp;Parliament]]
 |Scottish = [[Member of the Scottish&amp;nbsp;Parliament]]
 |Sri Lanka|Sri Lankan = [[Member of Parliament (Sri Lanka)|Member of Parliament]]
 |United Kingdom|UK = [[Member of Parliament (United Kingdom)|Member of Parliament]]
 |#default = {{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{assembly}}} Assembly]]&lt;/span&gt;|Assembly Member}}|Member of {{#if:{{{parliament|}}}|the &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{parliament}}} Parliament]]&lt;/span&gt;|Parliament}}}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}|
&lt;div style=&quot;font-weight:normal;&quot;&gt;{{{prior_term}}}&lt;/div&gt;}}
}}
| header12 = {{#if:{{{riding|}}}|{{{riding}}} тойргоос сонгогдсон&lt;br /&gt;{{#if:{{{constituency_AM|}}}|{{#if:{{{assembly|}}}|Member of the &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{assembly}}} Assembly]]&lt;/span&gt;|Assembly Member}}|
{{#switch:{{{parliament|}}}
 |Canadian = [[Парламентын гишүүн (Канад)|Парламентын гишүүн]]
 |#default = {{#if:{{{parliament|}}}|&lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{parliament}}} парламент]]ын&lt;/span&gt;|парламентын}} гишүүн}}}}
}}

&lt;!--------Majority Leader (State Senate)---------&gt;
| header13 = {{#if:{{{majority_leader|}}}|{{{majority_leader}}} {{#if:{{{state_senate|}}}|[[Majority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]|[[United States Senate Majority Leader]]}}
}}

&lt;!--------Majority Floor Leader (State Senate)---------&gt;
| header14 = {{#if:{{{majority_floor_leader|}}}|{{{majority_floor_leader}}} [[Majority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]
}}

&lt;!--------Minority Leader (State Senate)---------&gt;
| header15 = {{#if:{{{minority_leader|}}}|{{{minority_leader}}} [[Minority Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]
}}

&lt;!--------Minority Floor Leader (State Senate)---------&gt;
| header16 = {{#if:{{{minority_floor_leader|}}}|{{{minority_floor_leader}}} [[Minority Floor Leader of the {{{state_senate}}} Senate]]
}}

&lt;!--------Congressman---------&gt;
| header17 = {{#if:{{{state_legislature|}}}{{{state_senate|}}}{{{jr/sr|}}}{{{jr/sr and state|}}}||
{{#if:{{#if:{{{state|}}}|{{{constituency|}}}}}{{{district|}}}{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state_assembly|}}}
  |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос сонгогдсон&lt;br /&gt;|{{#if:{{{state_house|}}}|{{{constituency|}}}&lt;br /&gt;}}}}
  &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{{state_assembly|}}} {{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Невада||{{#ifeq:{{{state_assembly|}}}|Нью-Жерси|Ерөнхий|Мужийн}}}} Ассемлей]]н&lt;/span&gt; {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон}} гишүүн
  |{{#if:{{{district|}}}|{{{district}}} тойргоос&lt;br /&gt;|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}-аас&lt;br /&gt;|{{#if:{{{state_house|}}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас{{#if:{{{constituency|}}}|, {{{constituency}}}|}}&lt;br /&gt;|{{{constituency|}}}&lt;br /&gt;}}|{{#if:{{{state|}}}|{{{state}}} мужаас сонгогдсон&lt;br /&gt;}}}}}}}}
  &lt;span style=&quot;display: inline-block;&quot;&gt;[[{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|Америкийн Нэгдсэн Улсын}}}} {{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим}}|{{#if:{{{state_house|}}} |{{{state_house}}}|{{#if:{{{state_delegate|}}}|{{{state_delegate}}}|АНУ-ын}}}}&amp;#32;{{#if:{{{state_delegate|}}}|Төлөөлөгчдийн&amp;#32;Танхим|{{#if:{{{state_house|}}}| }}Төлөөлөгчдийн&amp;#32;Танхим}}]]ын&lt;/span&gt; {{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|сонгогдсон|гишүүн}}}} {{#if:{{{prior_term|}}}|
&lt;br /&gt;{{{prior_term}}}}}
}}
}}

&lt;!--------Convocation---------&gt;
| header18 = {{#if:{{{convocation|}}}|{{{convocation}}}}}

&lt;!--------Term---------&gt;
| data19 = {{#if:{{{termend|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}|
{{#if:{{{status|}}}
  | &lt;div style=&quot;width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}&quot;&gt;'''{{{status}}}'''&lt;/div&gt;|}}|
}}

| data20 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}
  | &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;'''Assuming office'''&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;{{{termstart}}}{{#if:{{{term|}}}{{{termend|}}}|[[Category:Pages using infobox officeholder with succeeding and term or termend]]}}
  | {{#if: {{{term|}}} | &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;{{{term}}} }}
}} }}

| data21 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}
  | 
  |{{#if:{{{termstart|}}}
      | {{#if:{{{termend|}}}
         |&lt;!--then: term has start and end:--&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;'''{{{termlabel|Албан тушаал хашсан}}}'''&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;{{en dash range|{{{termstart}}}|{{{termend}}}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|&lt;div style=&quot;line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em&quot;&gt;{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч|Co-leading}}:&amp;#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}&lt;/div&gt;}}
         |{{#if:{{{status|}}}|&lt;div style=&quot;width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}&quot;&gt;'''{{{status}}}'''&lt;/div&gt;|&lt;!--else: term is ongoing--&gt;&lt;div style=&quot;width:100%; margin:0; background-color: {{{color|lavender}}}&quot;&gt;'''Одоо хашиж буй'''&lt;/div&gt;}}
         }}
    }}
}} }}

| data22 = {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}
  | 
  |{{#if:{{{termstart|}}}
      |{{#if:{{{termend|}}}
|&lt;!--then nothing else; term has ended--&gt;
|&lt;!--else term is ongoing:--&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;'''{{#if:{{{termlabel|}}}|{{#invoke:String|replace|source={{{termlabel}}}|Албан тушаал хашсан|Албан тушаалаа авсан}}|Албан тушаалаа авсан}}'''&lt;/span&gt;&amp;#32;&lt;br /&gt;{{{termstart}}}{{#if:{{{alongside|}}}{{{co-leader|}}}|&lt;div style=&quot;line-height:normal; padding-top:0.2em; padding-bottom:0.1em&quot;&gt;{{#if:{{{alongside|}}}|Хамтрагч:|Хамтран удирдагч:}}&amp;#32;{{#if:{{{alongside|}}}|{{{alongside}}}|{{{co-leader}}}}}&lt;/div&gt;}}
       }}
   }}
}} }}

}} }}&lt;!-- 
  end infobox1 / start infobox2
--&gt;{{#if:{{{monarch|}}}{{{president|}}}{{{governor-general|}}}{{{governor_general|}}}{{{primeminister|}}}{{{chancellor|}}}{{{minister|}}}{{{taoiseach|}}}{{{firstminister|}}}{{{chiefminister|}}}{{{premier|}}}{{{governor|}}}{{{lieutenant_governor|}}}{{{vicepresident|}}}{{{vicegovernor|}}}{{{viceprimeminister|}}}{{{vicepremier|}}}{{{deputy|}}}{{{leader|}}}{{{lieutenant|}}}{{{nominator|}}}{{{appointer|}}}{{{opponent|}}}{{{incumbent|}}}{{{succeeding|}}}{{{assuming|}}}{{{preceding|}}}{{{predecessor|}}}{{{preceded|}}}{{{successor|}}}{{{succeeded|}}}{{{parliamentarygroup|}}}{{{constituency|}}}{{{majority|}}}{{{suboffice|}}}{{{1namedata|}}}{{{2namedata|}}}{{{3namedata|}}}{{{4namedata|}}}{{{5namedata|}}}{{{runningmate|}}}|
{{#invoke:инфобокс|infoboxTemplate|child=yes
| labelstyle = text-align:left

| label1 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Нэр дэвшүүлэгч&lt;/span&gt;
| data1 = {{{nominator|}}}

| label2 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Томилогч&lt;/span&gt;
| data2 = {{{appointer|}}}

&lt;!--------President, Prime Minister, Governor---------&gt;
| label3 = Хаан
| data3 = {{{monarch|}}}

| label4 = Ерөнхийлөгч
| data4 = {{{president|}}}

| label5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor_general}}}}}||ид}}|Амбан захирагч{{#if:{{detect singular|{{{governor-general}}}}}||ид}}}}
| data5 = {{#if:{{{governor_general|}}}|{{{governor_general}}}|{{{governor-general|}}}}}

| label6 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Ерөнхий сайд&lt;/span&gt;
| data6 = {{{primeminister|}}}

| label7 = Канцлер
| data7 = {{{chancellor|}}}

| label8 = Minister
| data8 = {{{minister|}}}

| label9 = Таоисэч
| data9 = {{{taoiseach|}}}

| label10 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;First Minister&lt;/span&gt;
| data10 = {{{firstminister|}}}

| label11 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Chief Minister&lt;/span&gt;
| data11 = {{{chiefminister|}}}

| label12 = Ерөнхий сайд
| data12 = {{{premier|}}}

| label13 = Засаг дарга
| data13 = {{{governor|}}}

| label14 = Lieutenant Governor
| data14 = {{{lieutenant_governor|}}}

&lt;!--------Vice president/s, Vice Prime Minister/s, Deputy/ies, Lieutenant/s---------&gt;
| label15 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{#if:{{{vicepresident|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice President]]|Дэд ерөнхийлөгч}}|Дэд ерөнхийлөгч}}&lt;/span&gt;
| data15 = {{{vicepresident|}}}

| label16 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{#if:{{{vicegovernor|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Governor]]|Vice Governor}}|Vice Governor}}&lt;/span&gt;
| data16 = {{{vicegovernor|}}}

| label17 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{#if:{{{viceprimeminister|}}}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice PM]]|Vice [[Prime Minister|PM]]}}&lt;/span&gt;
| data17 = {{{viceprimeminister|}}}

| label18 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;{{#if:{{{vicepremier|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Vice|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Vice {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Vice Premier]]|Vice Premier}}|Vice Premier}}&lt;/span&gt;
| data18 = {{{vicepremier|}}}

| label19 = {{#if:{{{deputy|}}}|{{#ifeq:{{Linkless exists|Шадар сайд {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}|{{#ifeq:{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#ifeq:Deputy|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}||Шадар сайд
{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}}}|{{#invoke:Redirect|main|fulltext=1|{{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||{{#if:{{#invoke:Disambiguation|isDisambiguationPage|Deputy {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}}}||true}} }}|[[Шадар сайд {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Шадар сайд]]|Шадар сайд}}|Шадар сайд}}
| data19 = {{{deputy|}}}

| label20 = Удирдагч
| data20 = {{{leader|}}}

| label21 = {{#if:{{{office|}}}|[[Lieutenant {{#invoke:delink|delink|{{{office}}}|wikilinks=target}}|Lieutenant]]|Lieutenant}}
| data21 = {{{lieutenant|}}}

| label22 = {{nowrap|{{{subterm|}}}}}
| data22 = {{{suboffice|}}}

&lt;!--------Blank fields---------&gt;
| label23 = {{{1blankname|}}}
| data23 = {{{1namedata|}}}

| label24 = {{{2blankname|}}}
| data24 = {{{2namedata|}}}

| label25 = {{{3blankname|}}}
| data25 = {{{3namedata|}}}

| label26 = {{{4blankname|}}}
| data26 = {{{4namedata|}}}

| label27 = {{{5blankname|}}}
| data27 = {{{5namedata|}}}

&lt;!--------Predecessor/successor---------&gt;
| label28 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Running mate&lt;/span&gt;
| data28 = {{{runningmate|}}}

| label29 = Opponent{{#invoke:Detect singular|pluralize|{{{opponent|}}}|likely=(s)|plural=s}}
| data29 = {{{opponent|}}}

| label30 = Одоо хашиж буй
| data30 = {{{incumbent|}}}

| label31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|Succeeding|Preceding}}
| data31 = {{#if:{{{succeeding|}}}|{{{succeeding|}}}|{{{preceding|}}}}}

| label32 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Өмнөх&lt;/span&gt;
| data32 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#if:{{{predecessor|}}}|{{{predecessor}}}|{{{preceded|}}}}}}}

| label33 = &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;Дараах&lt;/span&gt;
| data33 = {{#if:{{{succeeding|}}}||{{#switch:{{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}}
| Одоо хашиж буй
| '''Одоо хашиж буй'''
| ''Одоо хашиж буй''
| [[Одоо хашиж буй]]
| одоо хашиж буй
| '''одоо хашиж буй'''
| ''одоо хашиж буй''
| [[одоо хашиж буй]] =
| #default = {{#if:{{{successor|}}}|{{{successor}}}|{{{succeeded|}}}}}
}}}}
&lt;!--------Constituency/Majority---------&gt;
| label34 = [[Парламентын бүлэг]]
| data34 = {{{parliamentarygroup|}}}

| label35 = Сонгуулийн тойрог
| data35 = {{#if:{{{state_house|}}}||{{{constituency|}}}}}

| label36 = Олонх
| data36 = {{{majority|}}}
}} }}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1r0so7atey74mkhyrsbg7l3gvqp2sml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>866387</id>
      <parentid>866215</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zelmepedia</username>
        <id>105080</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23174" sha1="1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>1ltnks9ogtlj17uqzts46c8a6pyps48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Хувьсгалт Нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20254</id>
    <redirect title="Монгол Ардын Нам" />
    <revision>
      <id>866491</id>
      <parentid>152508</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="fa84qqn4mwpmxmfh366ytn5iei9c5kl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Монгол Ардын Нам]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>fa84qqn4mwpmxmfh366ytn5iei9c5kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Союз-39</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21974</id>
    <revision>
      <id>866468</id>
      <parentid>818910</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4432" sha1="49omobk14wwzd0qljk5c9k0740nr8o1" xml:space="preserve">{{Инфобокс сансрын нислэг |
  mission_name         = Союз-39 |
  insignia        = Soyuz39 patch.png |
  sign         = Памир |
  crew_members = 2 |
  launch       = 1981 оны 3 сарын 22&lt;br&gt;14:58:55 [[Гринвичийн цаг|UTC]]&lt;br&gt;[[Гагарины хөөрөх тавцан]]|
  landing      = March 30, 1981&lt;br&gt;11:40:58 UTC&lt;br&gt;[[Жезказган]]аас зүүн өмнө зүгт 175 км |
  duration     = 7 өдөр/20:42:03 |
  orbits       = 124|
  next         = [[Зураг:Soyuz40 patch2.png|35px]][[Союз-40]]|
  previous     = [[Союз Т-4]]
 |}}
'''Союз-39''' —  нь жолоодлогот сансрын хөлөг юм.

== Сансрын нислэгийн багийн бүрэлдэхүүн ==
* {{flagicon|ЗХУ}} командлагч — [[Владимир Жанибеков]]
* {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]

== Сансрын нислэгийн нөөц багийн бүрэлдэхүүн ==
* {{flagicon|ЗХУ}} — [[Владимир Афанасьевич Ляхов|Владимир Ляхов]]
* {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} — [[Майдаржавын Ганзориг]]

[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]-[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголын]] хамтарсан сансрын нислэг. 1981 оны 3-р сарын 22-нд хөөрч 1981 оны 3-р сарын 30-ны 11:40 минутанд газарджээ.
[[Владимир Жанибеков|Владимир Александрович Жанибеков]] хөлгийн ахмадаар, харин [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] туслах сансрын нисэгчээр нисчээ.
Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа нь Монгол улсаас сансарт ниссэн анхны, Азийн хоёрдахь сансрын нисгэгч юм. В.Жанибеков, Ж.Гүррагчаа нар сансарт 7 хоног, 20 цаг 42 минутыг өнгөрүүлж, дэлхийг 124 удаа тойрсны дараа эх дэлхийдээ амжилттай газардсан юм. Ж.Гүррагчаа Сансарт ниссэн дэлхийн 101 дэх хүн юм. 1978 оноос тэрээр ЗХУ-д Юрий Гагарины нэрэмжит Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх сургалтын төвд Союз хөлгийн нисгэгчээр [[Майдаржавын Ганзориг|М.Ганзоригийн]] хамтаар бэлтгэгдэж эхэлсэн байна. Ийнхүү удалгүй Ж.Гүррагчаа сонгогдож Союз-39 хөлгөөр Зөвлөлтийн баатар Владимир Александрович Джанибековтай хамт нисэхээр болжээ. 1981 оны 3-р сарын 23-нд [[Владимир Ковалёнок]] ахлагчтай Салют-6-Т-4 сансрын станцтай холбогджээ.

== Нислэгийн хөтөлбөр ==
Зөвлөлт-Монголын багийнхан шинжлэх ухааны хөтөлбөрөө бүрэн гүйцэд биелүүлж 25 туршилт сансарт амжилттай хийжээ. Цогцоор нь тэдгээр туршилтуудыг “Эрдэм” гэж нэрлэсэн байдаг. Тэдний ажил Монгол улсын газар тариалангийн талбайн газар зүйн зураглал хийхэд болон тэдгээрийн бүтээмжийг урьдчилан тогтооход чухал ач холбогдолтой болсон байна. Мөн анх удаа Монгол улсын нутаг дэвсгэрийн цэнгэг усны нөөцийг данслах зорилгоор Монголын уулархаг нутгийн мөсжилтийн зургийг авч, судалгаа явуулсан байдаг.

[[Ангилал:Союз сансрын нислэг]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нислэг]]
[[Ангилал:Монголын сансрын нислэг]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:1981 оны сансрын нислэг]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>49omobk14wwzd0qljk5c9k0740nr8o1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>866492</id>
      <parentid>866203</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>866455</id>
      <parentid>866201</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24364" sha1="mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэт үйлдвэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26479</id>
    <revision>
      <id>866467</id>
      <parentid>847363</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41544" sha1="mo6xj0i6teshke2qy4rokjpliqwyrbo" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани|company_name=&quot;Эрдэнэт үйлдвэр&quot; ТӨҮГ|company_logo=Эрдэнэт үйлдвэр ТӨҮГ logo.png|industry=[[Уул уурхайн олборлолт]], [[Аж үйлдвэр]]|foundation={{start date and age|df=yes|1978}} БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын 1973 оны 11 дүгээр сарын 22-ны өдрийн хэлэлцээрийн дагуу байгуулагдаж, 1978 оны 12 дугаар сарын 14-нөөс үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн|location_city=[[Эрдэнэт хот]], [[Орхон аймаг]]|location_country=[[Монгол Улс]]|key_people=Г.Ёндон&lt;br&gt;(Ерөнхий захирал)|products=[[Зэс, Молибденын баяжмал]]|num_employees=+6900|website={{URL|www.erdenetmc.mn}}}}

'''“Эрдэнэт үйлдвэр&quot; ТӨҮГ нь''' [[Эрдэнэтийн Овоо уул|Эрдэнэтийн-Овоо]] ордод хүдрийн олборлолт, боловсруулалтын үйл ажиллагаа явуулж, зэс, молибденын баяжмал үйлдвэрлэн, дэлхийн зах зээлд борлуулдаг 100 хувь төрийн өмчит аж ахуйн нэгж юм.

== Ерөнхий мэдээлэл ==
Эрдэнэт үйлдвэр нь Ази тивд орших Монгол Улсын төв хэсэгт, Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод байрладаг. Эрдэнэтийн-Овоо зэс, молибденын орд газар нь Улаанбаатар хотоос баруун хойд зүгт 340 км, Дархан хотоос баруун зүгт 180 км, Булган аймгийн төвөөс зүүн хойд зүгт 60 км, мөн Оросын Холбооны Улсын хилээс 140 км-т оршдог. 

&quot;Эрдэнэт үйлдвэр&quot; ТӨҮГ нь зэс, молибденын хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр бөгөөд 2024 онд 41.0 сая тонн хүдэр олборлон, 38.0 сая тонн хүдэр боловсруулж, 568.2 мянган тонн зэсийн баяжмал, 5,498.4 тонн молибденын баяжмал үйлдвэрлэсэн.

Эрдэнэтийн-Овоо ордыг анх 1963 онд [[Чех]], Монголын геологичид нээж, уг орд газарт урьдчилсан хайгуулын ажлыг гүйцэтгэсэн бөгөөд үргэлжлүүлэн Зөвлөлтийн геологичид орд газрын нарийвчилсан хайгуулыг богино хугацаанд хийж дуусгасан.

1972 онд Эрдэнэтийн-Овоо зэс, молибденын ордыг эзэмших Техник, эдийн засгийн үндэслэл /ТЭЗҮ/ батлагдсан бөгөөд 1973 онд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хооронд түүхэн хоёр хэлэлцээр байгуулагдсаны эхнийх нь Эрдэнэтийн-Овоо ордыг ашиглах тухай байсан бол удаах хэлэлцээрээр нь 50:50 хувийн эзэмшилтэй, уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийг байгуулж, дүрмийг нь баталсан.

1974-1978 онд их бүтээн байгуулалт өрнөж, нэн түрүүнд шаардлагатай үндсэн үйл ажиллагааны болон дэд бүтцийн 35 барилга байгууламж, обьектыг барьсны дотор Баяжуулах үйлдвэрийн жилдээ 4 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай эхний ээлжийг ашиглалтад оруулж, анхны баяжмалаа 1978 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр экспортод ачуулснаар “Эрдэнэт” үйлдвэрийн үйл ажиллагаа эхэлсэн түүхтэй.

XX зууны манлай бүтээн байгуулалт болох “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын өнгөрсөн цаг хугацааны түүхийг маш товчоор дүгнэвэл: Эрдэнэт үйлдвэр нь Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулан, үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа төдийгүй уул уурхай дагасан, иж бүрэн дэд бүтэц бүхий Эрдэнэт хотыг цогцоор нь бүтээн босгосон хариуцлагатай уул уурхайн томоохон төслийн сонгодог жишиг, загвар болсон юм.

&quot;Эрдэнэт” үйлдвэр нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын 1991 оны хэлэлцээрийн дагуу 51:49 хувийн эзэмшилтэй хамтарсан үйлдвэр, 2003 оны хэлэлцээрийн дагуу хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани /ХХК/-ийн хэлбэрээр ажиллаж байгаад 2016 оны 06 дугаар сард ОХУ-ын “Ростех” корпорац өөрийн эзэмшлийн 49 хувийг худалдсанаар Монгол Улсын Засгийн газар 51 хувийг, “Монголиан коппер корпорейшн” ХХК 49 хувийг эзэмшиж байв.

УИХ-ын 2017 оны 02 дугаар сарын 10-ны өдрийн 23 дугаар тогтоолыг үндэслэн Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдрийн 102 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийг “Эрдэнэт үйлдвэр” төрийн өмчит үйлдвэрийн газар /ТӨҮГ/ болгон өөрчлөн байгуулж, дүрмийг баталснаар өнөөг хүртэл 100 хувь төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын статустай ажиллаж байна.

Засгийн газрын 2022 оны 225 дугаар тогтоол, “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн 2022 оны 25 дугаар тогтоолын дагуу “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн Зэс, металлын группийн бүрэлдэхүүнд ажиллаж байна.

== Алсын хараа ==
ДЭЛХИЙН ЖИШИГ, МОНГОЛЫН БАХАРХАЛ

== Эрхэм зорилго ==
БИД, ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖИЛ, ХАРИУЦЛАГАТАЙ УУЛ УУРХАЙГ ЭРХЭМЛЭН ҮНДЭСНИЙ БАЯЛГИЙГ БҮТЭЭНЭ.

== Үнэт зүйлс ==

* Аюулгүй байдал ба эрүүл мэнд: Бид ажилтан бүрийн аюулгүй байдлыг хангаж, эрүүл мэндийг эрхэмлэнэ.
* Ёс зүй, хариуцлага: Бид бие биеэ хүндэтгэн, үнэнч шударга, хариуцлагатай, ёс зүйтэй ажиллана.
* Байгаль орчин: Бид байгаль орчны тэнцвэрийг хадгалан, ногоон хөгжлийг дэмжинэ.
* Хамтын хүч: Бид хамтын шийдвэр гаргаж, багийн гишүүн бүрийн оролцоотойгоор ажлыг үр бүтээлтэй, цаг хугацаанд нь гүйцэтгэнэ.
* Инновац: Бид шинэ санаачилгыг хөгжүүлж, шинэлэг арга барилаар үнэ цэнийг бий болгоно.

== Удирдлага ==
“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Ерөнхий захирлаар Г.Ёндон, Ерөнхий инженерээр Т.Батмөнх нар ажиллаж байна.

==Үйл ажиллагаа==
“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийг олборлон боловсруулж, зэс, молибденын баяжмал үйлдвэрлэн, дэлхийн зах зээлд борлуулдаг бөгөөд зэс, молибденын хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тооцогддог үйлдвэр юм.

”Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Ил уурхай, Баяжуулах үйлдвэр, Авто тээврийн цех, Засвар, механикийн завод гэсэн үндсэн дөрвөн цех болон Геологи, хайгуулын экспедици, Дулааны цахилгаан станц, Ган бөөрөнцгийн цех, Тээвэр, ложисткийн төв, Цахилгаан цех, Ус хангамжийн цех зэрэг үйлдвэрлэлийн туслах, дэмжих чиглэлийн 10 гаруй цех, нэгжүүдтэй. Мөн нийгмийн цехүүдээр дамжуулан ажилтнуудын нийгмийн хамгааллын асуудал, эрүүл мэнд, боловсрол, соёл, урлаг, спорт, амралт, чөлөөт цаг зэрэг нийгмийн хариуцлагын олон талт үйл ажиллагаа явуулж байна.

== Түүхэн товчоон ==
'''1978 он'''

“Эрдэнэт” үйлдвэрийн эхний ээлж жилд 4 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтайгаар ашиглалтад орж, анхны баяжмалаа ачуулав.

'''1980-1983 он'''

Эдгээр он жилүүдэд 2, 3, 4-р ээлжийг ашиглалтад оруулснаар 1983 онд жилдээ 16 сая тонн хүдэр боловсруулах анхны төслийн хүчин чадлыг бүрэн эзэмшсэн тул Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийн иж бүрэн цогцолборыг ашиглалтад хүлээн авах, хүлээлгэж өгөх тухай хоёр улсын Засгийн газрын актад гарын үсэг зурах ёслол Эрдэнэт хотод болов.

'''1991 он'''

БНМАУ, ЗСБНХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр хамтарсан үйлдвэрийн дүрмийн сангийн харьцааг 51:49 болгов.

'''1993 он'''

“Эрдэнэт” үйлдвэрийн зэсийн баяжмал олон улсын чанарын цом, сертификат хүртсэн бөгөөд бүтээгдэхүүнээ Япон, БНСУ, БНХАУ, Европын зарим улсад нийлүүлдэг болов.

'''2003 он'''

Монгол Улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар хооронд байгуулсан хэлэлцээрээр “Эрдэнэт” үйлдвэрийг Монгол-Оросын “Эрдэнэт үйлдвэр” хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани /ХХК/ болгон өөрчлөн байгуулсан.

'''2011 он'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК нь Европын Бизнес Ассамблей олон улсын байгууллагаас “Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж” цом, өргөмжлөлийг Ази тивээс анх удаа хүртэв.

'''2013 он'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 35 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнав.

'''2016 он'''

ОХУ-ын Ростех улсын корпорац өөрийн эзэмшиж байсан 49 хувийг Монгол Улсын хувийн хэвшлийн компанид худалдсанаар “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК 100 хувь Монгол Улсын үндэсний аж ахуйн нэгж болов.

'''2018 он'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 40 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Д.Сүхбаатарын одонгоор шагнав.

'''2019 он'''

Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 06-ны өдрийн 91 дүгээр тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК, “Монголросцветмет” ХХК-д ... 6 сарын хугацаагаар онцгой дэглэм тогтоосон. Онцгой дэглэмийн хугацааг УИХ-ын 2019 оны 09 дүгээр сарын 13-ны өдрийн 74 дүгээр болон Засгийн газрын 2020 оны 04 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 127 дугаар тогтоолоор тус бүр 6 сарын хугацаагаар 2 удаа сунгаж байсан.

Монгол Улсын Засгийн газрын 2019 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдрийн 102 дугаар тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийг 100 хувь төрийн өмчийн “Эрдэнэт үйлдвэр” төрийн өмчит үйлдвэрийн газар /ТӨҮГ/ болгон өөрчлөн байгуулав.

2019 оны 06 дугаар сард Монгол Улсын Засгийн газрын 224 дүгээр тогтоол, Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын 262 дугаар тогтоолоор Эрдэнэт үйлдвэрийн тогтвортой хөгжил, урт хугацааны бодлого, чиглэлийг тодорхойлсон чухал баримт бичиг болох ““Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэл”-ийг баталсан.

1990-ээд онд үүссэн, БНКазУ-ын Балхашмыс компаниас авах 20 сая ам.долларын авлага, 2013 оноос үүссэн, Лондонгийн олон улсын Арбитрын шүүхийн шийдвэрээр “Жаст групп” ХХК-д холбогдох 120 сая ам.долларыг “АйСиБиСи Стандарт банк” ПЛС-д төлөх зэрэг хэд хэдэн хэрэг маргааныг 2017 оноос идэвхитэй хөөцөлдөж, 2019 он гэхэд Эрдэнэт үйлдвэрийн эрх ашигт нийцүүлэн эцэслэн шийдвэрлэсэн.

'''2021 он'''

Коронавируст халдвар (КОВИД-19)-ын цар тахлын улмаас улс орны нийгэм, эдийн засгийн байдал нэн хүндэрсэн 2020, 2021 оны амаргүй цаг үед айл өрх, аж ахуйн нэгж, байгууллагын цахилгаан, дулааны эрчим хүч, дулааны уурын хэрэглээ, цэвэр, бохир усны болон энгийн хог хаягдлын үйлчилгээний төлбөр, хураамжийг төрөөс төлж, дэмжлэг үзүүлэх Засгийн газрын түүхэн шийдвэрийг Эрдэнэт үйлдвэрийн уурхайчид, хамт олон нэр төртэй биелүүлж, 1.1 их наяд төгрөгийн санхүүжилт хийснээр байгалийн баялгийнхаа үр шимийг хүртэх боломжийг ард иргэддээ олгосон.

Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т  “Монгол Улсын Баатар” цол хүртээв.

'''2023 он'''

Эрдэнэтийн-Овоо ордыг нээсний 60 жил, “Эрдэнэт үйлдвэрийг барьж байгуулах тухай” Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр байгуулагдсаны 50 жил, Эрдэнэт үйлдвэрийг байгуулж, анхны баяжмалаа үйлдвэрлэсний 45 жилийн ой боллоо.

Энэ түүхт ойн жил мэдлэгийн менежментийн тогтолцоог хэрэгжүүлэгч Азийн анхдагч загвар байгууллага болж, “Шилдэг татвар төлөгч”-өөр шалгаран, Үндэсний чанарын “Шилдэг аж ахуйн нэгж”-ээр анх удаа тодорч, төрийн өмчит компаниудаас “ТОП 10” жагсаалтыг манлайлан, гаалийн итгэмжлэгдсэн аж ахуйн нэгжийн гэрчилгээ гардаж, уурхайчдын “Эрдэнэсийн цом”-ын эзэн боллоо.

'''2024 он'''

41.0 сая тонн хүдэр олборлож, 38.0 сая тонн хүдэр боловсруулан түүхэн дээд амжилт тогтоолоо.

== Томоохон үйл явдлын тойм ==
'''Монгол Улсын эдийн засагт жинтэй хувь нэмэр оруулж байна'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь 2024 оны үйл ажиллагааны үр дүнгээр Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 5.3 хувийг, нийт экспортын 7.4 хувийг, улсын нэгдсэн төсвийн орлогын 4.8 хувийг, валютын нөөцийн 24 хувийг бүрдүүлсэн нь улс орныхоо эдийн засгийн хөгжилд Эрдэнэт үйлдвэрийн оруулж буй хувь нэмрийг тод томруун илтгэн харуулж байна. 


'''Хөгжлийн үндсэн чиглэлээ батлуулж, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна'''

Монгол Улсын Засгийн газар Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн асуудлыг 2019 оны 6 дугаар сард тусгайлан авч үзэж, 224 дүгээр тогтоолоор “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ыг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийг дэмжсэн бөгөөд Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газар 2019 оны 6 дугаар сард уг үндсэн чиглэлийг баталсан.

Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн үндсэн чиглэлд эрдэс баялгийн нөөцийг өсгөх цогц арга хэмжээ болон Ил уурхай, Баяжуулах үйлдвэр, Засвар механикийн заводын зэрэг үндсэн үйлдвэрлэлд өргөтгөл хийх, техник, тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, дэвшилтэт технологи нэвтрүүлэх замаар өртөг зардлыг бууруулах, хүчин чадал, үр ашиг, өгөөжийг нэмэгдүүлэх, өрсөлдөх чадвараа дээшлүүлэх урт хугацааны бодлого, зорилт, хэрэгжүүлэх төлөвлөлт тусгагдсаныг амжилттай хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

Монгол Улсыг 2021-2025 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэл, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүд, Шинэ сэргэлтийн бодлого зэрэг Монгол улсын хөгжлийн бодлогын баримт бичгүүдэд Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн асуудал, тухайлбал, Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн Үйлдвэрлэл, технологийн парк байгуулж, бүрэлдэхүүнд нь зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэр болон бусад нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж байгуулах зэрэг томоохон бүтээн байгуулалт тусгагдсаныг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн 2024-2028 оны дунд хугацааны стратеги төлөвлөгөөнд тодорхойлсон зорилго, стратегийн чиглэл, удирдамжийг үндэслэн 2024-2028 оны дунд хугацааны стратегийн төлөвлөгөөг 2024 оны 06 дугаар сард шинэчлэн боловсруулж, хэрэгжүүлэн ажиллаж байна.


'''Эрдэс баялгийн нөөцийг шинэчлэн тогтоов'''

Уул уурхайн компанийн оршин тогтнохын үндэс бол хүдрийн нөөц юм. Эрдэнэт үйлдвэр нь урт хугацаанд ажиллах баталгааны үндсэн суурь нөхцөл болсон эрдэс баялгийн нөөцийг өсгөх, шинэчлэн тогтоох ажлыг нэн тэргүүний зорилт болгон ажиллаж байна.

Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийн нөөцийг 5 удаа шинэчлэн тогтоож, баталгаажуулж байснаас хамгийн сүүлд 2024 оны 08 дугаар сарын 01-ний өдрийн байдлаар олон улсын Жорк стандартаар шинэчлэн баталгаажуулсан нөөцөөр Эрдэнэт үйлдвэр нь одоогийн хүчин чадлаар тооцвол цаашид 55 жил ажиллах баталгаатай болсон.

Хүдрийн нөөцөө өсгөх шинэ боломжийг хайж, Эрдэнэтийн-Овоо стратегийн ордын бүсэд, тухайлбал, Орхон, Булган аймгийн нутагт байрлах 6 хэсэг талбайд ашигт малтмал эрэх, хайх тусгай зөвшөөрөл авсны дагуу 2023 оноос Оюутын ордод нарийвчилсан хайгуул, бусад хэсгүүдэд эрлийн ажлыг гүйцэтгэж байна. Эдгээр ажлын үр дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийг илүү урт хугацаанд ажиллуулах боломж нэмэгдэх болно.


'''Хүдэр боловсруулах хүчин чадлыг 40 сая тоннд хүргэв'''

Эрдэнэтийн-Овоо ордын хүдрийн уурхай жилээс жилд гүнзгийрэхийн хэрээр хүдрийн нөөц багасч байгаагийн зэрэгцээ байгалийн өгөгдлөө дагаад уул-геологийн нөхцөл хүндэрч, металлын агуулга буурч, чулуулгийн хатуулаг өсч байгаа нь бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд нөлөөлж, өртөг зардлыг нэмэгдүүлж, орлогыг бууруулж байна.

Иймд үйлдвэрлэлийн хүрсэн түвшинг бууруулахгүй байж, орлого, ашиг, улс, орон нутгийн төсвийн бүрдүүлэлт, нийгэм, эдийн засгийн амьдралд оруулж буй өгөөжийг хадгалах, нэмэгдүүлэх зорилгын үүднээс урт, дунд хугацааны бодлого, төлөвлөгөөний үндсэн дээр техник, технологийн шинэчлэлийг үе шаттайгаар хийж, хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, хөгжүүлж ирсэн.

Тухайлбал, 1978-1983 онд жилдээ 16 сая тонн хүдэр боловсруулах анхны төслийн хүчин чадлыг бүрэн эзэмшсэн бол 1989 онд 20 сая тонн, 2000 онд 25 сая тонн, 2015 онд 32 сая тоннд хүргэсэн.

Эрдэнэт үйлдвэрийг 2031 он хүртэл хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийн дагуу Баяжуулах үйлдвэрийн бүхий л дамжлага дээр өргөтгөл, шинэчлэл хийж, бүтээн байгуулалтын төслүүдийг, тухайлбал, Өөрөө нунтаглах хэсгийн 4 дүгээр шинэ шугам, түүний өргөтгөл, Нунтаглан баяжуулах хэсгийн хам баяжуулалтын секцүүдийн шинэчлэл зэргийг амжилттай хэрэгжүүлж байгаагийн үр дүнд 2022 онд 38 сая тонн, 2024 онд 40 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадлыг эзэмшээд байна.

Ингэж тухай бүр техник, технологио шинэчилж, хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, хөгжүүлж ирсэний үр дүнд өнөөдөр ямар ч хүнд цаг үе тохиолдсон өөрийгөө авч явах чадамжтай, өрсөлдөх өндөр чадвартай үйлдвэр болсон.


'''Техник, технологио шинэчилж, үйлдвэрлэлийн найдвартай ажиллагааг хангах, үр ашгийг дээшлүүлэхэд хөрөнгө оруулалтын бодлогоо чиглүүлэн ажиллаж байна'''

Төрийн өмчит үйлдвэрийн газрын статустай ажиллаж буй 2019-2024 онд хийсэн нийт хөрөнгө оруулалтын 70 гаруй хувийг үйлдвэрлэлийн тасралтгүй ажиллагааг хэвийн хангах техник, тоног төхөөрөмж, технологийн шинэчлэлтэд болон хөгжлийн төсөл, хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд зориуллаа. Энэхүү хөрөнгө оруулалтын үр дүнд Эрдэнэт үйлдвэрийн техник, тоног төхөөрөмжийн дундаж элэгдэл 2019 онд 68 хувь байсан бол 2024 онд 52.5 хувь болсон бөгөөд сул зогсолт, төлөвлөгдөөгүй засвар, үйлчилгээний цаг хугацаа тогтмол буурч, үйлдвэрлэлийн найдвартай ажиллагаа дээшилсэн.

Энэ хугацаанд Ган бөөрөнцгийн цехийн болон Баяжуулах үйлдвэрийн өргөтгөл, шинэчлэл, Дулааны цахилгаан станцын өргөтгөл, Эмульсийн тэсрэх бодисын шинэ үйлдвэр, Ил уурхайн гадна цахилгаан хангамжийг сайжруулах төсөл, Сэлэнгэ-Эрдэнэтийн ус хангамжийн шинэ 3-р төв шугам, Эрдэнэт-Хялганатын 64 км хатуу хучилттай автозам зэрэг олон төсөл, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлсэн бөгөөд технологийн тээврийн парк шинэчлэлтийн хүрээнд 2024 онд KOMATSU HD1500-8 маркийн, 142 тонны даацтай, уулын ажлын бүтээл өндөртэй, ашиглалтын зардал багатай, өөрөө буулгагч 10 автомашин, мөн LIEBHERR R9350E маркийн 18 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; шанаганы багтаамжтай, хөдөлгүүрийн 1200 кВт хүчин чадалтай 2 экскаватор тендерээр худалдан авч, тэдгээрийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэж, ашиглалтад орууллаа.

Үүнээс гадна, Ил уурхайн хөрсний тээвэрт мөчлөгт урсгалт тээврийн технологи нэвтрүүлэх, Баяжуулах үйлдвэрийн хам баяжуулалтын 2, 3 дугаар секцийг болон хүдэр бэлтгэлийн I шугамыг шинэчлэх, хаягдал өтгөрүүлэх технологи нэвтрүүлэх, Хаягдлын шинэ сан барих, Засвар механикийн заводыг үндэсний машин үйлдвэрлэлийн суурь болгон хөгжүүлэх өргөтгөл, шинэчлэл зэрэг томоохон төслүүд амжилттай хэрэгжиж байна.


'''Монгол Улсад анхных болох Зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэрийг байгуулахаар ажиллаж байна'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь иж бүрэн дэд бүтэц /автозам, төмөр зам, ус хангамж, ариутгах татуургын систем, цахилгааны хангамж/ бүхий Үйлдвэрлэл, технологийн паркийг байгуулж байна.

Монгол Улсад анхных болох Зэсийн баяжмал боловсруулах үйлдвэрийг барьж байгуулах ажил эхэлж байна. Зэсийн баяжмал хайлуулах технологийг эцэслэн сонгож, ТЭЗҮ-ийг батлуулсан бөгөөд үйлдвэрийг Эрдэнэтэд барьж байгуулах төр, засгийн шийдвэр гарсан. Хамгийн гол нь зэсийн баяжмалыг хайлуулах явцад гарах хүхэрт хийнээс элементийн хүхэр үйлдвэрлэх технологийн “үйлдвэрлэлийн туршилт”-ыг 2021 оноос БНХАУ-ын China ENFI Engineering компанитай хамтран гүйцэтгэж, хэдийгээр цар тахал зэрэг давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас ажил удааширсан боловч 2024 онд энэхүү туршилтын ажил эерэг үр дүнтэйгээр амжилттай дууслаа.

Зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэрийг барьж байгуулах ажлыг холбогдох хуулийн хүрээнд олон улсын түвшинд тендер зарлаж зохион байгуулахаар ажиллаж байна.


'''Хиймэл оюунд суурилсан үнэлгээний системийг нэвтрүүлж байна'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь засаглалыг сайжруулах зорилтын хүрээнд үйл ажиллагааны ил тод, нээлттэй байдлыг хангах зарчмыг тууштай баримтлан ажиллаж байна.

2024 оноос хиймэл оюунд суурилсан “TenderEval 1.0” системийг боловсруулж, худалдан авах ажиллагааны тендер шалгаруулалтын үнэлгээнд нэвтрүүлэх ажлыг эхлүүлсэн. Энэ нь Монгол Улсад анхных болж байгаа бөгөөд авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байх, худалдан авах ажиллагааны зөрчил, дутагдлыг арилгах, тендер шалгаруулалтын зардлыг бууруулах зэргээр тодорхой үр дүнд хүрэх ирээдүйтэй арга хэмжээ болж байна.

Хиймэл оюунд суурилсан “TenderEval 1.0” системийг нэвтрүүлэхдээ байгууллагын нөөц төлөвлөлтийн ERP системийг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх болон сүлжээний шинэчилсэн дэд бүтцэд суурилсан шинэ “Дата төв”-ийг байгуулах ажлыг хамт хийж гүйцэтгэж байна.

Мөн Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт туссан Эрдэнэтийн хүдрийн талбайд хиймэл оюун ашиглан хэтийн төлөвтэй талбайг үнэлж, судлахаар ажиллаж байна.


'''Зэсийн баяжмалыг анх удаа биржээр арилжав'''

Засаглалыг сайжруулж, үйл ажиллагааны ил тод байдлыг хангах зорилтын хүрээнд хэрэгжүүлж буй нэг чухал арга хэмжээ бол Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хууль, Засгийн газар, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам (Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам)-ны шийдвэрийг үндэслэн зэсийн баяжмалыг анх удаа биржээр арилжаалах арга хэмжээг 2024 оны 04 дүгээр сараас Монголын хөрөнгийн биржтэй хамтран эхлүүлж, сар бүр тогтмол зохион байгуулж байгаа явдал юм.

Зэсийн баяжмалыг биржээр нээлттэй арилжаалах нь бүтээгдэхүүний борлуулалтын үйл явц авлига, ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байж, байгалийн баялгийн үр өгөөж, экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх чухал ач холбогдолтой юм.


'''Хүний нөөцийн олон улсын ISO 30400 багц стандартыг амжилттай хэрэгжүүлж, баталгаажууллаа'''

Хүний нөөцийн менежментийн тогтолцооны олон улсын ISO 30400 багц стандартыг амжилттай нэвтрүүлж, олон улсын аудитын багаас 2022 онд 70 оноо, 2023 онд 77 оноо авч байсан бол 2024 онд 80 онооны үнэлгээ авч, олон улсын ахисан түвшний гэрчилгээг үргэлжлүүлэн хадгалах эрхээ хамгааллаа.

Энэхүү стандартыг нэвтрүүлснээр “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь Монгол Улсын уул уурхайн салбарт, тэр дундаа төрийн өмчит үйлдвэрийн газар, төсөвт байгууллагын хувьд анхдагч болж, хүний нөөцийн менежментийн цоо шинэ тогтолцооны стандарттай болсон юм.


'''Менежментийн тогтолцооны олон улсын стандартуудыг амжилттай нэвтрүүлж байна'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-т өнөөгийн байдлаар хүний нөөцийн менежментийн тогтолцооны MNS ISO 30400 багц стандартаас гадна чанарын менежментийн тогтолцооны ISO 9001:2015 болон хөдөлмөрийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны ISO 45001:2018 стандартууд хэрэгжиж байна.

Байгаль орчны менежментийн тогтолцооны ISO 14000 стандартыг 2007 онд Монгол улсад анх удаа нэвтрүүлж байсан бол энэ удаа байгаль орчны менежментийн тогтолцооны ISO 14001:2015 (MNS ISO 14001:2016) стандартыг үйлдвэрийн газрын хөгжлийн стратеги, бодлоготой уялдуулан хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. Мөн уул уурхайн салбарт анх удаа Эрдэнэт үйлдвэр эрчим хүчний менежментийн тогтолцооны ISO 50001 стандартыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлж байна.


'''Нийгмийн хамгааллын олон талт үйлчилгээ үзүүлж байна'''

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд нийгмийн цехүүдээр дамжуулан ажилтан нарын ажлын байрны ая тухтай нөхцөлийг бүрдүүлэх, эрүүл мэндийг хамгаалах, спорт, урлаг, соёлын хүмүүжил олгох, ахуйн нөхцөл, амьдралын түвшин /орон сууц гэх мэт/-г дээшлүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, амралт, чөлөөт цагийг зөв боловсон өнгөрүүлэх, ахмадуудаа халамжлах, ажилтан нар, ахмадууд, үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээс шалтгаалах өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь тогтоолгосон ажилтнуудад тусламж, дэмжлэг үзүүлэх зэргээр ажилтан нарынхаа нийгмийн баталгааг хангахад чиглэсэн нийгмийн хамгааллын олон талт үйлчилгээ үзүүлж байна.

Эрдэнэт үйлдвэр нь энэ төрлийн зардалд жилд дунджаар нийт зардлын 6-7 хувийг зориулж байгаа нь нийгмийн хариуцлагын хувьд бусад үйлдвэрүүдэд жишиг болохуйц өндөр үзүүлэлт юм.


'''“Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжин ажиллаж байна'''

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнд “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ анхлан нэгдэж, 2031 он дуустал хугацаанд нийтдээ 100 сая мод тарьж, ургуулах амлалт авсан бөгөөд “100 сая мод” хөтөлбөрийг батлан, хэрэгжүүлж байна.

Тус хөтөлбөрийн хүрээнд ойн салбарын үйлдвэрлэлийг шинжлэх ухаантай хослуулж, үр хадгалах, үрийн нөөц, генофондыг үүсгэх зорилгоор Монгол Улсдаа анхных болж байгаа Ойн генетик нөөцийн төв, Хөрсний инноваци, биотехнологийн төвийг байгуулсан.

Мөн жилдээ 12 сая тарьц гаргах хүчин чадалтай, бүрэн автомат систем бүхий хүлэмжтэй Мод үржүүлгийн цогцолборыг байгуулахаар ажиллаж байна. Энэ хүрээнд Хангайн бүсэд мод үржүүлгийн газар байгуулах ТЭЗҮ-ийг боловсруулан, батлуулж, Автомат хүлэмж бүхий мод үржүүлгийн газар байгуулах ажлын гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах олон улсын тендерийг зарлаад байна.


'''Техникийн нөхөн сэргээлтийн ажлыг амжилттай хийлээ'''

Засгийн газрын 2020-2024 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан зорилтыг хэрэгжүүлж, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яамтай хамтран баталсан “Эвдэрсэн газрын нөхөн сэргээлтийн хөтөлбөр”-ийн дагуу Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын найман байршлын 2007.4 га талбайд техникийн нөхөн сэргээлт хийх ажлыг 2023-2024 онд амжилттай зохион байгуулж, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам болон Сэлэнгэ аймагт хүлээлгэн өглөө.
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Орхон аймаг]]
[[Ангилал:Зэсийн баяжмал экспортлогч компани]]
[[Ангилал:Эрдэнэт]]
[[Ангилал:1974 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>mo6xj0i6teshke2qy4rokjpliqwyrbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурав Дахь Хүчин эвсэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26594</id>
    <revision>
      <id>866451</id>
      <parentid>749954</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12573" sha1="fmkcvb45c1nf3pwjbwiklahy7vrennx" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Гурав Дахь Хүчин эвсэл
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠳᠠᠬᠢ ᠬᠦᠴᠦᠨ ᠡᠪᠰᠡᠯ}}
| native_name_lang = 
| abbreviation     = 
| logo             = Гурав_дахь_хүчин.jpg
| chairperson      = [[Базарсадын Жаргалсайхан]]
| foundation       = {{start date|2012|5|1|df=yes}}
| dissolution      = 2012 оны 7-р сар
| merger           = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]&lt;br&gt;[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| newspaper        = 
| student_wing     = 
| youth_wing       = 
| womens_wing      = 
| membership_year  = 
| membership       = 
| ideology         = [[Либерализм]]&lt;/br&gt; [[Консерватизм]]
| position         = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]
| national         = 
| international    = 
| colors           = {{colorbox|#0000FF}} [[Хөх]]
| colorcode        = #0000FF
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{composition bar|0|76|hex=#0000FF}}
| flag             = 
| website          = 
| country          = Монголын
| footnotes        = 
}}

'''Гурав Дахь Хүчин''' эвсэл нь [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д оролцохоор бүртгүүлсэн улс төрийн хүчнүүдийн нэг юм. Эвслийг [[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]] (ХМХН), [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]] (БНН) хамтран 2012 оны 5 дугаар сарын 1-ний өдөр байгуулагдсан. Уг эвслийн тэргүүнээр БНН-ын дарга [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] сонгогдон ажилласан. 

Эвслийг байгуулах гэрээнд Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам (ХМХН)-ын дарга [[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|С.Молор-Эрдэнэ]], Бүгд Найрамдах Намын дарга Б.Жаргалсайхан нар гарын үсэг зурсан. 2012 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулиар уг эвсэл нь нийт 76 суудлаас 0 суудал авсан.

== Уриа ==
:&quot;УЛС МОНГОЛДОО – ШИНЭ ТӨР
:АРД ТҮМЭНДЭЭ – ЧИНЭЭЛЭГ АМЬДРАЛ
:ЭХ НУТАГТАА – УНАГАН ТӨРХ”

== Эвсэл ==
Монгол Улсын хөгжил, улс төр, эдийн засаг, нийгмийг эрүүл шинэ бодлогоор бүрэн тодорхойлж Монгол төрийг бэхжүүлэн хүчирхэг Монгол Улсыг байгуулахдаа “МОНГОЛ ХҮН” –ийг бодлогынхоо төвд ямагт байлгаж, авъяас билгээ хөгжүүлэх, бүтээлч, шударга хөдөлмөрөөрөө хувийн өмчөө арвижуулах, үндэсний баялгаа нэмэгдүүлэн Монгол хүний амьдралын баталгааг бүрэн хангах зорилгоор “МОНГОЛ УЛСАА АВРАХ ХӨГЖЛИЙН ХӨТӨЛБӨР”–өө “ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэл ард түмэндээ өргөн барьж байна.
“ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэлд 9 иргэний хөдөлгөөн нэгдэн орсон. Үүнд:
#Эрүүл Нийгэм Иргэний Хөдөлгөөн
#Нийслэлийн Уугуул Иргэдийн Холбоо
#Шударга Иргэдийн Фронт
#Эрс Шинэчлэл Хөдөлгөөн
#Үндэсний Хас Хөдөлгөөн
#Тусгаар Тогтнол Эвсэл
#Шударга Ёс Бүлгэм
#Заюу Тайж Толбо
#Хохирогчдын Нэгдсэн Холбоо

== УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигчдийн жагсаалт ==

=== Тойрог ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|1.	||Гомбосүрэнгийн Дүүрэнбилэг||[[Архангай]]
|-
|2.	||Жамсранжавын Баасанхүү ||[[Булган]]
|-
|3.	||Чойжилжавын Батбаяр||[[Говь-Алтай]]
|-
|4.	||Хишигийн Чулуунбаатар||[[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]]
|-
|5.	||Цэндийн Шинэбаяр||[[Дорнод]]
|-
|6.	||Данхарын Оюун||[[Завхан]]
|-
|7.	||Рэнцэнлүндийн Төмөрбаатар||[[Өвөрхангай]]
|-
|8.	||Мөнхбаярын Ням-Очир||[[Өмнөговь]]
|-
|9.	||Тэрбишийн Чимиддорж||[[Сэлэнгэ]]
|-
|10.	||Нэмэхийн Аюур||[[Төв]]
|-
|11.	||Цагаанбаатарын Түвшинжаргал||Төв
|-
|12.	||Хасагийн Оюунбилэг||[[Увс]]
|-
|13.	||Төмөрийн Мөнх-Оргил||[[Хөвсгөл]]
|-
|14.	||Батжаргалын Гансүх||[[Хэнтий]]
|-
|15.	||Гомбосүрэнгийн Арслан||[[Дархан-Уул]]
|-
|16.	||Пүрэвсүрэнгийн Баттөр||[[Орхон]]
|-
|17.	||Пүрэвийн Алтантүлхүүр||Орхон
|-
|18.	||Өлзийбалын Уртнасан||Хан-Уул, Багахангай, Багануур дүүрэг
|-
|19.	||Луузангын Баярхүү||Хан-Уул, Багахангай, Багануур дүүрэг
|-
|20.	||Бямбажавын Одсүрэн||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|21.	||Дамдинжавын Батнасан||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|22.	||Баатарын Болдбаатар||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|23.	||Гэмбэлийн Тэмүүжин||[[Сүхбаатар дүүрэг]]
|-
|24.	||Шархүүгийн Нанжид||Сүхбаатар дүүрэг
|-
|25.	||Ерэнтэйн Очир||[[Чингэлтэй дүүрэг]]
|-
|26.	||Бямбаагийн Хосбаяр||Чингэлтэй дүүрэг
|-
|27.	||Галигаагын Баярсайхан||[[Баянгол дүүрэг]]
|-
|28.	||Халтарын Оюунцэцэг||Баянгол дүүрэг
|-
|29.	||[[Базарсадын Жаргалсайхан]]||[[Сонгинохайрхан|Сонгинохайрхан дүүрэг]]
|-
|30.	||Эрдэнэчимэгийн Амар||Сонгинохайрхан дүүрэг
|-
|31.	||Аюурын Цэрэндолгор||Сонгинохайрхан дүүрэг
|}

===Намын жагсаалт=== 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|1.	||[[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ]]
|-
|2.	||Цэндийн Ганхуяг
|-
|3.	||Даваасүрэнгийн Түмэнжаргал
|-
|4.	||Базаррагчаагийн Зоригоо
|-
|5.	||Сугаррагчаагийн Төмөрбаатар
|-
|6.	||Эрэгдэндагвын Батмөнх
|-
|7.	||Төмөр-Очирын Ганбат
|-
|8.	||Нямсүрэнгийн Мөнхцэцэг
|-
|9.	||Ламхүүгийн Наранчимэг
|-
|10.	||Равдангийн Зоригт
|-
|11.	||Лувсандоржын Батбаяр
|-
|12.	||Сандавын Ишдорж
|-
|13.	||Нацагдоржын Баярмаа
|-
|14.	||Жамсранжавын Цэцэгдарь
|-
|15.	||Гантулгын Оюун
|-
|16.	||Рэгзэнгийн Батбаяр
|-
|17.	||Амартүвшингийн Баярцэцэг
|-
|18.	||Лхагвасүрэнгийн Хулан
|-
|19.	||Очиржавын Сарантуяа
|-
|20.	||Паламдоржын Золжаргал
|-
|21.	||Далайн Бадам
|-
|22.	||Төмөрбаатарын Оюунцэцэг
|-
|23.	||Готовын Батдолгор
|-
|24.	||Лхагвадоржын Болортулга
|-
|25.	||Дуламсүрэнгийн Отгонцэцэг
|-
|26.	||Төмөрбатын Энхзул
|}

== Mөрийн хөтөлбөр ==
#Улс төрийн хувьсгал – Шинэ төр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=748&amp;Itemid=103 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010557/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=748&amp;Itemid=103 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Шинэ эдийн засаг – Хөгжлийн ирээдүй &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=749&amp;Itemid=104 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154522/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=749&amp;Itemid=104 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Нийгмийн бодлого – Иргэн бүрт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=750&amp;Itemid=105 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154527/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=750&amp;Itemid=105 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Боловсрол, Хүмүүжил – Хөгжлийн түлхүүр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=751&amp;Itemid=106 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154532/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=751&amp;Itemid=106 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Эрүүл Монгол хүн – Аз жаргалтай амьдрал&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=752&amp;Itemid=107 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154537/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=752&amp;Itemid=107 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Үйлдвэржилт – Амьдралын баталгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=753&amp;Itemid=108 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154542/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=753&amp;Itemid=108 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Хөдөө Аж Ахуй – Ногоон бүс, аюулгүй хүнс &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=754&amp;Itemid=109 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010607/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=754&amp;Itemid=109 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Дэд бүтэц, Ардын орон сууц – Хүний төлөө&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=755&amp;Itemid=110 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010612/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=755&amp;Itemid=110 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Гадаад харилцаа – Сайн хөршийн түншлэл&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=756&amp;Itemid=111 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010627/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=756&amp;Itemid=111 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20120605154552/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=51&amp;Itemid=100 Mөрийн хөтөлбөр]
* [https://web.archive.org/web/20120606174752/http://hamugmongol.mn/ Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам] 
* [https://web.archive.org/web/20120525090218/http://mrp.mn/ Бүгд Найрамдах нам]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2012 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>fmkcvb45c1nf3pwjbwiklahy7vrennx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866453</id>
      <parentid>866451</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>866453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12600" sha1="3l0mvp0o2oynrnuo2at04oisdhyfzll" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Гурав Дахь Хүчин эвсэл
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠳᠠᠬᠢ ᠬᠦᠴᠦᠨ ᠡᠪᠰᠡᠯ}}
| native_name_lang = 
| abbreviation     = 
| logo             = Гурав_дахь_хүчин.jpg
| chairperson      = [[Базарсадын Жаргалсайхан]]
| foundation       = {{start date|2012|5|1|df=yes}}
| dissolution      = 2012 оны 7-р сар
| merger           = [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]&lt;br&gt;[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| newspaper        = 
| student_wing     = 
| youth_wing       = 
| womens_wing      = 
| membership_year  = 
| membership       = 
| ideology         = [[Либерализм]]&lt;/br&gt; [[Консерватизм]]
| position         = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]
| national         = 
| international    = 
| colors           = {{colorbox|#0000FF}} [[Хөх]]
| colorcode        = #0000FF
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{composition bar|0|76|hex=#0000FF}}
| flag             = 
| website          = 
| country          = Монголын
| footnotes        = 
}}

'''Гурав Дахь Хүчин''' эвсэл нь [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д оролцохоор бүртгүүлсэн улс төрийн хүчнүүдийн нэг юм. Эвслийг [[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]] (ХМХН), [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]] (БНН) хамтран 2012 оны 5 дугаар сарын 1-ний өдөр байгуулагдсан. Уг эвслийн тэргүүнээр БНН-ын дарга [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] сонгогдон ажилласан. 

Эвслийг байгуулах гэрээнд Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам (ХМХН)-ын дарга [[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ|С.Молор-Эрдэнэ]], Бүгд Найрамдах Намын дарга Б.Жаргалсайхан нар гарын үсэг зурсан. 2012 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулиар уг эвсэл нь нийт 76 суудлаас 0 суудал авсан.

== Уриа ==
:&quot;УЛС МОНГОЛДОО – ШИНЭ ТӨР
:АРД ТҮМЭНДЭЭ – ЧИНЭЭЛЭГ АМЬДРАЛ
:ЭХ НУТАГТАА – УНАГАН ТӨРХ”

== Эвсэл ==
Монгол Улсын хөгжил, улс төр, эдийн засаг, нийгмийг эрүүл шинэ бодлогоор бүрэн тодорхойлж Монгол төрийг бэхжүүлэн хүчирхэг Монгол Улсыг байгуулахдаа “МОНГОЛ ХҮН” –ийг бодлогынхоо төвд ямагт байлгаж, авъяас билгээ хөгжүүлэх, бүтээлч, шударга хөдөлмөрөөрөө хувийн өмчөө арвижуулах, үндэсний баялгаа нэмэгдүүлэн Монгол хүний амьдралын баталгааг бүрэн хангах зорилгоор “МОНГОЛ УЛСАА АВРАХ ХӨГЖЛИЙН ХӨТӨЛБӨР”–өө “ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэл ард түмэндээ өргөн барьж байна.
“ГУРАВ ДАХЬ ХҮЧИН” эвсэлд 9 иргэний хөдөлгөөн нэгдэн орсон. Үүнд:
#Эрүүл Нийгэм Иргэний Хөдөлгөөн
#Нийслэлийн Уугуул Иргэдийн Холбоо
#Шударга Иргэдийн Фронт
#Эрс Шинэчлэл Хөдөлгөөн
#Үндэсний Хас Хөдөлгөөн
#Тусгаар Тогтнол Эвсэл
#Шударга Ёс Бүлгэм
#Заюу Тайж Толбо
#Хохирогчдын Нэгдсэн Холбоо

== УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигчдийн жагсаалт ==

=== Тойрог ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|1.	||Гомбосүрэнгийн Дүүрэнбилэг||[[Архангай]]
|-
|2.	||Жамсранжавын Баасанхүү ||[[Булган]]
|-
|3.	||Чойжилжавын Батбаяр||[[Говь-Алтай]]
|-
|4.	||Хишигийн Чулуунбаатар||[[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]]
|-
|5.	||Цэндийн Шинэбаяр||[[Дорнод]]
|-
|6.	||Данхарын Оюун||[[Завхан]]
|-
|7.	||Рэнцэнлүндийн Төмөрбаатар||[[Өвөрхангай]]
|-
|8.	||Мөнхбаярын Ням-Очир||[[Өмнөговь]]
|-
|9.	||Тэрбишийн Чимиддорж||[[Сэлэнгэ]]
|-
|10.	||Нэмэхийн Аюур||[[Төв]]
|-
|11.	||Цагаанбаатарын Түвшинжаргал||Төв
|-
|12.	||Хасагийн Оюунбилэг||[[Увс]]
|-
|13.	||Төмөрийн Мөнх-Оргил||[[Хөвсгөл]]
|-
|14.	||Батжаргалын Гансүх||[[Хэнтий]]
|-
|15.	||Гомбосүрэнгийн Арслан||[[Дархан-Уул]]
|-
|16.	||Пүрэвсүрэнгийн Баттөр||[[Орхон]]
|-
|17.	||Пүрэвийн Алтантүлхүүр||Орхон
|-
|18.	||Өлзийбалын Уртнасан||Хан-Уул, Багахангай, Багануур дүүрэг
|-
|19.	||Луузангын Баярхүү||Хан-Уул, Багахангай, Багануур дүүрэг
|-
|20.	||Бямбажавын Одсүрэн||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|21.	||Дамдинжавын Батнасан||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|22.	||Баатарын Болдбаатар||Баянзүрх, Налайх дүүрэг
|-
|23.	||Гэмбэлийн Тэмүүжин||[[Сүхбаатар дүүрэг]]
|-
|24.	||Шархүүгийн Нанжид||Сүхбаатар дүүрэг
|-
|25.	||Ерэнтэйн Очир||[[Чингэлтэй дүүрэг]]
|-
|26.	||Бямбаагийн Хосбаяр||Чингэлтэй дүүрэг
|-
|27.	||Галигаагын Баярсайхан||[[Баянгол дүүрэг]]
|-
|28.	||Халтарын Оюунцэцэг||Баянгол дүүрэг
|-
|29.	||[[Базарсадын Жаргалсайхан]]||[[Сонгинохайрхан|Сонгинохайрхан дүүрэг]]
|-
|30.	||Эрдэнэчимэгийн Амар||Сонгинохайрхан дүүрэг
|-
|31.	||Аюурын Цэрэндолгор||Сонгинохайрхан дүүрэг
|}

===Намын жагсаалт=== 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|1.	||[[Санжаадоржийн Молор-Эрдэнэ]]
|-
|2.	||Цэндийн Ганхуяг
|-
|3.	||Даваасүрэнгийн Түмэнжаргал
|-
|4.	||Базаррагчаагийн Зоригоо
|-
|5.	||Сугаррагчаагийн Төмөрбаатар
|-
|6.	||Эрэгдэндагвын Батмөнх
|-
|7.	||Төмөр-Очирын Ганбат
|-
|8.	||Нямсүрэнгийн Мөнхцэцэг
|-
|9.	||Ламхүүгийн Наранчимэг
|-
|10.	||Равдангийн Зоригт
|-
|11.	||Лувсандоржын Батбаяр
|-
|12.	||Сандавын Ишдорж
|-
|13.	||Нацагдоржын Баярмаа
|-
|14.	||Жамсранжавын Цэцэгдарь
|-
|15.	||Гантулгын Оюун
|-
|16.	||Рэгзэнгийн Батбаяр
|-
|17.	||Амартүвшингийн Баярцэцэг
|-
|18.	||Лхагвасүрэнгийн Хулан
|-
|19.	||Очиржавын Сарантуяа
|-
|20.	||Паламдоржын Золжаргал
|-
|21.	||Далайн Бадам
|-
|22.	||Төмөрбаатарын Оюунцэцэг
|-
|23.	||Готовын Батдолгор
|-
|24.	||Лхагвадоржын Болортулга
|-
|25.	||Дуламсүрэнгийн Отгонцэцэг
|-
|26.	||Төмөрбатын Энхзул
|}

== Mөрийн хөтөлбөр ==
#Улс төрийн хувьсгал – Шинэ төр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=748&amp;Itemid=103 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010557/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=748&amp;Itemid=103 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Шинэ эдийн засаг – Хөгжлийн ирээдүй &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=749&amp;Itemid=104 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154522/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=749&amp;Itemid=104 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Нийгмийн бодлого – Иргэн бүрт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=750&amp;Itemid=105 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154527/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=750&amp;Itemid=105 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Боловсрол, Хүмүүжил – Хөгжлийн түлхүүр&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=751&amp;Itemid=106 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154532/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=751&amp;Itemid=106 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Эрүүл Монгол хүн – Аз жаргалтай амьдрал&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=752&amp;Itemid=107 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154537/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=752&amp;Itemid=107 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Үйлдвэржилт – Амьдралын баталгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=753&amp;Itemid=108 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605154542/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=753&amp;Itemid=108 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Хөдөө Аж Ахуй – Ногоон бүс, аюулгүй хүнс &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=754&amp;Itemid=109 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010607/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=754&amp;Itemid=109 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Дэд бүтэц, Ардын орон сууц – Хүний төлөө&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=755&amp;Itemid=110 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010612/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=755&amp;Itemid=110 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
#Гадаад харилцаа – Сайн хөршийн түншлэл&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=756&amp;Itemid=111 |title=Archive copy |access-date=2012-06-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606010627/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=756&amp;Itemid=111 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20120605154552/http://hamugmongol.mn/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=51&amp;Itemid=100 Mөрийн хөтөлбөр]
* [https://web.archive.org/web/20120606174752/http://hamugmongol.mn/ Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам] 
* [https://web.archive.org/web/20120525090218/http://mrp.mn/ Бүгд Найрамдах нам]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:2012 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2012 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>3l0mvp0o2oynrnuo2at04oisdhyfzll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анимэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26834</id>
    <revision>
      <id>866430</id>
      <parentid>785542</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>866430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26129" sha1="7l57xmvxiicfyy5n1ciwkjio8gxvchv" xml:space="preserve">[[Image:Wikipe-tan full length.svg|thumb|Анимэ]]'''Анимэ''' ({{lang-ja|アニメ}}) — гэдэг нь англи хэлний Animation гэсэн үгийг япончилсон үг бөгөөд ямар ч төрлийн хүүхэлдэйн киног зохиол, зураглал, хийсэн улсыг үл харгалзан Япондоо &quot;Анимэ&quot; гэж нэрлэдэг. Харин Японоос бусад улсад зөвхөн [[япон]] хүүхэлдэйн киног анимэ гэдэг учраас жаахан ойлголтын зөрөө үүсдэг тал бий. Гэвч энэ нь Монгол хэлний &quot;хүүхэлдэйн кино&quot; гэх утга мөн юм 

Анимэг ихэвчлэн Японы зурагт ном ([[манга]]), [[Visual Novel]]-оос сэдэвлэн бүтээдэг бөгөөд [[Light Novel]], ном зохиол, киноноос ч сэдэвлэн бүтээх нь бий.
Нэгэнт үзэгчдийн дийлэнх өсвөр үе, залуучууд байдаг утгаараа энэ нь Япондоо нэлээн том бизнес юм. Хүн ам их суурьшиж, анимэ дэлгэрсэн Америк, Европын улсуудад ч мөн ашигтай бизнес билээ.

== Түүх ==
Анимэ гэх үг баруунаас гаралтай нь гарцаагүй бөгөөд яг хаанаас вэ гэдэг нь заримдаа маргаан болох нь бий. 

:1. Анимэ гэдэг нь Англи хэлний Animation буюу хүүхэлдэйн кино гэсэн үгийн япончилсон хэлбэр.
:2. Анимэ гэдэг нь Франц хэлний хүүхэлдэйн кино гэх утгыг илэрхийлэх &quot;dessin anime&quot; гэдэг үгээс гаралтай гэсэн хоёр таамаг фэнүүдийн дунд байдаг.

Яагаад 2 дахь таамаг гарч ирсэн бэ гэхээр дэлгэцийн animation буюу хүүхэлдэйн кино хамгийн анх Францад үүссэн, мөн анимэ хөгжлийн ид үе болох 1970-аад оны дунд үеэс 1980-аад оны сүүл хүртэл Францад анимэ их дэлгэрч байсан ба Франц, Япон хамтран анимэ хийж байсан ч үе бий. Тиймээс тэр үеийн олон анимэ Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар хийгдсэн байдаг билээ.
Үнэндээ анимэг Япондоо アニメーション (Дуудлага: анимээшон) гэж ярьж бичдэг ба Франц хэлбэрээр нь ашигладаггүй, Франц Япон хамтарч ажиллахаас ч өмнө анимэ байсан гэдгээр нь энэ үгийн гарал Animation гэх үгээс гаралтай гэж ойлгож явбал зөв юм.

Анимэ гэдэг үгийг баруунаас хуулсан гэдэг нь гарцаагүй ч Анимэг өөрийг нь баруунаас хуулсан гэж ойлгож болохгүй юм.

Анимэ 1900-аад оны эхэн үеэс үүсэлтэй бөгөөд хамгийн анхны анимэ нь 1907 онд гарсан &quot;Кацудо Шашин&quot; буюу &quot;Хөдөлгөөнт Зураг&quot; гэдэг нэртэй 4 секунд үргэлжилдэг анимэ юм. Хамгийн анх хийгдсэн япон animation &quot;Кацудо Шашин&quot; боловч, хамгийн анх хүмүүст үзүүлсэн анимэ биш юм. Хамгийн анх хүмүүст ил гаргаж үзүүлсэн анимэ бол 1917 онд хийгдсэн &quot;Имокава Мүкүзо, Гэнканбан но Маки&quot; буюу &quot;Хаалгач Имокава Мүкүзо&quot; гэдэг нэртэй 5 минут үргэлжилдэг анимэ юм. Энэ анимэ одоогоор бүтнээрээ хаанаас ч олдоогүй байгаа бөгөөд устаж үрэгдсэн хэмээн тооцдог байна.

Эхэн үеийн анимэ ихэвчлэн 3 аас 10 минутын хэмжээтэй богино байсан ба бага насны хүүхдүүдэд чиглэгдэн хийгддэг байжээ. Зураглалын хувьд уламжлал манга хэлбэрийн зураглалтай байсан байна. (Уламжлалт манга бол орчин үеийн манга гэж нэрлэгдээд байгаа Япон комикуудаас тэс өөр.) Зохиолын хувьд ихэнх нь янз бүрийн үлгэрээс сэдэвлэсэн байдаг байв.
1942 оны Олимпын үед үндэсний спортын тухай анимэ гарч байжээ. Харин яг Дэлхийн Хоёрдугаар Дайны үед Японы Эзэн Хаан бүх гарч байсан анимэг зогсоож зөвхөн цэргийн үзэл суртал тараах зорилгоор ашиглах зарлиг буулгасан байна.
Тэр үеийн анимэд Америкчуудыг муу хүмүүс хэмээн сурталчилж, бүр нэгэн анимэд Pearl Harbor-луу довтолсон үеийн бодит зураг ашигласан анимэ хүртэл гарчээ. Өөр ямар ч улс тухайн үед хүүхэлдэйн кинондоо дайны бодит зураг оруулаагүй билээ. Дайн Япон улсын ялагдлаар дуусаж анимэ ертөнц нэг хэсэг уналтад орсон боловч тэр нь удаан үргэлжлээгүй. Харин ч хойчийн хөгжилд Америк хүүхэлдэйн кинонууд нөлөөлсөн юм. Үүний нэг жишээ нь та бидний сайн мэдэх [[Том Жерри хоёр]] хүүхэлдэйн кино 1965 онд Японд гарч эхэлсэн ба Япончуудын дунд хамгийн дуртай анимэнүүдийнх нь нэг болсон. Мөн 1960-аад оны үеэр Осаму Тэзука гэх хүн Уолт Дисней хүүхэлдэйн киноны зураглал хэв маягаас санаа авч өөрийн мангагаа хийх болсон ба энэ нь орчин үеийн анимэ, манга хэв маягийн үндсийг тавьсан юм. Тиймээс түүнийг &quot;Мангагийн Бурхан&quot; гэж хүндэтгэдэг билээ.

1970-аад оны эхэн үеэс анимэ дэлхий нийтээр дэлгэрч эхэлсэн байна. Үүнд баруунд дэлгэрч эхэлж байсан кабелийн телевизүүдийн үүрэг их юм. Тухайн үеийн анимэ аль хэдийн өсвөр үеийнхэнд чиглэгдэн хийгдээд эхэлсэн байсан учраас барууныхныг татаж чаджээ. Мэдээж барууныхан цензур өндөртэй байдаг учраас дэндүү хэрцгий, барууны өсвөр насныханд үзүүлж болохгүй хэсгийг хасаж гаргах эсвэл бүр зохиолыг нь дахиж бичиж гаргадаг байсан байна. Учир нь тэр үед гарч байсан барууны хүүхэлдэйн кинонуудад тийм зүйл байгаагүй гэж хэлж болно.
1970-аад оны анимэ хэв маягийг тодорхойлж байсан хүн бол Нагай Го хэмээх уран бүтээлийн нэрээрээ алдаршсан Нагай Киёоши гэх хүн юм. Хувирдаг нэгддэг роботууд энэ үед л эхлэл нь тавигдаж байлаа. Мөн 1970-аад оны сүүлээс эхлэн Сансар огторгуйн эрин эхэлж байгаа юм.

1970-аад оны дунд үеэс эхлэн Франц улсад анимэ алдаршиж, Франц Японы хамтрах эх үүсвэр тавигджээ. Үүний ачаар 1980-аад оны маш олон анимэ Европ хэв маягтай хийгдсэн байна. 1990-ээд онд ч гэсэн Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар анимэ хийгдэж байсан.

Европ хэв маягаар хийгдсэн анимэг Америкчууд үзээд Европ хүүхэлдэйн кино байна гэж боддог байжээ.


Технологи хурдтай хөгжиж байх 1980-аад онд анимэ тухайн үеийн шинэ технологи ашиглаж илүү нарийн детальчилж хийгдэж эхэлсэн байна. Жишээ нь: Тулаант анимэгийн тулааныг илүү нарийн гаргах, Роботтой анимэд эд ангийг нь илүү нарийвчилж харуулах гэх мэт.

Гэвч 1980-аад оны дундуур Япончууд анимэгээс олох орлого буурч, үүнийг яаж шийдэх вэ? гэж тархиа гашилгах цаг иржээ. Тэр үеийн барууны хүүхэлдэйн кинонууд огцом сайжирч ирсэн үе ч бас тохиох нь тэр. Олон ч анимэ студи хаагдаж мэргэжилтнүүд нь гадаадын хүүхэлдэйн киноны студид ажиллаж амжилтанд хүрч байв. Энэ үед OVA (Original Video Animation) болон дүрүүдийн баримал (figure) зарж мөнгө олох аргыг сэдэж тэр нь ч амжилтад хүрчээ. OVA нь телевизээр гаралгүй шууд VCD, Дүрс бичлэгийн хуурцгаар (VHS) гардаг байсан бөгөөд телевизээр гарж буй анимэнүүдээс дуу, бичлэгийн хувьд илүү чанартай байсан учраас хүмүүс ихээр худалдаж болон прокаталж авж үздэг байжээ.

Мөн тэр үед бүрэн хэмжээний анимэ хийх ихэсч Акира (Akira), Салхит Хөндийн Наушикаа (Nausicaa of the Valley of the Wind), Хөл Нүцгэн Гэн (Barefoot Gen)-ээс авхуулаад шинэ шинэ бүрэн хэмжээтүүд их гарах болов.

1985 онд анимэ ертөнцөд өөрийн өвөрмөц зураглал, уран зөгнөлт зохиол, сонирхолтой өрнөлөөрөө бусдыг татаж чадсан Жибли (Ghibli) студи нээгдэж Анимэгийн түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн юм. Гибли студийг Мияазаки Хаяао гэдэг хүнгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Түүний бүтээсэн анимэ гарцаагүй сонгодгуудын тоонд ордог юм.


1990-2000-аад оны дунд үе бол онцгой хүчтэй тулаант анимэгийн жил гэж хэлж болно. Dragon Ball Z, Dragon Ball GT, Наруто (Naruto), Уан Пийс (One Piece), Хантэр Экс Хантэр (Hunter x Hunter) гэх мэт анимэ энэ онуудад ихээр гарч байв.

2006, 2007 оныг анимэгийн алтан үе гэж зарим хүмүүс нэрлэдэг. Яагаад гэвэл [[Code Geass]], Black Lagoon, Death Note, Gurren Lagann гэх мэт сайн сайн анимэ олноор нэг дор гарч байсан юм.

Харин 2008 оноос өдийг хүртэлх үеийг анимэгийн уналтын үе гэж фэнүүд нэрлэдэг. Учир нь зохиол өрнөлдөө бага анхаарч зураглал дизайныг голчилж хийж байгаа нь фэнүүдийн урмыг гонсойлгож байгаа юм.

==Анимэгийн ангилал, төрлүүд==
Анимэ бол кино урлагийн нэгэн салбар гэдэг утгаараа киноны төрлүүд болох Тулаант (Action), Инээдмийн (Comedy), Хайр дурлалын (Romance), Шинжлэх ухааны (Sci-Fi), Уран зөгнөлт (Fantasy), Адал явдалт (Adventure), Аймшгийн (Horror), Түүхэн (History), Эмгэнэлт (Tragedy), Спортын (Sports), Ид шидийн (Magic), Цэргийн (Military), Хөгжмийн (Music), Нууцлаг (Mystery), Элэглэл (Parody), Сүйрлийн дараах (Post-Apocalyptic), Сэтгэл зүйн (Psychological)... гэх мэт төрлүүд бүгд байна. Мөн зөвхөн анимэ &quot;Мангад&quot; зориулсан төрөл гэж байдаг.

Аль насны үзэгчдэд голчилсноор нь: Шоонэн (хөвгүүдийн), Сэйнэн (залуусын), Кодомо (багачуудын), Шоожо (охидын), Жосэй (эмэгтэйчүүдийн), Мина (бүх насны). Энэ бол насны ангилал биш, ерөнхийдөө ямар үзэгчдэд хандуулж хийснийг илэрхийлэх төрөл юм.

Ямар зүйлс гардгаар нь: Мэка (Робот), Хэнтай (Насанд хүрэгчдийн анимэ),  Эччи (Шалиг талдаа), Харэм (Нэг залууд олон охин дурлах), Шоүжо Ай (Охид бие биедээ хайртай болох), Шоүнэн Ай (Хөвгүүд бие биедээ хайртай болох), Яаой, Юүри гэсэн төрлүүдтэй. 

Хэнтай нь хэдий насанд хүрэгчдэд зориулсан хэдий ч энэ нь өөрийн гэсэн зохиол, сонирхолтой үйл явдалтай бөгөөд зөвхөн завхайрлаас өөр зүйл гардаггүй порно буюу садар самуунтай зүйрлэх нь учир дутагдалтай юм. Ерөнхийдөө Порнографик гэж явдаг.

Харин Шоүнэн гэдэг үгийг орчуулбал хөвгүүн гэсэн утгатай боловч Fullmetal Alchemist анимэ шоүнэн ангиллынх ч гэсэн маш олон аллага гардаг учраас 17 оос дээш насныхан үзэх эрхтэй гэсэн байдаг.

==Насны ангилал==
Бүх төрлийн кино, хүүхэлдэйн кино, телевизийн нэвтрүүлэг, тэр бүү хэл тоглоом хүртэл насны ангилалтай байдаг. Тиймээс анимэд ч бас эдгээр насны ангилал хамаарна.

Насны ангиллаар ерөнхийд нь бүх насныхан, 13-17, 17-оос дээш, насанд хүрэгчдэд гэж ангилна. Улс бүр өөрийн хуулиас хамаарч насны ангиллын нэршил, хязгаарлах нас нь өөр байдаг. 

Жишээ нь: 

Америкт G - бүх нас, PG (Parential Guidence буюу ангиллын нас нь хүрээгүй бол эцэг эх нь хянана) - 13-аас дээш, PG-13 - 13-аас дээш , R (Restricted буюу ангиллын нас хүрээгүй бол эцэг эх нь хязгаарлана) - 17-оос дээш, NC-17/Rx (No Children буюу насанд хүрээгүй хүн үзэж огт болохгүй) - насанд хүрэгчдэд гэж ангилдаг. 
R ангилалтай анимэг тухайн наснаас доош насныхан үзэхийг шууд хориглодог. Харин PG бол аав ээжээсээ зөвшөөрөл аваад үзэж болдог.

Японд G - бүх нас, PG-12 - 12-оос дээш, R15+ - 15-аас дээш, R18+ - 18-аас дээш нас. Үсгийн утга Америкийнхтай ижил.

Орост У - бүх нас, 6+, 12+, 14+, 16+, 18+ гэж ангилдаг байна.

Монгол улсад хараахан ТВ-ийн нэвтрүүлэг кино үзэхэд зориулсан ийм ангилал хуулиар зохицуулсан эсэх нь тодорхойгүй байна.
Харин Монгол улсын хуулиар 0-16 хүртэлх насны хүнийг хүүхэд, 16-18 насны хүнийг Монгол улсын харьяат, 18-аас дээш насны хүнийг Монгол улсын иргэн гэдэг ангилал бий.

Америкийн насны ангиллын систем интернэтэд илүү тархсан ба жишээлбэл http://myanimelist.net сайтад байгаа бүх анимэ Америкийнхаар ангилагдсан. 

Жишээ нь: Наруто Шиппүүдэн http://myanimelist.net/anime/1735/Naruto:_Shippuuden гэхэд PG-13 ангиллынх. Хэрвээ 13-аас доош настай хүн үзэхээр бол аав ээжийнхаа зөвшөөрөл авах ёстой гэсэн үг.
Энэ нь Япон улсынхаар PG-12 ангилал ба 12 нас хүрээгүй бол аав ээжээсээ зөвшөөрөл авж байж үзнэ гэсэн үг юм.

== Онцлог шинж ==
Улс болгоны хүүхэлдэйн кино өөр өөрийн онцлогтой байдаг ба Япон хүүхэлдэйн кино болох анимэ ч бас өөрийн гэсэн онцлогтой билээ. 

Жишээлбэл: том нүд, жижиг ам, илүү их деталчилж хийх, зохиолын хувьд илүү өсвөр үе, залуус руу чиглэсэн гэх мэт. 

Эхэн үеийн анимэ уламжлалт манга зураглалтай байсан бол, 1960-1970-аад оны анимэ Тэзука Осамугийн хэв маягаар, 1970-1980-аад оны анимэ Европ хүүхэлдэйн киноны хэв маягаар, 1990-2000-аад оны дунд хүртэл анимэ эдгээрээс уламжлан гарсан Япон хэв маягаар, 2000-аад оны сүүл үеэс одоог хүртэлх анимэ ихэвчлэн [[моэ]] (Япон хэв маягуудын нэг) хэлбэртэй хийгдэх болсон. 

Эдгээр шинжээр нь ихэнх анимэг шууд хараад л барууны хүүхэлдэйн киноноос ялгахад амархан байдаг билээ.
Гэвч олон анимэ дээр дурдсан онцлогийг агуулаагүй байх нь бий.

Мөн баруунд ихэнх хүүхэлдэйн киног хүүхдүүд рүү чиглүүлж хийдэг бол Японд ихэнх анимэг өсвөр үе, залуучуудад чиглүүлж хийдэг юм. Үүгээрээ анимэ үзэгчид анимэг өөр гэж бусдад итгүүлэхийн тулд &quot;хүүхэд үздэг зүйл биш&quot; гэх мэт үгс гарч ирдэг байна.

==Анимэтэй холбоотой бизнес==
Анимэ бол ашигтай бизнес учраас анимэ бүтээгчид хүмүүсээс мөнгө салгах бүхий л аргыг хэрэглэж ирсэн нь анимэтэй холбоотой эд зүйлс зарах арга юм. Анимэг хийсэн байгууллагаасаа зарж байгаа оригинал баримал, жижиг хэрэгслийг нэлээн чанартай хийдэг учраас хүмүүс ч авах дуртай байдаг юм. 
Тэдгээрийг дурдваас:

Телевизээр анимэ тараах эрх: Японы ихэнх телевизүүд анимэ гаргахдаа албан ёсны эрхийг нь худалдаж авч байж гаргадаг.

Интернэтээр анимэ тараах эрх: Анимэгийн нэг ангийг тухай анимэг хийсэн байгууллага тодорхой үнээр үнэлж, интернэтээр тараах эрх өгдөг.

DVD, Bluray - Анимэ фэнүүд анимэг цуглуулах дуртай байдаг бөгөөд тэр сонирхлыг нь мэддэг анимэ хийгчид юу гэж зүгээр суух билээ. Оригинал DVD, Bluray-ийг анимэ фэнүүд ч маш ихээр худалдаж авдаг.

Баримал (Figure) - Анимэ дээр гардаг баатруудын баримал, янз бүрийн хэлбэр, зогсолттойгоор хийдэг учраас цуглуулагчид нэг бүрчлэн авдаг.

Хувцас, зэвсэг хэрэглэл - Анимэ дээр гардаг баатруудын хэрэглэдэг хувцас зэвсэг хэрэглэл гэх мэт

Зурагт хуудас, Календар - Рок шүтдэг хүмүүс дуртай хамтлагийнхаа зургийг ханандаа наасан байдаг бол анимэ фэнүүд ч бас дуртай анимэгийнхаа зурагт хуудсыг ханандаа нааж гайхуулах дуртай.

Анимэгээс салбарласан компьютер, видео тоглоом - Анимэгээс салбарлан, анимэгийнхээ үйл явдлаар тоглоом хийж зарах нь бас бий.

Анимэг ганц Японоор зогсохгүй бусад олон оронд үздэг учраас Япончууд гадаадуудтай гэрээгээр анимэ борлуулах эрх өгдөг. Америкт анимэ тараах эрхтэй Funimation, Crunchyroll, Warner Brothers гэх мэт компаниуд, Cartoon Network, Nickelodeon, 4kids гэх мэт телевизүүд бий.

==Онцлох анимэ студи==
Хамгийн онцлох анимэ студи бол яах аргагүй Жибли (Ghibli - Япон дуудлага Жибүри) студи. Тэдний хийсэн бүх л бүтээлүүд онцлох сайн анимэ болж чаддаг нь тэдний алдарт хүрсэн шалтгаан. Хүмүүсийн сэтгэлд нийцсэн сайн анимэг дурдвал Салхит Хөндийн Наушикаа (Nausicaa of the Valley of the Wind) /1984/, Тэнгэр дэх цайз Лапута (Laputa: Castle in the Sky) /1986/, Гэрэлт Цохын Булш (Grave of the Fireflies) /1988/, Миний Хөрш Тоторо (My Neighbor Totoro)/1988/, Кикигийн Хүргэлтийн Үйлчилгээ (Kiki's Delivery Service) /1989/, [[Зүрхний шивнээ]] (Whisper of the heart) /1995/, Мононокэ Гүнж (Princess Mononoke) /1997/, Spirited Away /2001/ (янз бүрээр орчуулдаг Монгол нэрийг тавьсангүй), Муур Эргэж Ирсэн нь (The Cat Returns) /2002/, Хөүлын Явдаг Цайз (Howl`s Moving Castle) /2004/

Одоогоор хийгээд байгаа хамгийн сүүлийн бүтээл нь Салхи Ширүүсэхэд (Wind Rises) /2013/ гэдэг бүтээл байна.

Дээрээс нь Madhouse, Toei Animation, TMS Entertainment, Nippon Animation, Production I.G., P.A.Works, Studio Pierrot, Bones, Sunrise, Gainax, Kyoto Animation, A-1 Pictures, Wit Studio, MAPPA студиуд онцлох студи яах аргагүй мөн юм.

== Фэнсаб ==
Фэнсаб гэдэг нь Fan Subtitle гэсэн хоёр үгийн нийлц ба фэнүүд фэнүүддээ зориулан бичгэн орчуулга хийхийг хэлж байгаа юм. Үүнд дан ганц анимэ ч орохгүй, бүхий л төрлийн видео бичлэг орно. Фэнсаб гэдэг нь наанаа мэргэжлийн бус гэсэн утга агуулж байгаа юм шиг боловч үнэндээ фэнүүд муу хийдэг гэсэн үг биш.
Мэдээж энэ нь анимэ хийдэг төв компаниас зөвшөөрөл авч хийгээгүй, зөвшөөрөлгүй тарааж байна гэдэг утгаараа хууль бус юм.

Та ямар нэгэн анимэны DVD худалдаж авлаа гэхэд үүн дотор байх англи зурган болон бичгэн орчуулга бол мэргэжлийн буюу цаанаас нь зөвшөөрөгдсөн компаний орчуулга байна. Гэтэл фэнсаб багийн орчуулга тэрнээс илүү ойлгомжтой, илүү үзэмжтэй сонирхол татахуйц байж болно, үгүй ч байж болно. Ялангуяа монголын хувьд мэргэжлийн түвшинд хийгдсэн фэнсаб орчуулга олно гэдэг өдрийн од мэт хэцүү ч хэд хэдэн чанартай фэнсаб баг байдаг.

== Монголд анимэ орчуулгын сайт ==
1. [https://www.mnfansubs.net MNFansubs]

2. [https://web.archive.org/web/20210308042118/https://animax.mn/ Animax]

3. [https://web.archive.org/web/20210523075717/https://playmo.mn/ Anikod]


&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/lexicon.php?id=45 Анимэ гэж юу гэдгийг тайлбарласан тайлбар]

[[Ангилал:Анимэ| ]]</text>
      <sha1>7l57xmvxiicfyy5n1ciwkjio8gxvchv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>866484</id>
      <parentid>866311</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61735" sha1="dqly6tmi0ch2fi7fda4jbbw3xdw841i" xml:space="preserve">{{Multiple image
|total_width=300
|image1=Yagaan noyon.jpg
|perrow=2
|image2=Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg
|image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg
|image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png
|caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд
[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]
|caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]
}}
{{Монгол улсын улс төр}}
'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]&lt;/ref&gt; Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}}

1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон.

==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар==

=== [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга
! rowspan=&quot;2 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]&lt;br&gt;{{small|(1870–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]]
| {{small|[[Чин ван]]}}&lt;br&gt;'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1869–1915)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 11 сарын 28
| 1911 оны 12 сарын 29
| {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|}

===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол хаад|Хаан]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Ерөнхий сайд
! rowspan=&quot;13 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; | '''[[Богд хаан]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]&lt;br&gt;{{small|(1911–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1914)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}}
| 1912 оны 7 сар
| {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар)
|-
| 1
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]]
| {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}&lt;br&gt;'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1878–1919)}}
| 1912 оны 11 сар
| 1919 оны 4 сар †
| {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| 2
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1850–1920)}}
| 1919 оны 4 сарын 9
| 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}}
| {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22)
|-
| 3
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;{{small|(1874–1923)}}&lt;br&gt;{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}}
| 1921 оны 2 сарын 22
| 1921 оны 5 сар
| {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]]
| [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}&lt;br&gt;'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1937)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1921 оны 5 сар
| 1921 оны 7 сарын 10
| {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]]
| '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1880–1922)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}}
| 1921 оны 3 сарын 13
| 1921 оны 4 сарын 16
| {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 4
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]]
| '''[[Догсомын Бодоо]]'''&lt;br&gt;{{small|(1885–1922)}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}}
| 1921 оны 4 сарын 16
| 1922 оны 1 сарын 7
| {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3)
|-
| 5
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1874–1923)&lt;/small&gt;
| 1922 оны 3 сарын 3
| 1923 оны 3 сарын 23 †
| {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 6
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| 1923 оны 6 сарын 23
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам
  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:01/01/1925
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912
Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170
TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;
BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till
 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Да лам Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
|}}
===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Ардын Их Хурал]]
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;9&quot; | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | (6)
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| rowspan=&quot;4&quot; | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| rowspan=&quot;4&quot; | ''1924 оны 11 сарын 28''
| rowspan=&quot;4&quot; | 1928 оны 2 сарын 13 †
| rowspan=&quot;4&quot; | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|I&lt;br&gt;{{small|(1924)}}
|-
|II&lt;br&gt;{{small|(1925)}}
|-
|III&lt;br&gt;{{small|(1926)}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |IV&lt;br&gt;{{small|(1927)}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 7
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1928 оны 2 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 1930 оны 4 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|V&lt;br&gt;{{small|(1928)}}
|-
| 8
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]]
| '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1894–1933)}}
| 1930 оны 4 сарын 27
| 1932 оны 7 сарын 2
| {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; |VI&lt;br&gt;{{small|(1930)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 9
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1892–1937)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1932 оны 7 сарын 2
| rowspan=&quot;2&quot; | 1936 оны 3 сарын 2
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |VII&lt;br&gt;{{small|(1934)}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22)
|-
| 10
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1936 оны 3 сарын 22
| 1939 оны 3 сарын 7
| {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24)
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 11
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]]
| rowspan=&quot;4&quot; | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1895–1952)}}
| rowspan=&quot;4&quot; | 1939 оны 3 сарын 24
| rowspan=&quot;4&quot; | 1952 оны 1 сарын 26 †
| rowspan=&quot;4&quot; | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|VIII&lt;br&gt;{{small|(1940)}}
|-
|IX&lt;br&gt;{{small|(1949)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |I&lt;br&gt;{{small|(1951)}}
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |12
! rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Файл:Altered portrait of Yumjaagiin Tsedenbal.jpg|128x128px]]
| rowspan=&quot;8&quot; |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1916–1991)}}
| rowspan=&quot;8&quot; |1952 оны 1 сарын 26
| rowspan=&quot;8&quot; |1974 оны 6 сарын 11
| rowspan=&quot;8&quot; |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}}
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|II&lt;br&gt;{{small|(1954)}}
|-
|III&lt;br&gt;{{small|(1957)}}
|-
|IV&lt;br&gt;{{small|(1960)}}
|-
|V&lt;br&gt;{{small|(1963)}}
|-
|VI&lt;br&gt;{{small|(1966)}}
|-
|VII&lt;br&gt;{{small|(1969)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |VIII&lt;br&gt;{{small|(1973)}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 13
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1926–1997)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 1974 оны 6 сарын 11
| rowspan=&quot;3&quot; | 1984 оны 12 сарын 12
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
|IX&lt;br&gt;{{small|(1977)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |X&lt;br&gt;{{small|(1981)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 14
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Думаагийн Содном]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1984 оны 12 сарын 12
| rowspan=&quot;2&quot; | 1990 оны 3 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}}
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |XI&lt;br&gt;{{small|(1986)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |15
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1935 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1990 оны 3 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; |1990 оны 9 сарын 11
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII&lt;br&gt;{{small|(1990)}}]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ерөнхий сайд'''
|-
| 16
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 9 сарын 11
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:26/11/1924 till:12/02/1992
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:BalingiinTserendorj
  from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
|}}

===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; | Засгийн газар
! rowspan=&quot;2&quot; | Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;{{small|(Бүрэн эрх)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
| (16)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| 1992 оны 7 сарын 21
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}}
| {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''&lt;br&gt;[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]&lt;br&gt;{{small|(1990–1997)}}
|-
| 17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933–2007)}}
| 1992 оны 7 сарын 21
| 1996 оны 7 сарын 19
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]]
| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I&lt;br&gt;{{small|(1992)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 18
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;2&quot; | 1998 оны 4 сарын 23
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
| rowspan=&quot;6&quot; | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II&lt;br&gt;{{small|(1996)}}]]
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''&lt;br&gt;[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]&lt;br&gt;{{small|(1997–2005)}}
|-
| 19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 1998 оны 4 сарын 23
| 1998 оны 12 сарын 9
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]]
| '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''&lt;br&gt;{{small|(1957–2007)}}
| 1998 оны 12 сарын 9
| 1999 оны 7 сарын 22
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]]
| '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1999 оны 7 сарын 22
| 1999 оны 7 сарын 30
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
|-
| 21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]]
| '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1961 онд төрсөн)}}
| 1999 оны 7 сарын 30
| 2000 оны 7 сарын 26
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]]
| '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2000 оны 7 сарын 26
| 2004 оны 8 сарын 20
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]]
| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III&lt;br&gt;{{small|(2000)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 23
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 оны 1 сарын 13
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| rowspan=&quot;5&quot; | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV&lt;br&gt;{{small|(2004)}}]]
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]&lt;br&gt;{{small|(2005–2009)}}
|-
| colspan=&quot;9&quot; | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25)
|-
| 24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]]
| '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1964 онд төрсөн)}}
| 2006 оны 1 сарын 25
| 2007 оны 11 сарын 22
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 25
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1956 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 оны 11 сарын 22
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009 оны 10 сарын 29
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]&lt;br&gt;{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]&lt;br&gt;{{small|(2009–2017)}}
|-
| 26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]]
| '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 2009 оны 10 сарын 29
| 2012 оны 8 сарын 10
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
|-
| 27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2012 оны 8 сарын 10
| 2014 оны 11 сарын 5
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI&lt;br&gt;{{small|(2012)}}]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
| [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]]
| '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2014 оны 11 сарын 5
| 2014 оны 11 сарын 21
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#EFA7AB;&quot; | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1969 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 оны 11 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 29
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''&lt;br&gt;{{small|(1973 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]&lt;br&gt;{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}}
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''&lt;br&gt;[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]&lt;br&gt;{{small|(2017–2021)}}
|-
| 30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1968 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]]
|-
|31
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]&lt;br&gt;{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 32
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''&lt;br&gt;{{small|(1980 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;3&quot; | 2025 оны 6 сарын 3
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]]
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]&lt;br&gt;{{small|(2021 оноос хойш)}}
|-
|33
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]&lt;br&gt;{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}}
|-
| 34
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]]
| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1970 онд төрсөн)}}
| 2025 оны 6 сарын 13
| 2026 оны 3 сарын 30
| &lt;small&gt;{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
|-
|35
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1987 онд төрсөн)}}
|2026 оны 3 сарын 30
|''Алба хашиж байгаа''
|&lt;small&gt;{{Age in years and days|2026|3|30}}&lt;/small&gt;
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}}
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:12/02/1992 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:Byambasüren
  from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025     color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==== Насны статистик ====
1992 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсон хүмүүсийн дундаж нас 2026 оны байдлаар 45 байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=М. Батчимэг |first= |date=2026-03-31 |title=Н.Учрал Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу гурав дахь Ерөнхий сайд боллоо |url=https://ikon.mn/n/3mf3 |access-date=2026-08-12 |website=ikon.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Хамгийн залуу нь Ц.Элбэгдорж 35 настайдаа Ерөнхий сайдаар томилогдож байжээ. Түүний дараа Р.Амаржаргал 38 настайдаа Ерөнхий сайд болж байжээ. Дараагаар нь Н.Учрал 39 настайдаа засгийн эрхийг барих болсноор хамгийн залуудаа Ерөнхий сайд болж буй гурав дахь хүн болж байна. 

Хамгийн ахмад нь П.Жасрай 59 насандаа томилогдон ажиллаж байжээ. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Д.д
!Нэр
!Төрсөн он
!Нас
!Томилогдсон
!Алба хашсан хугацаа
!Нэмэлт тайлбар
|-
|17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Жасрай|[[Пунцагийн Жасрай]]}}
|1933
|59
|1992
|{{Age in days|1992|7|21|1996|7|19}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн ахмад ерөнхий сайд болсон
|-
|18
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Энхсайхан|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}}
|1955
|41
|1996
|{{Age in days|1996|7|19|1998|4|23}} хоног
|
|-
|19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;''&lt;small&gt;1 дэх томилгоо&lt;/small&gt;''}}
|1963
|35
|1998
|{{Age in days|1998|4|23|1998|12|9}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн залуу ерөнхий сайд болсон
|-
|20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Наранцацралт|[[Жанлавын Наранцацралт]]}}
|1957
|41
|1998
|{{Age in days|1998|12|9|1999|7|22}} хоног
|Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн богино хугацаагаар ЕС-аар ажилласан
|-
|21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Амаржаргал|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}}
|1961
|38
|1999
|{{Age in days|1999|7|30|2000|7|26}} хоног
|
|-
|22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Энхбаяр|[[Намбарын Энхбаяр]]}}
|1958
|42
|2000
|{{Age in days|2000|7|26|2004|8|20}} хоног
|
|-
|23
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Элбэгдорж|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;''&lt;small&gt;2 дахь томилгоо&lt;/small&gt;''}}
|1963
|41
|2004
|{{Age in days|2004|8|20|2006|1|13}} хоног
|
|-
|24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Энхболд|[[Миеэгомбын Энхболд]]}}
|1964
|42
|2006
|{{Age in days|2006|1|25|2007|11|22}} хоног
|
|-
|25
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Баяр|[[Санжийн Баяр]]}}
|1956
|51
|2007
|{{Age in days|2007|11|22|2009|10|29}} хоног
|
|-
|26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Батболд|[[Сүхбаатарын Батболд]]}}
|1963
|46
|2009
|{{Age in days|2009|10|29|2012|8|10}} хоног
|
|-
|27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Алтанхуяг|[[Норовын Алтанхуяг]]}}
|1958
|54
|2012
|{{Age in days|2012|8|10|2014|11|5}} хоног
|
|-
|28
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
|{{Sort|Сайханбилэг|[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}}
|1969
|45
|2014
|{{Age in days|2014|11|21|2016|7|7}} хоног
|
|-
|29
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Эрдэнэбат|[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
|1973
|43
|2016
|{{Age in days|2016|7|7|2017|10|4}} хоног
|
|-
|30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Sort|Хүрэлсүх|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1968
| rowspan=&quot;2&quot; |49
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in days|2017|10|4|2021|1|27}} хоног
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|31
|-
|32
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Sort|Оюун-Эрдэнэ|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}}
| rowspan=&quot;2&quot; |1980
| rowspan=&quot;2&quot; |41
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Age in days|2021|1|27|2025|6|13}} хоног
| rowspan=&quot;2&quot; |Монголын орчин үеийн түүхэнд хамгийн урт хугацаагаар ЕС-аар ажилласан
|-
|33
|-
|34
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Занданшатар|[[Гомбожавын Занданшатар]]}}
|1970
|56
|2025
|{{Age in days|2025|6|13|2026|3|30}} хоног
|
|-
|35
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|{{Sort|Учрал|[[Ням-Осорын Учрал]]}}
|1987
|39
|2026
|{{Age in days|2026|3|30}} хоног
|Одоогийн ерөнхий сайд
|}

==Цаг хугацааны график==
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч)
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Г.Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==Мөн үзэх==
* [[Монгол хаад]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

==Тэмдэглэл==
{{notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]]
[[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]]</text>
      <sha1>dqly6tmi0ch2fi7fda4jbbw3xdw841i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алхими</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33229</id>
    <revision>
      <id>866428</id>
      <parentid>845959</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>866428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4856" sha1="2zoux4np8tio8gxygnbhxn5rv01g8ie" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{{Dead end}}
'''Алхими''' гэдэг нь хүн аливаа зүйлсийн бүтцийг ойлгож, түүнийгээ задлаад дахин бүтээдэг шинжлэх ухаан юм. Энэ нь солилцооны үндсэн дээр явагддаг. 

Алхимийн үндсэн гурван үе шат байдаг:           
# Ойлгох
# Устгах
# Бүтээх

Эхлээд энэ ертөнцийн бүх зүйлийн бүрэлдэхүүн, бүтэц зохион байгуулалтыг ойлгох. Тэгээд эд зүйлсийг устгах буюу задлах. дараа нь дахин бүтээх юм

Иймд алхими ашиглан ямар нэгэн зүйл бүтээхийн тулд тийм хэмжээний зүйл устгах \задлах\ буюу золиослож байдаг. Үүнийг тэнцвэржилтийн солилцооны онол гэж нэрлэдэг. Ерөнхийдөө бол алхими ашиглан аливаа зүйлийг хувиргаж байна гэсэн үг.

Алхимиэр төмөрлөгийг алт болгож, усыг хөлдөөн ууршуулж, гайхалтай зүйлсийг хийж болох ч хэн ч хий хоосон зүйлээс юм бүтээж чадахгүй. Гэвч алхимид бас хориотой зүйлс байдаг бөгөөд энэ нь үхсэн хүнийг амилуулах буюу хүн хувиргах юм. Роберт Э.Корниш 1930 оноос эхлэн амьтдыг амилуулах туршилтуудыг хийж байсан боловч амилуулсан амьтад нь хэвийн бус болж байсан бөгөөд цаг орчмын дотор бүгд үхэж байсан.

Алхими нь шинжлэх ухааны хөгжил дорой үед оршин байсан. Одоогийн ШУ алхимийн алдаа дутагдлуудыг тайлбарлаж чадна.

Алхими дахь үнэт бус металлыг үнэт металл болгох, төмрийг алт болгох тухай авч үзье.

Одоогийн ШУ-аар энэ нь боломжтой зүйл юм. Энгийнээр хэлвэл тодорхой харьцаагаар төмрийг аваад түүний молекулуудыг нь задалж протон нейтрон электрон-ууд болгоод тэднийг нь тодорхой харьцаагаар нэгтгэж алтны молекулууд гарган авбал асуудалгүй төмрөөс алт гарган авч болно.

Энд төмрийн молекулыг задлах, алтны молекул болгон нэгтгэхэд маш их [[энерги]] зарцуулагдана. Алхимийн үндсэн дээр тодорхой нэг зүйлээс түүнтэй ижил үнэ цэнэ бүхий 2 дахь зүйлийг гарган аваад, ижил үнэ цэнэтэй учир буцаагаад 2 дахь зүйлээс анхны зүйлийг гарган авъя. Энэ үйлдлийг төгсгөлгүй үргэлжлүүлж болно.

Энэ жишээнээс алхими энергийн зарцуулалтыг тооцдоггүй, эсвэл оргүй хоосноос, хувиргаж буй материасаа энерги гарган авдаг болж байна.

Энергийн зарцуулалтыг тооцохгүй, эсвэл оргүй хоосноос энерги гарган авна гэвэл [[термодинамикийн хууль]] зөрчигдөнө.

Хувиргаж буй материасаа энерги гарган авдаг буюу матери золислож энерги гарган авах, энерги зарцуулж матери гарган авах боломжтой гэж үзвэл Ямар ч энергигүй болсон дан матери бүхий хорвоо ертөнц, эсвэл ямар ч матери үлдээгүй их хэмжээний энерги бүхий ертөнцийг бүтээж болно гээд тийм ертөнцийг төсөөлөх гээд үз л дээ.

Гэвч квантийн физикт энергийг хязгааргүй гэх бөгөөд хүн тархи,бодлыг ашиглан алхимитай адил зүйл хийж болдог хэмээн үздэг. Гол нь хүн энергиэс матери үүсгэхэд төсөөлөл болон бодол хэрэгтэй байдаг. Тэгээд ч алхимид энэ талаар ч бас онолын үүднээс тайлбарласан байдаг.

[[Ангилал:Алхими| ]]</text>
      <sha1>2zoux4np8tio8gxygnbhxn5rv01g8ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34004</id>
    <revision>
      <id>866440</id>
      <parentid>823252</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erdenebilegbn</username>
        <id>106888</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19068" sha1="0euqxocxqnb90wu4ob7a0pwapudwhc9" xml:space="preserve">{{coord|45.2|90.9|type:event|display=title}}
{{Инфобокс дайн
| conflict          = Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн
| partof            = [[Монгол-Осман,Хятадын дайнууд|Монгол-Хятадын хилийн дайнууд]]
| campaign          = Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн
| date              = 1947 оны 7сарын 6ний үүр
| place             = [[Шинжаан]], [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]; [[Ховд аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]
| casus             = 
| territory         = 
| result            = Хятад,Османы халдлага няцаагдсан
| combatant1        = [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|25px]] [[Монголын Ардын арми]]
| combatant2        = [[Файл:Flag of the Republic of China Army.svg|25px]] [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|ҮХА]]-ийн дунган үндэстнээс бүрдсэн 14-р морьт хороо        &lt;br /&gt;[[Файл:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg|25px]] [[Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс|Зүүн Туркестан]]ы [[Хасгийн дээрэмчид]]
| commander1        = [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х. Чойбалсан]]&lt;br /&gt; [[Батын Дорж|Б. Дорж]]
| commander2        = Ма Чэнсян &lt;br /&gt; [[Оспан]] батыр &lt;br /&gt; [[Оспаны баатар Сагадай]]
| strength1         = Монголын 10 хилчин
| strength2         = 170-180гаруй Осман,Хятадын цэргийн хүч
| casualties1       = 7
| casualties2       = тодорхой бус
}}
'''Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн''' буюу '''Байтагбогдын тулгаралт''', '''Бүдүүн харгайтын тулалдаан''' — [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] ба [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын хооронд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын оролцоотой 1947—1949 онд болсон хилийн мөргөлдөөн.

* [[Мэргэн уулын байлдаан]]
* [[Бага хавтагийн хилийн тулгаралт]]
* [[Байтаг Богдын Команд буюу Ац Улаан уулын тулалдаан]]
* [[Байтаг Богдын Зээгийн усны отолт]]

== Түүх ==
БНМАУ-ын баруун хил (Баян-Өлгий, Ховд аймаг) болон Бүгд Найрамдах Хятад улсын баруун хойд хил (Шиньжян) дээр хэд хэдэн хилийн застав байсан. 1947 оны 6-р сард хятадын Гоминданы Засгийн газрын турхиралтаар дунган болон хасгууд БНМАУ-ын хилийг зөрчих үйлдлүүд эхэлсэн.   

1948 оны долоодугаар сарын 7-нд Байтаг богдын хязгаарын ... дугаар отрядын Байтаг богдын заставын Бүдүүн Харгайтын харуулын постод арван хилчин манаанд гарчээ. Уг тасгийн даргаар тухайн үеийн Увс аймгийн Өлгий сумын уугуул, түрүүч [[Бэгзийн Гиваан]] томилогдож, бүрэлдэхүүнд нь Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат, хөнгөн пулемётын наводчик [[Баянбалын Тэгшээ]], Хөвсгөл аймгийн Бүрэн сумын харьяат туслах наводчик Л.Даваадорж байлдагч Пэлжээ, Чойжин нар багтжээ. 

Хилийн тагнуулын албаныхан тэдний байрлах харуулын постын чиглэлээр дайсны үлэмж хэмжээний хүч цөмөрч болзошгүй гэсэн мэдээлэл өгсөн тул заставын удирдлага харуулыг хүч нэмэгдүүлж хөнгөн хоёр пулемёттой манаанд гаргасан байв. Түрүүч Б.Гиваанаар ахлуулсан тасаг цэрэг товлосон хугацаанд хилийн постдоо ирж, Бүдүүн Харгайтын голыг шөнөдөө сэрэмжлэн харж хоножээ. Байтаг богдын хилийн цаад талд хятадын гоминданы морьт хороо, [[Оспан|Оспаны т]]&lt;nowiki/&gt;олгойлсон Шинжааны хасгийн зэвсэгт дээрэмчид удаа дараа хилд халдаж байгааг манай хилчид сайн мэдэж байсны хувьд тэдний байрлаж байгаа хэсгээр дайснууд зайлшгүй орж ирнэ гэдгийг тооцоолж байв.

Долдугаар сарын 8 болж үүр манхайн цайж байжээ. Хилчид сонор сэрэмжээ алдалгүй хоносны дүнд морь, тэмээнд зэр зэвсгээ ачсан олон тооны дээрэмчид хилээр цөмрөн ирж байгааг мэдлээ. Хилчид газрын ашигтай байрлалыг эзлэн дайсныг отсон аж. Манай хилчдийг заставын улс төрийн орлогч ахлах дэслэгч Хаянхярваа ахалж байсан бөгөөд түүний тушаалаар хөнгөн пулемётчин Б.Тэгшээ, түрүүч Б.Гиваан байлдагч Чойжин нар дайсныг ажиглаж хүн, зэвсгийн тоог гаргаж байлаа. Тэдний гаргаснаар 170 гаруй зэвсэгт дээрэмчид хил зөрчиж иржээ. 

Дайснууд винтов, пулёмотоос гадна их буугаар зэвсэглэсэн байв. Дээрэмчдийг ажиглахуйд манай харуулуудын тогтмол гардаг постыг бүслэхээр хүчээ хуваарилан давшиж байжээ. Хилчид байлдагч Пэлжээг отряд, заставт мэдээ хүргүүлэхээр энэ үеэр яаралтай довтолгосон юм. Манай хилчид Бүдүүн, Нарийн Харгайтын голын хооронд байдаг гурван жижиг хар толгойн ард морьдоо үлдээгээд хүчээ гурван хэсэгт хуваан баруун талаас бүслэхээр явж байгаа дайснуудыг зогсоохын тулд түрүүч Б.Гиваан, пулемётчин Л.Даваадорж, Б.Тэгшээ нарыг гаргажээ.

Харуулын дарга, ахлах дэслэгч Хаянхярваагийн дохиогоор хилчид дайсны хүч давамгайлсан давшилтын эсрэг гал нээж, Б.Тэгшээгийн хөнгөн пулемётын галаар дайсныг хиар цохиж байжээ. Б.Гиваан, Л.Даваадорж нар ч винтовоор дайсныг устгаж байлаа. Дайснууд гол хүчээрээ Б.Гивааны удирдсан хэсгийг устгахаар дайрсаар нэлээд ойртон ирсэн байна. Ийнхүү хүч тэнцвэргүй тулаан дөрвөн цаг гаруй үргэлжилж, дайснууд ч тэдний зүг галаа төвлөрүүлэн дайрч байлаа. Дайсныг галлах үед пулемётчин Б.Тэгшээгийн баруун хөл их бууны суманд өртөн өвдгөөрөө тасарч, хэдэн шөрмөсөндөө тогтож байсан аж. Түүний шархыг Л.Даваадорж боож өгөхөөр очсон боловч боох арга байгаагүй гэнэ. Улмаар зүүн мөрөндөө хүнд шархадсан ч дайсны олон хүнийг нөгөө ертөнцөд илгээжээ. Тасгийн дарга Б.Гиваан өгзөг, хонгондоо шархадсан бол, Л.Даваадорж зүүн гар нүүрэндээ хүнд шарх авчээ.

Гэвч тасгийн дарга, түрүүч Б.Гиваан “Дайсныг нэг ч алхам урагшлуулж болохгүй, давшиж ирсэн бүхнийг устга” хэмээн хоёр нөхөртөө тушаан галласаар сүүлчийн сумаа дуусгасан аж. Дайсан 25-30 метрт ойртох ирэх үед тасгийн дарга Б.Гиваан хилчин нөхөддөө “Бид энэ толгой дээр эцсийнхээ цусыг эх орныхоо төлөө өргөхөд гомдох юмгүй. Дайсанд юу ч олзлуулж болохгүй. Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн батлах, тэмдэглэлийн дэвтэрээ устга. Хүн бүрт үлдсэн хоёр гар бөмбөгийнхөө нэгийг дайсан руу шиднэ. Сүүлчийнхийг нь дээрэмчдийг өөрсөд дээрээ ирэхээр дэлбэлж дайснаас урьтая” гэжээ. Ингээд батлахаа урж хэдэн хэсэг болгоод чулуун дор нуув. 

Дайснууд ойртон ирэхэд тэд ээлжлэн гурван гранатаа шидлээ. Улмаар эцсийн удаа бие биеэ харан тэврэлдээд “Энхрий хайрт эх орон мандтугай” хэмээн зэрэг хашгирав. Ийнхүү эх орныхоо төлөө өргөсөн танагарагаа үнэнчээр биелүүлсэн гурван халуун амь Байтаг богдын уулнаа мөнх нойрссон юм.

БНМАУ-ын хил дээр хасгийн дээрэмчдийн өдүүлсэн их бага зөрчил, зэвсэгт тулгаралт хэдэн арваар тоологдох бөгөөд түүний нэг нь 1948 оны долоодугаар сарын 8-ны өдөр болсон Бүдүүнхаргайтын тулалдаан билээ.

[[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Булган сум (Ховд)|Булган сумын]] нутагт орших Байтагбогд уулын араас эх аван 15 км урт урсах Бүдүүнхаргайт хэмээх голын хойт өндөрлөгт монголын хилчид хасгийн дээрэмчидтэй эрслэн тулалдсан бөгөөд 1988 онд хилчин баатрууддаа зориулан амь үрэгдсэн газар нь дурсгалын хөшөө босгосон.

Манат гэгчээр толгойлуулсан дээрэмчид амьд хэл олзлох зорилгоор энэхүү довтолгооныг хийсэн бөгөөд бүлэг 120 орчим хүний бүрэлдэхүүнтэй, 4 миномёт, 10 орчим хүнд, хөнгөн пулемёт, винтовын бөмбөг буудагч, америк винтовоор зэвсэглэсэн байв.

Тухайн өдөр хилийн манаанд гарсан 6-р отрядын 2-р сумангийн бүрэлдэхүүнд ахлагчаар заставын орлогч Г.Хаянхярваа, тасгийн дарга Б.Гиваан, цэрэг Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж, Н.Дандархайдав, Э.Архад, Т.Баян, Л.Гончигзэгвэ, Д.Чойжин, Ч.Пэлжээ нар байв.

Дарга Г.Хаянхярваа уулын урд өндөрлөгт Д.Чойжин, Т.Баян, Л.Гончигзэгвэ нарыг, хойт өндөрлөгт Б.Гиваан, Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж нарыг хөнгөн пулемёттойгоор, өөрөө Н.Дандархайдавын хамт дунд онин дээр байрлан Э.Архадаар морьдоо бариулан Ч.Пэлжээг холбоо бариулахаар Б.Тэгшээгийн хүрэн халзан морийг унуулан явуулжээ.

Дээрэмчид хүчтэй галаар дэмжүүлэн довтолсноор Э.Архад, Т.Баян нар амь үрэгдэж, Н.Дандархайдав хүнд шархадан арын байрлалд шилжсэн байна.

Тулалдаан богино хугацаанд дайсны хүчний илт давамгай байдалд явагдсан боловч монголын хилчдийг олзолж, бүрэн устгаж чадаагүй.

Тулалдааны явцад Г.Хаянхярваа, Л.Гончигзэгвэ, Д.Чойжин нар бүслэлтээс гарч чадсан ч газар орны бартаанаас үүдэн нөхөддөө туслаж чадаагүй аж. Бусад хилчид дайсны бүслэлтэд орж эцсээ хүртэл эрэлхэгээр тулалдан алтан амиа алдсан билээ.

Хойт өндөрлөгт байрласан Б.Гиваан, Б.Тэгшээ, Л.Даваадорж нар пулемётын галаар ширүүн эсэргүүцэл үзүүлсээр байсан тул дайсан тэднийг миномёт, пулемётын галын дэмжлэгтэйгээр бүслэхийг оролдсон байна. Тулалдааны дараа хийсэн үзлэгээр гурван хилчний байлдаж байсан хойт өндөрлөгийн 15 хавтгай дөрвөлжин метр талбайд 15 удаа миномётын бөмбөг тэсэрч, хүн бүр 2-3 шархадаж, талбай цусаар будагдсан байжээ.

Байлдагч Б.Тэгшээгийн баруун хөл мининд өртөн тасарч зөвхөн боривны том шөрмсөнд санжин тогтсон, шилбэний хугархай яс нь газар зурсаар мөлийж, нүхэнд нь шороо чулуу чихэгдсэн байдалтай, Л.Даваадоржийн бие хуваагдан 6 метрийн зайтай шидэгдсэн, амь үрэгдэхээсээ өмнө эвлэлийн батлахаа чулуун дор нууж, пулемёт буугаа хад савж эвдсэн байв. Гурван хилчин хамтдаа эцсийн гранатаа тэслэн өөрсдийгөө болон бүслэн ирсэн дайсныг устгасан байлаа.

Дайсны эхний довтолгоонд өртөн хүнд шархадсан Н.Дандархайдав дайсанд амьдаар баригдахгүйн тулд өөрийгөө буудсан ажээ.

Эрэлхэг хилчин [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Лхүнрэвийн Даваадорж]] нарын гавъяаг тэмдэглэн БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1949 оны  зарлигаар   “Улсын баатар&quot; цолоор нэхэн шагнасан. [[Бэгзийн Гиваан|Бэгзийн Гивааныг]] БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1971 оны 10-р сарын 13-ны өдрийн 200 тоот зарлигаар “Улсын баатар&quot; цолоор нэхэн шагнасан.  Тэдний алдрыг мөнхжүүлж нэрэмжит заставууд бий болгожээ.

Завхан аймгийн Тосонцэнгэл сумын харъяат [[Найдангийн Дандархайдав]], мөн аймгийн Сонгино сумын харъяат Энхийн Архад, Увс аймгийн Өлгий сумын харъяат [[Түвшингийн Баян]] нарыг “Байлдааны гавъяаны улаан туг&quot;-ийн одонгоор нэхэн, Булган аймгийн харъяат [[Гомбожавын Хаянхярваа|Гомбожавын Хаянхярвааг]] “Байлдааны гавъяаны улаан туг&quot;-ийн одонгоор, Баянхонгор аймгийн Мандал сумын харъяат [[Доржийн Чойжин]], мөн аймгийн Богд сумын харъяат [[Лувсангийн Гончигзэгвэ]] нарыг “Байлдааны гавъяаны одон“-гоор, Увс аймгийн Өндөрхангай сумын харъяат [[Чойжилсүрэнгийн Пэлжээ|Чойжилсүрэнгийн Пэлжээг]] “Байлдааны медаль”-иар шагнажээ.

Амь үрэгдэгсдийг суман, застав байрлаж байсан Дамжигийн Ус хэмээх газар хөдөөлүүлсэн юм. 1988 онд байлдаан болж баатруудын амь үрэгдсэн газарт тэдгээр 10 хилчдэд зориулсан дурсгалын хөшөө, Б.Гивааны нэрэмжит заставт түүний хүрэл хөшөөг босгосон билээ.

== Мөн үзэх ==
* [[Монголын Баруун хил хамгаалалтын түүх]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

== Урлагийн бүтээл ==
* [[Босго тотго]] олон ангит уран сайхны түүхэн кино. МНВ телевизийн бүтээл.2013 он
* [[Хил дээр]] Монголын уран сайхны кино.
* Ц.Уламбаяр. Дархан хилийн манаа. тууж
* Маш нууц 2 (Байтаг богд) (2018) Fantastic production
* Зохиолч Баасангийн Номинчимэдийн баримтат тууж Байтаг Богдан нүргээн (2022 он)   

[[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын хилийн цэрэг]]
[[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]]
[[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын оролцсон дайн тулаан]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан]]
[[Ангилал:Шинжааны түүх]]
[[Ангилал:1946 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1947 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1948 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>0euqxocxqnb90wu4ob7a0pwapudwhc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бухарест</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34491</id>
    <revision>
      <id>866477</id>
      <parentid>857716</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20105" sha1="tdzzd3b2nalxmdoqqul7bf0gjgec373" xml:space="preserve">{{Short description|Румыны нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{Distinguish|Будапешт}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Бухарест
| native_name        = {{lang|ro|București|italics=unset}}
| native_name_lang   = RO
| official_name      = Бухарест хот
| settlement_type    = [[Нийслэл|Нийслэл ба хотын захиргаа]]
| image_skyline      = {{multiple image
| border             = infobox
| total_width        = 300
| image_style        = infobox
| perrow             = 1/2/2/2/1
| caption_align      = center
| image1             = Bucharest University Square (cropped).jpg
| caption1           = [[Их сургуулийн талбай, Бухарест|Их сургуулийн талбай]]
| image2             = Ateneul Român - Gradina.jpg
| caption2           = [[Румыны атенеум]]
| image3             =
| caption3           = [[Парламентын ордон]]
| image4             = Biblioteca Centrală Universitară - Piata Revolutiei.jpg
| caption4           = [[Их сургуулийн төв номын сан, Бухарест|Их сургуулийн төв номын сан]]
| image5             = Palatul de Justiție.jpg
| caption5           = [[Шударга ёсны ордон, Бухарест|Шударга ёсны ордон]]
| image6             = PalatCec.jpg
| caption6           = [[CEC ордон]]
| image7             = Parcul Tineretului.jpg
| caption7           = [[Тинеретулуи цэцэрлэгт хүрээлэн]]
| image8             = Bucharest Business District (cropped).jpg
| caption8           = [[Флореаска]] дүүрэг
}}
| image_flag         = ROU Bucharest Flag.svg
| image_shield       = Coat of arms of Bucharest.svg
| image_blank_emblem = [[File:Word mark of Bucharest.svg|class=skin-invert|70px]]
| blank_emblem_type  = [[Лого]]
| nicknames          = Paris of the East / Little Paris
| motto              = {{lang|ro|Patria și dreptul meu}}&lt;br /&gt;('Эх орон ба миний эрх')
| mapframe           = yes
| mapframe-shape     = yes
| pushpin_map_caption = Румын дахь Бухарестийн байршил
| pushpin_map        = Румын#Европ
| pushpin_relief     = 1
| coordinates        = {{coord|44|25|57|N|26|6|14|E|region:RO_city(1900000)|display=inline,title}}
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = {{flag|Румын}} 
| subdivision_type1  = Хөгжлийн бүс нутаг
| subdivision_name1  = [[Румыны хөгжлийн бүс нутаг|Бухарест – Илфов]]
| subdivision_type2  = Хошуу
| subdivision_name2  = [[Румыны хошууд|Бухарест хотын захиргаа]]
| parts_type         = Салбар
| parts              = [[Бухарестийн салбарууд|6 салбар]]
| established_title  = Анх баталгаажуулсан
| established_date   = 1459
| founder            = [[Влад Цепеш]]
| government_footnotes = 
| government_type    = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хүчтэй хотын дарга–Зөвлөл]]
| leader_title1      = [[Бухарест хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name1       = [[Чиприан Чуку]]
| leader_title2      = Хууль тогтоох байгууллага
| leader_name2       = [[Бухарестийн ерөнхий зөвлөл|Ерөнхий зөвлөл]]
| leader_name3       = [[Румын (Европын Парламентын тойрог)|Бухарест тойрог]]
| leader_title3      = [[Европын Парламент|ЕП]]
| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/anuarul_statistic_al_romaniei_carte_ed_2023_0.pdf  |title=Румын улсын статистикийн эмхэтгэл (2023) – 1.8 Румын улсын нутаг дэвсгэрийн засаг захиргааны зохион байгуулалт, 2022 оны 12 сарын 31 (х.17) |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE |website=www.insse.ro |date=2024-02-19}}&lt;/ref&gt;
| timezone           = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset         = +02:00
| timezone_DST       = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +03:00
| area_total_km2     = 240
| area_total_sq_mi   = 92.28
| area_metro_km2     = 1,803
| elevation_m        = 55.8–91.5
| elevation_ft       = 183.1–300.2
| population_total   = 1,716,961
| population_as_of   = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;RPL2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2025-07-09|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 7,196
| population_density_metro_km2 = 1,277
| pop_est_as_of      = 2024 оны 1сар
| population_est     = 1,719,958
| pop_est_footnotes  = &lt;ref name=&quot;Population.Bucharest&quot;&gt;{{cite web |url=http://statistici.insse.ro:8077/tempo-online/#/pages/tables/insse-table |title=POP105A - Populația rezidentă la 1 Ianuarie pe grupe de vârste, sexe și medii de rezidență, macroregiuni, regiuni de dezvoltare și județe |publisher=[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Румын)]] - INSSE (TEMPO - statiscal data) |website=www.insse.ro/cms/en |date=2024-09-11 |access-date=2025-07-09 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
| population_urban   = 
| population_metro   = 2,303,505 (Бухарест-Илфов)&lt;ref name=&quot;Population.Bucharest&quot;/&gt;
| population_rank    = [[Румыны хошуудын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Румынд 1-т]] ([[Европын хотуудын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|ЕХ-д 8-д]])
| population_demonyms = Бухарестчууд ([[Монгол хэл|mn]])&lt;br /&gt;{{lang|ro|bucureștean}}, {{lang|ro|bucureșteancă}} ([[Румын хэл|ro]])
| population_note    = 
| demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}}
| demographics1_footnotes = &lt;ref name=&quot;GDP.Bucharest&quot;&gt;Multiple sources:
*{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/01/Prognoza-2023-2027-in-profil-teritorial-aferenta-Prognozei-macroeconomice-de-toamna-2023.pdf |title=1.1. Valoarea produsului intern brut, pe judeţe şi regiuni – în RON (pg.3) / 1.2. Produsul intern brut pe locuitor, pe judeţe şi regiuni – în € (pg.5) |trans-title=1.1 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний үнэ цэнэ, хошуу, бүс нутгаар - RON-ээр (х.3) / 1.2 Нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, хошуу, бүс нутгаар - еврогоор (х.5) |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=2024 |access-date=2025-07-09}}
*{{cite web |url=https://cnp.ro/wp-content/uploads/2024/02/Prognoza-de-IARNA-2023-2027.pdf |title=Principalii indicatori macroeconomici |trans-title=Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд |publisher=Стратеги, прогнозын үндэсний комисс - Румыны засгийн газар |website=www.cnp.ro |date=February 2024 |access-date=2025-07-09}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Хотын бөөгнөрөл
| demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]106.292 тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = $45,965
| postal_code        = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx
| postal2_code_type  = 0100xx-0201xx, 0201xx-0300xx, 0365xx
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| area_code          = +40 31
| blank_name         = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022)
| blank_info         = 0.926&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/ROU/?levels=1+4&amp;years=2022&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 | title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab | access-date=2025-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ | archive-date=2018-09-23 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;маш өндөр&lt;/span&gt;
| blank_name_sec2    = [[Олон улсын нисэх онгоцны буудал]]
| blank_info_sec2    = {{ubl|[[Аурел Влайкугийн нисэх онгоцны буудал|Бэняса  нисэх буудал]]|[[Анри Коандын олон улсын нисэх онгоцны буудал|Отопени нисэх буудал]]}}
| blank2_name_sec1   = [[Түргэн тээвэр|Түргэн тээврийн]] систем
| blank2_info_sec1   = [[Бухарестын метро|Метро]]
| website            = {{Official URL}}
}}

'''Бухарест''' ([[Румын хэл|румынаар]]: ''București'' [{{IPA|bukuˈreʃtʲ}}]; {{Audio|Ro-București.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын]] [[улс]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том 1.8 сая хүн амтай&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://population.un.org/wup/Download/Files/WUP2018-F13-Capital_Cities.xls |wayback=20181101171857 |text=Population of Capital Cities in 2018 (thousands) |archiv-bot=2025-01-03 00:14:21 InternetArchiveBot }}. UNO, abgerufen am 29. Juli 2019 (englisch).&lt;/ref&gt; [[хот]]. 

== Түүх ==
Бухарест хотын тухай анх 1459 онд Валахиа хотыг туркуудаас хамгаалахын тулд орчин үеийн хотын суурин дээр цайз барьсан хунтайж Влад III Тепесийн баримт бичигт дурдсан байдаг юм. 

Хоёр зуун жилийн дараа Бухарест нь Валахиагийн нийслэл хотуудын нэг болсон бөгөөд Константин Бранковеану ноёдын нийслэлийг энд нүүлгэн шилжүүлжээ.

1862 онд Бухарест Румын улсын нийслэл хот болсон гэж зарлав.

== Засаг захиргаа ==
Бухарест хот 6 захиргааны бүсэд ([[Румын хэл|рум.]] ''sectoare'') хуваагддаг. Бүс бүр дүүрэгт ([[Румын хэл|рум.]] ''cartiere'') хуваагддаг байна.

* 1-р бүс: Бэняса (Băneasa), Пипера (Pipera), Флоряска (Floreasca)
* 2-р бүс: Пантелимон (Pantelimon), Колентина (Colentina), Обор (Obor)
* 3-р бүс: Витан (Бухарест) (Vitan), Титан (Titan), Чентру Чивик (Centru Civic), Липскан
* 4-р бүс: Берчени (Berceni), Олтеницей (Olteniţei)
* 5-р бүс: Рахова (Rahova), Ферентари (Ferentari), Котрочени (Cotroceni)
* 6-р бүс: Джулешти (Giuleşti), Друмул Таберей (Drumul Taberei), Милитари (Militari), Крынгаши (Crângaşi)

== Газар зүй ==
{{Том зураг|-D3- LighningStormPanorama.jpg|800|Бухарест}}

=== Эдийн засаг ===
Хэдийгээр Бухарест нь Румын улсын хүн амын 9 орчим хувь нь амьдардаг ч тус улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 21 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байна. Бухарест нь Румын улсын аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний 4/1-ийг эзэлдэг бөгөөд тус улсын хамгийн аж үйлдвэржсэн хэсэг юм. Тус улсын татварын бараг 3/2-ыг Бухарест хотын оршин суугчид болон тус хотод бүртгэлтэй хуулийн этгээдүүд бүрдүүлдэг ажээ.

2005 оны 4-р сард Бухарест дахь ажилгүйдлийн түвшин 2.7% байсан нь улсын дунджаас (5.5%) хамаагүй доогуур байв.

{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Бухарест Банеаса (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1929–одоо)
|metric first = yes
|single line = yes
|width=auto
| Jan record high C = 23.6
| Feb record high C = 26.5
| Mar record high C = 32.8
| Apr record high C = 34.9
| May record high C = 36.7
| Jun record high C = 39.8
| Jul record high C = 45.4
| Aug record high C = 43.7
| Sep record high C = 39.9
| Oct record high C = 36.4
| Nov record high C = 25.9
| Dec record high C = 19.5
|year record high C =
|Jan high C = 3.0
|Feb high C = 6.3
|Mar high C = 12.3
|Apr high C = 18.5
|May high C = 24.1
|Jun high C = 28.1
|Jul high C = 30.4
|Aug high C = 30.6
|Sep high C = 25.0
|Oct high C = 18.0
|Nov high C = 10.5
|Dec high C = 4.2
|year high C = 17.6
|Jan mean C = -1.5
|Feb mean C = 0.6
|Mar mean C = 5.6
|Apr mean C = 11.4
|May mean C = 16.8
|Jun mean C = 21.1
|Jul mean C = 23.0
|Aug mean C = 22.4
|Sep mean C = 16.8
|Oct mean C = 10.7
|Nov mean C = 5.3
|Dec mean C = 0.0
|year mean C = 11.0
|Jan low C = -5.0
|Feb low C = -3.5
|Mar low C = 0.3
|Apr low C = 4.9
|May low C = 9.7
|Jun low C = 13.9
|Jul low C = 15.6
|Aug low C = 15.2
|Sep low C = 10.7
|Oct low C = 5.7
|Nov low C = 1.4
|Dec low C = -3.3
|year low C = 5.5
| Jan record low C = -32.2
| Feb record low C = -29.0
| Mar record low C = -21.7
| Apr record low C = -9.5
| May record low C = -5.0
| Jun record low C = 4.5
| Jul record low C = 7.4
| Aug record low C = 5.2
| Sep record low C = -3.1
| Oct record low C = -8.0
| Nov record low C = -19.4
| Dec record low C = -25.6
|year record low C = -32.2
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 40.1
|Feb precipitation mm = 33.0
|Mar precipitation mm = 42.4
|Apr precipitation mm = 50.2
|May precipitation mm = 70.4
|Jun precipitation mm = 82.7
|Jul precipitation mm = 68.6
|Aug precipitation mm = 48.9
|Sep precipitation mm = 60.5
|Oct precipitation mm = 60.7
|Nov precipitation mm = 43.6
|Dec precipitation mm = 47.0
|year precipitation mm = 648.1
|Jan snow cm = 13.7
|Feb snow cm = 11.0
|Mar snow cm = 10.5
|Apr snow cm = 1.5
|May snow cm = 0.0
|Jun snow cm = 0.0
|Jul snow cm = 0.0
|Aug snow cm = 0.0
|Sep snow cm = 0.0
|Oct snow cm = 0.0
|Nov snow cm = 8.8
|Dec snow cm = 10.5
|year snow cm = 56.0
|unit precipitation days = 1.0 мм
|Jan precipitation days = 6.1
|Feb precipitation days = 5.4
|Mar precipitation days = 6.3
|Apr precipitation days = 6.2
|May precipitation days = 8.4
|Jun precipitation days = 8.3
|Jul precipitation days = 7.1
|Aug precipitation days = 5.2
|Sep precipitation days = 4.9
|Oct precipitation days = 5.6
|Nov precipitation days = 5.4
|Dec precipitation days = 6.7
|year precipitation days = 75.6
|Jan humidity = 86
|Feb humidity = 82
|Mar humidity = 71
|Apr humidity = 63
|May humidity = 62
|Jun humidity = 61
|Jul humidity = 58
|Aug humidity = 57
|Sep humidity = 61
|Oct humidity = 73
|Nov humidity = 84
|Dec humidity = 87
|year humidity =
|Jan dew point C = -4.2
|Feb dew point C = -2.7
|Mar dew point C = 0.9
|Apr dew point C = 5.4
|May dew point C = 10.2
|Jun dew point C = 13.9
|Jul dew point C = 15.3
|Aug dew point C = 14.7
|Sep dew point C = 11.6
|Oct dew point C = 6.8
|Nov dew point C = 2.5
|Dec dew point C = -1.3
|Jan sun = 78.8
|Feb sun = 107.1
|Mar sun = 156.7
|Apr sun = 195.3
|May sun = 245.4
|Jun sun = 259.4
|Jul sun = 293.4
|Aug sun = 283.0
|Sep sun = 208.7
|Oct sun = 149.6
|Nov sun = 84.8
|Dec sun = 63.9
|year sun = 2126.1
|Jan uv = 1
|Feb uv = 2
|Mar uv = 3
|Apr uv = 5
|May uv = 7
|Jun uv = 8
|Jul uv = 8
|Aug uv = 7
|Sep uv = 5
|Oct uv = 3
|Nov uv = 2
|Dec uv = 1
|source 1 = NOAA (шүүдрийн цэг болон цас 1961–1990)&lt;ref name= NOAA9120&gt;{{cite web
|url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv
|title = București Băneasa Climate Normals 1991-2020
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
|access-date = 2026-05-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230829030044/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/BucurestiBaneasa_15420.csv
|archive-date = 2023-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= NOAA&gt;{{Cite web
|url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT
|title = București Băneasa Climate Normals 1961–1990
|publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
|access-date = 2026-05-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230829025758/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15420.TXT
|archive-date = 2023-08-29}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа]] (туйлшрал),&lt;ref name=extremes&gt;{{Cite web
|url = http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/
|title = București Băneasa: Record mensili dal 1929
|publisher = Үндэсний Цаг Уурын Захиргаа
|language = it
|access-date = 2026-05-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160401120448/http://climaintoscana.altervista.org/europa/romania/bucuresti-baneasa/
|archive-date = 2016-04-01
|url-status = live
}}&lt;/ref&gt; [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (чийгшил, 1931–1960)&lt;ref name=DMI&gt;{{cite web
|last1 = Каппелен
|first1 = Жон
|last2 = Йенсен
|first2 = Йенс
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf
|archive-date = 2013-04-27
|url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf
|work = Climate Data for Selected Stations (1931-1960)
|title = RUMÆNIEN - BUCURESTI/IMH
|page = 216
|publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн
|language = da
|access-date = 2026-05-31}}&lt;/ref&gt; and Weather Atlas&lt;ref&gt;{{Cite web
|url = https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate
|title = Bucharest, Romania – Detailed climate information and monthly weather forecast
|publisher = Yu Media Group
|website = Weather Atlas
|language = en
|access-date = 2026-05-31
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190703202341/https://www.weather-atlas.com/en/romania/bucharest-climate
|archive-date = 2019-07-03
|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|date=2010
}}

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Хүн амын тоо
!1798
!1800
!1831
!1859
!1877
!1900
!1918
!1930
!1956
!1966
!1977
!1992
|-
|30 000
|'''↗'''32 000
|'''↗'''61 000
|'''↗'''122 000
|'''↗'''178 000
|'''↗'''282 000
|'''↗'''383 000
|'''↗'''639 000
|'''↗'''1 237 000
|'''↗'''1 452 000
|'''↗'''1 807 000
|'''↗'''2 067 000
|-
!1998
!2002
!2005
!2011
!2021
!
!
!
!
!
!
!
|-
|'''↘'''2 029 000
|'''↘'''1 926 000
|'''↗'''1 929 000
|'''↘'''1 883 425
|'''↘'''1 716 961
|
|
|
|
|
|
|
|}

==Зураг==
&lt;center&gt;&lt;gallery&gt;
Зураг:ROU Bucharest CoA.svg
Зураг:Bucharest, woodcut, published in Leipzig in 1717.jpg

&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Wikisource}}
{{Commonscat|Bucharest|Бухарест}}
{{Wiktionary}}
{{Wikivoyage}}

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}}

[[Ангилал:Бухарест| ]]
[[Ангилал:Их Валахийн суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Румыны хот]]</text>
      <sha1>tdzzd3b2nalxmdoqqul7bf0gjgec373</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>866478</id>
      <parentid>866202</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10630" sha1="5kl8df9p1b6vxi28y6s4u9hhbm6id9t" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-08-18 08:00:30 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>5kl8df9p1b6vxi28y6s4u9hhbm6id9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ло-е-Гарон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35152</id>
    <revision>
      <id>866388</id>
      <parentid>864000</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T14:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolllll23</username>
        <id>106875</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6071" sha1="04f0tikyagys4v5g9ofbpr7ysrb78d3" xml:space="preserve">{{short description|Францын Шинэ Аквитанийн департамент}}
{{Инфобокс суурин
| name                    = Ло-е-Гарон
| native_name             = {{native name|fr|Lot-et-Garonne}}&lt;br&gt;{{native name|oc|Òlt e Garona}}
| type                    = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| native_name_lang        = fr&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| image_skyline           = {{Photomontage|position=center
   | photo1a = Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG
   | photo2a = Castelnaud-de-Gratecambe panorama.jpg
   | photo2b = Lauzun - Château -2.jpg
   | photo3b = Bonaguil - Château.jpg
   | size = 270
   | spacing = 2
   | color = #FFFFFF
   | border = 0
   | foot_montage = }}
| image_alt               = 
| image_caption           = 
| image_flag              = Drapeau fr département Lot-et-Garonne.svg
| flag_alt                = 
| image_shield            = Blason_d%C3%A9partement_fr_Lot-et-Garonne.svg
| shield_alt              = 
| nickname                = 
| motto                   = 
| image_map               = Lot-et-Garonne-Position.svg
| map_alt                 = 
| map_caption             = Франц дахь Ло-е-Гароны байршил
| pushpin_map             = 
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = 
| coordinates             = {{Coord|44|20|N|0|30|E|region:FR-47_type:adm2nd_scale:2000000_source:frwiki|display=inline,title}}
| coor_pinpoint           = 
| coordinates_footnotes   = 
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = [[Франц]]
| subdivision_type1       = [[Францын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1       = [[Шинэ Аквитани]]
| established_title       = 
| established_date        = 
| founder                 = 
| seat_type               = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat                    = [[Ажен]]
| parts_type              = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]]
| parts_style             = para
| p1                      = [[Марманд]]&lt;br&gt;[[Нерак]]&lt;br&gt;[[Вильнёв-сюр-Ло]]
| government_footnotes    = 
| leader_party            = [[Социалист Нам (Франц)|PS]]
| leader_title            = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name             = Софи Бордери&lt;ref&gt;{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref               = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_magnitude          = 
| area_footnotes          = {{ref|area|1}}
| area_total_km2          = 5361
| area_note               = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| elevation_min_m         = 
| elevation_max_m         = 
| population_total        = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of        = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes    = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_rank         = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]]
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_note         = 
| blank_name_sec1         = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]]
| blank_info_sec1         = 47
| blank_name_sec2         = [[Францын арондисман|Арондисман]]
| blank_info_sec2         = [[Ло-е-Гарон департаментын арондисман|4]]
| blank1_name_sec2        = [[Францын кантонууд|Кантон]]
| blank1_info_sec2        = [[Ло-е-Гарон департаментын кантонууд|21]]
| blank2_name_sec2        = [[Францын коммунууд|Коммун]]
| blank2_info_sec2        = [[Ло-е-Гарон департаментын коммунууд|319]]
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +1
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +2
| postal_code_type        = 
| postal_code             = 
| area_code_type          = 
| area_code               = 
| iso_code                = FR-47
| website                 = 
| footnotes               = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;-аас том мөсөн голууд ордоггүй
}}

'''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]].

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Bonaguil - Château.jpg
Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG
Зураг:Chateau de Duras 01.jpg
&lt;/gallery&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}}
* [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]]
[[Ангилал:Францын департамент]]
[[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]]
[[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>04f0tikyagys4v5g9ofbpr7ysrb78d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэдийн Шаарийбуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36773</id>
    <revision>
      <id>866473</id>
      <parentid>789343</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45123" sha1="s36vgnttzr4d92psmkc4usv0c2sajaz" xml:space="preserve">{{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн
| нэр                   = Ч.Шаарийбуу
|image=[[Зураг:Шаарийбуу 1939.jpg|300px]]
| зураг                 =
| зургийн_тайлбар       =
| төрсөн_он_сар_өдөр    =
| нас барсан_он_сар_өдөр= 1939 оны 5 сарын 29
| оршуулсан_газар_нэр   = БНМАУ, Дорнод аймаг, Халхын гол 
| төрсөн_газар          =
| нас барсан_газар      = [[БНМАУ]], [[Дорнод аймаг]], [[Халхын гол]]
| алдаршсан_нэр         =
| бүтэн_нэр             =
| эх_орон               = [[БНМАУ]]
| салбар                = [[морьт цэрэг]]
| албан_он_жилүүд       = 1935-1939 он
| цол_хэргэм            = [[хурандаа]]
| ажиллагааны_тоо       =
| нэгж                  =
| албан_тушаал          = [[6 дугаар морьт дивиз]]ийн захирагч 
| тулалдаанууд          = [[Халхын голын байлдаан]]
| тулалдааны_нэр        =
| шагналууд             =
| харилцаа              =
| бусад_үйл             =
}}
'''Чимэдийн Шаарийбуу''' (1909 онд өнөөгийн Хэнтий аймгийн Галшар сумын 5-р багийн нутаг Жаргалантын Цагаан дэл гэдэг газар төрсөн - 1939 оны 5-р сарын 29-нд нас барсан) -[[Монголын Ардын арми]]йн [[6 дугаар морьт дивиз]]ийн захирагч байв. [[ЗХУ]]-ын [[Тамбов]] хотын [[морин цэргийн сургууль]]д суралцсан. 1938-1939 онд дивизийн захирагч Ч. Шаарийбуу [[Халхын голын байлдаан]]д өөрийн дивизийг удирдан анхны тулалдаануудад баатарлаг байлдсан. 1939 оны 5-р сарын 28-29-нд болсон хүч тэнцвэргүй ширүүн тулалдаанд амь үрэгджээ.

==Намтар==
Ч.Шаарийбуу 1909 онд Хэнтий аймгийн Галшар сумын V багийн нутаг &quot;Жаргалант&quot; гэдэг газар төржээ.

1932 онд цэргийн албанд татагдан Өндөрхаан, Тамсагбулаг дахь цэргийн ангиудад алба хааж байхдаа бага даргын сургууль төгсгөн жагсаалын болон сумангийн даргаар ажилласан байна.

1937-1939 онд ЗХУ-ын Тамбов хотод &quot;Тамбовское Краснознаменное Ковалериское училище имени Первой Конной Армии&quot; Морин цэргийн сургуулийг &quot;Онцсайн&quot; дүнтэй төгссөн. Маршал Х.Чойбалсангийн 1939 оны 2-р сарын 13-ны өдрийн 4 тоот тушаалаар хамгийн түрүүнд Ч.Шаарийбууд ахлах дэслэгч цол олгож, Тамсагийн 6-р дивизийн Тагнуул ангийн даргаар, [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн|Д.Нянтайсүрэнг]] Цэргийн ерөнхий сургуульд Сумангийн даргаар, [[Лодонгийн Дандар|Л.Дандарыг]] Тамсагийн VIII дивизийн 22 дугаар хорооны штабын туслахаар томилжээ. Ч.Шаарийбуу ажиллах хугацаандаа цэргийн зохих хэмжээний боловсролтой, зохион байгуулах авьяас чадвартай, удирдах албан тушаалд дэвшүүлэн ажиллуулах найдвартай боловсон хүчин болохоо харуулсан учир Цэргийн явдлын яамны сайд, бүх цэргийн жанжин маршал Х.Чойбалсангийн 1939 оны 3-р сарын 8-ны өдрийн 18 тоот тушаалаар дивизийн захирагчаар түр томилогдон ажиллаж, нэг сарын дараа 4-р сарын 28-ны өдрийн 34 тоот тушаалаар хошууч цолоор шагнагдаж, 6 дугаар морьт дивизийн захирагчаар томилогджээ.  

Ч.Шаарийбуу Японы милитаристуудаас улсын дорнод хил хязгаарт халдан түрэмгийлэх аюул занал улам хурцдаж байсан нөхцөлд дивизийн бусад удирдах нөхөдтэй хамтран нэгтгэлийн байлдааны байнгын бэлэн байдлыг хангах нийт дайчдын улс төр, ёс, суртахууныг улам өндөржүүлэх, тэдний сонор сэрэмжийг дээшлүүлэх, дайчдыг эх орон ард түмэндээ хязгааргүй үнэнч байх үзлээр хүмүүжүүлэх ажлыг шуурхай зохион байгуулан ажилласан байна. 1939 оны 5-р сард Японы милитаристууд манай орны дорнод хилийг Халхын голын орчим хил зөрчин үлэмж их хүчээр довтолсон билээ. Тэр үед зүүн хязгаарт байсан Тамсагбулангийн 6 дугаар морьт дивизийн анги, салбарууд цэргийн дээд командлалын тушаалаар хамгийн түрүүнд байлдаанд орж дайсанд цохилт өгсөн байна. Энэ тухай 1972 онд хэвлэгдсэн “БНМАУ-ын баатрууд ба үйлстэн” номын 213-р талд бичихдээ: “…Хошууч Шаарийбуу байлдааны тушаалыг хүлээн аваад Тамсагбулагийн төвөөс өөрийн нэгтгэлийг түгшүүрийн дохиогоор хөдөлгөн хурдавчилсан маршаар Халх голд хүрэлцэн очиж хамгийн тэргүүн эгнээнд Японы самуурай нарын эсрэг байлдаанд орж дайсанд цохилт өгсөн байна. 6 дугаар морьт дивизийн тэргүүний анги, салбарууд 1939 оны 5-р сарын 22, 23, 24-ны өдрүүдэд Халх голын цаад талд Хайлааст манханд Японы цэргийн тэргүүний ангитай тулалдаж бут цохив. Тэр энэ байлдаанд цэрэг, дайны арга техникийг сайн судлан эзэмшиж, нэгтгэл, ангийг чадварлагаар удирдан командлах авьяастай эрэлхэг дарга болохоо үзүүлжээ” гэж бичсэн байна. Дивизийн захирагч хошууч Шаарийбуу зөвхөн захиран командлагч төдийгүй ухуулагч, суртал нэвтрүүлэгч, дайчдыг биеэр үлгэрлэн хүмүүжүүлэгч хүн байжээ. Энэ тухай Халх голын ахмад дайчин, тэр үед дивизийн сургуулийн сумангийн улс төрийн удирдагчийн туслах байсан З.Төгсжаргал /УИХ-ын гишүүн, сайд асан [[Төгсжаргалын Ганди|Т.Гандигийн]] аав/ “…дивизийн дарга Шаарийбуу байлдааныг удирдахын зэрэгцээ дайчидтай уулзаж эзэмшиж байгаа буугаар нь дайсныг устгаж биеэрээ үлгэрлэн явдаг, ухаалаг тайван, аймшиггүй зоригтой, халуун эх оронч хүн байсан юм” гэж Халх голын байлдаанд оролцсон Монгол-Зөвлөлтийн ахмад дайчдын дурдатгал гэдэг номд бичжээ.
1970 онд хэвлэгдсэн “Ахмад дайчдын дурдатгал” гэдэг номд зургадугаар морьт дивизийн комиссар байсан Д.Пэлжээ “Дивизийн дарга Шаарийбуу бол цэргийн хэргийн мэдлэг, боловсролоор чадварлаг, өөрийн дивизийг дайсны эсрэг тулалдаанд чадамгай удирдаж сайн зохион байгуулж байсан юм. Ч.Шаарийбуу зан байдлын хувьд төлөв томоотой, эелдэг зөөлөн харьцаатай, наргиан хөгжөөн ихтэй, шулуун шударга, эрэлхэг зоригтой хүн байсан бөгөөд Халх голын байлдаанд эх орон, ард түмнийхээ төлөө эрэлхгээр тулалдаж яваад алтан амиа алдсан хүн” гэж бичсэн байна. Ч.Шаарийбуу 1939 оны 5-р сарын сүүлийн 10 хоногт фронт дээр болж буй цагийн байдлыг тодруулахын тулд өөрийн дивизээс тагнуул туршуулыг байнга ажиллуулж дайсны байрлал, болзошгүй ажиллагааг урьдчилан илрүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулж дайсныг угтан байлдах төлөвлөгөөг дивизийн зөвлөх Васильев, штабын сургагч Малов нарын хамт боловсруулж бүх анги, салбарууддаа байлдаанд ороход бэлэн байх тушаал өгсөн байна. Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн гол хүч Халх голын байлдааны фронтод хүрэлцэн очиж амжаагүй байхад 1939 оны 5 дугаар сарын 26-нд дивизийн штаб Хайлаастын голын зүүн эрэгт очиж байрласан байна. Энэ үеэс дивизийн сургуулийн суманд дивизийн штабыг хамгаалах үүргийг гүйцэтгэжээ. 5-р сарын 28-нд 6-р морьт дивизийн бүх ангиуд японы цэргийн давуу хүчний эсрэг ширүүн тулалдаанд орсон байна. Ч.Шаарийбуу дивизийн морьт хороод, их буу, хуягтын ангиудын хүчийг зөв хуваарилан дайсны эсрэг эрэлхгээр тулалдан самуурай нарын довтолгоог няцаасаар байжээ. Гэвч японы самуурай нар үлэмж давуу хүчээр дивизийн байрлалын зүүн гар талаар ороон давшсан байна. 5-р сарын 28-ны өглөөний 10 цагийн орчим дивизийн Штаб бүслэгдэж дайсан штабын байрлалын ар талаас ширүүн давшилт хийжээ. Дивизийн штаб, хороодын утсан холбоо тасарсан байна. Цагийн байдлын энэ хүнд нөхцөлд дивизийн дарга хошууч Шаарийбуу сургуулийн суманг гардан удирдаж Халх гол, Хайлааст манхны завсраар орж ирсэн дайсны түрэлтийг зогсоохын тулд өдөржин хоол ундгүй тулалдаж дайсны давшилтыг няцаасан байна. Мөн өдрийн орой 17 цагийн орчимд хошууч Шаарийбуу сумангийн удирдлагад “Дайсан нэг үеэ бодвол цөөрч хүн хүчээр бага боллоо. Зарим талаараа ухарч байна. Дивизийн штаб танай сумангийн баатарлаг хамгаалалтаар бүслэгдэх аюулаас гарч чадлаа. Хэрэв дайсан дахин дайрвал хориглон байлд! Би штабт очиж сум хэрэглэл ирүүлэх арга хэмжээ авна” гэж хэлээд явсан байна. Дивизийн штабын байрлалд хүрэх замдаа Ч.Шаарийбуу дайсны үлэмж давуу хүчтэй тулгаран эрэлхгээр тулалдаж байгаад амь эрсэдсэн байна. 5-р сарын 30-нд байлдааны талбараас нас барсан дайчдын хүүрийг цуглуулахад дайсанд хэд хэдэн удаа буудуулж, сүүлчийн сум нь амин газар нь туссан байдалтай түүний цогцос олджээ. Түүний шарилыг 6-р сарын 5-нд олж Тамсагбулагт хүндэтгэлтэйгээр оршуулсан байна. 

==6 дугаар дивизийн ахмад дайчдын дурьтгал ==
Тамсагийн гэсэн нэршилтэй 6 дугаар морьм дивизийн ахмад дайчин Жамсран овогтой Осор 1980 оны 5-р сард Халхын голын дайны эхлэл бую 1939 оны 5-р сарын ширүүн тулалдаанд түүний дивиз болон дивизийн захирагч Ч.Шаарийбуу хэрхэн баатарлаг байлдсаныг ингэж дурссан байна. 
&quot; ...5-р сарын 15-ны өдрийн өглөөний 9 цагийн үед миний бие Тамсагийн дивизийн дэргэдэх холбоонд очиж, маршал Х.Чойбалсанд байлдааны мэдээ өгсөн. Үүнд:“Цэргийн сайд, Бүх цэргийн жанжин, маршал Х.Чойбалсан танаа Японы онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөнөөс гадна Тамсагийн дээгүүр тагнуулын нислэг хийж байна. 6 дугаар дивиз байлдааны байдалд ороод байна. Эх орноо хамгаалахаар явахад бэлэн. Энэ тухай таны шийдвэрийг хүлээж байна. Дивизийн дарга Шаарийбуу” гэсэн утгатай цахилгаан утас явуулж байсан юм. Тэндээ хариуг хүлээж 30 гаруй минут болж байхын хамт нэвтрүүлэгч Ойдов “Танай цахилгааны хариу ирж байна” гэж хэлээд цахилгаан утас өгснийг үзвэл “6 дугаар дивиз энэ өдөр хөдөлж 20-ны өдөр Халх гол хүрсэн бай. Маршал Х.Чойбалсан.” гэсэн товч утсыг авсан юм. 15.00-цагт Халх голын зүг хөдлөх тушаалыг дивизийн даргаас өгөв. Үүнд: Тамсагаас Халхын гол хүртэл явах маршрутын тэргүүн ангид Л.Дандарын командалсан 17 дугаар морьт хороо томилогдож дивизийн гол хүч Халхын голын зүг хөдөлсөн юм. Мөн зөвлөлтийн 57 дугаар онцгой корпусын командлал өөрийн ангиудыг Халхын голын байлдааны шугамд явуулах тушаал өгсөн юм. Ингээд 6 дугаар дивиз нэг өдөр хоёр шөнө явж, нар мандахын өмнө Баянбүрдийн отрядын өмнүүр өнгөрөөд 5-р сарын 18-ны өдөр [[Хамар даваа]] хүрэхэд Сүмбэрийн заставын дарга Чогдон мориор тосон ирж дивиз ирсэн явдалд баяр хүргэж билээ. 5-р сарын 20-ны өглөөний 04:00 цагийн үеэр дивизийн байрлалын дээгүүр японы 3 сөнөөгч онгоц тагнуулын нислэг хийж байв. Энэ үед Тамсагт байсан Зөвлөлтийн ангиас манай дивизтэй холбоо барьж, мэдээ авах ба шуудан хүргэхээр хоёр жолоочтой Зөвлөлтийн Р-5 гэдэг нисэх онгоц ирээд байсан юм. Тэдгээр нисгэгчид явахаар онгоцондоо суухад нь “Та нар жаахан хүлээ. Японы онгоцнууд эргэж байна” гэж хэлсэн боловч шууд онгоцоо асааж нисэв. Японы сөнөөгч онгоцууд эргэн ирж хойноос нь хөөн орос нисгэгчдийг буудан унасан юм. Онгоц унасан газар дивизийн комиссар Пэлжээ, мал эмнэлгийн сургагч нарын хамт миний бие тусгай машинаар очиход нэг нисгэгч нь онгоцон дотроо шатсан байлаа. Харин нөгөөх нь 100 гаруй метрийн цаана гарын сарвуу нь ташраараа хүнд шархадсан байдалтай мөлхөж байсан юм. Тэр нисгэгч хэлэхдээ “Миний онгоц [[Р-5 онгоц|Р-5]], японы сөнөөгч онгоц 3 байсан учир бид хамгаалалт хийж чадсангүй” гэж билээ. Маргааш өглөө нь 11 цагийн үед Японы хэд хэдэн хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц ирж манай дивизийг бөмбөгдсөн бөгөөд түүний улмаас цөөнгүй байлдагч амиа алдаж, зарим нь шархдаж 30 гаруй агт морьд, атан тэмээ алагдав. Бид ингэж анх удаа Хамар даваа, Гурваннуурын дэргэд япончуудад бөмбөгдүүлсэн юм. Ер нь Халхын голын дайн бол бага газарт их хэмжээний техник хэрэглэснээрээ онцлогтой дайн байсан бөгөөд зөвхөн агаарын тулалдаанд зарим өдөр 300-гаас дээш онгоц үүрэг гүйцэтгэж байв. 
5 дугаар сарын 28-ны өдрийн маш ширүүн тулалдааны тухай. 

1939 оны 28-ны өдрийн өглөө тэнгэр цэлмэг, наран зүгээс алгуурхан мандаж, алтан шаргал туяанд нь шинэхэн ногоо цэцэг навч нь соёолон эхэлж байгаа эх нутгийн маань зах хязгаар улам ч үзэсгэлэнтэй сайхан харагдаж байв. Гэвч фронтын цагийн байдал тун хүнд, дайсны их бууны гал улам ширүүсэн тэдний давшилт ойртож байгаа нь илт байлаа. Тэр өглөө манай дивизийн штаб Халх голын зүүн эрэгт Хайлааст голын хойд талын нэгэн нэргүй өндөрлөгт байрлаж байв. Тус дивизийн 15 дугаар морьт хороо хилийн шугамын дотор зүүн гар талд Хайлааст голын эх Номунхан бүрд овооны орчим хилийн шугамд, Дамба даргатай тус дивизийн их буугийн дивизион штабын баруун гар талд, Хайлааст голын хойд талд байрласан байлаа.
17 дугаар морьт хорооны сумангийн дарга [[Дашийн Шарав|Дашийн Шараваар]] командлуулсан дивизийн шигшмэл суман 17 дугаар хорооны баруун гар талд Номунхан бүрд овооноос урагш байрлаж байв. 5-р сарын 28-ны өдрийн тулалдааны дараа Шаравын командласан суман нь шинэ зохион байгуулалтаар өөрийн хороонд шилжин нийлсэн бөгөөд нөхөр Шарав нь өөрийн суманг Халхын голын дайн дуустал командалж, дивиз, хорооноос өгсөн байлдааны тушаалуудыг сайн биелүүлж, сумангийн хэмжээгээр дайны хугацаанд 80 гаруй самурайг устгаж гарамгай байлдсан учир түүний командалсан 1 дүгээр сумангаас 20 гаруй хүн Засгийн дээд шагнал одон, медаль хүртсэн юм. 5-р сарын 28-ны 07:00-08:00 цагийн үед тагнуулын мэдээгээр 15 дугаар хорооны өмнө 60 машин цэрэг, түүний дараагаар 90 машин цэрэг болон нэмэгдэн бууснаас гадна морьтой ба явган ангиуд хилийн шугамд ойртож байна гэсэн мэдээ дивизийн штабт ирж байв. Нөхөр [[Лодонгийн Дандар|Л.Дандарын]] командалсан 17 дугаар хорооны өмнөөс японы 300 шахам цэрэг давшиж, 20 шахам хүнээ олзлуулан, бусад нь цөм алагдав. Энэ тулалдаанд нөхөр Л.Дандар эрэлхэг баатарлагийн гайхамшгийг үзүүлсэн бөгөөд 17 дугаар хорооны байлдагч, дарга цэргүүд үлэмжийн гавьяат үйлийг гүйцэтгэж, өөрийн секторыг хамгаалж байлаа. Мөн хорооны тагнуул ангийн дарга Баатар, Олзвой, Жүгдэрнамжил, салааны дарга Янсанжав, холбоо салааны дарга [[Содовын Гэлэгбаатар]], сэлэмт салааны дарга Зундуй, хөнгөн пулемётын наводчик [[Ширчингийн Самдан]], [[Очирын Намжил]], [[Жамсрангийн Барс]] нар онц сайн байлдсан юм. 5-р сарын 28-ны өглөө 6 дугаар морьт дивизийн зүүн гар талаар тойрон нууцаар давшиж байсан Японы хэсэг хүчний өөдөөс дивизийн дарга нөхөр Шаарийбуу, тусгай байранд байсан дивизийн бага даргын сургуулийн суманд үүрээр очиж, тушаал өгч байлдуулсан байна. Энэ байлдаанд салааны дарга бөгөөд сургуулийн сумангийн даргыг орлож байсан Намжаа, мөн сумангийн улс төрийн орлогч Зандраагийн Төгсжаргал нар хүч давуу дайсны өөдөөс сумангаа чадамгай удирдан байлдаж их хохирол хүлээсэн боловч эрэлхэг зоригтой тулалдаж, 40-50 шахам самурайг устгажээ. Пулемёт салааны дарга [[Бандийн Жамбалгарав]], наводчик Одхүү, Түдэв, Пүрэв, Лэгжид, Лхагваа, байлдагч Давгадорж, Тумбааш нар онц сайн байлдсан бөгөөд үүнд нөхөр Намжаа, Төгсжаргал нар дивизийн штабаас удирдлага, тушаал авч чадахгүй байсан боловч өөрийн сумангаа сайн удирдан бүтэн өдрийн турш Хайлааст манхан дунд дайсныг хориглож байлдсаар 28-ны орой дивизийн гол хүчинд амжилттай нийлж чадсан юм. Энэ үед 6 дугаар дивизийн Х.Цэвэгжав даргатай хуягт дивизион дайсны хүчийг мөн өдрийн өглөө сарниулан устгаж байсан бөгөөд үүнд дивизийн комиссар Пэлжээ хуягт дивизионыг байлдаанд зохион байгуулалцаж, хуягтын хамт хэд хэдэн атакт орж, эрэлхэг зоригтой байлдсаны гадна нөхөр Пэлжээ манай хуягтууд элсэн манханд хүнд араагаар явснаас ус нь буцалж, явахын аргагүй болоод байсан үед халуун тогоотой тэмээн тэргэнд ачсан халуун цайг авч хуягтуудад өгч, хуягт дивизионы байлдааны ажиллагааг саадгүй үргэлжлүүлсэн юм. Ингээд тус дивизийн хуягт дивизион хэд хэдэн удаа атаканд орж, дайсны дөрвөн машин шахам цэргийг устган 30 гаруй хүнийг олзолсон бөгөөд энэ тулалдаанд хуягт сумангийн дарга Н.Дэлгэр мөн хуягт сумангийн Хорлоо, жолооч Хаянхярваа, Чойжил, улс төрийн удирдагч Шагдар нар сайн байлдаж байсан бөгөөд 3 дахь атакан дээрээ дайсны суманд оногдож, улс төрийн удирдагч Шагдар гурван байлдагчийн хамт хуягтан дотроо шатсан юм.
Мөн өдрийн өглөөний 8 цаг хагасын үеэр хуягт дивизионы сургагч Крыченко дивизионы комиссар Шагдаржав нар дөрвөн хуягтаар олзлогдож, шархадсан дайсны 30 гаруй хүнийг өөрсдийнх нь эвдэрсэн машинд суулган хуягтаар чирч дивизийн штабт авчирч тушаасан юм. Энэ үед дивизийн штабын зүүн гар талаас японы их бууны хүчтэй гал ирж байсан учир түүний эсрэг байлдан устгуулахаар дивизионы сургагч Крыченкод миний бие дивизийн штабын өмнөөс тушаал өгсөн ёсоор хуягт сумангийн дарга Дэлгэр, салааны дарга Доржготов, наводчик Ернин, Бямбацэдэн, Лхасүрэнжав нар дивизионы сургагч Крыченко, комиссар Шагдаржав нарын командын дор явж, Японы их бууны батарейг амжилттай устгасан. Энэ даалгаврыг хуягт дивизион онц сайн биелүүлсэн юм. Мөн энэ үед их бууны дивизионыг хөдөлгөж штабын байрласан өндөрлөгийн дэргэд ирж дивизийн зүүн гар талаас буудаж байгаа дайсны их бууны эсрэг байлд гэж миний бие тушаал өгсөн юм. Нөхөр Дамба тушаал ёсоор их бууны дивизионыг хөдөлгөлөө гэж мэдэгдлээ. Гэтэл японы самуурай нар үлэмж давуу хүчээр гэнэт манай дивизийн зүүн гар талаар тойрон давшиж эхлэв. 10 цаг болохын үеэр дивизийн штаб бүслэлтэд орж манай ар талаас дайсан нөмрөн давшиж эхлэв. Энэ үед дивизийн штаб хороодтойгоо утсан холбоо тасарч, маш хүнд байдалд орсон учир баруун гар талдаа байгаа их бууны дивизионтой яаралтай нийлэх шийдвэр гаргаж, их бууны дивизионыг хуучин байрандаа буцан давшиж байгаа дайсантай байлдах тушаал дахин өглөө. Өндөрлөгийн районд штабыг хамгаалж байсан хүнд пулемёт давшсан дайсны өөдөөс галлаж байсан боловч наводчик нь алагдаж, пулемётын гал тасалдав. Энэ үед миний бие баригдан ирсэн хэдэн дайсныг аргагүйн эрхэнд устгах арга хэмжээ авсан бөгөөд жижиг довцог өндөрлөгт байгаа пулемётын дэргэд яаран очиж дайзтай сумыг тэгшлэн засаад давшиж ойртсон япончууд уруу хэдэн минут үргэлжлүүлэн галласан. Би Цэргийн Ерөнхий сургуулийн пулемёт суманд суралцсан учир максим хүнд пулемётыг сайн ажиллуулж чаддаг байсан юм. Ингэж дайсны давшилтыг хэсэг зуур зогсоон барьж байсан боловч галлаж байсан пулемёт гацлаа. Энэ үед их буу уруу бушуу яв гэж өндөрлөгийн ард байсан дивизийн хэлмэрч нөхөр Рагчааг явуулахын хамт надад байлдааны мэдээ, хороодын байрлалыг тэмдэглэсэн зураг зэрэг маш нууц зүйлүүд байсан учир арга буюу гацсан пулемётоо оролдохоо больж, дайсанд ашиглуулахгүйн тулд замгийг нь салган авч элсэнд нуун булаад их бууны дивизионы байрласан манхан тийш нэргүй жижиг өндөрлөгт нуугдан гүйлээ. Их бууны дивизион байрласан манхны ар ёроолд хүрээд хэсэг алтан харганын ард нуугдан хэвтээд штаб байсан газраа харвал япончууд гүйлдэн буудаж, Нэргүй өндөрлөгийг өнгөрөөд давшив. Японы цэрэг надаас 500 шахам метр зайтай винтовын ашигтай тусгалт газар байв. Долоон сумтай гар буугаа баруун гарын сарвуунаас оосорлон бариад 40 гаруй метрийн налуу элсэн манхан өөд бүх чадлаар гүйлээ. Япончууд элс бужигнатал буудав. Манхны оройд хүрч жалга уруу нь унан буув. Дайсанд оногдсонгүй, сүүлд нь үзвэл салтаагаар өмд цоо буудагдсан байлаа. Энэ үед манхан дотор цэргүүд үймэлдсэн, хоёр их буу онхолдсон байгааг үзээд тэнд байсан байлдагчдад тушаан их бууг босгохын хамт, бүх дарга, цэргүүдэд тушаал өгч давшиж байгаа японы эсрэг байлдуулав. Байлдагчид үнэхээрийн эрэлхэг зоригтой тулалдав. Гэвч энэ байлдаан гол хүчнээс тасарсан манай штаб, ангийг маш аюултай байдалд оруулж, цагийн дотор хэд хэдэн дарга, байлдагч, пулемётын наводчикууд алагдаж, шархадлаа. 
Тэр өглөө дивизийн дарга Шаарийбуу харамсалтайгаар алагдаж, дивизийн сургагч Вашилов, дивизийн штабын сургагч Малов нар шархдаж, ар талд гарсан байлаа. Энэ үеэр дивизийн холбоо сумангийн эх зохиогч Лхагва, 17 дугаар хорооны 4 дүгээр сумангийн улс төрийн удирдагч Жамбалжамц, хоёр байлдагчийн хамт шархдан япончуудад баригдаж, маш аймшигтайгаар тарчлан зовж, тамлуулан алагдсан юм. Хүний үнэргүй дайснууд манай эрэлхэг дайчин нөхөр Лхагва, Жамбалжамц нарыг тарчилган тамласан нь тэдний бузар санааг хангасангүй учир нөхөр Лхагва нарыг амьдаар нь машинаар хоолойгоор нь оосорлож, чирэх зэрэг туйлын хэрцгий зэрлэгээр хороосныг элэг эмтрэн харамсалтайгаар дурсаж байна. Энэ үед миний бие дивизийн штабын даргын үүргийг гүйцэтгэж байсны хувьд дивизийг шууд удирдах хэрэгтэй боллоо.
Дайсны давшилт манай ангийн ар талаас хар уул мэт нөмрөн ойртсоор байлаа. Энэ үед би дивизийн байлдааны ангийн даргыг түр орлож байсан П.Шагдарсүрэн, тагнуул ангийн даргыг түр орлон ажиллаж байсан Н.Дугаржав, их бууны дивизионы дарга Дамба нарын хамт дайсны эсрэг байлдааны ажиллагааг удирдан зохион байгуулж, их буу, хүнд хөнгөн пулемёт, винтовын галаар тулалдав. Тэнд байсан бүх дарга нар цэргийг удирдахын хамт винтов барьж байлдсан. Энэ тулалдаанд манай дарга, байлдагчид өчүүхэн ч айж сандарсангүй, өөрийн эх оронд халдан довтолсон харийн дайсны өөдөөс амь биеэ хайрлалгүй тулалдаж бараг хүн бүр сум тоолон дайсныг устгаж байв. 
Дайсан хэдий ингэж хохирол хүлээсэн боловч ар талаас нь хэдэн давхар хүч нэмэгдэн ирж манай ангид улам ойртож, удаа, дараалан банзай хашхиралдаж, атаклан дайрах болов. Энэ тулалдаанд ар талаасаа бүслэгдсэн 400 шахам дарга, цэргүүд дайсны давуу хүчтэй үхэх сэхэхээ үзэлцэж, японы хэд хэдэн удаагийн дайралтыг няцааж байв. Хүч шавхаж тулалдсаны эцэст 15 дугаар хорооны пулемёт суман, их бууны дивизион ба ар талын хэсэг байлдагчид зэрэг үлдсэн байв. Гэвч ийм байдлаар дайсны улангассан дайралтыг удаан барьж чадахгүйд хүрч хүнд байдалд ороод байсан яг энэ үеэр Зөвлөлтийн улаан армийн моторчилсон дугаар ротын командын состав байлдааны өнгөлөн далдлалт хийсэн хоёр хөнгөн тэрэг, тонн хагасын нэг тэрэгтэйгээр манай дивизийн удирдлагатай уулзахаар Хайлааст голоор хөндлөн гарсан нэгэн жалга уруудан манай дивизийн штаб байрлаж байсан бөгөөд хоёр цагийн өмнө дайсанд эзлэгдсэн өндөрлөгийг чиглэн явж байгааг нэгэн байлдагч харж надад мэдэгдэв. 
Манай ангийн байдлыг мэдээгүй учир урьд бидэнтэй ирж уулзсан тэр газар руу тийнхүү явж байжээ. Тэдэнд яаралтай мэдэгдэж буцаахгүй бол дайсны бөөн хүчин дээр гэнэт орж, баригдах буюу алагдах аюултай байлаа. 
Тэдний зүг морьтой давхин очтол тэднээс 10 шахам хүмүүс машинаас буугаад тосон ирлээ. Бид хоёр тэдэнд ойртон очиж, морины явуут дунд буугаад урдаас нь явахдаа буугаа гартаа барьсан хэвээр гүйн очтол зарим нь буудахад бэлтгэж байв. Энэ байдлыг мэдмэгц барьж явсан буугаа хуйнд нь хийж дэргэд нь очоод ёслон бүх байдлаа тоочин хэлэх гэтэл орос хэл мэдэхгүй байсан учир ямар нэгэн байдлаар тийш явж болохгүйг мэдэгдэж, өөрийн бүслэгдсэн байдлыг ойлгуулах хэрэгтэй болов.
Ийнхүү элсэн дээр өөрийн ангийн байрлалыг зурж, мөн япон бүсэлсэн тухай зурж, үзүүлээд Красная армия помагайте очень быстро гэх зэрэг мэддэг ганц хоёр үгээ ичиж зовохыг үл хайхран хэд дахин давтаж, тусламж үзүүлэхийг гуйж байв. Эргэж ирэхэд байдал их л хүндэрч алагдсан, шархадсан хүний тоо олширч пулемётын хэд хэдэн наводчикууд гэдсээрээ хүнд шархдан тогтон байж чадахгүй хөлбөрч байлаа. Тэд штабын дарга! Намайг түргэлүүлж өгөөч, би яасан ч хүн болж чадахгүй болсон гэж хэлж байлаа. Би тэдэнд одоохон эмч ирнэ, эдгэнэ, үхвэл бид хамт үхнэ жаахан тэсэж үз гэж толгойг нь илж, духан дээр нь үнсээд бие биеэр нь асрамжлуулаад явж байлаа. Энэ байдал одоо ч санахад аймшигтай бөгөөд өрөвдөлтэй. Одоо нэрийг нь санахгүй байна, манай нэг дарга урамгүйхэн байдалтай миний дэргэд ирж ёслон даргаа бид маш хүнд байдалд орох нь, дайсны хүч үлэмж давуу олон болж нэмэгдсээр байна гэлээ. Харвал дайсны цэрэг үнэхээр ч нэн олон болж, манай ар талаас газрын хөрс язганан хөдлөх мэт харагдаж байлаа. Манай дарга, цэргүүд улам тэсвэртэй шургуу тулалдаж, дайсныг сум тоолон устгасаар байлаа. Манай их буунууд батарей, батарейгаар дайсны дунд буудаж, үхлийн цохилтуудыг өгч байв. Энэ үед би өөрийн ойролцоох болон хориглон байлдаж байгаа бүх дарга, цэргүүдэд чанга дуугаар эх орныхоо төлөө, эцэг Чойбалсангийн төлөө, цусныхаа эцсийн дуслыг дуустал тулалдъя. Хэдэн минутын дараа гардан байлдаанд орох төлөвтэй болж байна. Хүн бүхэн өөрийн амийг хэд хэдэн дайсны амиар солихын төлөө, амьдаар баригдаж хэрхэвч болохгүй, зориг самбаатай байлд гэж ухуулан зоригжуулж байв. Гэтэл манай нэгэн дарга, штабын дарга! Улаан армийн танк ирж байна гэж мэдэгдэв. Эргэн харвал танк дээрээ олон цэрэг суулгасан Зөвлөлтийн армийн 6-7 тооны танк ирж давшиж байсан японы зүүн гар талаас дайран орохын явуут галлан буудаж байв.
Дайснууд танкны дайралтад харцага шувуунд дайруулсан болжмор шиг сарнин бутарч эмх замбараагүй зугтав. Манай байлдагчид команд хүлээлгүйгээр хориглолтоос гарч танкны хажуугаар гүйн буудаж байв. Миний дээр дурдсан сумны аюул дундуур очиж өөрийн ангийн байдлыг танилцуулан яаралтай тусламж үзүүлэхийг гуйсан ёсоор тэд ангидаа буцан очиж танкын ангиа явуулсан нь энэ байлаа. Бас ар талын гол хүчиндээ мэдэгдсэн ёсоор мөн өдрийн оройн 7 цагийн орчим улаан армийн их хүч [[Иван Ремизов|Иван Ремизовын]] командалсан 149 дугаар хороо манай дивизэд туслахаар Халхын голын баруун эрэгт ирээд байлаа. Жанжин штабын оперативын газрын сургагч Афонины таны бие энд байгаа өөрийн дивизийн хэсэг ангиудыг командлан газарчийн үүрэг гүйцэтгэж, улаан армийн хамт давших хэрэгтэй гэж тушаасан ёсоор миний бие Халхын голын баруун эрэгт байсан ангиудыг цуглуулах бүрээ татуулан, дарга нар цугларахаас түрүүлж, одоо 90 баатрын хөшөө байгаа дэнж дээр гарч харвал тэр цагаан талбай дээр Зөвлөлтийн их хүч Халх гол уруу хэсэг хэсгээр дэнжээс бууж байгааг үзээд хязгааргүй их баярлаж, хоёр нүдийг минь нулимс бүрхэн, асар их зориг хүч нэмэгдэх мэт болж бүрээгээр цугларсан дарга, цэргүүдэд баярт дуугаар Зөвлөлтийн хүч бидэнд туслахаар хүрэлцэн ирээд байна. Бид одоо Хайлааст гол өөд газарчийн үүрэг гүйцэтгэн Зөвлөлтийн дайчидтай хамтран давшиж байлдан, японд цохилт өгөх болно, 30 минутын дотор хоолоо идээд давшилтад бэлтгэ гэсэн тушаал өглөө. Дарга, цэргүүд бүгд баярлаж, ура хэмээн хашхиран хоолоо ч гүйцэд идэлгүй давшихад бэлэн болж жагсаад надад мэдэгдэв. Монгол Зөвлөлтийн дайчид ийнхүү ялалт байгуулж сүр хүчээ даян дэлхийд харуулсан юм&quot; гэжээ.

==Гадаад холбоос==
* Гомбын Баатарнум. [http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=print&amp;sid=1150268 «Ч.Шаарийбууд баатар олгоосой».]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2009-03-27.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Шаарийбуу, Чимэдийн}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын жанжин]]
[[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Галшарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1909 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>s36vgnttzr4d92psmkc4usv0c2sajaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лхүмбийн хэрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37331</id>
    <revision>
      <id>866487</id>
      <parentid>682578</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22787" sha1="hp82a5uchy2eohmxpnduqeh0uno3lw2" xml:space="preserve">[[Файл:Lhumbe.jpg|200px|thumb|[[Жамбын Лхүмбэ]]]]

'''Лхүмбийн хэрэг''' гэдэг нь [[ЗХУ]]-ын талын [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголыг]] зөвлөлтжүүлэх зорилгоор үүнийг эсэргүүцэж байсан монголын удирдагч нар болон бусад боловсрол мэдлэг бүхий [[монголчууд]]ыг зохион байгуулалттайгаар хомроглон устгасан [[Их Хэлмэгдүүлэлт]]ийг эхлэл болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг юм.

==Үйл явдлын оршил==
[[Улаанбаатар хот]] дахь  1 дүгээр тусгай морин дивизид алба хааж байсан Хэнтий аймгийн Онон хошууны Норовлин сумын 4-р багийн харьяат Шодой хочит Эрэнчиний хөвгүүн Дамдин өөрийн нутгийн цэрэг Цэрэнгийн Намжилын хамт 1929 оны 11 дүгээр сарын 13-нд цэргээс оргожээ. Тэд тус бүрийн морь, винтов буу, 45 сумтай, сэлэм, цэргийн иж бүрэн хувцастай байжээ. Тэд шууд Манжуурт очсон байна. Тэр үед цэргээс оргогч нарыг хурдан барьж шийтгэдэг байтал тэд ингээгүй байна.

Хэнтий аймгийн Дадал сумын харъяат, эвлэлийн гишүүн, 19 настай Мархайн Цэвээнийг Лувсандорж гэдэг хүний хамт 1931 оны 11 дүгээр сард Цэргийн яамны гуравдугаар газрын даалгавраар Баргын Хайлаар чиглэлээр тагнуулчаар явуулжээ. М.Цэвээн Хайлаар орчим хүрч 1 сар шахам болоод ирэхдээ Хэнтийд ирж өөрийн төрсөн ах Хэнтийн 7-р дивизийн холбоо сумангийн дарга М.Шагдар, мөн ах Дадал сумын Галттай коммуны дарга М.Очирбат болон бусад хүмүүс, найз нөхөддөө тагнуулын ажлаар яваад ирсэн тухайгаа, Хайлаарт Шодойн Дамдинтай уулзсан,японы тогоо шанага барьж байна гэх мэтээр өөрийн мэдээллээ нийтэд задалсан байдаг.

Энэ үеэс Ш.Дамдины тухай Хэнтий нутгаар ам дамжсан цуурхал яриа дэгдэжээ. Энэ цуурхалд японы том даргын дэргэд байдаг, 50 үсэрдэг буутай, Хэнтийд ирээд буцдаг гэнэ гэх мэт яриа газар аван дэлгэрч байсан нь Хэнтийнхэн японы тагнуулын сүлжээнд хамрагдсан байж болзошгүй гэх нийгмийн сэтгэл зүй бүрэлдэх үндэс суурь нь болсон байна.

М.Цэвээн нь Улаанбаатарт ирээд МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга [[Ж.Лхүмбэ|Ж.Лхүмб]]ийг олж уулзан Манжуурт нууц ажлаар явсан тухайгаа бас ярьжээ.
1932 оны 4 дүгээр сард тухайн үеийн нам засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн зэвсэгт бослого дэгдэж, дарагдав. 1932 оны 6 дугаар сарын 29-30-нд МАХН-ын ТХ ба Хянан Байцаах Төв Комиссын хамтарсан онц 3 дугаар Бүгд хурал хуралдав. Энэ хурал дээр анх удаа ЗХУ-ын чиг шугамыг МАХН-ын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн байдаг.Дараа нь энэ бүгд хуралд үг хэлсэн бараг бүх хүн алуулсан.

==Үйл явдлын өрнөл==
1932 оны 10 сараас эхлэн мөнөөх Шодойн Дамдин Монголд ирээд буцсан тухай мэдээг Хэнтий дэх Дотоодыг хамгаалах анги хүлээн авсан ба энэ талаарх мэдээллүүдийг цуглуулж эхэлжээ.

1933 оны 1 дүгээр сарын 9-18-нд Улаанбаатар хотноо ДХГ-ын төв, орон нутгийн анги хэлтсийн дарга нар ба Зөвлөлтийн сургагч мэргэжилтний хамтарсан зөвлөлгөөн болов. Зорилго нь ЗХУ-аас Монголд ирсэн (дагаар орсон) буриад нарын дотор Японы гар хөл болсон баримт байж болох талаар хэлэлцжээ. Зөвлөлгөөнөөс “... ирэх хавар цагт эсэргүү нар дахин шинэ бослого гаргахыг оролдоно. Хятад, буриад, орос, түвэд нарын этгээдүүдээс гадна гадаад тагнуул, эсэргүү этгээдтэй холбоо хэлхээтэй байж магадгүй тул тэдгээрийг илрүүлэхийг бүх анги, хэлтэст даалгаж, эсэргүүцэн тагнах ажлыг сайжруул...” гэсэн даалгавар өгөв. 1933 оны 3 дугаар сард МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн Х.Чойбалсан нарыг ЗХУ-д эмчилгээнд явуулав. Шийдвэрийг нь МАХН-ын ТХ-ны Тэргүүлэгчдийн тогтоол гарган шийдвэрлэв. Тэртээ 1928 оны 11 дүгээр сарын 25-нд Коминтерны Улаанбаатар дахь төлөөлөгч нар хуралдаж Монголын удирдлагад хэнийг тавих тухай ярилцаж байхдаа “... Х.Чойбалсанг ЗХУ-д хагас жилээр эмчилбэл ... бидний нөлөө хүчтэй болно шүү дээ...” гэцгээж байсныхаа дагуу түүнийг яг 6 сар эмчилгээнд илгээсэн. 
1933 оны эхээр ДХГ-ын тусгай нууц туршуулаар элссэн Манзушир хутагтын нэрээр хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллага байгуулж, ардын засагтай тэмцэе гэсэн бичиг хийлгэж, Хэнтий аймгийн нөлөө бүхий хийдийн хутагт хувилгаадад явуулав. Хэнтийн Бэрээвэн хийдийн хувилгаан Номун хан Найдансүрэн тэр бичгийг нь аваад Хэнтийн Дотоодыг хамгаалах ангид шууд ирж, Манзушир ийм бичиг өгөв гэснээр энэ ажиллагаа нь нурсан байна.

1917 онд эцэг эхээ дагаж Монголд орж ирсэн буриад Дамдин овогтой Данзан 1932 оны 3 сард ДХГ-ын Онон, Дадалыг хариуцсан тусгай төлөөлөгчөөр томилогдон ирсэн бөгөөд Хэнтий Балж сумын харъяат эхнэр Дондогийн Балжмаагаа Улаанбаатар хотод багшийн сургуульд сурч байгаа учир түр орхиод ганц биеэр иржээ. Ирмэгцээ Дадалын дэлгүүрийн худалдагч 17 настай Жалсангийн Сэрэмжид гэгч охиныг эргүүлж эхэлсэн байна. Гэтэл Сэрэмжидийн эцэг, эх нь нутгийн буриад Санжийн Цэрэнгийн хүү Бадамтай сүй тависан байв. Сэрэмжид нь Ж.Бавуудорж, Т.Юмдорж гэх мэт залуустай бас бие, сэтгэлийн холбоотой байсан ба эдэн дотроосДадал сумын харъяат буриад Банзрагчийн Раднаагийн хөвгүүн Цэвэгжавтай илүү дотно байсан.

Ж.Сэрэмжид буу зэвсэг агссан, эрх мэдэл бүхий, онгироо ойворгон Д.Данзанд сэтгэл, өвөрөө нээсэнд Р.Цэвэгжав дургүйцэн түүнээс хөндийрчээ. Данзан өөрийн дүү Дуламжавыг Сэрэмжидтэй хамт тэр үеийн 6 айл суух нэгэн байшинд байр авч өгөн суурьшуулж, тэр ч бүү хэл Сэрэмжидийгээ Дотоодыг Хамгаалахын нууц ажилчин болгон элсүүлж авчээ. Гол даалгавар нь өрсөлдөгч Р.Цэвэгжавын тухай л мэдээ өгч бай гэсэн байдаг. Яг тэр үед нь Данзаны эхнэр Балжмаа хотоос ирж, гурвалжин, дөрвөлжин хэрүүл үүсэв. Ойворгон Данзан эхнэр Балжмаагаа зодож, нүдэж, айн сүрдүүлсээр төрхөмд нь буцаажээ. Дараа нь 1933 оны 10 сард Д.Данзан, Ж.Сэрэмжидтэй нийлэн суусан байдаг.

Тэр үед Хоршооны Ерөнхий хорооны гишүүн бөгөөд дэлгүүрийн эрхлэгчээр мөнөөх Д.Данзангийн дүү Дуламжав, хоршооны даргаар Лувсан гэж хүн ажиллаж, Ж.Сэрэмжид худалдагч нь байв. Гэтэл тэд 1932 оны 5 сарын 3-нд муудалцаж, хоршооны мах муулдаг амбаарын түлхүүрийг хоорондоо шидэлцэж байгаад алга болгов. Түлхүүргүй болсоноос агуулахыг нээлгүй удсан тул Хэнтийн сургууль, гуанз, бас цэргийн хэрэгцээнд нийлүүлсэн малын толгой шийр, гэдэс дотор өмхийрч мууджээ. 5 тэрэг гэдэс дотор, 5 тэрэг толгой шийр хаягдав. Төлөөлөгч Д.Данзан энэ бол хоршооны дарга асан Р.Цэвэгжавын буруугаас болов гэсэн яриа гаргасанд, Р.Цэвэгжав уурлаж Данзанд,  - “Чи дүүгээ хэргээс мултлах гэж намайг ингэх ёсгүй” гэх мэтээр хэрэлдсэн байдаг.

Р.Цэвэгжав өөрөө Данзангийн өмнө Дотоодыг хамгаалах ангийн дарга байсан Нороврэнчинд элсэгдсэн нууц туршуул нь байсан учир Данзангаас огт эмээдэггүй байв. Түүний бүхий л булхай худлыг нүүрэн дээр нь хэлдэг, хүний олиггүй амьтан гэж хүн олонд ярьж байжээ. Д.Данзан нь Онон, Дадал даяар нүд үзүүрлэгдсэн олиггүй ойворгон нэгэн байв. Үүнд хорссон Данзан нууц туршуулуудынхаа бүх мэдээллийг Р.Цэвэгжавын үйл ажиллагаатай холбогдуулан авдаг болсон ба Төвөөс ирсэн төлөөлөгчтэй хуйвалдан Р.Цэвэгжавыг намаас хөөлгөв. Түүгээр ч үл барам түүнийг шүүхэд өгөв. Шүүх хэрэгссэнгүй.

Тэр үеийн Хэнтий хүмүүс Д.Данзанг Дотоодыг Хамгаалахын нэрээр бусдыг их айлган сүрдүүлдэг, өмнөх Норовринчин төлөөлөгч байхдаа ер тэгдэггүй сайн хүн байсан, “Данзангаас  бүх хүн айж байх юм, ямар муухай догшин ширүүн хүн бэ“ гэж ярьж байсан нь эдүгээ Тагнуулын Ерөнхий Газрын архивт хадгалагдан үлджээ.

==Үйл явдал хүчээ аван өргөжсөн нь==
Төлөөлөгч Д.Данзан нь Р.Цэвэгжав, Ж.Дашдорж нар Ш.Дамдинтай холбоотой, японы тагнуул” гэж 1933 оны 5-р сард баривчлав. Мөн Цэрэнгийн Бадамыг холбогдуулсан бөгөөд Бадам нь дээр хэлсэн Ж.Сэрэмжидийн сүй тавьсан залуу, бичиг үсгийн чадвар маш сайтай цаашид өсөн дэвших ирээдүй бүхий хүн байсан бөгөөд Р.Цэвэгжавын дотно найз байв. Нөгөө талаар Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин Д.Данзанг Ш.Дамдингийн ирээд буцсаныг мэдсэнгүй, харилцаа холбоог нь олсонгүй гэж байнга донгодон зэмлэж байсан нь Данзанг бусдыг гүтгэн гүжирдэх замыг нь шулуутган өгчээ. Тэр өөртөө дургүй бүхнийг Ш.Дамдинтай холбоотой хэмээн баривчилжээ.

Хэнтийн Онон Дадалд нийтийн баривчилгаа эхлэв. Хамгийн анх Ц.Бадам байцаагдав. Түүнээс Р.Цэвэгжавтай хувьсгалын эсэргүү ажлын талаар захидлаар харилцдаг байсан гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Дараа нь Жанжин штабын ажилтан Шагдарын Галсанжамбыг ДХГ-ын Тусгай хэлтсийн дарга Ч.Мандал 50 гаруй хоног байцааж тамласны эцэст 1933 оны 7-р сарын 26-нд “Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахын Нороврэнцэнд анх элссэн, дараа нь Р.Цэвэгжавт элсэгдсэн” гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Тэрээр 1933 оны 7-р сарын 26-ны мэдүүлэгтээ хувьсгалын эсэргүү байгууллагын удирдах тэргүүлэх гишүүд нь Р.Цэвэгжав, Нороврэнчин, Ш.Дамдин, Т.Юмдорж гэх мэтээр арваад хүнийг нэрлэсэн байдаг.

1933 оны 5 дугаар сарын 23-нд МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга бөгөөд МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга [[Ж.Лхүмбэ]] үйлдвэрчний эвлэлийн ажлаар гэнэт ганцхан өдрийн томилгоогоор Өндөрхаанд ирэв. Тэр Хэнтий аймгийн Намын Хорооны дарга Цэрэнгийнд хоноод буцав. Түүнтэй Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнцэн машинд нь сууж хамт Улаанбаатарт иржээ. Тэр бараг хэнтэй ч уулзсангүй, үнэндээ Хэнтийд яагаад  гэнэт томилогдсоноо ч мэдээгүй байдаг. Өөрийнх нь машин бэлэн биш, Б.Элдэв-Очирын машиныг гуйж унажээ

Дараа нь Ж.Лхүмбэ Хэнтийд очоод Р.Цэвэгжавтай аймгийн төвийн хойно нэгэн хашааны ард нууцаар уулзаж холбоо бариад шууд хот буцсан юм гэсэн яриаг Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахаас тараав.

==Үйл явдал хүчээ авч хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн нь==
1933 оны 5 дугаар сарын 24-нд Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин ДХГ-ын дарга, сургагч, Тусгай хэлтсийн дарга, сургагч нарт Р.Цэвэгжав нарын тухай танилцуулсанд ДХГ-аас сургагч Григорьевыг Хэнтийн Хамгаалах ангид сургагчаар хэлмэрч Давжаевын хамт түр томилж, бас Бадам, Цэвэгжав нарыг баривчлан мөрдөн байцаахыг Эрэнчин, Григорьев нарт даалгаж тусгай төлөөлөгч буюу туслах сургагч Церенов гэгч буриадыг энэ ажилд туслан гүйцэтгүүлэхээр томилов. Тэд 1933 оны 5 дугаар сарын 27-нд Өндөрхаанд ирсэн.

1933 оны 7 дугаар сарын 19-нд ДХГ-ын дарга “яндан” хэмээх Д.Намсрай орлогч дарга “их” хэмээх Ч.Самдан, хэлтсийн дарга “хөх” хэмээх Б.Аюуш нар мөн газрын сургагч Григорьев, Семенов нарын хамт ирээд Ж.Лхүмбийг гэрээс нь баривчилжээ. Ж.Лхүмбэ тэр үед хадам эх Должин, эхнэр Норжмаа охин хүү нарын хамт амьдарч байсан бөгөөд 31 настай байв. 

1933 оны 7 дугаар сарын 27-нд ЗХУ-ын ОГПУ (Улс төрийн удирдах газар)-ын Гадаад хэлтсээс эзэн И.Сталинд, “... Хэнтий аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны хэргээр шинэ мэдүүлэг авлаа. Яллагдагч Цэвэгжав, Бадам, Мархаев нар Хэнтийн байгууллагад удирдамжийн захидал дамжуулахад МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Лхүмбийг зуучилсан гэж мэдүүлэв. Захидлыг Мархаев (Мархайн Цэвээн) бичиж Лхүмбээр дамжуулан Хэнтийн байгууллагын нэгэн толгойлогч Цэвэгжавт өгчээ. Мархаев цааш мэдүүлэхдээ, Лхүмбэ бүр 1930 онд Монголын баруунтны үзэл суртлын профессор Жамцранотой хамт япончуудад захидал бичиж байсан гэжээ. Охтины (Монгол дахь ЗХУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгч) зөвлөснөөр ДХГ-ын зөвлөх нь ДХГ-ын нэрийн өмнөөс Лхүмбийг баривчлахыг тус газрын дарга Д.Намсрайд зааварласан байна. Гэндэн ба Төв Хорооны хоёр нарийн бичгийн дарга болон Цэргийн яамны шийдвэрээр Лхүмбийг баривчилсан болно. Лхүмбийг байцааж эхэллээ....” гэж илтгэсэн байна.

1933 оны 7 сарын 22-нд Ж.Лхүмбээс эхний байцаалт авч ДХГ-ын дарга Д.Намсрай 62 асуулт асууж байцаасан байдаг. Түүнийг ЗХУ-д 5 сар, Монголд 6 сар тамлан байцааж, 1м.

Тэр тамлуулж 1933 оны 12 дугаар сарын 19-нд ЗХУ-аас монголын хил дээр ирэхдээ ДХГ-ын тасгийн дарга Ш.Самданд, “... Би тийшээ (ЗХУ-д) явахдаа ёстой нэг нарийн шалгаж үнэн мөнийг олоод өгөх байх гэж бодсон юмсан. Гэтэл тэгсэнгүй. Амь насны тухай одоо ярих юм байхгүй, өнгөрсөн шүү дээ. Зөвхөн хар амиа бодвол болох л байлаа. Тэгж сайн нөхөд, гэмгүй хүмүүсийн цусаар гараа угаагаад яах вэ? Ганц толгойгоогоороо дүүрье гэж бодлоо. Би бүр шийдчихээд байна. Улсдаа зүтгэж яваад хайран залуу насаа алдах боллоо. Би их азгүй хүн юм” гэсэн байна. 

==Үйл явдлын төгсгөл, үр дүн==
Ж.Лхүмбэ нарыг Японы цэргийн ерөнхий штабын шууд удирдлагын доор ажилладаг, СССР улсаас монголын харилцааг таслан салгахыг оролдож, нам засгийн удирдлагыг алж хороох бэлтгэл ажил хийж явсан 7 хуудас зохиомол хэрэг хүлээлгэн, 1934 оны 6 дугаар сарын 25-нд ДХГ-ын дэргэдэх Тусгай Комиссын 6 дугаар хурлаар 33 хүний хамт буудан алах ялаар яллаж, амийг нь хороосон байна.

Лхүмбийн хэрэгт нийт 317 хүнийг холбогдуулан таслан шийтгэснээс 53 хүнийг буудан алах ялаар, 136 хүнийг 3-10 жилээр хорих, 126 хүнийг ЗХУ-д цөлөх ялаар шийтгэсний  ихэнх нь буриадууд байсан байна. Ер нь энэ хэрэгт 1278 хүнийг холбогдуулан хэлмэгдүүлсэн байна. Гэвч энэ нь зөвхөн эхлэл бөгөөд Их Хэлмэгдүүлэлтийн удиртгал хэсэг байжээ.

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт]]
*[[Ж.Лхүмбэ|Жамбын Лхүмбэ]]

==Эшлэл==

==Гадаад холбоос==

[[Ангилал:Улс төрийн гэмт хэрэг]]
[[Ангилал:Хэлмэгдүүлэлт]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]
[[Ангилал:БНМАУ дахь үйл явдал]]
[[Ангилал:1932 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1933 он]]
[[Ангилал:1932 он]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]</text>
      <sha1>hp82a5uchy2eohmxpnduqeh0uno3lw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866488</id>
      <parentid>866487</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22730" sha1="epy8dw5u2rxpke1kl4v0tzhqg9i0q19" xml:space="preserve">[[Файл:Lhumbe.jpg|200px|thumb|[[Жамбын Лхүмбэ]]]]

'''Лхүмбийн хэрэг''' гэдэг нь [[ЗХУ]]-ын талын [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монголыг]] зөвлөлтжүүлэх зорилгоор үүнийг эсэргүүцэж байсан монголын удирдагч нар болон бусад боловсрол мэдлэг бүхий [[монголчууд]]ыг зохион байгуулалттайгаар хомроглон устгасан [[Их Хэлмэгдүүлэлт]]ийг эхлэл болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг юм.

==Үйл явдлын оршил==
[[Улаанбаатар хот]] дахь  1 дүгээр тусгай морин дивизид алба хааж байсан Хэнтий аймгийн Онон хошууны Норовлин сумын 4-р багийн харьяат Шодой хочит Эрэнчиний хөвгүүн Дамдин өөрийн нутгийн цэрэг Цэрэнгийн Намжилын хамт 1929 оны 11 дүгээр сарын 13-нд цэргээс оргожээ. Тэд тус бүрийн морь, винтов буу, 45 сумтай, сэлэм, цэргийн иж бүрэн хувцастай байжээ. Тэд шууд Манжуурт очсон байна. Тэр үед цэргээс оргогч нарыг хурдан барьж шийтгэдэг байтал тэд ингээгүй байна.

Хэнтий аймгийн Дадал сумын харъяат, эвлэлийн гишүүн, 19 настай Мархайн Цэвээнийг Лувсандорж гэдэг хүний хамт 1931 оны 11 дүгээр сард Цэргийн яамны гуравдугаар газрын даалгавраар Баргын Хайлаар чиглэлээр тагнуулчаар явуулжээ. М.Цэвээн Хайлаар орчим хүрч 1 сар шахам болоод ирэхдээ Хэнтийд ирж өөрийн төрсөн ах Хэнтийн 7-р дивизийн холбоо сумангийн дарга М.Шагдар, мөн ах Дадал сумын Галттай коммуны дарга М.Очирбат болон бусад хүмүүс, найз нөхөддөө тагнуулын ажлаар яваад ирсэн тухайгаа, Хайлаарт Шодойн Дамдинтай уулзсан,японы тогоо шанага барьж байна гэх мэтээр өөрийн мэдээллээ нийтэд задалсан байдаг.

Энэ үеэс Ш.Дамдины тухай Хэнтий нутгаар ам дамжсан цуурхал яриа дэгдэжээ. Энэ цуурхалд японы том даргын дэргэд байдаг, 50 үсэрдэг буутай, Хэнтийд ирээд буцдаг гэнэ гэх мэт яриа газар аван дэлгэрч байсан нь Хэнтийнхэн японы тагнуулын сүлжээнд хамрагдсан байж болзошгүй гэх нийгмийн сэтгэл зүй бүрэлдэх үндэс суурь нь болсон байна.

М.Цэвээн нь Улаанбаатарт ирээд МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн, МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга [[Ж.Лхүмбэ|Ж.Лхүмб]]ийг олж уулзан Манжуурт нууц ажлаар явсан тухайгаа бас ярьжээ.
1932 оны 4 дүгээр сард тухайн үеийн нам засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн зэвсэгт бослого дэгдэж, дарагдав. 1932 оны 6 дугаар сарын 29-30-нд МАХН-ын ТХ ба Хянан Байцаах Төв Комиссын хамтарсан онц 3 дугаар Бүгд хурал хуралдав. Энэ хурал дээр анх удаа ЗХУ-ын чиг шугамыг МАХН-ын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн байдаг.Дараа нь энэ бүгд хуралд үг хэлсэн бараг бүх хүн алуулсан.

==Үйл явдлын өрнөл==
1932 оны 10 сараас эхлэн мөнөөх Шодойн Дамдин Монголд ирээд буцсан тухай мэдээг Хэнтий дэх Дотоодыг хамгаалах анги хүлээн авсан ба энэ талаарх мэдээллүүдийг цуглуулж эхэлжээ.

1933 оны 1 дүгээр сарын 9-18-нд Улаанбаатар хотноо ДХГ-ын төв, орон нутгийн анги хэлтсийн дарга нар ба Зөвлөлтийн сургагч мэргэжилтний хамтарсан зөвлөлгөөн болов. Зорилго нь ЗХУ-аас Монголд ирсэн (дагаар орсон) буриад нарын дотор Японы гар хөл болсон баримт байж болох талаар хэлэлцжээ. Зөвлөлгөөнөөс “... ирэх хавар цагт эсэргүү нар дахин шинэ бослого гаргахыг оролдоно. Хятад, буриад, орос, түвэд нарын этгээдүүдээс гадна гадаад тагнуул, эсэргүү этгээдтэй холбоо хэлхээтэй байж магадгүй тул тэдгээрийг илрүүлэхийг бүх анги, хэлтэст даалгаж, эсэргүүцэн тагнах ажлыг сайжруул...” гэсэн даалгавар өгөв. 1933 оны 3 дугаар сард МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Д.Лувсаншарав, МАХН-ын ТХ-ны тэргүүлэгч гишүүн Х.Чойбалсан нарыг ЗХУ-д эмчилгээнд явуулав. Шийдвэрийг нь МАХН-ын ТХ-ны Тэргүүлэгчдийн тогтоол гарган шийдвэрлэв. Тэртээ 1928 оны 11 дүгээр сарын 25-нд Коминтерны Улаанбаатар дахь төлөөлөгч нар хуралдаж Монголын удирдлагад хэнийг тавих тухай ярилцаж байхдаа “... Х.Чойбалсанг ЗХУ-д хагас жилээр эмчилбэл ... бидний нөлөө хүчтэй болно шүү дээ...” гэцгээж байсныхаа дагуу түүнийг яг 6 сар эмчилгээнд илгээсэн. 
1933 оны эхээр ДХГ-ын тусгай нууц туршуулаар элссэн Манзушир хутагтын нэрээр хувьсгалын эсэргүү нууц байгууллага байгуулж, ардын засагтай тэмцэе гэсэн бичиг хийлгэж, Хэнтий аймгийн нөлөө бүхий хийдийн хутагт хувилгаадад явуулав. Хэнтийн Бэрээвэн хийдийн хувилгаан Номун хан Найдансүрэн тэр бичгийг нь аваад Хэнтийн Дотоодыг хамгаалах ангид шууд ирж, Манзушир ийм бичиг өгөв гэснээр энэ ажиллагаа нь нурсан байна.

1917 онд эцэг эхээ дагаж Монголд орж ирсэн буриад Дамдин овогтой Данзан 1932 оны 3 сард ДХГ-ын Онон, Дадалыг хариуцсан тусгай төлөөлөгчөөр томилогдон ирсэн бөгөөд Хэнтий Балж сумын харъяат эхнэр Дондогийн Балжмаагаа Улаанбаатар хотод багшийн сургуульд сурч байгаа учир түр орхиод ганц биеэр иржээ. Ирмэгцээ Дадалын дэлгүүрийн худалдагч 17 настай Жалсангийн Сэрэмжид гэгч охиныг эргүүлж эхэлсэн байна. Гэтэл Сэрэмжидийн эцэг, эх нь нутгийн буриад Санжийн Цэрэнгийн хүү Бадамтай сүй тависан байв. Сэрэмжид нь Ж.Бавуудорж, Т.Юмдорж гэх мэт залуустай бас бие, сэтгэлийн холбоотой байсан ба эдэн дотроосДадал сумын харъяат буриад Банзрагчийн Раднаагийн хөвгүүн Цэвэгжавтай илүү дотно байсан.

Ж.Сэрэмжид буу зэвсэг агссан, эрх мэдэл бүхий, онгироо ойворгон Д.Данзанд сэтгэл, өвөрөө нээсэнд Р.Цэвэгжав дургүйцэн түүнээс хөндийрчээ. Данзан өөрийн дүү Дуламжавыг Сэрэмжидтэй хамт тэр үеийн 6 айл суух нэгэн байшинд байр авч өгөн суурьшуулж, тэр ч бүү хэл Сэрэмжидийгээ Дотоодыг Хамгаалахын нууц ажилчин болгон элсүүлж авчээ. Гол даалгавар нь өрсөлдөгч Р.Цэвэгжавын тухай л мэдээ өгч бай гэсэн байдаг. Яг тэр үед нь Данзаны эхнэр Балжмаа хотоос ирж, гурвалжин, дөрвөлжин хэрүүл үүсэв. Ойворгон Данзан эхнэр Балжмаагаа зодож, нүдэж, айн сүрдүүлсээр төрхөмд нь буцаажээ. Дараа нь 1933 оны 10 сард Д.Данзан, Ж.Сэрэмжидтэй нийлэн суусан байдаг.

Тэр үед Хоршооны Ерөнхий хорооны гишүүн бөгөөд дэлгүүрийн эрхлэгчээр мөнөөх Д.Данзангийн дүү Дуламжав, хоршооны даргаар Лувсан гэж хүн ажиллаж, Ж.Сэрэмжид худалдагч нь байв. Гэтэл тэд 1932 оны 5 сарын 3-нд муудалцаж, хоршооны мах муулдаг амбаарын түлхүүрийг хоорондоо шидэлцэж байгаад алга болгов. Түлхүүргүй болсоноос агуулахыг нээлгүй удсан тул Хэнтийн сургууль, гуанз, бас цэргийн хэрэгцээнд нийлүүлсэн малын толгой шийр, гэдэс дотор өмхийрч мууджээ. 5 тэрэг гэдэс дотор, 5 тэрэг толгой шийр хаягдав. Төлөөлөгч Д.Данзан энэ бол хоршооны дарга асан Р.Цэвэгжавын буруугаас болов гэсэн яриа гаргасанд, Р.Цэвэгжав уурлаж Данзанд,  - “Чи дүүгээ хэргээс мултлах гэж намайг ингэх ёсгүй” гэх мэтээр хэрэлдсэн байдаг.

Р.Цэвэгжав өөрөө Данзангийн өмнө Дотоодыг хамгаалах ангийн дарга байсан Нороврэнчинд элсэгдсэн нууц туршуул нь байсан учир Данзангаас огт эмээдэггүй байв. Түүний бүхий л булхай худлыг нүүрэн дээр нь хэлдэг, хүний олиггүй амьтан гэж хүн олонд ярьж байжээ. Д.Данзан нь Онон, Дадал даяар нүд үзүүрлэгдсэн олиггүй ойворгон нэгэн байв. Үүнд хорссон Данзан нууц туршуулуудынхаа бүх мэдээллийг Р.Цэвэгжавын үйл ажиллагаатай холбогдуулан авдаг болсон ба Төвөөс ирсэн төлөөлөгчтэй хуйвалдан Р.Цэвэгжавыг намаас хөөлгөв. Түүгээр ч үл барам түүнийг шүүхэд өгөв. Шүүх хэрэгссэнгүй.

Тэр үеийн Хэнтий хүмүүс Д.Данзанг Дотоодыг Хамгаалахын нэрээр бусдыг их айлган сүрдүүлдэг, өмнөх Норовринчин төлөөлөгч байхдаа ер тэгдэггүй сайн хүн байсан, “Данзангаас  бүх хүн айж байх юм, ямар муухай догшин ширүүн хүн бэ“ гэж ярьж байсан нь эдүгээ Тагнуулын Ерөнхий Газрын архивт хадгалагдан үлджээ.

==Үйл явдал хүчээ аван өргөжсөн нь==
Төлөөлөгч Д.Данзан нь Р.Цэвэгжав, Ж.Дашдорж нар Ш.Дамдинтай холбоотой, японы тагнуул” гэж 1933 оны 5-р сард баривчлав. Мөн Цэрэнгийн Бадамыг холбогдуулсан бөгөөд Бадам нь дээр хэлсэн Ж.Сэрэмжидийн сүй тавьсан залуу, бичиг үсгийн чадвар маш сайтай цаашид өсөн дэвших ирээдүй бүхий хүн байсан бөгөөд Р.Цэвэгжавын дотно найз байв. Нөгөө талаар Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин Д.Данзанг Ш.Дамдингийн ирээд буцсаныг мэдсэнгүй, харилцаа холбоог нь олсонгүй гэж байнга донгодон зэмлэж байсан нь Данзанг бусдыг гүтгэн гүжирдэх замыг нь шулуутган өгчээ. Тэр өөртөө дургүй бүхнийг Ш.Дамдинтай холбоотой хэмээн баривчилжээ.

Хэнтийн Онон Дадалд нийтийн баривчилгаа эхлэв. Хамгийн анх Ц.Бадам байцаагдав. Түүнээс Р.Цэвэгжавтай хувьсгалын эсэргүү ажлын талаар захидлаар харилцдаг байсан гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Дараа нь Жанжин штабын ажилтан Шагдарын Галсанжамбыг ДХГ-ын Тусгай хэлтсийн дарга Ч.Мандал 50 гаруй хоног байцааж тамласны эцэст 1933 оны 7-р сарын 26-нд “Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахын Нороврэнцэнд анх элссэн, дараа нь Р.Цэвэгжавт элсэгдсэн” гэсэн мэдүүлэг гаргуулж авчээ. Тэрээр 1933 оны 7-р сарын 26-ны мэдүүлэгтээ хувьсгалын эсэргүү байгууллагын удирдах тэргүүлэх гишүүд нь Р.Цэвэгжав, Нороврэнчин, Ш.Дамдин, Т.Юмдорж гэх мэтээр арваад хүнийг нэрлэсэн байдаг.

1933 оны 5 дугаар сарын 23-нд МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга бөгөөд МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн дарга [[Ж.Лхүмбэ]] үйлдвэрчний эвлэлийн ажлаар гэнэт ганцхан өдрийн томилгоогоор Өндөрхаанд ирэв. Тэр Хэнтий аймгийн Намын Хорооны дарга Цэрэнгийнд хоноод буцав. Түүнтэй Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнцэн машинд нь сууж хамт Улаанбаатарт иржээ. Тэр бараг хэнтэй ч уулзсангүй, үнэндээ Хэнтийд яагаад  гэнэт томилогдсоноо ч мэдээгүй байдаг. Өөрийнх нь машин бэлэн биш, Б.Элдэв-Очирын машиныг гуйж унажээ

Дараа нь Ж.Лхүмбэ Хэнтийд очоод Р.Цэвэгжавтай аймгийн төвийн хойно нэгэн хашааны ард нууцаар уулзаж холбоо бариад шууд хот буцсан юм гэсэн яриаг Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахаас тараав.

==Үйл явдал хүчээ авч хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн нь==
1933 оны 5 дугаар сарын 24-нд Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалах ангийн дарга Эрэнчин ДХГ-ын дарга, сургагч, Тусгай хэлтсийн дарга, сургагч нарт Р.Цэвэгжав нарын тухай танилцуулсанд ДХГ-аас сургагч Григорьевыг Хэнтийн Хамгаалах ангид сургагчаар хэлмэрч Давжаевын хамт түр томилж, бас Бадам, Цэвэгжав нарыг баривчлан мөрдөн байцаахыг Эрэнчин, Григорьев нарт даалгаж тусгай төлөөлөгч буюу туслах сургагч Церенов гэгч буриадыг энэ ажилд туслан гүйцэтгүүлэхээр томилов. Тэд 1933 оны 5 дугаар сарын 27-нд Өндөрхаанд ирсэн.

1933 оны 7 дугаар сарын 19-нд ДХГ-ын дарга “яндан” хэмээх Д.Намсрай орлогч дарга “их” хэмээх Ч.Самдан, хэлтсийн дарга “хөх” хэмээх Б.Аюуш нар мөн газрын сургагч Григорьев, Семенов нарын хамт ирээд Ж.Лхүмбийг гэрээс нь баривчилжээ. Ж.Лхүмбэ тэр үед хадам эх Должин, эхнэр Норжмаа охин хүү нарын хамт амьдарч байсан бөгөөд 31 настай байв. 

1933 оны 7 дугаар сарын 27-нд ЗХУ-ын ОГПУ (Улс төрийн удирдах газар)-ын Гадаад хэлтсээс эзэн И.Сталинд, “... Хэнтий аймагт гарсан хувьсгалын эсэргүү хуйвалдааны хэргээр шинэ мэдүүлэг авлаа. Яллагдагч Цэвэгжав, Бадам, Мархаев нар Хэнтийн байгууллагад удирдамжийн захидал дамжуулахад МАХН-ын ТХ-ны нарийн бичгийн дарга Лхүмбийг зуучилсан гэж мэдүүлэв. Захидлыг Мархаев (Мархайн Цэвээн) бичиж Лхүмбээр дамжуулан Хэнтийн байгууллагын нэгэн толгойлогч Цэвэгжавт өгчээ. Мархаев цааш мэдүүлэхдээ, Лхүмбэ бүр 1930 онд Монголын баруунтны үзэл суртлын профессор Жамцранотой хамт япончуудад захидал бичиж байсан гэжээ. Охтины (Монгол дахь ЗХУ-ын Бүрэн эрхт төлөөлөгч) зөвлөснөөр ДХГ-ын зөвлөх нь ДХГ-ын нэрийн өмнөөс Лхүмбийг баривчлахыг тус газрын дарга Д.Намсрайд зааварласан байна. Гэндэн ба Төв Хорооны хоёр нарийн бичгийн дарга болон Цэргийн яамны шийдвэрээр Лхүмбийг баривчилсан болно. Лхүмбийг байцааж эхэллээ....” гэж илтгэсэн байна.

1933 оны 7 сарын 22-нд Ж.Лхүмбээс эхний байцаалт авч ДХГ-ын дарга Д.Намсрай 62 асуулт асууж байцаасан байдаг. Түүнийг ЗХУ-д 5 сар, Монголд 6 сар тамлан байцааж, 1м.

Тэр тамлуулж 1933 оны 12 дугаар сарын 19-нд ЗХУ-аас монголын хил дээр ирэхдээ ДХГ-ын тасгийн дарга Ш.Самданд, “... Би тийшээ (ЗХУ-д) явахдаа ёстой нэг нарийн шалгаж үнэн мөнийг олоод өгөх байх гэж бодсон юмсан. Гэтэл тэгсэнгүй. Амь насны тухай одоо ярих юм байхгүй, өнгөрсөн шүү дээ. Зөвхөн хар амиа бодвол болох л байлаа. Тэгж сайн нөхөд, гэмгүй хүмүүсийн цусаар гараа угаагаад яах вэ? Ганц толгойгоогоороо дүүрье гэж бодлоо. Би бүр шийдчихээд байна. Улсдаа зүтгэж яваад хайран залуу насаа алдах боллоо. Би их азгүй хүн юм” гэсэн байна. 

==Үйл явдлын төгсгөл, үр дүн==
Ж.Лхүмбэ нарыг Японы цэргийн ерөнхий штабын шууд удирдлагын доор ажилладаг, СССР улсаас монголын харилцааг таслан салгахыг оролдож, нам засгийн удирдлагыг алж хороох бэлтгэл ажил хийж явсан 7 хуудас зохиомол хэрэг хүлээлгэн, 1934 оны 6 дугаар сарын 25-нд ДХГ-ын дэргэдэх Тусгай Комиссын 6 дугаар хурлаар 33 хүний хамт буудан алах ялаар яллаж, амийг нь хороосон байна.

Лхүмбийн хэрэгт нийт 317 хүнийг холбогдуулан таслан шийтгэснээс 53 хүнийг буудан алах ялаар, 136 хүнийг 3-10 жилээр хорих, 126 хүнийг ЗХУ-д цөлөх ялаар шийтгэсний  ихэнх нь буриадууд байсан байна. Ер нь энэ хэрэгт 1278 хүнийг холбогдуулан хэлмэгдүүлсэн байна. Гэвч энэ нь зөвхөн эхлэл бөгөөд Их Хэлмэгдүүлэлтийн удиртгал хэсэг байжээ.

==Мөн үзэх==
*[[Их Хэлмэгдүүлэлт]]
*[[Ж.Лхүмбэ|Жамбын Лхүмбэ]]

==Эшлэл==

==Гадаад холбоос==

[[Ангилал:Улс төрийн гэмт хэрэг]]
[[Ангилал:Хэлмэгдүүлэлт]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]
[[Ангилал:1932 оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1933 он]]
[[Ангилал:1932 он]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]</text>
      <sha1>epy8dw5u2rxpke1kl4v0tzhqg9i0q19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37653</id>
    <revision>
      <id>866464</id>
      <parentid>844247</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20769" sha1="temljo37tem3nhx58n6mc8ontguflla" xml:space="preserve">{{Short description|1919–1921 оны Хятадын Гадаад Монголын эзлэн түрэмгийлэл}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|zh-Hant|外蒙古}}&lt;br /&gt;{{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠭᠠᠳᠠᠭᠠᠳᠤ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}}}}
| conventional_long_name = Гадаад Монгол
| status                 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улсын]] цэргийн эзлэн түрэмгийлэл
| government_type        = [[Бэйяны засгийн газар|Хятадын шатлал]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| p1                     = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол
| flag_p1                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| p2                     = Урианхайн хязгаар
| flag_p2                = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg
| s1                     = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол
| flag_s1                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| s2                     = Урианхайн хязгаар
| flag_s2                = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg
| image_flag             = Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg
| flag_type              = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Twelve_Symbols_national_emblem_of_China.svg
| symbol_type            = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| national_anthem        = Хятад Орчлон Ертөнцөд Баатарлаг Зогсож байна
| image_map              = 
| capital                = {{nowrap|[[Улаанбаатар|Нийслэл Хүрээ &lt;small&gt;(одоогийн Улаанбаатар)&lt;/small&gt;]]}}
| common_languages       = [[Монгол хэл]]&lt;br /&gt;[[Тува хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]]
| title_leader           = Богд Хаан
| leader1                = 
| year_leader1           = 
| legislature            = 
| event_start            = Хятадын цэрэг [[Улаанбаатар|Өргөөг]] эзлэн авсан
| year_start             = 1919
| date_start             = 10 сар,
| event_end              = Хятадын цэрэг [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулагт]] бут нэргэгдсэн&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| year_end               = 1921
| date_end               = 3 сар,
| currency               = 
| footnote_a             = Дараа нь [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерны]] дор.
| footnote_b             = Унгерны удирдлаган дор [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаан Оросын]] хүчин дараа нь [[Монгол Ардын Нам]] болон Оросын [[Улаан Арми]]йн хүчин.&lt;ref name=&quot;Kotkin2014&quot;&gt;{{cite book |author = Stephen Kotkin |title = Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928 |url = https://books.google.com/books?id=OB90AwAAQBAJ&amp;q=stalin+buryat+ungern&amp;pg=PT282 |date = 6 November 2014 |publisher = Penguin Publishing Group |isbn = 978-0-698-17010-0 |pages = 282–}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Монголын түүх}}

Богд Хаант Монгол Улс нь гадаад дотоод хүчин зүйл, ялангуяа [[Дундад Иргэн Улс]]ын түрэмгийлэлийн шууд үр дүнд 1919-1920 онд Хятадын цэрэгт эзлэгдсэн юм. 

==Булаан эзлэлтийн түүх==
{{гол|Хятадын Богд хаант Монгол улсыг эзлэх төлөвлөгөө}}

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон [[Оросын Хаант Улс|Орос орон]]д гарсан [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]] зэрэг үйл явдлуудаас уламжлан [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын талаар Оросын баримтлах бодлого суларсан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Монголын тусгаар тогтнолыг цаашид хангах тал дээр Монголын ноёд лам нарын хооронд зөрчил хурцадсан бөгөөд 1919 оны 2 сард ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] учир битүүлэг байдалд нас баржээ. [[Хиагтын гэрээ]]ний дагуу Монголд сууж байсан Хятадын бүрэн эрх төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]] энэхүү байдлуудыг ашиглан Монголын удирдлага дахь Хятадын тал баримтлагч [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Шанздуба Бадамдорж]], Гадаад хэргийн сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндорж]] зэрэг лам ноёдыг өөртөө татах бодлогыг амжилттай явуулж байсан байна. 
Тэрээр Монгол улсын эдийн засаг хүндрэлтэй байсныг далимдуулан ихээхэн шан харамж олгох амлалт өгсөн ба Хиагтын гэрээгээр тогтоосон Монголын Автономийг монголчууд өөрсдөө хүсэлт гарган устгах тухай [[64 зүйлийн гэрээ]] гэгчийг боловсруулан [[монголчууд]]ад тулган өгсөн байдаг.
Үүнийг [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] тэргүүтэн эрс эсэргүүцэж байхад Бадамдорж, Цэрэндорж нар дэмжиж байжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tuurgatan.mn/article/123 |title=МОНГОЛ ДЭЭЛТЭЙ БУУДУУЛСАН ДАА |access-date=2019-09-20 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920144444/http://tuurgatan.mn/article/123 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:DuanQirui.jpg|thumb|left|120px|[[Дундад Иргэн Улс]]ын Ерөнхий сайд Дуань Чируй]]
Иймэрхүү хоорондын зөрчилтэй нэгдсэн бодлогогүй үед Японы талд Шандунийн хойгийн Циндао олтригийг худалдсан мөнгөөр Нидерландын авто тээврийн нэгэн компанийг хөлсөлж Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] 1919 оны 10 сард 4000 цэрэг бүхий явган цэргийн бригадыг удирдан, Хаалган хотоос авто машинаар [[Нийслэл хүрээ]]нд ирж байрлажээ. Үүний араас оны эцэс гэхэд Хаалган хотоос Зүүн хойдын цэргийн тойрогт харьяалагдах Го Сунлинааар даргалуулсан явган цэргийн 3 дугаар дивизийн 10000 цэрэг бүхий хүч ирж байрлажээ.&lt;ref name =&quot;Ewing&quot;&gt;Thomas E. Ewing, &quot;Russia, China, and the Origins of the Mongolian People's Republic, 1911-1921: A Reappraisal&quot;, in ''The Slavonic and East European Review, Vol. 58, No. 3 (Jul., 1980)'', p. 406ff&lt;/ref&gt; Энэхүү 3 дугаар явган дивиз нь 1913-1915 оны хооронд &quot;Үхэр жилийн үймээн&quot;-ий үеэр Богд хаант Монгол улсын цэрэгтэй тулгаран байлдаж байсан эртний танил байжээ. Арай хожуу мусульман шашинт хотон, дунгаануудаас бүрдсэн, хурандаа Магаар даргалуулсан 5000 цэрэг офицертой морин цэргийн бригадыг Хайлаар хотоос нэмж татсан байлаа. 
Чен-И ба Сю Шүжан нар хоорондоо зөрчилдөн улмаар Сю Шүжан Чен-Иг баривчлан [[Бээжин]]д хүргүүлсний дараа Монголын автономийг устгах гэрээ бичигт монголчуудыг гарын үсэг зуруулахаар цэргийн хүчээр сүрдүүлэн Бадамдорж, Цэрэндорж нарын зөвшөөрсний дагуу зуруулсан ба Монголын армийн зэвсгийг хураан Монголын автономийг устгах ёслолыг Хүрээнд хийжээ. Энэ үеэр Богд хааныг Хятадын ерөнхийлөгчийн зурагт мөргүүлэх зэргээр монголчуудыг илт доромжилсон үйлдлүүдийг хийсэн байна.
Бээжинд Сю Шүжаны багтдаг Анхуй бүлэглэл унасны дараа түүнийг эргүүлэн татсан ба Чен-И эргэн иржээ. 

[[File:Xu Shuzheng and Mongolian Noyons in Khüree.png|thumb|right|300px|Хүрээнд Сю Шүжан, 1919 он]]

Энэ үед монголчууд Хятадын цэргийн түрэмгийлэн эзэлснийг эсэргүүцэн, хөдөө орон нутагт тэмцэл өрнүүлж эхэлжээ. Тэмцлийн хэлбэр нь цөөн тоотой гамин цэргүүдийг зэвсэглэн дайрч устгах, цэргийн агт морьдыг булаах, цэргийн ачаа хөсгийг дээрэмдэх зэрэг хүч хэрэглэсэн аргуудаас гадна Богд хаан болон тусгаар тогтнох эрмэлзлэл бүхий ноёд, лам нар гадаадын улсуудаас цэрэг, зэвсгийн тусламжийг бичгэн болон аман хэлбэрээр хүсэх зэргээр явагдаж эхэлжээ. Мөн үед Хүрээнд тэргүүний тэмцэгч эх орончдын [[Монгол Ардын Нам|Хүрээний бүлэг ба Консулын бүлэг]] гэсэн нууц бүлгэмүүдийг байгууж, тэмцэж эхэлсэн. Чен-И хүрээнд ирсний дараа монголчуудыг зөөлөн аргар татах бодлогоо дахин эхэлсэн боловч Сю Шүжаны дараа цэргийн эрхийг авсан байсан генерал [[:zh:张景惠|Жан Циньхуй]], [[Го Сунлин]], [[:zh:门炳岳|Ма Бинюэ]] нар түүнд захирагдсангүй. Монгол орныг эзэлсэн [[Дундад Иргэн Улс|гамин]] цэргүүд монголчуудыг дээрэмдэх, хүчирхийлэх аргаар хангамжаа бүрдүүлж байсан ба харгислал улам ширүүссэн байна. Хятадын тагнуул мэдээлэгч нар болон урвагч нарын тусламжтайгаар монголчуудын тэмцлийг мэдсэн хятадууд [[Богд хаан]]ыг гэрийн хорионд оруулж хорисон ба Монголын дэвшилтэт үзэл бодол бүхий ноёд, лам нар ба жирийн монголчуудыг олноор нь хомроголон баривчлан хорьж, эрүүдэн шүүж эхэлсэн байна.

Үүнээс гадна Монголын Нийслэл хүрээнээс гадна [[Хиагт]], [[Чойр]], [[Улиастай]], [[Ховд]], Сэцэн ханы өргөө зэрэг томоохон суурингуудад олон тооны цэрэг бүхий гарнизонуудыг байршуулснаар Монгол дахь өөрийн цэргийн байрлалыг сайжруулжээ. Нөгөө талд Сибирь, Байгал орчимд улаанууд ялалт байгуулснаар цагаантны байдал эрс муудаж олон тооны дүрвэгч оросуууд монголд олноор орж ирж байжээ.

==Үр дүн==
{{гол|Нийслэл Хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан}}
[[File:Roman Ungern von Sternberg.jpg|thumb|left|120px|Барон Унгерн фон Штернберг]]
Монголын ийм эгзэгтэй үед 1920 оны 11 сард оросын Даураас дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн командалсан [[Азийн морин дивиз]] [[Хэнтий]]н хойт хэсгээр Монголд цөмрөн орж ирсэн байна. Барон Унгерн Нийслэл хүрээ рүү 1920 оны сүүлээр хоёр удаа дайралт хийсэн боловч цэрэг, зэвсгээр давуу гамингийн сөрөг цохилтод автан ухарч Тэрэлжид байрлажээ. Бароныг монголчууд идэвхтэй дэмжин хүн хүч, цэргийн агт, хүнсний зүйлээр хангасны дараа 1921 оны 2 сард шийдэмгий довтолгоо хийн, Хүрээн дэх 15000 гамин цэргийг бут цохин ихэнх хэсгийг Хиагт руу зугтаалгасан байна. 
Барон Богд хааныг дахин хаан ширээнд нь суулган Богд Хаант Монгол Улсыг дахин байгуулжээ.
Энэ үед Барон Унгерн болон түүний удирдлага дахь [[генерал Резухин]], [[Кайгородов]], [[:ru:Казагранди, Николай Николаевич|Казагранд]] болон бусад офицеруудын удирдсан цэргийн анги, отрядууд монголчуудын дэмжлэгтэйгээр Монголд байсан гамин цэргүүдийг Чойр, Улиастай, Вангийн хүрээ, Улаан хад зэрэгт тулалдан бут цохисон ба Хиагт дахь гамин цэргийг [[Дамдины Сүхбаатар]] тэргүүтэй Ардын журамт цэргүүд тус тус бут цохижээ. Ингэж монголчууд гамингийн эзлэлтээс чөлөөлөгдсөн байна.

==Хохирол==
Хятадуудын түр зуурын цэрэглэн эзэлсэн нь хэдийгээр богино хугацаанд үргэлжилсэн хэдий ч Монголын нийгэм-эдийн засагт хүнд хохирол учруулсан байна. Хятад цэргийн дээрэмдлэгт олон тооны сүм хийд бүхий суурин газрууд нэрвэгдсэн төдийгүй заримыг нь галдан шатааж устгасан байна. Үүнээс гадна хятад цэргүүд Монголд дээрэм тонуул, аллага, хүчирхийллийг газар сайгүй хийж байсны үр дүнд 17000 монгол хүн амь үрэгдсэн ба олон тооны мал, сүрэг, үнэт эдлэлийг дээрэмдсэн байна. &lt;ref&gt;См. ''Эрлихман В.'' Потери народонаселения в ХХ века: справочник. — М.: Русская панорама, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кузьмин С. Л., Оюунчимэг Ж.'' {{Webarchiv|url=http://www.scribd.com/doc/54133527/%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8 |wayback=20160306164044 |text=Буддизм и революция в Монголии |archiv-bot=2023-09-26 21:24:03 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л. Барон Унгерны түүх: үнэнийг дахин сэргээсэн туршилт. Улаанбаатар, 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Торновский М.Г. Монголчуудтайгаа бол би Лиссабон ч хурнэ. Улаанбаатар, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Барон Унгерний тухай баримт, дурдатгалууд. Улаанбаатар, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1983-archive-story-1809 |title=Батсайхан О. Хүрээг хятадуудаас чөлөөлсөн монгол улсын баатар Барон Унгерн |access-date=2015-01-11 |archive-date=2014-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216071823/http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1983-archive-story-1809 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж., Баяр Б. Улаан хадын дэргэдэх байлдаан бол Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн гол үйл явдлын нэг мөн. – Түүхийн судлал Tomus 41-42, Fasc.14. Улаанбаатар, 2011-2012, х. 182-217 [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7508-ulaan-hadyn.html]&lt;/ref&gt;

==Түүхэн баримт==
1919 онд [[Нийслэл хүрээ]]нд сууж байсан Бүрэн эрхт төлөөлөгч Чэн-И ба Богд хаант Монголын улсын удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Монголын үндэсний архив]]т хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Түүх|Монголын автономит төр]]ийг устгасны төлөө [[Монгол]]ын ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ. Жагсаалтын эхэнд [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]ид 30 мянган [[лан]] мөнгө, Дотоод яамны дэд сайд [[дархан чин ван]] [[Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн|Пунцагцэрэн]] ба дэд сайд [[Да лам Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө, [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн [[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]ид 20 мянган лан мөнгө гэх зэргээр нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Нэгэнт хэлэлцэн тохирсон зүйл хэрэгжсэн тул мөнгөн шагналаа авсан байх магадлал өндөр.

==Мөн үзэх==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Азийн морин дивиз]]
** [[Барон Унгерн фон Штернберг]]
** [[Борис Резухин]]
* [[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://mongoltoli.mn/history/h/640 Гадаад Монголын өөртөө эзэрхэх засгийг устгасан нь]

{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:1919 он]]
[[Ангилал:1920 он]]
[[Ангилал:1921 он]]</text>
      <sha1>temljo37tem3nhx58n6mc8ontguflla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866465</id>
      <parentid>866464</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20741" sha1="jujm4clnp5jrdmnjahmidtg0tacjipb" xml:space="preserve">{{Short description|1919–1921 оны Хятадын Гадаад Монголын эзлэн түрэмгийлэл}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|zh-Hant|外蒙古}}&lt;br /&gt;{{lang|mn|{{MongolUnicode|ᠭᠠᠳᠠᠭᠠᠳᠤ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ}}}}
| conventional_long_name = Гадаад Монгол
| status                 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улсын]] цэргийн эзлэн түрэмгийлэл
| government_type        = [[Бэйяны засгийн газар|Хятадын шатлал]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| p1                     = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол
| flag_p1                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| p2                     = Урианхайн хязгаар
| flag_p2                = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg
| s1                     = Богд Хаант Монгол Улс{{!}}Монгол
| flag_s1                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| s2                     = Урианхайн хязгаар
| flag_s2                = Flag of Uriankhai (1918-1921).svg
| image_flag             = Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg
| flag_type              = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Twelve_Symbols_national_emblem_of_China.svg
| symbol_type            = [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = 
| national_anthem        = Хятад Орчлон Ертөнцөд Баатарлаг Зогсож байна
| image_map              = 
| capital                = {{nowrap|[[Улаанбаатар|Нийслэл Хүрээ &lt;small&gt;(одоогийн Улаанбаатар)&lt;/small&gt;]]}}
| common_languages       = [[Монгол хэл]]&lt;br /&gt;[[Тува хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддизм]]
| title_leader           = Богд Хаан
| leader1                = 
| year_leader1           = 
| legislature            = 
| event_start            = Хятадын цэрэг [[Улаанбаатар|Өргөөг]] эзлэн авсан
| year_start             = 1919
| date_start             = 10 сар,
| event_end              = Хятадын цэрэг [[Алтанбулаг сум (Сэлэнгэ)|Алтанбулагт]] бут нэргэгдсэн&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| year_end               = 1921
| date_end               = 3 сар,
| currency               = 
| footnote_a             = Дараа нь [[Барон Унгерн фон Штернберг|Барон Унгерны]] дор.
| footnote_b             = Унгерны удирдлаган дор [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагаан Оросын]] хүчин дараа нь [[Монгол Ардын Нам]] болон Оросын [[Улаан Арми]]йн хүчин.&lt;ref name=&quot;Kotkin2014&quot;&gt;{{cite book |author = Stephen Kotkin |title = Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928 |url = https://books.google.com/books?id=OB90AwAAQBAJ&amp;q=stalin+buryat+ungern&amp;pg=PT282 |date = 6 November 2014 |publisher = Penguin Publishing Group |isbn = 978-0-698-17010-0 |pages = 282–}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Монголын түүх}}

Богд Хаант Монгол Улс нь гадаад дотоод хүчин зүйл, ялангуяа [[Дундад Иргэн Улс]]ын түрэмгийлэлийн шууд үр дүнд 1919-1920 онд Хятадын цэрэгт эзлэгдсэн юм. 

==Булаан эзлэлтийн түүх==
{{гол|Хятадын Богд хаант Монгол улсыг эзлэх төлөвлөгөө}}

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] болон [[Оросын Хаант Улс|Орос орон]]д гарсан [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]] зэрэг үйл явдлуудаас уламжлан [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын талаар Оросын баримтлах бодлого суларсан байна. Энэхүү эгзэгтэй үед Монголын тусгаар тогтнолыг цаашид хангах тал дээр Монголын ноёд лам нарын хооронд зөрчил хурцадсан бөгөөд 1919 оны 2 сард ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]] учир битүүлэг байдалд нас баржээ. [[Хиагтын гэрээ]]ний дагуу Монголд сууж байсан Хятадын бүрэн эрх төлөөлөгч [[:zh:陳毅 (1873年)|Чен-И]] энэхүү байдлуудыг ашиглан Монголын удирдлага дахь Хятадын тал баримтлагч [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Шанздуба Бадамдорж]], Гадаад хэргийн сайд [[Балингийн Цэрэндорж|Цэрэндорж]] зэрэг лам ноёдыг өөртөө татах бодлогыг амжилттай явуулж байсан байна. 
Тэрээр Монгол улсын эдийн засаг хүндрэлтэй байсныг далимдуулан ихээхэн шан харамж олгох амлалт өгсөн ба Хиагтын гэрээгээр тогтоосон Монголын Автономийг монголчууд өөрсдөө хүсэлт гарган устгах тухай [[64 зүйлийн гэрээ]] гэгчийг боловсруулан [[монголчууд]]ад тулган өгсөн байдаг.
Үүнийг [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн]] тэргүүтэн эрс эсэргүүцэж байхад Бадамдорж, Цэрэндорж нар дэмжиж байжээ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tuurgatan.mn/article/123 |title=МОНГОЛ ДЭЭЛТЭЙ БУУДУУЛСАН ДАА |access-date=2019-09-20 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920144444/http://tuurgatan.mn/article/123 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:DuanQirui.jpg|thumb|left|120px|[[Дундад Иргэн Улс]]ын Ерөнхий сайд Дуань Чируй]]
Иймэрхүү хоорондын зөрчилтэй нэгдсэн бодлогогүй үед Японы талд Шандунийн хойгийн Циндао олтригийг худалдсан мөнгөөр Нидерландын авто тээврийн нэгэн компанийг хөлсөлж Хятадын генерал [[Сю Шүжан]] 1919 оны 10 сард 4000 цэрэг бүхий явган цэргийн бригадыг удирдан, Хаалган хотоос авто машинаар [[Нийслэл хүрээ]]нд ирж байрлажээ. Үүний араас оны эцэс гэхэд Хаалган хотоос Зүүн хойдын цэргийн тойрогт харьяалагдах Го Сунлинааар даргалуулсан явган цэргийн 3 дугаар дивизийн 10000 цэрэг бүхий хүч ирж байрлажээ.&lt;ref name =&quot;Ewing&quot;&gt;Thomas E. Ewing, &quot;Russia, China, and the Origins of the Mongolian People's Republic, 1911-1921: A Reappraisal&quot;, in ''The Slavonic and East European Review, Vol. 58, No. 3 (Jul., 1980)'', p. 406ff&lt;/ref&gt; Энэхүү 3 дугаар явган дивиз нь 1913-1915 оны хооронд &quot;Үхэр жилийн үймээн&quot;-ий үеэр Богд хаант Монгол улсын цэрэгтэй тулгаран байлдаж байсан эртний танил байжээ. Арай хожуу мусульман шашинт хотон, дунгаануудаас бүрдсэн, хурандаа Магаар даргалуулсан 5000 цэрэг офицертой морин цэргийн бригадыг Хайлаар хотоос нэмж татсан байлаа. 
Чен-И ба Сю Шүжан нар хоорондоо зөрчилдөн улмаар Сю Шүжан Чен-Иг баривчлан [[Бээжин]]д хүргүүлсний дараа Монголын автономийг устгах гэрээ бичигт монголчуудыг гарын үсэг зуруулахаар цэргийн хүчээр сүрдүүлэн Бадамдорж, Цэрэндорж нарын зөвшөөрсний дагуу зуруулсан ба Монголын армийн зэвсгийг хураан Монголын автономийг устгах ёслолыг Хүрээнд хийжээ. Энэ үеэр Богд хааныг Хятадын ерөнхийлөгчийн зурагт мөргүүлэх зэргээр монголчуудыг илт доромжилсон үйлдлүүдийг хийсэн байна.
Бээжинд Сю Шүжаны багтдаг Анхуй бүлэглэл унасны дараа түүнийг эргүүлэн татсан ба Чен-И эргэн иржээ. 

[[File:Xu Shuzheng and Mongolian Noyons in Khüree.png|thumb|right|300px|Хүрээнд Сю Шүжан, 1919 он]]

Энэ үед монголчууд Хятадын цэргийн түрэмгийлэн эзэлснийг эсэргүүцэн, хөдөө орон нутагт тэмцэл өрнүүлж эхэлжээ. Тэмцлийн хэлбэр нь цөөн тоотой гамин цэргүүдийг зэвсэглэн дайрч устгах, цэргийн агт морьдыг булаах, цэргийн ачаа хөсгийг дээрэмдэх зэрэг хүч хэрэглэсэн аргуудаас гадна Богд хаан болон тусгаар тогтнох эрмэлзлэл бүхий ноёд, лам нар гадаадын улсуудаас цэрэг, зэвсгийн тусламжийг бичгэн болон аман хэлбэрээр хүсэх зэргээр явагдаж эхэлжээ. Мөн үед Хүрээнд тэргүүний тэмцэгч эх орончдын [[Монгол Ардын Нам|Хүрээний бүлэг ба Консулын бүлэг]] гэсэн нууц бүлгэмүүдийг байгууж, тэмцэж эхэлсэн. Чен-И хүрээнд ирсний дараа монголчуудыг зөөлөн аргар татах бодлогоо дахин эхэлсэн боловч Сю Шүжаны дараа цэргийн эрхийг авсан байсан генерал [[:zh:张景惠|Жан Циньхуй]], [[Го Сунлин]], [[:zh:门炳岳|Ма Бинюэ]] нар түүнд захирагдсангүй. Монгол орныг эзэлсэн [[Дундад Иргэн Улс|гамин]] цэргүүд монголчуудыг дээрэмдэх, хүчирхийлэх аргаар хангамжаа бүрдүүлж байсан ба харгислал улам ширүүссэн байна. Хятадын тагнуул мэдээлэгч нар болон урвагч нарын тусламжтайгаар монголчуудын тэмцлийг мэдсэн хятадууд [[Богд хаан]]ыг гэрийн хорионд оруулж хорисон ба Монголын дэвшилтэт үзэл бодол бүхий ноёд, лам нар ба жирийн монголчуудыг олноор нь хомроголон баривчлан хорьж, эрүүдэн шүүж эхэлсэн байна.

Үүнээс гадна Монголын Нийслэл хүрээнээс гадна [[Хиагт]], [[Чойр]], [[Улиастай]], [[Ховд]], Сэцэн ханы өргөө зэрэг томоохон суурингуудад олон тооны цэрэг бүхий гарнизонуудыг байршуулснаар Монгол дахь өөрийн цэргийн байрлалыг сайжруулжээ. Нөгөө талд Сибирь, Байгал орчимд улаанууд ялалт байгуулснаар цагаантны байдал эрс муудаж олон тооны дүрвэгч оросуууд монголд олноор орж ирж байжээ.

==Үр дүн==
{{гол|Нийслэл Хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Хиагтыг чөлөөлөх тулалдаан}}
[[File:Roman Ungern von Sternberg.jpg|thumb|left|120px|Барон Унгерн фон Штернберг]]
Монголын ийм эгзэгтэй үед 1920 оны 11 сард оросын Даураас дэслэгч генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн командалсан [[Азийн морин дивиз]] [[Хэнтий]]н хойт хэсгээр Монголд цөмрөн орж ирсэн байна. Барон Унгерн Нийслэл хүрээ рүү 1920 оны сүүлээр хоёр удаа дайралт хийсэн боловч цэрэг, зэвсгээр давуу гамингийн сөрөг цохилтод автан ухарч Тэрэлжид байрлажээ. Бароныг монголчууд идэвхтэй дэмжин хүн хүч, цэргийн агт, хүнсний зүйлээр хангасны дараа 1921 оны 2 сард шийдэмгий довтолгоо хийн, Хүрээн дэх 15000 гамин цэргийг бут цохин ихэнх хэсгийг Хиагт руу зугтаалгасан байна. 
Барон Богд хааныг дахин хаан ширээнд нь суулган Богд Хаант Монгол Улсыг дахин байгуулжээ.
Энэ үед Барон Унгерн болон түүний удирдлага дахь [[генерал Резухин]], [[Кайгородов]], [[:ru:Казагранди, Николай Николаевич|Казагранд]] болон бусад офицеруудын удирдсан цэргийн анги, отрядууд монголчуудын дэмжлэгтэйгээр Монголд байсан гамин цэргүүдийг Чойр, Улиастай, Вангийн хүрээ, Улаан хад зэрэгт тулалдан бут цохисон ба Хиагт дахь гамин цэргийг [[Дамдины Сүхбаатар]] тэргүүтэй Ардын журамт цэргүүд тус тус бут цохижээ. Ингэж монголчууд гамингийн эзлэлтээс чөлөөлөгдсөн байна.

==Хохирол==
Хятадуудын түр зуурын цэрэглэн эзэлсэн нь хэдийгээр богино хугацаанд үргэлжилсэн хэдий ч Монголын нийгэм-эдийн засагт хүнд хохирол учруулсан байна. Хятад цэргийн дээрэмдлэгт олон тооны сүм хийд бүхий суурин газрууд нэрвэгдсэн төдийгүй заримыг нь галдан шатааж устгасан байна. Үүнээс гадна хятад цэргүүд Монголд дээрэм тонуул, аллага, хүчирхийллийг газар сайгүй хийж байсны үр дүнд 17000 монгол хүн амь үрэгдсэн ба олон тооны мал, сүрэг, үнэт эдлэлийг дээрэмдсэн байна. &lt;ref&gt;См. ''Эрлихман В.'' Потери народонаселения в ХХ века: справочник. — М.: Русская панорама, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кузьмин С. Л., Оюунчимэг Ж.'' {{Webarchiv|url=http://www.scribd.com/doc/54133527/%D0%91%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%B7%D0%BC-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8 |wayback=20160306164044 |text=Буддизм и революция в Монголии |archiv-bot=2023-09-26 21:24:03 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л. Барон Унгерны түүх: үнэнийг дахин сэргээсэн туршилт. Улаанбаатар, 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Торновский М.Г. Монголчуудтайгаа бол би Лиссабон ч хурнэ. Улаанбаатар, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Барон Унгерний тухай баримт, дурдатгалууд. Улаанбаатар, 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1983-archive-story-1809 |title=Батсайхан О. Хүрээг хятадуудаас чөлөөлсөн монгол улсын баатар Барон Унгерн |access-date=2015-01-11 |archive-date=2014-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216071823/http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-47-02/1983-archive-story-1809 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кузьмин С.Л., Оюунчимэг Ж., Баяр Б. Улаан хадын дэргэдэх байлдаан бол Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн гол үйл явдлын нэг мөн. – Түүхийн судлал Tomus 41-42, Fasc.14. Улаанбаатар, 2011-2012, х. 182-217 [http://www.tuva.asia/lib/books_regions/7508-ulaan-hadyn.html]&lt;/ref&gt;

==Түүхэн баримт==
1919 онд [[Нийслэл хүрээ]]нд сууж байсан Бүрэн эрхт төлөөлөгч Чэн-И ба Богд хаант Монголын улсын удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Монголын үндэсний архив]]т хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс#Түүх|Монголын автономит төр]]ийг устгасны төлөө [[Монгол]]ын ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ. Жагсаалтын эхэнд [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]ид 30 мянган [[лан]] мөнгө, Дотоод яамны дэд сайд [[дархан чин ван]] [[Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн|Пунцагцэрэн]] ба дэд сайд [[Да лам Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө, [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн [[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]ид 20 мянган лан мөнгө гэх зэргээр нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Нэгэнт хэлэлцэн тохирсон зүйл хэрэгжсэн тул мөнгөн шагналаа авсан байх магадлал өндөр.

==Мөн үзэх==
* [[Ардын хувьсгал]]
* [[Монгол Ардын Нам]]
* [[Азийн морин дивиз]]
** [[Барон Унгерн фон Штернберг]]
** [[Борис Резухин]]
* [[Монгол дахь Зөвлөлтийн интервенц]]
* [[Хятадын газар нутгийн санаархал]]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://mongoltoli.mn/history/h/640 Гадаад Монголын өөртөө эзэрхэх засгийг устгасан нь]

{{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}}
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:Зөвлөлт-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:1919 он]]
[[Ангилал:1920 он]]
[[Ангилал:1921 он]]</text>
      <sha1>jujm4clnp5jrdmnjahmidtg0tacjipb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>866496</id>
      <parentid>866204</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="rz8ayhvlfrcnf8nopwa1qd7ygj2ed0u" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-18 09:45:24 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>rz8ayhvlfrcnf8nopwa1qd7ygj2ed0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНМАУ-ын баатар цол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38143</id>
    <revision>
      <id>866401</id>
      <parentid>854651</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16477" sha1="hfc9popafl1dyy8jq23kw4e022cyl7u" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын баатар&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:Heroy MNR.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Цолны тэмдэг (“Алтан таван хошуу” тэмдэг)
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Mongol baatar.jpg|220px|right]]
Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан &quot;БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм&quot;-ээр зохицуулж байна. 

Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ.
Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд:
“БНМАУ-ын баатар цол”-ыг эх орноо батлах хамгаалах үйл хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэж, төр, нийгмийнхээ өмнө баатарлаг гавъяа байгуулсан хүнд олгоно.
БНМАУ-ын баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын баатрын “Алтан таван хошуу” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна.

==БНМАУ-ын баатрууд==
# 1922 оны 9-р сарын 23 — [[Дамдины Сүхбаатар]],
# 1924 оны 4-р сарын 24 — Ардын [[Хатанбаатар Магсаржав]], Цэргийн Яамны сайд
# 1936 оны 1-р сарын 29 — [[Шагдарын Гонгор]], АА-ийн [[Хурандаа]], Буландэрсний чиглэлээр хил зөрчсөн Японы цэргийн халдлагыг бут цохиж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1936 оны 4-р сарын 7 — [[Дамчаагийн Дэмбэрэл]], АА-ийн [[дэд Хурандаа]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагаанд Монголын Ардын армийн нисэх хүчнийг амжилттай удирдан оролцсон төдийгүй, өөрийн биеэр агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устгаж,   гавъяа байгуулсаны төлөө
1936 оны 4-р сарын 7 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], АА-ийн [[нисэгч]], Япончуудын Адагдулааны чиглэлээр хийсэн довтолгооныг бут цохих байлдааны ажиллагааны үед  агаарын тулалдаанд оролцож дайсны онгоцуудыг устган гавъяа байгуулсаны   төлөө
# 1936 оны 9-р сарын 7 — [[Лодонгийн Дандар]], АА-ийн [[Хурандаа]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1939 оны 10-р сарын 21 — [[Цэндийн Олзвой]], АА-ийн [[Байлдагч]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1941 оны 7-р сарын 10 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]]
# 1945 оны 9-р сарын 20 — [[Хорлоогийн Чойбалсан]], БНМАУ-ын [[Маршал]]
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]], АА-ийн [[Байлдагч]], пулемётчин Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Сангийн Дампил]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1945 оны 9-р сарын 26 — [[Дашийн Данзанваанчиг]], АА-ийн [[Хошууч]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Самданжамцын Лхагвадорж]], [[Ахмад]], хилчин, Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Баянбалын Тэгшээ]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 1-р сарын 28 — [[Лхүнрэвийн Даваадорж]], [[Байлдагч]], хилчин, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1949 оны 12-р сарын 17 — [[Сталин, Иосиф Виссарионович]], ЗХУ-ын [[Генералиссимус]],  БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1957 оны 5-р сарын 29 — [[Климент Ворошилов|Ворошилов, Климент Ефремович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1961 оны 10-р сарын 17 — [[Хорлоогийн Дамба]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1961 оны 12-р сарын 12 — [[Титов, Герман Степанович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1962 оны 7-р сарын 13 — [[Жадамбын Нэхийт]], [[Хошууч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1964 оны 9-р сарын 29 — [[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]], [[Ахлах дэслэгч]], , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1965 оны 5-р сарын 12 — [[Чоймболын Шагдарсүрэн]], [[Хурандаа]], агаарын зоригт нисгэгч
# 1965 оны 5-р сарын 31 — [[Николаев, Андриян Григорьевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1966 оны 9-р сарын 16 — [[Юмжаагийн Цэдэнбал]],
# 1967 оны 8-р сарын 18 — [[Беляев, Павел Иванович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1968 оны 6-р сарын 14 — [[Баясгалангийн Бадам]], Хил хамгаалахад туслах отрядын [[Байлдагч]], Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1969 оны 8-р сарын 12 — [[Георгий Жуков|Жуков, Георгий Константинович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Чойн Дугаржав]], АА-ийн [[Хурандаа]],  Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө 
# 1969 оны 8-р сарын 18 — [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Хошууч]] ,Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Пунцагийн Чогдон]], АА-ийн [[Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 3-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], АА-ийн [[Хурандаа]],  Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Иван Конев|Конев, Иван Степанович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Исса Плиев|Плиев, Исса Александрович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 5-р сарын 7 — [[Судец, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Нисэх Хүчний Маршал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 6-р сарын 1 — [[Виктор Горбатко|Горбатко, Виктор Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Түвдэнгийн Бор]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1971 оны 10-р сарын 13 — [[Бэгзийн Гиваан]] бага түрүүч, Баруун хилийн Байтаг Богдын хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1972 оны 10-р сарын 1 — [[Рукавишников, Николай Николаевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1973 оны 7-р сарын 13 — [[Дуламдоржийн Самдан]], [[Байлдагч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1973 оны 9-р сарын 12 — [[Дүгэрийн Гуулин]], [[Байлдагч]], дорнод хилийг хамгаалах, Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1974 оны 3-р сарын 6 — [[Гомбын Цэнд]], БНМАУ-ыг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1974 оны 9-р сарын 16 — [[Батын Дорж]], [[Армийн Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1975 оны 7-р сарын 15 — [[Федюнинский, Иван Иванович]], ЗХУ-ын [[Армийн Генерал]], БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1975 оны 9-р сарын 2 — [[Магсарын Жанчив]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1976 оны 12-р сарын 14 — [[Леонид Брежнев|Брежнев, Леонид Ильич]], ЗХУ-ын [[Маршал]], ЗХУКН-ын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга
# 1979 оны 2-р сарын 19 — [[Алексей Косыгин|Косыгин, Алексей Николаевич]], ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Норпилийн Жамбаа]], [[Ахлагч]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Самдангийн Төмөрбаатар]], [[дэд Хурандаа]], дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1979 оны 8-р сарын 18 — [[Мазимын Экей]], [[Дэслэгч]] , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1981 оны 3-р сарын 13 — [[Бутачийн Цог]], [[Хурандаа Генерал]], БХЯ-ны сайд, БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө
# 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]], [[Хурандаа]] анхны [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Владимир Жанибеков|Жанибеков, Владимир Александрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 6-р сарын 8 — [[Дмитрий Устинов|Устинов, Дмитрий Фёдорович]], ЗХУ-ын [[Маршал]], БХЯ-ны сайд,БНМАУ-ын батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэхэд гаргасан гавъяаны төлөө 
# 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Владимир Коваленок|Коваленок, Владимир Васильевич]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1981 оны 10-р сарын 22 — [[Виктор Савиных|Савиных, Виктор Петрович]], ЗХУ-ын [[Сансрын Нисгэгч]]
# 1983 оны 6-р сарын 9 — [[Дамдины Намнан]], [[Байлдагч]], Баруун хилийн тулгаралтын үед гоминданы хятад цэрэг болон хасгийн дээрэмчидтэй эрэлхэгээр тулалдаж гавъяа байгуулсаны төлөө
# 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Энхийн Шийлэг]]дорнод хилийг хамгаалах , Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1984 оны 8-р сарын 15 — [[Ванчинжавын Шарав]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1985 оны 8-р сарын 31 — [[Түүвэйн Дүүдэй]], Чөлөөлөх дайнд Жанчхүүгийн давааны төлөө тулалдаанд гавьяа байгуулсны төлөө
# 1989 он 7-р сарын 19 — [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]], [[Хурандаа Генерал]], Халхын Голын дайнд гавьяа байгуулсны төлөө нэхэн
# 2009 оны 8 дугаар сарын 24 - Дугарын Гунгаа
# 2009 оны 12 дугаар сарын 10 - Эрдэнийн Бат-Үүл
# 2014 оны 9 дүгээр сарын 3 - Пунцагийн Шагдарсүрэн
# 2025 оны 9 дүгээр сарын 4 - Ундрахын Доржпалам
[[Ангилал:БНМАУ-ын эрхэм дээд цол]]
[[Ангилал:1922 онд анх гардуулсан шагнал]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын баатар| ]]</text>
      <sha1>hfc9popafl1dyy8jq23kw4e022cyl7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38300</id>
    <revision>
      <id>866403</id>
      <parentid>566915</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="bca8sqlf4f975udbk2f0qbx5eixvahs" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хөдөлмөрийн баатар&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:02_МУ-ын_Хөдөлмөрийн_Баатар.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Алтан соёмбо тэмдэг
|}
&lt;/div&gt;

Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан &quot;БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм&quot;-ээр зохицуулж байна. 
Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ.
Энэ журамд БНМАУ-ын баатар, БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол нь “[[БНМАУ-ын эрхэм дээд цол мөн]]” гэж тэмдэглээд:
“БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол”-ыг улс орноо хөгжүүлэн, хүнлэг ардчилсан социалист нийгэм байгуулах үйл хэрэгт хүчин зүтгэж, хөдөлмөрийн гарамгай амжилт гаргаж, улс ардын аж ахуй, нийгэм, соёлын салбарыг бэхжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан хүнд олгоно. БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатарт [[Сүхбаатарын одон]], [[БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатрын “Алтан соёмбо” тэмдэг]], [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатрын үнэмлэх]] олгоно.гэж заасан байна.
[[Ангилал:БНМАУ-ын эрхэм дээд цол]]</text>
      <sha1>bca8sqlf4f975udbk2f0qbx5eixvahs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38302</id>
    <revision>
      <id>866408</id>
      <parentid>538148</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2150" sha1="29cm8ccyy5lyljlin9srdeawlsxl6co" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын зүтгэлтэн цол&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:Ardiin_zutgelten.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Ардын зүтгэлтэн цолны тэмдэг
|}
&lt;/div&gt;
Өнөөдөр Монгол улсад одон медалийг зүүж хэрэглэх явдлыг [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчд]]ийн 1990 оны 148 дугаар [[зарлиг]]аар баталсан &quot;БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм&quot;-ээр зохицуулж байна. 
Энэхүү шинэчилсэн дүрмээр '''БНМАУ-ын баатар''', [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]], [[БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн]], [[БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн]] [[цол]], [[одон]], [[медаль]] нь БНМАУ-ын төрийн дээд шагнал мөн” гэж заагаад цол, одон, медаль тус бүрийн шагнах журмыг тодорхойлжээ.
Энэ журамд БНМАУ-д дор дурдсан  “Хүндэт цол” байна. Үүнд:  
* БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн
* БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн
* БНМАУ-ын сансрын нисэгч

“БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн” цолыг өөрийн мэргэжил, ур чадвар, авъяас билгээрээ тодорч, амжилт бүтээлээрээ ард олондоо хүндлэгдсэн эмч, багш, тамирчид, жүжигчид, зохиолчид, зураачид, уран бүтээлчдэд олгоно. гэж заасан байна.
БНМАУ-ын ардын зүтгэлтэн цол хүртсэн хүмүүст БНМАУ-ын гавъяат зүтгэлтэн цолын тэмдэг, үнэмлэх, мөнгөн шагналыг олгоно. 
[[Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол]]</text>
      <sha1>29cm8ccyy5lyljlin9srdeawlsxl6co</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38304</id>
    <revision>
      <id>866405</id>
      <parentid>604301</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3585" sha1="ixl21s2zjjw100ak3zuuziwpjmhi1rg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Монгол Улсын гавьяат зүтгэлтэн цол&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:04_Монгол_Улсын_гавьяат_зүтгэлтэн_цол.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Гавьяат зүтгэлтэн цолны тэмдэг
|}
&lt;/div&gt;

«'''Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн'''» цолыг [[Монгол улс]]ын ажил мэргэжлийн өндөр ур чадвар, авъяас билгээрээ тодорч хөдөлмөрийн амжилт гаргасан буюу улс ардын аж ахуй, нийгэм, соёлыг хөгжүүлэх үйл хэрэгт тодорхой хувь нэмэр оруулсан хүмүүст олгоно. гэж заасан байна.

Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн хүмүүст Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн цолын тэмдэг, үнэмлэх, мөнгөн шагналыг олгоно. 
 
Мөн цол нь [[Монгол улсын хүндэт цол]]ны нэгэн төрөл юм. Үүнээс гадна [[Монгол улсын ардын зүтгэлтэн|ардын зүтгэлтэн]], [[монгол улсын сансрын нисэгч|сансрын нисэгч]] цол байдаг.

==Түүх==
Анхны гавьяат цол Улсын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн 1935 оны 41 дүгээр тогтоолоор Улсын алдарт гавьяат жүжигчин, дуучин, хөгжимчин, уран зохиолч гэсэн нэртэйгээр бий болсон.

== Зүйл ==
* [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|Гавьяат жүжигчин]]
* [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]]
* [[Гавьяат багш]]
* [[Хүний гавьяат эмч]]
* [[Малын гавьяат эмч]]
* [[Гавьяат зоотехникч]]
* [[Гавьяат тамирчин]]
* [[Гавьяат дасгалжуулагч]]
* [[Гавьяат барилгачин]]
* [[Гавьяат нисгэгч]]
* [[Нисэхийн гавьяат техникч]]
* [[Гавьяат тээвэрчин]]
* [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн]]
* [[Гавьяат уурхайчин]]
* [[Гавьяат холбоочин]]
* [[Гавьяат усжуулагч]]
* [[Гавьяат хуульч]]
* [[Худалдааны Гавьяат Ажилтан]]
* [[Гавьяат Эдийн Засагч]]
* [[Шинжлэх Ухааны Гавьяат Зүтгэлтэн]]
* [[Ойн Гавьяат Ажилтан]]
* [[Хөдөө Аж Ахуйн Гавьяат Механикжуулагч]]
* [[Гавьяат Аграномич]]
* [[Үйлчилгээний Гавьяат Ажилтан]]
* [[Аж Үйлдвэрийн Гавьяат Ажилтан]]
* [[Цаг Уурын Гавьяат Ажилтан]]
* [[Хөдөө Аж Ахуйн Гавьяат Зүтгэлтэн]]
* [[Эрүүлийг Хамгаалахын Гавьяат Ажилтан]]
* [[Гавьяат Малчин]]
* [[Байгаль Орчны Гавьяат Ажилтан]]
* [[Гавьяат механикжуулагч]]
* [[Гавьяат тээвэрчин]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол]]
[[Ангилал:1935 онд анх гардуулсан шагнал]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн| ]]</text>
      <sha1>ixl21s2zjjw100ak3zuuziwpjmhi1rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39036</id>
    <revision>
      <id>866471</id>
      <parentid>768505</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35131" sha1="6hi2ivirm642yl8typo7lxoo7gq6veg" xml:space="preserve">{{Инфобокс санал асуулга
| title = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Хятадаас]] тусгаар тогтнох тухай бүх нийтийн санал асуулга
| country = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
| date = 1945 оны 10 сарын 20
| yes = 487,409
| no = 0
| total = 487,409
| electorate = 494,960
}}
[[Файл:Бүх ард түмний санал хураалт.png|thumb|Санал хураалтын үеэр суртал ухуулга, саналын хуудас]]
'''Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт''' нь 1945 оны 10 сарын 20-д явуулсан [[Монгол Улс]]ад оршин сууж амьдарч байгаа ард түмний дунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ыг тусгаар тогтносон улс байлгахын төлөө явуулсан [[бүх ард түмний санал хураалт]] юм. 

==Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх==
:''Гол өгүүллэг: [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх]]''
[[Монголчууд]] нь ХХ зууны эхэн үед [[Манж чин улс]]ын дарлалаас салж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг үүсгэн байгуулж, тулгар төрөө сэргээн мандуулсан тэр үеэс эхлэн Монгол улсаа олон улсын хэм хэмжээний дагуу тусгаар тогтносон бүрэн эрх улс болохыг хүлээн зөвшөөрүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд юуны өмнө хоёр хөрш болох [[орос]], [[хятад]] орнуудаараа хүлээн зөвшөөрүүлэх гадаад бодлогыг эрчимтэй явуулж эхэлсэн.

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Октябрийн хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]], [[Хятадын дарамт]], [[Монгол ноёдын цол хэргэм|Монголын ноёд]]ын хоорондын тэмцэл зэргээс уламжлан 1919 онд Богд Хаант Монгол Улсын [[автономит эрх]]ийг [[Үндэсний Хувьсгалт Арми|гамин]] цэргийн хүчээр устгасан. Гэвч тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Ноён]], [[лам]], [[малчин ард түмэн]] болон [[цагаан хөдөлгөөн|цагаантны хөдөлгөөн]], ялангуяа генерал [[Барон Унгерн фон Штернберг]]ийн идэвхитэй оролцоотойгоор [[Монгол орон]] [[Богд Хаант Монгол Улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|хятадын дарлал]]аас чөлөөлөгдөн Богд Хаант Монгол Улсыг сэргээн мандуулсан байна. Энэ үед цагаантны хөдлгөөний идэвхижлээс болгоомжилж байсан [[ЗХУ]]-ын давхар бодлогын үр дүнд монгол орноос цагаантны хүчийг хөөн гаргаж [[Ардын хувьсгал]]ыг ялуулсан байна.

[[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] шинэ Монгол улсын засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрч 1921 оны 11-р сарын 5-нд &quot;[[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|Монгол-Орос хоёрын хооронд найрамдлын барилдалгааг байгуулах тухай Монгол Ардын засгийн газар ба Зөвлөлт Орос Улсын засгийн газрын хэлэлцэн тогтоосон гэрээ]]&quot; гэдэг [[хэлэлцээр]] байгуулсан.
Энэ нь тулгар тогтсон улсыг хүлээн зөвшөөрөх анхны шат болох, түүний засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрөх олон улсын харилцааны хэлбэр байсан юм.

[[Дундад Иргэн Улс]]ын эрх баригчид хэрэг дээрээ тусгаар тогтносон Монгол Улс бодитой оршин тогтнох болсныг үгүйсгэж ДИУ-ын нэг хэсэг гэж үзэж байсан.

Монгол улс ДИУ-тай хэвийн харилцаа тогтоох хэрэгт зуучилж өгөхийг Зөвлөлт Орос Улсад хүссэнийг Зөвлөлт Орос Улс ёсоор болгож хэрэгжүүлэх эхний алхам хийж эхэлсэн бөгөөд  боловч БНМАУ-г албан ёсоор зөвшөөрөн хүлээлгүй ДИУ-н бүрэлдэхүүн хэсэг гэж заасан гэрээг 1924 оны 5 сарын 31-нд ДИУ-тай байгуулсан. Дээрх хэлэлцээрийн 5-р зүйлд &quot;[[ЗСБНХУ]]-н засгийн газар Гадаад Монголыг Дундад Иргэн Улсын хэсэг хэмээн хүлээн зөвшөөрч Дундад Иргэн Улсын тэндэх бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ&quot; гэж заасан байна. Энэ заалт Монгол, Зөвлөлт Орос Улсын хооронд 1921 онд байгуулагдсан найрамдлыг хэлэлцээрийг зөрчсөн тул Монгол улсад таалагдаагүй. Үүнийгээ ЗХУ-н засгийн газар Монгол улсын аюулгүй байдлыг хангах өөрөр хэлбэл Хятадаас Монгол улсыг довтолж эзлэх аюулыг сэрэмжилсэн улс хоорондын эрх зүйн чухал арга хэмжээ гэж Монгол улсын эрх баригчдад ойлгуулж байлаа.
Хэдүй тийм боловч ЗХУ нь 20-оод оны Хятадын цэргийн эрхтнүүдийн заналхийлэлт болон [[япон]]ы цэргийн түрэмгийлэл шууд нүүрлэж ирсэн 30-40-өөд онд БНМАУ-ын аюулгүй байдлыг батлан хамгаалж, эдийн засаг, соёлын хөгжилтөд тусламж үзүүлж байсан. Мөн БНМАУ нь Зөвлөлт-Германы дайны үед өөрийн боломжит бүх хүчээр [[ЗХУ]]-д тусалжээ.

==Урьдчилсан нөхцөл==
{{Гол|Ялтын уулзалт}}
{{Гол|Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Подстамын уулзалт}}
[[Зураг:Horloogiyn Choybalsan.jpg|framepx|right|thumb|Хорлоогийн Чойбалсан]]
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ, [[АНУ]], [[Их Британи]] гэсэн гурван гүрэн [[нацист Герман]], [[Япон|Милитарист Япон]]ы эсрэг холбоотны эвслийн гол цөмийг бүрдүүлж байсан. 
Гурван гүрний удирдагч  [[ЗХУ]]-ын [[Иосиф Сталин|И.В.Сталин]], [[АНУ]]-ын [[Ерөнхийлөгч]] [[Франклин Рузвельт]], [[Их Британи]]йн [[Ерөнхий сайд]] [[Уинстон Черчилль]] нарын 1945 оны 1 сард ЗХУ-ын [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт орших [[Ялта хот]]од хийсэн уулзалт хийсэн. Ялтын уулзалтаар Германыг ялсаны дараа [[Европ тив]] ба [[дэлхий]]н хэмжээнд нөлөөллийн хүрээгээ хэрхэн хуваах талаар тохиролцоог хийсэн байна. Холбоотон болох АНУ, Англи хоёр германыг ялсаны дараа ЗХУ-ыг [[Япон]]ы эсрэг [[дайн]]д оролцуулахыг хүссэн байна. И. Сталин германыг ялсаны дараа Японы эсрэг дайныг эхлүүлэх боломжтой гэхдээ дараах нөхцлүүдийг биелүүлсэн тохиолдолд дайнд оролцоно гэсэн байна. Сталины саналыг холбоотнууд зөвшөөрсөн ба германыг ялсаны дараа дахин уулзаж асуудлуудаа нарийвчилан тогтоё гэж тохирсон байна. Сталины санал нь:
* 1. [[Карафуто|Сахалин арлын өмнөд тал]], [[Курилын арлууд]]ыг ЗХУ-д өгөх,
* 2. [[БНМАУ]]-ын [[статус-кво]]г хүлээн зөвшөөрөх,
* 3. [[Дорнод хятадын төмөр зам]] ба [[Порт-Артур]]ын боомтыг ЗХУ-д удаан хугацаагаар түрээслүүлэх зэрэг юм.
Энэхүү уулзалтын үр дүнд БНМАУ буюу [[Монгол улс]]ыг хүлээн зөвшөөрөх асуудал үндсэндээ дэлхийн их гүрнүүдийн хэмжээнд анх удаа хүлээн зөвшөөрөгдсөн юм. 

Холбоотон гүрнүүд [[Герман]]ыг ялсаны дараа [[Потсдам]] хот ноо хийсэн уулзалтаар дайны дараах дэлхийн хэмжээнд нөлөөллийн бүсүүдээ хувааж авах талаар голлон тохирсон байна. АНУ, Их Британийн жанжин штабын дарга нарын тооцоогоор Японыг ялахад 1-2 жил дахин дайтах шаардлагатай бөгөөд хүн хүчний хувьд 1-2 сая цэргийн хохирол үзэх бөгөөд азийн эх газарт байгаа японы байлдааны хамгийн өндөр чадвар бүхий [[Квантуны арми]]йг бут цохих нь бараг боломжгүй дээрх тооцоон дээр нэмж асар их хохирол үзэх магадлалтай гэж үзэж байжээ. Иймд Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ын цэрэг, зэвсгийн хүчийг ашиглан богино хугацаанд ялах сонирхол бүхий байсан АНУ, Их Британы удирдагч нар ЗХУ-ыг японы эсрэг дайнд оролцуулах тухай саналаа удаа дараа Сталин болон ЗХУ-ын бусад удирдлагуудад хүргүүлж байжээ. 

ЗХУ нацист Герман улсыг бут цохисны дараа 3 сар болоод японы эсрэг дайнд оролцох болмжтой бөгөөд ингэхийн тулд [[Ялтын уулзалт]]аар тохиролцсон тохироог дахин баталгаажуулах шаардлага тавьсан байна. Энэ тохиролцооны нэг нь   БНМАУ-ын одоогийн байгаа байдлыг  буюу [[статус-кво]]г хэвээр байлгах нэг [[болзол]] тавьсан байна. Үүнийг АНУ, Их Британы удирдагч нар зөвшөөрсөн бөгөөд Сталины ятгалгаар энэ тухай [[Тайвань|БНХУ]]-д албан ёсоор мэдэгдэх үүргийг [[Рузвельт]] биечлэн авсан байна.
Гурван их гүрний хамтарсан мэдэгдэлд БНХУ буюу [[Гоминдан]] нам ын удирдлага ихэд цочирдсон байна. Хятадын удирдагч [[Чан Кайши]] энэ талаар албан ёсны эсэргүүцлийг гурван гүрний удирдагч нарт удаа дараа өөрийн болон БНХУ, түүний гадаад яамны нэрийн өмнөөс хүргүүлсэн төдийгүй Гадаад яамны  сайд [[Ван Си Зы]]г энэ талаар харилцан тохиролцон цуцлуулахаар ЗХУ, АНУ-д айлчлал хийхийг үүрэг болгон гүйцэтгүүлж байжээ.
Гэвч удаа дараагийн уулзалтуудаар хүлээсэн үүргээ Сталин, Рузвельт нар сахин биелүүлж, БНМАУ нь тусгаар улс болох тул БНХУ хүлээн зөвшөөрөх ёстой гэж хариу шаардлага, дарамт үзүүлж эхэлсэн байна. Сталин нь ЗХУ-ын [[Сибирь]], [[Алс Дорнод]]ыг хамгаалах бамбай бүс болох БНМАУ-ыг тусгаар улс болгон БНХУ-аар хүлээн зөвшөөрүүлэх тал дээр баттай зогсож байсан байна.
Ялтын болон [[Потсдамын уулзалт]]ын талаар Сталинаас мэдээлэл авсан [[Хорлоогийн Чойбалсан]] тэргүүтэй БНМАУ-ын удирдлага энэхүү тааламжтай нөхцлийг батжуулах, улмаар өөрийн хувь нэмрийг оруулах үүднээс:
* ЗХУ-ын өмнө холбоотны үүргээ биелүүлэх,
* БНМАУ-ын тусгаар улс болох баталгааг харуулах,
* БНХУ-ын хамаарч байсан боловч тухайн үед Японп эзлэгдсэн [[Өвөр Монгол]]ыг японы цэргээс чөлөөлөн өөртөө нэгтгэх,
* БНМАУ нь тусгаар улс бөгөөд хангалттай хүчин чадал бүхий зэвсэгт хүчинтэй болохыг харуулахын тулд Японд эзлэгдсэн хятадын нутгийг чөлөөлөн түүний хөршийн хувьд чөлөөлөх үүрэг хүлээсэн болохоо харуулах зорилгоор ЗХУ-тай хамтран Японы эсрэг дайнд оролцохоор шийдвэрлэн 1945 оны 8 сарын 10-ны өдөр [[Японы эзэнт гүрэн]]д [[дайн]] зарлан БНМАУ-ын [[Монголын Ардын Арми|Ардын Арми]]йн ангиуд ЗХУ-ын [[Улаан Арми]]йн ангиудтай хамтран [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ыг эхлүүлсэн бөгөөд [[Хятадын цагаан хэрэм]] хүртэл давшин байлдаж японы цэргийг бут цохилцсон байна.

==Тусгаар тогтнолын төлөө санал хураалт==
[[Зураг:Подписание советско-китайского договор.png|framepx|left|thumb|ЗХУ болон Хятад улс найрамдалт холбоо тогтоох хэлэлцээр]]
[[Зураг:Mongolian_election_1946.jpg|framepx|left|thumb|Санал хураалтын хэсэг]]
Их гүрнүүдийн шахалтанд орсон БНХУ 1945 оны 8-р сарын 14-нд [[&quot;ЗХУ болон Хятад улс найрамдалт холбоо тогтоох хэлэлцээр&quot;]]т гарын үсэг зурж, байгуулсан гэрээгээр БНМАУ-ын тухай 2 этгээд тохиролцохдоо &quot;Японыг ялсны дараа, [[Гадаад Монгол]]д Ард иргэдийн санал хураалт явуулахыг БНХУ-ын Засгийн газар зөвшөөрөв. Түүний ард иргэд тусгаар тогтнолыг сайшаах эсэхээ шийдвэрлэнэ. Хэрэв ард иргэдийн санал хураалтын дүн тусгаар тогтнолыг сайшаавал БНХУ-ын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь зөвшөөрч байна&quot; гэж заасан байна. Энэ хэлэлцээрт БНХУ буюу Гоминданы Хятадын талаас ерөнхий сайд [[Сүн Зи Вен]], Гадаад яамны сайд Ван Си Зы нар оролцсон.

&quot;Монгол улсын  тусгаар тогтнолын асуудлыг ард түмнийх нь санал хураалтын үр дүнгээс шалтгаалан авч үзэж болох юм&quot; гэсэн мэдэгдэл нот бичгийг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын Гадаад яамны сайд Ван Си Зыгээс Монгол улсад 1945 оны 08 дугаар сарын 14-ны өдөр илгээсэн байна.
Уг нот бичгийг үндэслэн [[БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдээс 1945 оны 09 дүгээр сарын 21-ны өдрийн 76 дугаар хурлаас тогтоол]] гаргажээ. Үүнд “Бүх ард түмний саналыг тус улсын бүх дэвсгэр нутаг дээр 10 дугаар сарын 20-ны өдөр нэгэн зэргээр гаргуулахаар тогтоосугай&quot; хэмээн заасан байдаг.

Харин [[БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1945 оны 10 сарын 5-ны өдрийн 85 дугаар тогтоол]]д: “Санал гаргах хуудсан дээр тавьсан өөрийн овог, нэрийн доор “зөвшөөрөх” буюу “татгалзах” хоёрын аль нэгийг бичиж, гарынхаа үсгийг зур. Хэрвээ бичиг мэдэхгүй бол баруун гарынхаа эрхий хурууг дар” гэж заасны дагуу санал хураах ажил явагджээ.

[[Санал хураалтын төв комисс]]ыг [[БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]] [[Гончигийн Бумцэнд|Г. Бумцэндээр]] даргалуулан байгуулж, орлогчоор [[Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю. Цэдэнбал]], нарийн бичгийн дарга Ч. Сүрэнжав, нарийн бичгийн дарга Г. Дамба, Б. Ширэндэв нар томилогджээ. Ухуулга таниулгын хуудсыг [[Улаанбаатар]]т хэвлүүлж, орон нутагт тарааснаас гадна улс даяар 13000 удаа хурал цуглаан зохион байгуулж мал чин, ард, ажилчин, сэхээтнүүдийг оролцуулсан. Санал хураалтын төв комиссын дарга болон орлогч нар [[аймаг]] бүрийг хуваарилан авч, өөрийн биеэр бэлтгэлийн ажлыг зохион байгуулсан байна.
Ийнхүү 1945 оны 10 сарын 20-нд улс орон даяар тусгаар тогтнолын төлөө бүх нийтийн санал хураалтыг 06:00-23:00 цагийн хооронд  явуулсан юм.

Санал асуулыг нийт 4251 хэсэгт явуулсан бөгөөд нэрсийн жагсаалтад  494074 хүн бүртгэгджээ.  Тэдгээрээс  487285 хүн буюу нийт сонгогчдын  98.6 хувь нь саналаа өгсөн байна. Харин үлдсэн улс нь буюу 6791 хүн замд явж байсан,  өвчтэй зэрэг байсны улмаас санал хураалтад оролцож чадаагүй ажээ. Санал хураалтанд оролцсон бүх хүн БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын төлөө саналаа өгсөн түүхэн баримт өнөөдөр Монгол улсын Үндэсний төв архивт хадгалагдаж байна.

Санал хураалтанд “будлиан” орно гэж Хятадын засгийн газраас тусгайлан [[Ли Фа Жан]] тэргүүтэй төлөөлөгчид ирж 1945.10.20-нд санал хураалт эхлэхэд  ажиглалт хийсэн байна. 

Харин саналын дүнг санал хураасан өдрийнхөө маргааш, нөгөөдөр нь нэгтгэн дүгнэж, Төвдөө мэдээлж байжээ.  Зарим санал авах газар мэдээгээ 11:00 гэхэд хийж дууссан байсан тул  санал хураалтын  дүнг нэгтгэхэд асуудал гараагүй ажээ.

1940 он гэхэд Монголчуудын тал хувь нь бичиг үсэг тайлагдсан байлаа. Иймээс санал хураалтыг гарын үсэг болон баруун гарын эрхий хурууны хээгээр баталгаажуулсан байдаг юм. Гарын үсэг зурагчдын дийлэх нь Монгол бичгээр бичсэн бол кирилл үсгээр тун цөөн хүн гарын үсгээ зурсан байна.

Энэхүү санал хураалтын дүнг БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчид 1945 оны XI сарын 10-нд батлаж, түүнийг хэвлэлд нийтлэж,  ЗХУ ба Хятад Улсын Засгийн газарт тус тус мэдэгджээ. 
Хятадын гоминданы Засгийн газар Гоминдан намын төвийн байнгын хорооны 16-р хуралдаанаар Ар Монголын төрийн тусгаар тогтнолын тухай санал хураалтын дүнг хэлэлцээд БНХУ, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг 1946 оны 1 сарын 5-ны өдөр БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Үүний дагуу 1946 оны нэгдүгээр сарын 12-нд Хятадын Гадаад яамнаас маршал Хорлоогийн Чойбалсанд манай улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, баталсан тухай нот бичиг ирүүлсэн юм. Уг нот бичигт “ Хятадын 34 оны 10 сарын 20-нд Гадаад Монголын ард түмнээс явуулсан санал хураах ажлын дүнгийн тухай таны нотыг хүлээн авлаа. Энэ нь Гадаад Монголын ард түмнээс өөрийн тусгаар тогтнолыг баталсныг илэрхийлж байна. Батлан хамгаалах Дээд зөвлөлийн тогтоол ёсоор Хятадын Засгийн Газар нь энэ өдрөөс эхлэн Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээснээ зарлана. Үүнийг мэдэгдэхээр энэ нотыг явуулав” гэжээ.

==Санал хураалтын статистик тоо баримтууд==
[[Зураг:Mongolian_election_1946-1.JPG|framepx|right|thumb|Санал хураалтын хуудас]]
{| class=wikitable style=text-align:right
!Сонголт
!Саналын тоо
!%
|-
|align=left|Дэмжсэн||487,409||100
|-
|align=left|Татгалзсан||0||0.0
|-
|align=left|Хүчингүй/хоосон санал||0||–
|-
|align=left|'''Нийт'''||'''487,409'''||'''100'''
|-
|align=left|Бүртгэгдсэн сонгогчид/||494,960||98.5
|-
|colspan=3 align=left|Эх сурвалж:
|}

==Үр дүн==
БНХУ нь БНМАУ-ыг хүлээн зөвшөөрсний дараа ЗХУ анх удаа БНМАУ-ыг бүрэн хүлээн зөвшөөрч нөхөрлөл ба харилцан туслалцах тухай гэрээг анх удаа байгуулж, Улаанбаатарт суугаа бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газраа [[ЗХУ-ын элчин сайдын яам]] болгон өөрчилсөн түүхтэй. БНХУ-ын Гоминдааны засгийн газар хоёр улсын хооронд [[дипломат харилцаа]]г 1946 оны 12 дугаар сарын 13-нд тогтоов.
1949 оны 10 сарын 6-нд БНМАУ –ын Засгийн газар БНХУ-ын засгийг газартай дипломат харилцаагаа тасалж мөн өдөр [[БНХАУ]]-ын Ардын Төв Засгийн газарт дипломат харилцаа тогтоож дипломат төлөөлөгч нараа харилцан солилцохоор илгээлт явуулав.
1949 оны 10 сарын 16-нд БНХАУ-ын засгийн газар БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоох дипломат төлөөлөгчдөө солилцоход баяртай байгаагаа мэдэгдсэнээр БНМАУ, БНХАУ сайн хөршийн шинэ харилцааны гараа эхэлсэн юм.
1950 онд Зөвлөлт, Хятадын шинэ гэрээнд [[Вышинский]], [[Чжоуэньлай]] нар гарын үсэг зурах үедээ захидал солилцож түүндээ санал агуулгын үр дүнд БНМАУ-н тусгаар тогтнолын байдал бүрэн дүүрэн хангагдсаныг 2 засгийн газар нотолж байгаагаа дурьдсан.
Ингэж хөрш орнууд нь БНМАУ–ын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор бүрэн хүлээн зөвшөөрсний дараа, [[Ази]]-[[Европ]], [[Америк]], [[Африк]]ийн олон улс дипломат харилцаа тогтоон найрсаг хамтран ажиллаж, БНХАУ олон улсын нэр хүнд эрс өссөн.
Жинхэнэ бүрэн эрхт тусгаар тогтносон улс болсныг харуулах гол холбогдох баримт түүх бол дээр дурьдсан баримт юм.

==Сонирхолтой баримтууд==
* Санал хураалтад зориулсан ухуулгын зурагт хуудаст “Би [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын харьяат мөн. Хүн болж төрсний минь дээд зэргийн эрхэм эрмэлзэл бол өөрийн эх орны тусгаар тогтнолын төлөө амь ба санаа сэт гэлээ зориулахад хэзээ ч бэлхэн байхад оршино. Би өөрийн харьяат эх орны тусгаар тогтнолын төлөө батална” хэмээн бичиж, дэвсгэрт нь Монголын газрын зургийг байрлуулан, гараа өргөн санал өгч буй хүнийг дүрсэлсэн байдаг. Энэ түүхэн баримт өдгөө Үндэсний төв архивын сан хөмрөгт хадгалагддаг.
* баг бүрт мэдээ зөөж дамжуу лах түр [[өртөө]] байгуулж, мэдээг тусгай богцонд хийж ганзагалаад 5-10 км хооронд мориор өртөөлөн давхиж хүргэж байжээ. Мөн багаас сумын төв рүү дээрх аргаар мэдээ хүргүүлэх морин өртөөний цэгүүдийг түр бай гуулсан байна. Харин сумын төвөөс автомашинаар аймаг руу мэдээ хүргэсэн ба машин хүрэлцэхгүй бай сан тул нийслэлээс суудлын болон ачааны машинуудыг нэг өдрийн хугацаатай дайчилжээ. 
* [[Ховд аймаг]]т гадаадын харьяат 347 хүн саналаа өгсөн байдаг. [[Өвөр Монгол]], цөөн тооны хятад, орос хүмүүс санал хураалтад оролцсоноос 29 хүн монгол бичгээр, хоёр хүн хятадаар гарын үсгээ зурж, гурван хүн [[Хятад үсэг]]нь гарын тэмдэг буюу хувийн тамгаа даржээ. Бичиг үсэг мэдэхгүй 313 хүн санал өгөх зааварт тусгагдсаны дагуу баруун гарын эрхий хурууныхаа хээг үлдээсэн байна. 
* [[Булган]] аймгийн нутаг дахь “[[Булганы баруун хойд засан хүмүүжүүлэх газар]]”-т ял эдлэж байсан 52 [[хоригдол]] саналаа өгчээ. Эдгээрээс 2 нь бичиг үсэгт тайлагдаагүй, бусад хүмүүжигчид нь монгол бичгээр болон тухайн үед дөнгөж шилжиж байсан кирилл бичгээр гарын үсгээ зурсан байгаа нь нэн сонирхолтой.
* Санал хураахтай холбогдсон ухуулга таниулгын олон материал хуудас, ярианы сэдэв зэргийг Улаанбаатарт бэлтгэн хэвлүүлж орон нутагт түгээн тарааж, бэлтгэл ажил явагдахад улс даяар 13000 хурал цуглаан болж түүнд олон мянган малчин, ард, ажилчин, сэхээтэн оролцжээ.
* Санал өгсөн мэдээг шалган дүгнэхэд баг, сум, аймгийн төв дээр байсан нягтлан бодогч нарыг [[сампин]]тай нь дайчлан хувиарлан суулгаж мэдээг дахин дахин шалгуулан гаргуулж байжээ.
* АНУ-ын [[дэд Ерөнхийлөгч]] [[Хенри Эгард Уоллес]] 1944 оны долдугаар сарын эхээр Монголд айлчилж байжээ. Тэрбээр дэлхийн II дайны галын дундуур Монголд ирээд “Хэдийгээр ЗХУ-ын нөлөөн дор байгаа ч монголчууд өөрийн гэсэн бодолтой, эрэмгий, биеэ даасан, төр, засгийн удирдлага нь залуу хүмүүсийн гарт байгаа улс юм байна” гэсэн дүгнэлттэй буцаж байжээ. Гэрийн хаяанд хөхүүртэй айраг шуугисныг “тагнах төхөөрөмж” хэмээн айж хоносныг эс тооцвол тэрбээр Монголд ирсэндээ тааламжтай сэтгэгдэлтэй буцсан байдаг. Түүний айлчлалын зорилго нь 1943 оны Холбоотон гурван гүрний удирдагч нарын 1943 оны [[Тегераны уулзалт]]ын үед Сталины үе үе цухалзуулж байсан Гадаад Монгол буюу БНМАУ гэдэг нь үнэхээр тусгаар тогтносон улс болож чадах эсэх, монгол ба хятадын хооронд хамаарал байгаа эсэхийг тандах зорилготой байжээ. Уэллесийн сэтгэгдэл нь АНУ-ын ерөнхийлөгч Ф.Д.Рузвельтэд БНМАУ-ыг хятадаас хамааралгүй өөрийн үндэсний хэл, соёл, онцлог, түүх бүхий үндэстэн бөгөөд оросын дэмжлэгээр хятадаас хамааралгүй тусгаар улсын түвшинд байгаа гэдэгт итгүүлсэн байна. Иймд Рузвельт нь Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг оролцуулах зорилгооо биелүүлэхийн тулд Холбоотон гүрнүүдийн удирдагчдын 1945 оны Ялтын уулзалтаар болон Подстамын уулзалтуудаар [[БНМАУ-ын статус-кво]]г хүлээн зөвшөөрөхөд болно гэж үзэж энэ тал дээр зөвшөөрсөн санал өгсөн түүхтэй.
* Ялтын уулзалтаар Сталин нь АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр БНМАУ-ын статус-квог хүлээн зөвшөөрөх тухай гурван гүрний мэдэгдлийг БНХУ-ын удирдагч Чан Кайшид албан ёсоор мэдэгдэхийг Рузвельтэд ятгаж чадсан байна. Учир [[ЗХУ-БНХУ-ын 1924 оны гэрээ]]нд  ЗХУ нь Монгол улсыг БНХУ-ын нэг хэсэг гэж үзэж хүлээн зөвшөөрнө гэж заасан байсан тул Сталин энэхүү үүргийг өөртөө авхаас зайлсхийжээ.
* Сталин буюу ЗХУ-ын Монгол улс буюу тухайн үеийн БНМАУ-ыг тусгаар тогтнуулах зорилго нь ЗХУ-ын сибирь, Алс дорнодын чиглэлд байдаг харилцаа, холбоо, зам тээврийн гол шугам болох [[Сибирийн төмөр зам]] нь хилийн бүсэд оршдог байсан тул түүнийг хамгаалах бамбай жийрэг улс байх шаардлагыг хангах явдал байсан байна. Үүний нотолгоо нь Сталин хятадын төлөөлөгчидтэй уулзах үеэр Япон нь одоо ялагдсан боловч 30-40 жилийн дараа сэргэж ахин хүчирхэг болох бөгөөд энэ үед бидэнд транссибирийн төмөр замын шугмын аюулгүй байдлыг хангах шаардлага байна. Энэ зорилгод ЗХУ ба БНХУ-ын дунд орших БНМАУ гэсэн завсрын жийрэг бамбай улс зайлшгүй шаардлагатай байгаа учир бид энэ улсыг тусгаар тогтнуулах сонирхолтой байна гэж мэдэгдэж байснаас харагдана. 

[[Ангилал:Монголын санал асуулга]]
[[Ангилал:Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>6hi2ivirm642yl8typo7lxoo7gq6veg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын түүх</title>
    <ns>14</ns>
    <id>39416</id>
    <revision>
      <id>866460</id>
      <parentid>623617</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="207" sha1="fuvz30odrrx44xv1t8ipdybs86ccqjn" xml:space="preserve">{{Commonscat|БНМАУ-ын түүх}}

[[Ангилал:БНМАУ|түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүх эрин үеэр]]
[[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]]</text>
      <sha1>fuvz30odrrx44xv1t8ipdybs86ccqjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Благоевград муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39609</id>
    <revision>
      <id>866475</id>
      <parentid>865432</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6687" sha1="81cp7ueiii9w7d0ch2d04i6oui1xibi" xml:space="preserve">{{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}}
{{coord|41|45|N|23|15|E|region:BG|display=title}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Благоевград муж
| native_name        = {{lang|bg|Област Благоевград}}
| native_name_lang   = bul&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;bul&quot; for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| settlement_type    = [[Болгарын мужууд|Муж]]
| image_skyline      = Мальовица, Рила, 2013-10-19.jpg
| image_alt          = 
| image_caption      = [[Мальёвица]]
| image_flag         = 
| image_seal         = 
| image_map          = Blagoevgrad in Bulgaria.svg
| map_alt            = 
| map_caption        = Болгар дахь Благоевград мужийн байршил
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_mapsize    = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates        = 
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = Улс
| subdivision_name   = [[Болгар]]
| established_title  = 
| established_date   = 
| seat_type          = Нийслэл
| seat               = [[Благоевград]]
| parts_type         = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
| parts_style        = para
| p1                 = 14
| leader_party       = 
| leader_title       = Захирагч
| leader_name        = Николай Куколев
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 6449.47
| area_note          = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 555
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;Census 2011&quot;&gt;[http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R1.aspx?OBL=BLG Census 2011]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 288,161
| population_as_of   = 2022 оны 12 сар
| population_est     = 
| pop_est_as_of      = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_note    = 
| timezone1          = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]]
| utc_offset1        = +2
| timezone1_DST      = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +3
| postal_code_type   = [[Шуудангийн код]]
| postal_code        = 2700 - 2969&lt;ref&gt;{{cite web|title=Blagoevgrad (Благоевград) Postal codes|url=https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|website=postalcodes.azinfoportal.com|accessdate=2026-08-07|archive-date=2024-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241114080342/https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| area_code_type     = 
| area_code          = 
| blank_name_sec1    = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| blank_info_sec1    = E
| website            = {{Official URL|bl.government.bg}}
| footnotes          = 
| iso_code           = BG-01&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bulgaria Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/bg|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-08-07|archive-date=2024-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917114406/https://codesofcountry.com/countries/bg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Благоевград муж''' ([[болгараар]] Област Благоевград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. Урьдын түүхэнд [[Пириний Македон]] гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь [[Благоевград]] хот. 
==Газар зүй==
[[Файл:Bulgaria Blagoevgrad Province topographic map.svg|thumb|200px|left|Байр зүйн газрын зураг]]
[[Зураг:Todorka peak red.jpg|thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка]] оргил]]
Энэ муж Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа [[Кюстендил муж|Кюстендел]] [[Софи муж|Софи]] хоёр мужтай, зүүнээрээ [[Пазаржик муж|Пазаржик]], [[Смолян муж|Смолян]]тай, урдуураа Грекийн [[Төв Македон]], [[Дорно Македон – Фрак]] хоёр мужтай, баруунаараа [[Умард Македон]] улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг.

Мужийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар [[Струма]] гол урсана.

== Нутгийн хуваарь ==
Благоевград муж дотроо 14 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг:
&lt;table&gt;&lt;td&gt;
* [[Банско хотын захиргаа|Банско]]
* [[Белица хотын захиргаа|Белица]]
* [[Благоевград хотын захиргаа|Благоевград]]
* [[Гоце-Делчев хотын захиргаа|Гоце-Делчев]] {{nbsp|10}}
* [[Гырмен хотын захиргаа|Гырмен]]
* [[Кресна хотын захиргаа|Кресна]]
* [[Петрич хотын захиргаа|Петрич]]
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
* [[Разлог хотын захиргаа|Разлог]]
* [[Сандански хотын захиргаа|Сандански]]
* [[Сатовча хотын захиргаа|Сатовча]]
* [[Симитли хотын захиргаа|Симитли]]
* [[Струмяни хотын захиргаа|Струмяни]]
* [[Хаджидимово хотын захиргаа|Хаджидимово]]
* [[Якоруда хотын захиргаа|Якоруда]]
&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

== Хүн ам зүй ==
{{bar box
| title=Ард түмэн (2011 оны тооцоо)
| titlebar=#ddd
| left1=Яс, үндэс
| right1=Хувь
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[Болгар үндэстэн|Болгар]]|#00966E|88.6}}
{{bar percent|[[Турк үндэстэн|Турк]]|red|6.0}}
{{bar percent|[[Цыган ястан|Цыган]]|brown|3.4}}
{{bar percent|Бусад|purple|2.0}}
}}
2001 онд хүн амын 79.4 %  [[христийн шашин|христ]], 18.3 % [[ислам]] шашны шүтлэгтэй байсан.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж}}
* [https://web.archive.org/web/20100429165201/http://www.bl.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] 

{{Болгарын муж}}

[[Ангилал:Благоевград муж| ]]
[[Ангилал:Болгарын муж]]</text>
      <sha1>81cp7ueiii9w7d0ch2d04i6oui1xibi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40018</id>
    <revision>
      <id>866466</id>
      <parentid>856859</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14124" sha1="i91z67t9ajy6otkvflm9ji9ghl2b6ev" xml:space="preserve">{{Загвар:Монголын түүх}}
'''Ардчилсан хувьсгал''' — 1989-1990 оны хооронд үргэлжилсэн цусгүй '''[[wiktionary:хувьсгал|хувьсгал]]''' юм. Улс төрийн жагсаал цуглаан, өлсгөлөнгийн үр дүнд коммунист дэглэмтэй [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын удирдлага бүрэн огцорч, ардчилсан [[Монгол Улс]]ыг (1992 оноос) байгуулагдсан юм.

== Бусад нэр ==
* 1989 оны ардчилсан хувьсгал
*1990 оны ардчилсан хувьсгал
* Монголын ардчилсан хувьсгал
* Цагаан морин жилийн хувьсгал

== Оршил ==
Монголд 1911 онд [[Үндэсний хувьсгал]] ялж [[Монгол улс]] тусгаар тогтнолоо 200 гаруй жилийн дараа сэргээсэн бол 1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялж харц язгууртан бүгд эрх чөлөгөө эдлэх болжээ. Түүнээс хойш 1924 онд Үндсэн хуулиар зарлан тунхаглагдсан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]тай ойр дотно харьцаатай явж иржээ. БНМАУ дахь социалист байгуулалт 1980-аад оны дунд үе гэхэд мухардмал байдалд орсон гэдгээ бага багаар ухаарч эхэлсэн. Бусад социалист орнуудын хувьд ч нөхцөл байдал мөн адил байлаа. 1985 онд ЗХУ-ын шинэ &quot;залуу&quot; удирдагч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] өөрийн улсдаа «[[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт»]] хийж эхэлсэн ба Монголын удирдагч [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаагийн Цэдэнбалыг]] &quot;эрүүл мэндээр&quot; огцруулж [[Жамбын Батмөнх]] улс орныг удирдаж эхэлсэн юм.&lt;ref name=&quot;Kaplonski&quot;&gt;{{cite book|title=Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes|first=Christopher|last=Kaplonski|year=2004|publisher=Psychology Press|pages=51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82|ISBN=1134396732}}&lt;/ref&gt;

МАХН 1986 оноос төлөвлөлт, удирдлагыг боловсронгуй болгох зорилт дэвшүүлсэн боловч ЗХУ-ыг харж эмээж, хүлээсэн идэвхгүй байр суурь баримталж байлаа. Тиймээс сэхээтэн залуучуудын дунд 1989 оноос “Шинэ үе”, “Орчлон”, “Ертөнц” зэрэг нууц бүлгэмүүд байгуулагдаж, үйл ажиллагаа явуулах болов. 

Өөрчлөн байгуулалт ЗХУ төдийгүй бүх Зүүн европын социалист орнуудад ардчилал, шинэчлэлийн хөдөлгөөн өрнүүлсэн бөгөөд 1989 онд [[Хятад]]ад ардчилсан хөдөлгөөн өрнөөд цэргийн хүчээр дарагдаж, дорно Европын хуучин социалист [[Польш]], [[Унгар]], [[Зүүн Герман]], [[Чехословак]] , [[Румын]] зэрэг улсад шил шилээ даран ардчилсан хувьсгал тэмцэл өрнөж амжилтанд хүрч эхэлсэн үе байв.

== Хувьсгал ==
Монголын гадаад, дотоодод сурч байсан оюутан, залуус ардчилсан хувьсгалын гол хүчин байв. 1989 оны 11 дүгээр сарын 27-28-нд Залуу уран бүтээлчдийн Улсын II зөвлөгөөн болж Ц.Элбэгдорж, Дарь.Сүхбаатар, С.Амарсанаа нар Ардчилсан холбоо байгуулахыг анх санаачилж, улс төрийн нууц бүлгэмүүд нэгдэж улмаар [[Монголын Ардчилсан Холбоо]]г (МоАХ) байгуулжээ. 

1989 оны 12 дугаар сарын 10-нд Улаанбаатар хотын &quot;Хүүхэд залуучуудын соёлын төв&quot;-ийн гадаа талбайд анхны цуглаанаа хийж Монголд олон намын улс төрийн систем тогтоох, хүний эрхийг дээдлэх, бүх нийтийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө 1990 оны эхний хагаст багтаан явуулах, улс төрийн хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, хэвлэлийн эрх чөлөөг баталгаатай болгох зэрэг 13 зүйлийн шаардлага тавьснаар Монголд Ардчилсан хувьсгал эхэлсэн гэж үздэг. 

1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд Монгол улсын 16 аймаг 3 хотоос 611 төлөөлөгч, 200 зочин цуглаж МоАХ-ны анхдугаар Их хурал болж Монголын Ардчилсан нам байгуулагдсан ба хурлын ажилллагааг телевиз радиогоор орон даяар шууд дамжуулсан юм. Их хурлаас БНМАУ-ын МАХН-ын Улс төрийн Товчоо, Сайд нарын зөвлөлийг огцруулж, Ардын их хурлыг тараах шаардлага тавьсан.&lt;ref&gt;[http://www.ikon.mn/p/irg Монголд ардчилал эхэлсэн түүх]&lt;/ref&gt;

=== Цуглаан ===
==== Улаанбаатар ====
[[Ховд (хот)|Ховд хот]]&lt;nowiki/&gt;од болсон анхны болон 1989 оны 12 дугаар сарын 10, 12-р сарын 17, 1990 оны 1-р сарын 14, 2-р сарын 11-нд болсон удаа дараагийн цуглаануудын дараа 1990 оны 1-р сарын 21-нд нийслэлийн төв [[Сүхбаатарын талбай]]д цуглаан болсон. Цуглаан дээр МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулагч [[Санжаасүрэнгийн Зориг]] &quot;МАХН нийгмийн удирдан чиглүүлэгч мөн&quot; гэсэн томъёоллыг Үндсэн хуулиас хасахыг дахин шаардав. Үг хэлсэн хүмүүс хэвлэлийн эрх чөлөөг шаардаж, МАХН-ын хэмжээгүй эрхийг эсэргүүцэж байлаа.

1990 оны 3 дугаар сарын 4-нд ардчиллын төлөөх дөрвөн холбоо Монголын Ардчилсан Холбоо, Ардчилсан Социалист Холбоо, Шинэ Дэвшлийн Холбоо, Монголын Оюутны Холбоо нэгдэж БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдэд хандан МоАХ-ны тавьсан шаардлагуудад даруй хариу өгөх болон намын үйл ажиллагааг төрөөс тусгаарлахыг шаардсан юм. Энэ цуглаанд 100 мянга гаруй хүн оролцсон гэсэн тооцоо байдаг.  

Эрх баригч МАХН, төрийн удирдлагын зүгээс хариу өгөөгүй учир 3 хоногийн дараа 1990 оны 3 дугаар сарын 7-нд МоАХ-ны ЕЗЗ-ийн 10 гишүүн нийслэлийн төв талбайд улс төрийн өлсгөлөн зарласан байна. Өлсгөлөнд оролцогчдын тоо нэмэгдсээр 3 дугаар сарын 9-ний өдөр 33 хүрсэн юм. Өлсгөлөн зарлах тэмцэлд Ш.Нина гэх цор ганц эмэгтэй оролцсон байна.

==== Эрдэнэт ====
1989 оны 12-р сарын 4-д [[Эрдэнэт]] хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд «Эрдэнэтээс Оросын цэргийн ангийг гаргах, Тосон Заамарын алтны уурхайг ашиглахгүй байх, [[Эрдэнэт үйлдвэр]]ийг үндэсний үйлдвэр болгох, баригдаж байгаа Эсгий, эсгий гутлын үйлдвэрийг барихгүй байх, Мод дамжуулах үйлдвэрийг нэн даруй хаах» гэсэн шаардлагыг НТХ-ны 5-р бүгд хуралд явуулж хэлэлцүүлж байв.

====Ховд ====
1989 оны 12-р сарын 7-нд Ховдын Багшийн дээд сургуулийн хэсэг багш, оюутнууд аймгийн төвийн Ард Аюушийн талбайд улс төрийн цуглаан хийж МАХН-ын Төв Хорооны УТТ, Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохыг шаардсан өргөх бичгийг аймгийн намын хорооны бүгд хурлын үеэр Улаанбаатарт хүргүүлэхээр гардуулж байв. Энэ нь Монголд болсон улс төрийн шаардлага тавьсан иргэдийн анхны цуглаан байсан юм.

=== Сурталчилгаа ===
Улаанбаатарын анхны цуглаанд 300 хүн ирж [[Хонх хамтлаг]] «Хонхны дуу»-гаа дуулсан нь улмаар ардчилсан хувьсгалын сүлд дуу болсон юм.

1990 оны 2-р сарын 18-нд Төрийн хяналтаас хараат бус анхны хэвлэл «Шинэ толь» сонин гарч эхэлсэн.

=== Зөвшилцөл ===
Монголд анх удаа улс төрийн өлсгөлөн зарласны дараа 1990 оны 3 сарын 8-нд радио, телевизээр шууд цацсан яриа хэлэлцээнд нэг талаас МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулагч [[Санжаасүрэнгийн Зориг]], мөн идэвхтэй тэмцэгч Элбэгдорж, Дорлигжав, Ганболд, Баабар, Бат-Үүл, Гончигдорж, Баасан нар, өлсгөлөн зарлагчдын төлөөллийн хамт нөгөө талаас БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга [[Думаагийн Содном]], орлогч дарга [[Дашийн Бямбасүрэн]] нар оролцсон юм.

Ийнхүү 8-9-нд үргэлжилсэн яриа хэлэлцээний үр дүнд талууд зөвшилцөлд хүрч нам төрийн тэргүүн [[Жамбын Батмөнх]] МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээр огцрох болсныг мэдэгдсэнээр улс төрийн өлсгөлөн зогссон юм.

3 дугаар сарын 10-нд улс төрийн нам, холбоод хамтарсан мэдэгдэл гаргаж эх орон, улс үндэстнийхээ эв нэгдэл, эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлж тэгш эрхтэй байх, бие биенээ харилцан хүндэтгэх, дотоод хэрэгт үл оролцох, нэг нэгнийхээ эсрэг хүч үл хэрэглэх зарчим баримтлах бөгөөд улс төрийн тулгамдсан асуудлаар харилцан зөвлөлдөж тохиролцоонд хүрэхийг эрмэлзэхээ зарлан тунхаглав.

== Үр дүн ==
1990 оны 7 дугаар сард Монголын анхны ардчилсан сонгууль болж, Монгол Улсад ардчилал тогтжээ. Үүний үр дүнд 1992 онд Монгол улсын шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] баталжээ. Монгол улсад ардчилал, хүний эрх жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж Монгол улс ардчилсан улс болсон түүхтэй. Нийгэм зах зээлийн тогтолцоонд шилжиж Монгол улс дэвшилтэд үзэлтэй дэлхий нийттэй хөл нийлүүлэн алхах боломж нээгдлээ. Монголд зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн зарчим болох хувийн хэвшлийг чөлөөтэй болгож, хувийн өмчтэй болох, хүний эрх чөлөөний үндэс болох шашин шүтэх, гадаадад зорчих зэрэг эрхүүдийг хуульчлан баталснаар монгол хүн эрх чөлөөгөө олсон байна. Анхны чөлөөт сонгууль улс даяар болж анхны парламент, анхны ерөнхийлөгч өө сонгож анхны ардчилсан Засгийн газар байгуулагдсан түүхтэй юм.  

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{DEFAULTSORT:#1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}}
[[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын хувьсгал]]
[[Ангилал:Монголын нийгмийн түүх]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]]
[[Ангилал:1989 оны хувьсгал]]
[[Ангилал:1989 оны улс төр]]
[[Ангилал:1990 оны улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]]
[[Ангилал:Эсэргүүцлийн жагсаал]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]</text>
      <sha1>i91z67t9ajy6otkvflm9ji9ghl2b6ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42029</id>
    <revision>
      <id>866482</id>
      <parentid>855894</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9669" sha1="ez3s52an06htl51x31tuxi94dla21ri" xml:space="preserve">{{Ялгах4|үгийг|Дорнод фронт}}
[[File:Operation Barbarossa objective cities Why We Fight no. 5.jpg | thumb | 220x124px | right]]

'''Дорнод фронт''' гэж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед  европын [[Тэнхлэгийн гүрнүүд]] ба [[Финланд]]ын  цэргийн [[ЗХУ]], [[Польш]], [[Норвеги]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://ww2stats.com/cas_ger_okw41.html |wayback=20161110010407 |text=Wehrmacht Casualty Reports |archiv-bot=2024-03-06 04:07:54 InternetArchiveBot }}, the Wehrmacht considered Norway as a sub-theatre of the ''osten'' (east)&lt;/ref&gt; болон бусад [[Умард Европ]], [[Өмнөд Европ]] ба [[Төв Европ]]ын  [[Холбоотон гүрнүүд]]ийн эсрэг [[1941]] оны 6-р сарын 22 - 1945 оны 5-р сарын 9-ны хооронд тэмцсэн тулалдааны өргөн талбарыг хэлдэг. Дорнод фронт нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны гол бүрэлдэхүүн хэсэг байсан бөгөөд энэ нь Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] ялалт, Германы зэвсэгт хүчний болзолгүй бууж өгсөнөөр төгссөн юм.

Түүнийг бас '''[[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их Эх орны дайн]]''' ({{lang-ru|Великая Отечественная Война}}, [[Англи хэл|англи.]] ''Great Patriotic War'')  гэж хуучин ЗХУ болон өнөөгийн орос улсад нэрлэдэг бол, Германд &quot;'''Дорнод фронт&quot;''' ({{lang-de|die Ostfront}}),&lt;ref&gt;[http://www.russlandfeldzug.de/ russlandfeldzug.de]&lt;/ref&gt; '''Дорнодын байлдааны ажиллагаа''' ({{lang-de|der Ostfeldzug}}) буюу '''Оросын байлдааны ажиллагаа''' ({{lang-de|der Rußlandfeldzug}}) гэж нэрлэдэг байна.&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.balsi.de/Weltkrieg/Verlauf/Russland/Russland-Startseite.htm |title=Der Rußlandfeldzug |publisher=Balsi.de |language=German}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
[http://www.torweihe.de/ torweihe.de]&lt;/ref&gt;
[[Файл:Great Patriotic War collage.jpg|thumb]]

==Түүх==
Энэ дайны үед [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Гитлерийн [[Нацист Герман|Нацист Германы]] эсрэг эвслийн нэг хэсэг болж Герман болон түүний Европын холбоотнуудын зэвсэгт хүчинд хамгийн их хохирол учруулж, улмаар Европт тэдний ялагдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Гурван жилийн хугацаанд (1941-1944) Германы цэргийн ихэнх хэсгийг ЗХУ-ын эсрэг байрлуулсан байдаг юм.

=== Дайны эхлэх үеийн нөхцөл байдал ===
'''''Германы тал'''''

1941 оны 6-р сарын 22 гэхэд ЗХУ-ын хилийн ойролцоо гурван армийн бүлэг төвлөрч, байршуулагдсан (анхны стратегийн эшелон нь 17 танк, 13 моторт дивиз, Холбоотны хүчнийг оролцуулан 18 бригад зэрэг 157 дивизээс бүрдсэн). Гурван агаарын флот агаарын дэмжлэг үзүүлсэн.
[[Файл:Second world war europe 1941 map de.png|thumb|1941 оны байдлаарх газрын зураг]]
Фельдмаршал Вернер Либийн удирдлаган дор Хойд армийн бүлэг (1-р агаарын флотын дэмжлэгтэй 29 Германы дивиз) Голдапаас Мемель хүртэлх 230 км фронтын дагуу байрлаж байв. Түүний дивизүүд 16, 18-р арми, мөн 4-р танкийн бүлэгт хуваагдсан байв. 1941 оны 1-р сарын 31-ний удирдамжид &quot;Балтын тэнгист үйл ажиллагаа явуулж буй дайсны хүчийг устгах, мөн Ленинград, Кронштадт зэрэг Балтийн тэнгисийн боомтуудыг эзлэн авах замаар Оросын флотыг тулгуур баазаас нь салгах&quot; зорилт тавьсан.[48] Балтийн тэнгист Германы командлал Хойд армийн бүлэг болон Балтийн флотын эсрэг ажиллагааг дэмжих зорилгоор 28 торпедо завь, 10 миначин, 5 шумбагч онгоц, эргүүлийн хөлөг онгоц, миначин зэрэг 100 орчим хөлөг онгоцыг хуваарилжээ.

'''''Зөвлөлтийн тал'''''

1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар ЗХУ-ын хилийн тойрог, усан цэргийн флот нь 172 дивиз (үүнд ойролцоогоор 50%-ийн бүрэлдэхүүнтэй 40 танкийн дивиз орно) бүхий 15 армиас бүрдсэн байсан бөгөөд 3,289,850 цэрэг, офицер, 59,787 их буу, миномёт, 10,743 онгоц (шинэ онгоц ердөө 20% -ийг эзэлж байв), 12,782 танк (үүнд 1,475 ширхэг [[Т-34]] болон КВ танк орно) байв. Усан цэргийн 3 флот нь ойролцоогоор 220,000 бие бүрэлдэхүүнтэй, үндсэн ангиллын 182 хөлөг онгоц - 3 байлдааны хөлөг онгоц, 7 крейсер, 45 удирдагч болон эсминц, 127 шумбагч онгоцтой байв. Улсын хилийг бүхэлд нь шууд хамгаалах ажлыг 8 хилийн дүүргийн (үүнд баруун хэсэгт 5) хилийн ангиуд (хуурай болон тэнгисийн) гүйцэтгэсэн. Дотоод цэргийн ажиллагааны анги, дэд ангиудтай хамт ойролцоогоор 100,000 хүнтэй байв.

Хил хамгаалах үүргийг Ленинград, Балтийн тусгай, Баруун тусгай, Киевийн тусгай, Одесса гэсэн 5 хилийн тойргийн цэргүүдэд даалгасан. Далайгаас тэдний ажиллагааг Хойд, Улаан тугийн Балтийн болон Хар тэнгисийн гурван флот дэмжих ёстой байв.
[[Файл:Eastern Front 1943-08 to 1944-12.png|thumb|512x512px|1943-1944 оны үеийн байлдааны газрын зураг]]

===Хохирол ===

====Зөвлөлтийн цэргийн хохирол ====
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! |Яс үндэс
! | (1000 хүнээр)
! |%% Хувь
|-----
|[[Орос үндэстэн]]
|5 756.0
|66.402
|-
|[[Украин үндэстэн]] 
|1 377.4
|15.890
|-
|[[Беларусь үндэстэн]]
|252.9
|2.917
|-
|[[Татар үндэстэн]]
|187.7
|2.165
|-
|[[Еврей|Еврей үндэстэн]]
|142.5
|1.644
|-
|[[Казах үндэстэн]]
|125.5
|1.448
|-
|[[Узбек үндэстэн]]
|117.9
|1.360
|-
|[[Армен үндэстэн]]
|83.7
|0.966
|-
|[[Гүрж үндэстэн]]
|79.5
|0.917
|-
|[[Мордов ястан]]
|63.3
|0.730
|-
|[[Чуваш ястан]]
|63.3
|0.730
|-
|[[Азербайжан үндэстэн]]
|58.4
|0.673
|-
|[[Молдав үндэстэн]] 
|53.9
|0.621
|-
|[[Башгир ястан]]
|31.7
|0.366
|-
|[[Хиргис үндэстэн]]
|26.6
|0.307
|-
|[[Удмурт ястан]] 
|23.2
|0.268
|-
|[[Тажик үндэстэн]] 
|22.9
|0.264
|-
|[[Туркмен үндэстэн]] 
|21.3
|0.246
|-
|[[Эстон үндэстэн]] 
|21.2
|0.245
|-
|[[Мари ястан]] 
|20.9
|0.241
|-
|[[Буриад ястан]] 	
|13.0
|0.150
|-
|[[Коми ястан]] 	
|11.6
|0.134
|-
|[[Латви үндэстэн]] 	
|11.6
|0.134
|-
|[[Литва үндэстэн]] 	
|11.6
|0.134
|-
|[[Дагестан]]ыхан 	
|11.1
|0.128
|-
|[[Осет ястан]] 	
|10.7
|0.123
|-
|[[Польш үндэстэн]] 	
|10.1
|0.117
|-
|[[Карел ястан]] 	
|9.5
|0.110
|-
|[[Халимаг ястан]] 	
|4.0
|0.046
|-
|[[Кабард ястан|Кабард]], [[балкар ястан|балкар]]	
|3.4
|0.039
|-
|[[Грек үндэстэн]] 	
|2.4
|0.028
|-
|[[Чечень ястан|Чечень]], [[Ингуш ястан|ингуш]] 	
|2.3
|0.026
|-
|[[Фин үндэстэн]]	
|1.6
|0.018
|-
|[[Болгар үндэстэн]] 	
|1.1
|0.013
|-
|[[Чех үндэстэн|чех]], [[словак үндэстэн|словак]] 	
|0.4
|0.005
|-
|[[Хятад үндэстэн]] 	
|0.4
|0.005
|-
|[[Ассир]]
| 0,2
| 0,01
|-
|[[Югослав]]
|0.1
|0.001
|-
|Бусад үндэстэн	
|33.7
|0.389
|-
!Нийт	
! 8 668.4
!100.0
|}

==Мөн үзэх==
*[[Оросын түүх]]
*[[Аугаа их эх орны дайн]]
*[[Барбаросса ажиллагаа]]

==Ишлэл==
{{reflist}}

==Эх сурвалж==

==Гадаад холбоос==
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн| ]]
[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:1940-д он]]
[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]</text>
      <sha1>ez3s52an06htl51x31tuxi94dla21ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866483</id>
      <parentid>866482</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9667" sha1="fngfxwjy3yesud0953rgcrrp24qms7u" xml:space="preserve">{{Ялгах4|үгийг|Дорнод фронт}}
[[File:Operation Barbarossa objective cities Why We Fight no. 5.jpg | thumb | 220x124px | right]]

'''Дорнод фронт''' гэж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед  европын [[Тэнхлэгийн гүрнүүд]] ба [[Финланд]]ын  цэргийн [[ЗХУ]], [[Польш]], [[Норвеги]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://ww2stats.com/cas_ger_okw41.html |wayback=20161110010407 |text=Wehrmacht Casualty Reports |archiv-bot=2024-03-06 04:07:54 InternetArchiveBot }}, the Wehrmacht considered Norway as a sub-theatre of the ''osten'' (east)&lt;/ref&gt; болон бусад [[Умард Европ]], [[Өмнөд Европ]] ба [[Төв Европ]]ын  [[Холбоотон гүрнүүд]]ийн эсрэг [[1941]] оны 6-р сарын 22 - 1945 оны 5-р сарын 9-ны хооронд тэмцсэн тулалдааны өргөн талбарыг хэлдэг. Дорнод фронт нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны гол бүрэлдэхүүн хэсэг байсан бөгөөд энэ нь Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] ялалт, Германы зэвсэгт хүчний болзолгүй бууж өгсөнөөр төгссөн юм.

Түүнийг бас '''[[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их Эх орны дайн]]''' ({{lang-ru|Великая Отечественная Война}}, [[Англи хэл|англи.]] ''Great Patriotic War'')  гэж хуучин ЗХУ болон өнөөгийн орос улсад нэрлэдэг бол, Германд &quot;'''Дорнод фронт&quot;''' ({{lang-de|die Ostfront}}),&lt;ref&gt;[http://www.russlandfeldzug.de/ russlandfeldzug.de]&lt;/ref&gt; '''Дорнодын байлдааны ажиллагаа''' ({{lang-de|der Ostfeldzug}}) буюу '''Оросын байлдааны ажиллагаа''' ({{lang-de|der Rußlandfeldzug}}) гэж нэрлэдэг байна.&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.balsi.de/Weltkrieg/Verlauf/Russland/Russland-Startseite.htm |title=Der Rußlandfeldzug |publisher=Balsi.de |language=German}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
[http://www.torweihe.de/ torweihe.de]&lt;/ref&gt;
[[Файл:Great Patriotic War collage.jpg|thumb]]

==Түүх==
Энэ дайны үед [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Гитлерийн [[Нацист Герман|Нацист Германы]] эсрэг эвслийн нэг хэсэг болж Герман болон түүний Европын холбоотнуудын зэвсэгт хүчинд хамгийн их хохирол учруулж, улмаар Европт тэдний ялагдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Гурван жилийн хугацаанд (1941-1944) Германы цэргийн ихэнх хэсгийг ЗХУ-ын эсрэг байрлуулсан байдаг юм.

=== Дайны эхлэх үеийн нөхцөл байдал ===
'''''Германы тал'''''

1941 оны 6-р сарын 22 гэхэд ЗХУ-ын хилийн ойролцоо гурван армийн бүлэг төвлөрч, байршуулагдсан (анхны стратегийн эшелон нь 17 танк, 13 моторт дивиз, Холбоотны хүчнийг оролцуулан 18 бригад зэрэг 157 дивизээс бүрдсэн). Гурван агаарын флот агаарын дэмжлэг үзүүлсэн.
[[Файл:Second world war europe 1941 map de.png|thumb|1941 оны байдлаарх газрын зураг]]
Фельдмаршал Вернер Либийн удирдлаган дор Хойд армийн бүлэг (1-р агаарын флотын дэмжлэгтэй 29 Германы дивиз) Голдапаас Мемель хүртэлх 230 км фронтын дагуу байрлаж байв. Түүний дивизүүд 16, 18-р арми, мөн 4-р танкийн бүлэгт хуваагдсан байв. 1941 оны 1-р сарын 31-ний удирдамжид &quot;Балтын тэнгист үйл ажиллагаа явуулж буй дайсны хүчийг устгах, мөн Ленинград, Кронштадт зэрэг Балтийн тэнгисийн боомтуудыг эзлэн авах замаар Оросын флотыг тулгуур баазаас нь салгах&quot; зорилт тавьсан.[48] Балтийн тэнгист Германы командлал Хойд армийн бүлэг болон Балтийн флотын эсрэг ажиллагааг дэмжих зорилгоор 28 торпедо завь, 10 миначин, 5 шумбагч онгоц, эргүүлийн хөлөг онгоц, миначин зэрэг 100 орчим хөлөг онгоцыг хуваарилжээ.

'''''Зөвлөлтийн тал'''''

1941 оны 6-р сарын 22-ны байдлаар ЗХУ-ын хилийн тойрог, усан цэргийн флот нь 172 дивиз (үүнд ойролцоогоор 50%-ийн бүрэлдэхүүнтэй 40 танкийн дивиз орно) бүхий 15 армиас бүрдсэн байсан бөгөөд 3,289,850 цэрэг, офицер, 59,787 их буу, миномёт, 10,743 онгоц (шинэ онгоц ердөө 20% -ийг эзэлж байв), 12,782 танк (үүнд 1,475 ширхэг [[Т-34]] болон КВ танк орно) байв. Усан цэргийн 3 флот нь ойролцоогоор 220,000 бие бүрэлдэхүүнтэй, үндсэн ангиллын 182 хөлөг онгоц - 3 байлдааны хөлөг онгоц, 7 крейсер, 45 удирдагч болон эсминц, 127 шумбагч онгоцтой байв. Улсын хилийг бүхэлд нь шууд хамгаалах ажлыг 8 хилийн дүүргийн (үүнд баруун хэсэгт 5) хилийн ангиуд (хуурай болон тэнгисийн) гүйцэтгэсэн. Дотоод цэргийн ажиллагааны анги, дэд ангиудтай хамт ойролцоогоор 100,000 хүнтэй байв.

Хил хамгаалах үүргийг Ленинград, Балтийн тусгай, Баруун тусгай, Киевийн тусгай, Одесса гэсэн 5 хилийн тойргийн цэргүүдэд даалгасан. Далайгаас тэдний ажиллагааг Хойд, Улаан тугийн Балтийн болон Хар тэнгисийн гурван флот дэмжих ёстой байв.
[[Файл:Eastern Front 1943-08 to 1944-12.png|thumb|512x512px|1943-1944 оны үеийн байлдааны газрын зураг]]

===Хохирол ===

====Зөвлөлтийн цэргийн хохирол ====
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;standard&quot;
|+
! |Яс үндэс
! | (1000 хүнээр)
! |%% Хувь
|-----
|[[Орос үндэстэн]]
|5 756.0
|66.402
|-
|[[Украин үндэстэн]] 
|1 377.4
|15.890
|-
|[[Беларусь үндэстэн]]
|252.9
|2.917
|-
|[[Татар үндэстэн]]
|187.7
|2.165
|-
|[[Еврей|Еврей үндэстэн]]
|142.5
|1.644
|-
|[[Казах үндэстэн]]
|125.5
|1.448
|-
|[[Узбек үндэстэн]]
|117.9
|1.360
|-
|[[Армен үндэстэн]]
|83.7
|0.966
|-
|[[Гүрж үндэстэн]]
|79.5
|0.917
|-
|[[Мордвачууд|Мордва ястан]]
|63.3
|0.730
|-
|[[Чуваш ястан]]
|63.3
|0.730
|-
|[[Азербайжан үндэстэн]]
|58.4
|0.673
|-
|[[Молдав үндэстэн]] 
|53.9
|0.621
|-
|[[Башгир ястан]]
|31.7
|0.366
|-
|[[Киргизүүд|Киргизууд]]
|26.6
|0.307
|-
|[[Удмурт ястан]] 
|23.2
|0.268
|-
|[[Тажик үндэстэн]] 
|22.9
|0.264
|-
|[[Туркмен үндэстэн]] 
|21.3
|0.246
|-
|[[Эстон үндэстэн]] 
|21.2
|0.245
|-
|[[Мари ястан]] 
|20.9
|0.241
|-
|[[Буриад ястан]] 	
|13.0
|0.150
|-
|[[Коми ястан]] 	
|11.6
|0.134
|-
|[[Латвичууд]]
|11.6
|0.134
|-
|[[Литвачууд]]
|11.6
|0.134
|-
|[[Дагестан]]ыхан 	
|11.1
|0.128
|-
|[[Осет ястан]] 	
|10.7
|0.123
|-
|[[Польшууд|Польш үндэстэн]]
|10.1
|0.117
|-
|[[Карел ястан]] 	
|9.5
|0.110
|-
|[[Халимаг ястан]] 	
|4.0
|0.046
|-
|[[Кабард ястан|Кабард]], [[балкар ястан|балкар]]	
|3.4
|0.039
|-
|[[Грекүүд]]
|2.4
|0.028
|-
|[[Чечень ястан|Чечень]], [[Ингуш ястан|ингуш]] 	
|2.3
|0.026
|-
|[[Фин үндэстэн]]	
|1.6
|0.018
|-
|[[Болгар үндэстэн]] 	
|1.1
|0.013
|-
|[[Чехүүд|чех]], [[словак үндэстэн|словак]] 	
|0.4
|0.005
|-
|[[Хятад үндэстэн]] 	
|0.4
|0.005
|-
|[[Ассир]]
| 0,2
| 0,01
|-
|[[Югослав]]
|0.1
|0.001
|-
|Бусад үндэстэн	
|33.7
|0.389
|-
!Нийт	
! 8 668.4
!100.0
|}

==Мөн үзэх==
*[[Оросын түүх]]
*[[Аугаа их эх орны дайн]]
*[[Барбаросса ажиллагаа]]

==Ишлэл==
{{reflist}}

==Эх сурвалж==

==Гадаад холбоос==
[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн| ]]
[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:1940-д он]]
[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]</text>
      <sha1>fngfxwjy3yesud0953rgcrrp24qms7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аугаа их эх орны дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46164</id>
    <revision>
      <id>866476</id>
      <parentid>859777</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T07:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5514" sha1="q96glajd4cwumi518kxx1ul2i37e759" xml:space="preserve">[[Файл:Great Patriotic War collage.jpg|thumb]]
'''Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайн''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Великая Отечественная война,'' 1941 оны 6-р сарын 22-ноос 1945 оны 5-р сарын 9-нд ) буюу '''[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]]''' '''[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт]]''' - Зөвлөлтийн үед болон дараа нь [[Орос]]ын түүхэнд 1941-1945 оны Зөвлөлт-Германы дайныг ийнхүү нэрлэдэг.   

Дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Гитлерийн эсрэг эвслийн нэг хэсэг болж Герман болон түүний Европын холбоотнуудын зэвсэгт хүчинд хамгийн их хохирол учруулж, улмаар тэднийг Европт ялагдал хүлээхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Гурван жилийн турш (1941-1944) Германы цэргийн хүчний дийлэнх хэсгийг ЗХУ-ын эсрэг дорнод фронтод байрлуулсан. 1944 оны 6-р сард Нормандид газардсаны дараа Гитлерийн эсрэг эвслийн холбоотны хүчин Зүүн фронтод Вермахтын хуурай замын идэвхтэй армийн гуравны хоёр хүртэлх хувийг хадгалсаар байв. 1945-1946 онд болсон [[Нюрнбергийн шүүх хурал]] нь Германы түрэмгий дайн, дайны гэмт хэрэг, хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргийг үнэлж, нацист дайны гэмт хэрэгтнүүдийг ялласан байна.   

== Нэршил ==
Германтай хийсэн дайнтай холбоотой &quot;Эх орны дайн&quot; гэсэн хэллэг анх 1941 оны 6-р сарын 22-нд ЗХУ-ын Гадаад харилцааны Ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|Вячеслав Молотовын]] радиогоор хэлсэн үгэнд гарч хэрэглэх болсон байна.  

1980-аад оноос энэ нэр томьёо шүүмжлэлд өртөх болсноос 1991 онд [[Зөвлөлт]] задарсны дараа бүрэлдэхүүнд нь байсан 15 улсын 11 нь буюу [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Латви]], [[Литва]], [[Тажикистан]], [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Эстони]] улсууд (2014 оны байдлаар) энэ нэр томьёог хэрэглэхээс татгалзах болсон байна. Улмаар [[Туркменистан]] Аугаа их эх орны дайн нэр томьёог хэрэглэхийг бүрмөсөн хориглож оронд нь &quot;1941-1945 оны Зөвлөлт-Германы дайн&quot; гэж нэрлэх болжээ.  

Эдгээр улсууд Хаант Оросын цэрэгт эзлэгдэн олон зуун жилийн турш ихээхэн хохирол амсч 1910-аад оны сүүлээс 1940-ээд оны дунд үе хүртэл Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнээс гарч тусгаар тогтнолоо сэргээхийн төлөө тэмцэж байв. Тэд Зөвлөлт Германы дайн нь Оросын үндэстний цөөнхүүдэд хамааралгүй харин Зөвлөлт өөрөө олон үндэстнийг цэргийн хүчээр дарангуйлан захирсан улс байсан гэж үздэг байна. Зөвлөлт Германы эсрэг байлдаж байсан ч сүүлдээ өөрөө Зүүн Европын орнуудад цэргийн хүчээр нөлөөгөө тогтоосон, Финландыг 1940 онд эзлэх гэж оролдсон зэрэг нь энэ нэрийг хэрэглэх нь зохисгүй гэж үзэхэд хүргэжээ. Гэвч ОХУ-д урьдын адил энэ нэр томьёог хэрэглэсэн хэвээр байна. Барууны орны судлаачид энэ &quot;Аугаа их эх орны дайн&quot; гэсэн нэрний оронд &quot;[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт]]&quot; гэсэн нэрийг хэрэглэдэг болсон. 

==Мөн үзэх==
*[[Оросын түүх]]
*[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Eastern Front (World War II)|Дэлхийн хоёрдугаар дайны дорнод фронт}}
* [https://web.archive.org/web/20101218033423/http://net-film.ru/en/topic-world-war-ii-page-1/ Баримтат кинонууд]

[[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн| ]]
[[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:1940-д он]]
[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:Европын дайн]]</text>
      <sha1>q96glajd4cwumi518kxx1ul2i37e759</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чимэдийн Сайханбилэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46494</id>
    <revision>
      <id>866444</id>
      <parentid>851967</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>866444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8656" sha1="7brsd1zwcupp6393f75iilqe6ybs7tr" xml:space="preserve">{{short description|2014-2016 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Чимэдийн Сайханбилэг
| image = Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg
| office = {{flagicon|Монгол}} 28 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| president = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| term_start = 2014 оны 11 сарын 21
| term_end = 2016 оны 7 сарын 8
| predecessor = [[Норовын Алтанхуяг]]
| successor = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| birth_date = {{birth date and age|1969|2|17}}
| birth_place = [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| death_date = 
| death_place = 
| party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]&lt;br&gt;[[Москва хотын Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]] (BA)&lt;br&gt;[[Жорж Вашингтоны Их Сургуулийн Хуулийн Сургууль]] (MA)
| caption = Ч.Сайханбилэг. 2015 он.
| office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| termend1 = 2000
| termstart1 = 1996
| termend2 = 2016
| termstart2 = 2008
| constituency1 = 68-р, [[Сонгинохайрхан]]
| constituency2 = Намын жагсаалт&lt;br&gt;(2012–2016)&lt;br&gt;22-р, [[Баянзүрх]], [[Налайх]]&lt;br&gt;(2008–2012)
{{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал
 |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes
| office3             = {{flagicon|Монгол}} [[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]]
| term_start3         = 1998 оны 4 сар
| term_end3           = 1999 оны 12 сарын 9
| primeminister3      = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| predecessor3        = [[Чүлтэмийн Лхагважав]]
| successor3          = [[Авирмэдийн Баттөр]]
{{Collapsed infobox section end}}}}
| office4 = Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
| term_start4 = 1997
| term_end4 = 2002
|deputy=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;[[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]}}
'''Чимэдийн Сайханбилэг''' (1969 оны 1-р сарын 20-нд [[Дорнод]] аймгийн [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн суманд]] төрсөн) -[[улс төрч]], [[Монгол Улс]]ын 28 дахь [[ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] юм. 

== Боловсрол ==
1986 онд [[Улаанбаатар хот]]ын [[45 дугаар дунд сургууль]], 1991 онд [[Москва]] хотын Хүмүүнлэгийн их сургуулийг [[түүх]]ийн [[багш]] мэргэжлээр, 1995 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]д [[хуульч]] мэргэжлээр, 2002 онд [[АНУ]]-ын [[Вашингтон хот]]ын [[Жорж Вашингтоны их сургууль|Жорж Вашингтоны их сургуулийг]] тус тус төгссөн. [[Хууль зүйн ухаан]]ы магистр зэрэгтэй.  

== Ажилласан байдал ==

* 1991 онд [[Монголын Залуучуудын Холбоо]]нд,
* 1992-1997 онд Монголын Залуучуудын Холбооны Нарийн бичгийн даргаар, 
* 1996-2000 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн,
* 1997-2002 онд Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч,
* 1998-1999 онд [[Монгол Улс]]ын [[Засгийн газар|Засгийн газрын гишүүн]], Гэгээрлийн сайд,
* 2002-2004 онд Хууль зүйн Е&amp;Т товчооны захирал,
* 2004-2008 онд [[Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газар|Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газрын]] дарга,
* 2004 онд [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн алба]]ны дарга зэрэг хариуцлагатай алба хашсан.

[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулиар]] Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн болж, УИХ дахь [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] бүлгийн даргаар сонгогдон ажилласан бөгөөд [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын зургаа дахь удаагийн сонгуулиар]] Монгол Улсын Их Хуралд дахин сонгогдож, [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Шинэчлэлийн Засгийн Газрын гишүүн]]-Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] даргаар томилогдон ажилласан. Шинэчлэлийн Засгийн Газар огцорсны дараа АН-ын [[Үндэсний Зөвлөлдөх Хороо]]ны шийдвэрээр түүнийг [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдад]] нэр дэвшүүлсэн ба 2014 оны 11 сарын 21-ний өдрийн [[УИХ]]-ын хуралдаанаар албан ёсоор томилогдсон.

== Ерөнхий сайд ==
Ерөнхий сайд байхдаа [[Оюутолгой|Оюутолгойн]] далд уурхайн бүтээн байгуулалт санхүүжилтийн төлөвлөгөөг баталж, [[Рио Тинто групп|Рио Тинто]] компанитай гэрээ (&quot;[[Дубайн гэрээ]]&quot; гэж алдаршсан) байгуулсан. Уг гэрээг байгуулахдаа эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж, илт хууль бус шийдвэр гаргаж бусдад давуу байдал бий болгон хохирол учруулсан байж болзошгүй гэдэг үндэслэлээр 2018 оны 4 сарын 10-нд цагдан хоригдож, улмаар яллагдагчаар татагдан шалгагдаж буй.

Гэвч 2019 оны 8 сарын 28-нд Монгол Улсын хилээр эмчилгээний шалтгаанаар гадагш зорчиж, одоо болтол эргэн ирээгүй байгаа бөгөөд мөрдөн байцаах ажиллагаанд саад учруулсан хэмээн [[Интерпол|Интерполоор]] эрэн сурвалжилж байв. Одоогоор Ч.Сайханбилэг нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]-д байгаа.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20141203183618/http://saikhanbileg.parliament.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20200823092901/http://www.demparty.mn/ Ардчилсан намын цахим хуудас]

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef1|before=[[Норовын Алтанхуяг]]}} 
{{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]|years=2014–2016}}
{{s-aft1|after=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
{{s-end}}

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}

{{DEFAULTSORT:Сайханбилэг, Чимэдийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Баянтүмэний хүн]]
[[Ангилал:Дорнодынхон]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>7brsd1zwcupp6393f75iilqe6ybs7tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866447</id>
      <parentid>866444</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8658" sha1="faif17p8m76kxujf5bntquh9b18ygv1" xml:space="preserve">{{short description|2014-2016 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Чимэдийн Сайханбилэг
| image = Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg
| office = {{flagicon|Монгол}} 28 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| president = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| term_start = 2014 оны 11 сарын 21
| term_end = 2016 оны 7 сарын 8
| predecessor = [[Норовын Алтанхуяг]]
| successor = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]
| birth_date = {{birth date and age|1969|2|17}}
| birth_place = [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| death_date = 
| death_place = 
| party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]
| alma_mater = [[Монгол Улсын Их Сургууль]]&lt;br&gt;[[Москва хотын Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль]] (BA)&lt;br&gt;[[Жорж Вашингтоны Их Сургуулийн Хуулийн Сургууль]] (MA)
| caption = Ч.Сайханбилэг. 2015 он.
| office1 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| termend1 = 2000
| termstart1 = 1996
| termend2 = 2016
| termstart2 = 2008
| constituency1 = 68-р, [[Сонгинохайрхан]]
| constituency2 = Намын жагсаалт&lt;br&gt;(2012–2016)&lt;br&gt;22-р, [[Баянзүрх]], [[Налайх]]&lt;br&gt;(2008–2012)
{{Collapsed infobox section begin |last=yes |Сайдын албан тушаал
 |titlestyle=border:1px dashed lightgrey;}}{{Инфобокс албан тушаалтан |embed=yes
| office3             = {{flagicon|Монгол}} [[Боловсролын яам (Монгол)|Гэгээрлийн сайд]]
| term_start3         = 1998 оны 4 сар
| term_end3           = 1999 оны 12 сарын 9
| primeminister3      = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| predecessor3        = [[Чүлтэмийн Лхагважав]]
| successor3          = [[Авирмэдийн Баттөр]]
{{Collapsed infobox section end}}}}
| office4 = Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч
| term_start4 = 1997
| term_end4 = 2002
|deputy=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;[[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]}}
'''Чимэдийн Сайханбилэг''' (1969 оны 1-р сарын 20-нд [[Дорнод]] аймгийн [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэн суманд]] төрсөн) - [[улс төрч]], [[Монгол Улс]]ын 28 дахь [[ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] юм. 

== Боловсрол ==
1986 онд [[Улаанбаатар хот]]ын [[45 дугаар дунд сургууль]], 1991 онд [[Москва]] хотын Хүмүүнлэгийн их сургуулийг [[түүх]]ийн [[багш]] мэргэжлээр, 1995 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]д [[хуульч]] мэргэжлээр, 2002 онд [[АНУ]]-ын [[Вашингтон хот]]ын [[Жорж Вашингтоны их сургууль|Жорж Вашингтоны их сургуулийг]] тус тус төгссөн. [[Хууль зүйн ухаан]]ы магистр зэрэгтэй.  

== Ажилласан байдал ==

* 1991 онд [[Монголын Залуучуудын Холбоо]]нд,
* 1992-1997 онд Монголын Залуучуудын Холбооны Нарийн бичгийн даргаар, 
* 1996-2000 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] гишүүн,
* 1997-2002 онд Монголын Залуучуудын Холбооны Ерөнхийлөгч,
* 1998-1999 онд [[Монгол Улс]]ын [[Засгийн газар|Засгийн газрын гишүүн]], Гэгээрлийн сайд,
* 2002-2004 онд Хууль зүйн Е&amp;Т товчооны захирал,
* 2004-2008 онд [[Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газар|Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газрын]] дарга,
* 2004 онд [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн алба]]ны дарга зэрэг хариуцлагатай алба хашсан.

[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны УИХ-ын ээлжит сонгуулиар]] Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн болж, УИХ дахь [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] бүлгийн даргаар сонгогдон ажилласан бөгөөд [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012 оны УИХ-ын зургаа дахь удаагийн сонгуулиар]] Монгол Улсын Их Хуралд дахин сонгогдож, [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Шинэчлэлийн Засгийн Газрын гишүүн]]-Монгол Улсын сайд, [[Монгол Улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын]] даргаар томилогдон ажилласан. Шинэчлэлийн Засгийн Газар огцорсны дараа АН-ын [[Үндэсний Зөвлөлдөх Хороо]]ны шийдвэрээр түүнийг [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдад]] нэр дэвшүүлсэн ба 2014 оны 11 сарын 21-ний өдрийн [[УИХ]]-ын хуралдаанаар албан ёсоор томилогдсон.

== Ерөнхий сайд ==
Ерөнхий сайд байхдаа [[Оюутолгой|Оюутолгойн]] далд уурхайн бүтээн байгуулалт санхүүжилтийн төлөвлөгөөг баталж, [[Рио Тинто групп|Рио Тинто]] компанитай гэрээ (&quot;[[Дубайн гэрээ]]&quot; гэж алдаршсан) байгуулсан. Уг гэрээг байгуулахдаа эрх мэдэл, албан тушаалын байдлаа урвуулан ашиглаж, илт хууль бус шийдвэр гаргаж бусдад давуу байдал бий болгон хохирол учруулсан байж болзошгүй гэдэг үндэслэлээр 2018 оны 4 сарын 10-нд цагдан хоригдож, улмаар яллагдагчаар татагдан шалгагдаж буй.

Гэвч 2019 оны 8 сарын 28-нд Монгол Улсын хилээр эмчилгээний шалтгаанаар гадагш зорчиж, одоо болтол эргэн ирээгүй байгаа бөгөөд мөрдөн байцаах ажиллагаанд саад учруулсан хэмээн [[Интерпол|Интерполоор]] эрэн сурвалжилж байв. Одоогоор Ч.Сайханбилэг нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ад байгаа.

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{commonscat}}
* [https://web.archive.org/web/20141203183618/http://saikhanbileg.parliament.mn/ Албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20200823092901/http://www.demparty.mn/ Ардчилсан намын цахим хуудас]

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef1|before=[[Норовын Алтанхуяг]]}} 
{{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]|years=2014–2016}}
{{s-aft1|after=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}}
{{s-end}}

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
{{Загвар:2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}}

{{DEFAULTSORT:Сайханбилэг, Чимэдийн}}
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Монголын эдийн засагч]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Баянтүмэний хүн]]
[[Ангилал:Дорнодынхон]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>faif17p8m76kxujf5bntquh9b18ygv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардын Зүтгэлтэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47082</id>
    <revision>
      <id>866404</id>
      <parentid>535914</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="iyaqfwqooiq163vwpngaw3ab71jmuwv" xml:space="preserve">'''«Монгол улсын ардын зүтгэлтэн»''' — нэгэн төрлийн [[Монгол улс]]ын [[хүндэт цол]] юм. 

== Зүйл ==
* [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]]
* [[Ардын зураач|Монгол улсын ардын зураач]]
* [[Ардын Уран Зохиолч|Монгол улсын ардын уран зохиолч]]
* [[Ардын Багш|Монгол улсын ардын багш]]
* [[Ардын Эмч|Монгол улсын ардын эмч]] гэсэн таван зүйл байна.

==Түүх==
Монгол Улсын Ардын Зүтгэлтэн цол хүртэгсдэд цолны тэмдэг, үнэмлэх, мөнгөн шагнал гаргуулдаг бөгөөд тэмдгийг Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1975 оны 06 дугаар сарын 14-ний 124 дүгээр зарлигаар баталжээ.
[[Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол]]
[[Ангилал:Монгол улсын ардын зүтгэлтэн| ]]</text>
      <sha1>iyaqfwqooiq163vwpngaw3ab71jmuwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866409</id>
      <parentid>866404</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1061" sha1="gpbfososakmsrr15weisndeub3nf9yp" xml:space="preserve">'''«Монгол улсын ардын зүтгэлтэн»''' — нэгэн төрлийн [[Монгол улс]]ын [[хүндэт цол]] юм. 

== Зүйл ==
* [[Ардын Жүжигчин|Монгол улсын ардын жүжигчин]]
* [[Ардын зураач|Монгол улсын ардын зураач]]
* [[Ардын Уран Зохиолч|Монгол улсын ардын уран зохиолч]]
* [[Ардын Багш|Монгол улсын ардын багш]]
* [[Ардын Эмч|Монгол улсын ардын эмч]] гэсэн таван зүйл байна.

==Түүх==
Монгол Улсын Ардын Зүтгэлтэн цол хүртэгсдэд цолны тэмдэг, үнэмлэх, мөнгөн шагнал гаргуулдаг бөгөөд тэмдгийг Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1975 оны 06 дугаар сарын 14-ний 124 дүгээр зарлигаар баталжээ.
[[Ангилал:Монгол улсын ардын зүтгэлтэн| ]]</text>
      <sha1>gpbfososakmsrr15weisndeub3nf9yp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дүгэрийн Нянтайсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47301</id>
    <revision>
      <id>866472</id>
      <parentid>568488</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5006" sha1="s9l1pf9dygzn77tq2tfbh2ibcpzn9by" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Дүгэрийн Нянтайсүрэн
| image        =
| caption      = 
| birth_year   = [[1910]] он 
| birth_place  = [[Монгол улс]]ын [[Архангай]] аймгийн [[Тариат сум]]
| death        = {{death date and age2|1984|11|23|1910|1|1|mf=y}}
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}}
| occupation   = цэргийн зүтгэлтэн
| agent        = 
| alma_mater   =
| spouseэхнэр  = 
| children     = 
}}
'''Дүгэрийн Нянтайсүрэн''' (1910 онд Архангай аймгийн Тариат сумын нутагт төрсөн - 1984)- БНМАУ-ын [[Улсын баатар]], хурандаа.

==Намтар==
1931 оноос сумын ХЗЭ-ийн үүрийн дарга, 1934 оноос ардын армид алба хаах хугацаандаа [[ЗХУ]]-ын [[Тамбов]] хотод морин цэргийн сургууль төгсөж ирээд салаа, салбар, анги, нэгтгэлийн захирагч, Батлан хамгаалах яамны хэлтсийн дарга, Жанжин штабын орлогч дарга байсан.

1952 оноос Улсын хэвлэх үйлдвэр, кино үйлдвэрийн дарга, орлогч дарга, Улсын хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хорооны орлогч дарга, МУИС-д багш зэрэг албыг 50 шахам жил хашжээ.

* 1932 онд хувьсгалын эсэргүү бослогыг дарах тэмцэлд идэвхтэй оролцож,
* 1939 онд Халхын голын байлдаанд Матадын 8-р дивизийн даргаар томилогдож,
* 1945 оны чөлөөлөх дайнд мотомеханикжсан бригад командлан эх орон, ард түмнээ гадаад, дотоодын дайснаас хамгаалах үйлст гарамгай гавьяа байгуулсан байна.

==Дурсамж==
Тэрээр сумангийн дарга байсан хэдэн сарыг эс тооцвол цэрэг командлаж үзээгүй хүн дивиз командлах гэдэг санаанд багтамгүй байсан юм. Гэвч эх орны тушаал! хэмээн өөртөө өндөр шаардлага тавьж Халхын голын байлдаанд орсон байдаг юм. Байлдааны үед баруун гар шархадсаныг юм чинээ бодохгүй тулалдаж явсан. Харин нам, эх орон миний өчүүхэн зүтгэлийг өндөр үнэлсэн юм гэж Д.Нянтайсүрэн дурсан ярьдаг. Элсэн цөл, аагим халуун, зүсрэн орох усан бороо, хаалганы бэхлэлт, цус урсгасан олон өдрийн аймшигт  тулалдаан, монгол, зөвлөлтийн баатар хөвгүүдийн бишрэм сайхан ялалт бүхнийг БНМАУ-ын баатар хурандаа Д.Нянтайсүрэн нэхэн санах бүр мөр зэргэцэн тулалдаж явсан монгол, зөвлөлтийн эрэлхэг дайчдын дүр сэтгэлд нь ургадаг юм.

МАХН-ын XI, XII, XVII их хуралд төлөөлөгчөөр оролцжээ.

==Гавьяа Шагнал==
===БНМАУ-ын===
* [[Улсын баатар]] /1971 оны 3-р сарын 12 ны 69-р зарилгаар/. 
* Сүхбаатарын одон,
* Цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон 4 удаа,
* Цэргийн гавьяаны одон,
* “Алтан гадас” одон, медалиудаар,
===Гадны===
* [[ЗХУ]]-ын Октябрийн хувьсгалын одон,
* Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон болон бусад медалиудаар шагнагджээ.

==Гэгээн дурсгал==
* “Амьдралын зам” гэсэн дурдатгалын ном бичсэн нь 1984 онд Улаанбаатарт хэвлэгджээ.

{{DEFAULTSORT:Нянтайсүрэн, Дүгэрийн}}
[[Ангилал:Монголын хурандаа]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монгол улсын баатар]]
[[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын Цэргийн гавьяаны одон шагналтан]]
[[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1915 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1983 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>s9l1pf9dygzn77tq2tfbh2ibcpzn9by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурван найз: Яасан байх нь уу?</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51609</id>
    <revision>
      <id>866413</id>
      <parentid>864061</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T20:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <origin>866413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6288" sha1="foio6ynzkiwdacq2n2xmm8ex9yb0mvd" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр            = Гурван найз: Яасан байх нь уу?
| зураг          = 3naizyasanbaihnuu.jpg
| зургийн хэмжээ = 250x355
| зургийн тайлбар= 
| найруулагч     = Ч.Ганзориг
| продюсер       = Н.Отгонбат &lt;br /&gt; Д.Батбаяр
| зохиолч        = Ж.Оргил, &lt;br /&gt; О.Тэмүүжин
| тайлбарлагч    =
| жүжигчин       = О.Тэмүүжин &lt;br /&gt; Д.Түвшинтөр &lt;br /&gt; Г.Анхбаяр &lt;br /&gt; [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] &lt;br /&gt; [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] &lt;br /&gt; Ш.Алтанцэцэг &lt;br /&gt; [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] &lt;br /&gt; А.Туяа
| хөгжим         = Б.Одбаяр
| зураглаач      = Б.Түвшинтөгс
| зураач         = Д.Батбилэг
| эвлүүлэг       = Ч.Билгүүн
| студи          = Keystone films &lt;br /&gt; Эмоци продакшн 
| компани        = 
| нээлт          = {{Film date|2015|4|22}}
| хугацаа        = 99 [[минут|мин]]
| улс            = {{flag|Монгол}}
| хэл            = [[монгол хэл]]
| төсөв          = 250,000,000₮
| орлого         = 
| өмнөх          =
| дараах         =
}}
'''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Зөв бичгийн дүрэм ёсоор &quot;Гурван найз: Яасан байх нь вэ?&quot;) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]].

''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж,  Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ.

== Оршил ==
[[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. 

Хайр дурлал, ажил амьдралын олон адармаатай асуудалтай тулгарч байсан Төгөлдөр, Санчир, Цэрэндалай гурав энэ удаад аль хэдийн тогтсон амьдралтай болсон байх болно. Хар багаасаа найзалж ирсэн тэд нөхөрлөлийнхөө ойг нижгэр тэмдэглэдэг уламжлалтай. Энэ удаад 22 жилийнхээ ойгоор ямар адал явдлуудтай учрахыг, 3 найз яасан байх нь уу гэдгийг энэхүү бүрэн хэмжээний уран сайхны кинонд харуулах нь ээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |access-date=2026-07-29 |website=https://kinosan.mn/ |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Киноны үйл явц энгийн, инээдтэй хэрнээ адал явдал дүүрэн үйл явдлаар үргэлжилнэ. Эгч ах, гэр бүлээсээ &quot;голрон&quot; байж уулзалдсан гурван найзын уулзалт хэрээс хэтэрч цэнгээний газарт танилцсан бүсгүйчүүдтэй үргэлжлүүлэн наргиж улмаар өөрсдөө ч мэдэхгүй их мөнгөний хэрэгт холбогдоно. Мөнгөө нэхэх &quot;аймар&quot; ахын дарамтаас зугтах аргаа хайсан гурван найз энэ хэрэгтээ гэр бүл ах дүүсээ оролцуулахгүйг хичээсэн ч эцэст нь бүгд энэ талаар мэднэ. Энэ л хүнд хэцүү өдөр найз нөхөд гэр бүлийнхний нь хүн чанар танигдаж, байгаа бүхнээ өрөнд хандивлацгаана. Бүгдээрээ нийлээд ч төлж дийлэхгүй их мөнгөний оронд бөөрөө зарахаар шийдсэн гурван найзын эмнэлгийн орон дээрх эмгэнэлтэй дүр төрх. 

Тэгэхдээ л тэр их мөнгийг тэр гурав авсан нь үнэн байдаг. Өөрсдөөсөө ч нуучихсан тэр их мөнгө хэрхэн тэдний гарт орсон нь киноны сүүлчийн мөчид тодорхой болно. 

== Жүжигчид ==
=== Гол  ===
* ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин
* ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр
* ''Цэкү'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]]

=== Бусад ===
* [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]]
* [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]]
* Ш.Алтанцэцэг
* [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]]
* Б.Ариунцэцэг
* [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]]

== Киноны дуу ==
{{Track listing
| extra_column = Уран бүтээлч
| title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? 
| note1 = 
| extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]]
| length1 = 3:27
| title2 = Яасан байх нь уу?
| extra2 = [[Люмино]]
| length2 = 3:28
| title3 = Үүрд хамт
| extra3 = Бид4 хамтлаг
| length3 = 4:06
}}

== Эх сурвалж ==
* [https://www.themoviedb.org/movie/1751505 Киноны TMDB хуудас]
* [https://kinosan.mn/movie/1240 Киноны Кино Сан хуудас]
* [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас]
* https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc
* http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]</text>
      <sha1>foio6ynzkiwdacq2n2xmm8ex9yb0mvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52273</id>
    <revision>
      <id>866470</id>
      <parentid>597613</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10282" sha1="lgdjufb87pg0i8u6kkjkpnsm1glxg7o" xml:space="preserve">[[Файл:Отправка лошадей в Советский Союз.png|250px|thumb|ЗХУ-д адуугаа БНМАУ-ээр илгээх]]
1935-1945 онд монгол төрийн зүгээс батлан хамгаалалтад их анхаарч 80мянган сайн дурын морьт цэргийг бүрдүүлж, ЗХУ-д болон дотооддоо цэргийн мэргэжилтнүүдийг олноор бэлдэж, Оросоос 100 сая гаруй рублийн зэвсэг худалдан авчээ. Цэрэг стратегийн холбогдолтой Баянтүмэн-Тамсагбулагийн төмөр зам (380км), Улаанбаатар-Алтанбулаг чиглэлд засмал авто зам тавьж, цэргийн утсан холбоог бий болгож, цэргийн хувцас, морины хэрэгсэл бэлтгэх үйлдвэр байгуулжээ. Монголчууд Зөвлөлтийн Эх орны дайнд биеэр оролцоогүй ч эд материал, сэтгэл санааны асар их тусламжийг Зөвлөлтөд үзүүлж 1936 онд байгуулсан “харилцан туслалцах протокол” дахь үүргээ бүрэн биелүүлж иржээ. 

== [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]] ==
[[Аугаа их эх орны дайн|Зөвлөлтийн Аугаа Их Эх орны дайны]] жилүүдэд монголчууд Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армид]] 6 ээлжээр, галт тэрэгний 11 цуваа бэлэг явуулснаас гадна Т-34, Т-70 маркийн 53 танкнаас бүрдсэн “ Хувьсгалт монгол” танкийн цуваа, Ла-5 маркийн 12 онгоцноос бүрдсэн “Монгол ард” эскадрилыг бэлэглэсэн. Мөн 485 мянган агт морь худалдаж 32.5 мянгыг бэлэглэж нийт бэлэг нь 53.5 сая төгрөг, 300 орчим кг цэвэр алт болж, худалдсан барааны өртөг нь 400 саяд хүрчээ. Монголын ард түмний бэлгийг баруун, баруун хойд фронт, Украйны 1-р фронт, Калинин болон Волоховын фронтод бүгд 6 удаа хүргэн өгчээ. Монголд сууж байгаад фронтод дайчлагдсан Оросуудын ар гэрт сар бүр 20-100 төгрөгийн тэтгэмж олгож байв. Улаан Арми, хүн амын хангамжинд АНУ-аас нийлүүлэгдэж байсан 665 мянган тонн махан консерв томоохон үүрэг гүйцэтгэж байсан бол цөөн хүн амтай Монгол улс тэдгээр жилүүдэд ЗХУ-д бараг 500 мянган тонн мах нийлүүлсэн юм. 800 мянган монголчууд (БНМАУ-ын хүн ам тэр үед яг тийм тоотой байлаа)  дэлхийн хамгийн баян, хамгийн том орны нэгээс яльгүй бага хэмжээтэй мах нийлүүлсэн гэсэн үг юм. Мөн тусгай анчид гарган зээр, гахай агнаж Зөвлөлт цэргийн хүнсэнд нийлүүлж байжээ. Дайны жилүүдийн турш Монголын тал нутгаас манай оронд өөр бас нэг стратегийн бараа нийлүүлэгдэж байсан нь ноос байв. Ноос гэдэг бол юуны өмнө цэргийн шинель байсан нь Дорнод Европын нуувчинд зуны цагт ч амьд үлдэх боломжгүй байсан юм. Тэр үед ЗХУ-д АНУ-аас 54 мянган тонн, Монгол Улсаас 64 мянган тонн ноос тус тус нийлүүлэгдсэн баримт байдаг юм. 1942-45 онуудад Зөвлөлтийн таван шинель бүрийн нэг нь “монгол” -оос байжээ.

Түүнээс гадна Монгол Улс арьс шир, ангийн үсний хамгийн чухал эх үүсвэр байсан юм. Үстэй хагас дээл, үстэй малгай, бээлий болон эсгий гутлын нийлүүлэлт аль дайны анхны жилийн намраас эхэлсэн юм. 1941 оны 11 –р сарын 7 гэхэд Москваг хамгаалах сөрөг тулалдаанд бэлтгэж байсан зөвлөлтийн явган цэргийн хэд хэдэн дивизийн цэргүүд монголын өвлийн хувцсаар бүрэн хувцасласан байсан юм.

Дайны жилүүдэд ЗХУ-д олдож байсан гянт болдын цорын ганц үйлдвэрлэлийн ач холбогдол бүхий нөөц нь Монгол улсад байсан юм. Гянт болд бол дэлхий дээрх хамгийн хайлц муутай металл бөгөөд түүнгүйгээр германы “пантер” (ирвэс) болон “тигр”(барс) зэрэг танкуудын хуягийг нэвтлэх чадвартай сум үйлдвэрлэх боломжгүй байлаа.

Улсын нийт төсвийн хагас нь Батлан хамгаалалтад шингэж байв. 

Герман дарагдсан ч Япон эсэргүүцэн байлдсаар байсан тул дайны галыг унтраах үйл ажиллагаанд хувь нэмрээ оруулах, өөрийн орны аюулгүй байдлаа хангах, 1936 оны “харилцан туслалцах протокол” ёсоор зөвлөлтөд туслах үүднээс ЗХУ 1945 оны 8-р сарын 10-нд Японд дайн зарлав. Монголын 5,6,7,8-р морьт дивиз, 7-р механикжуулсан хуягт бригад, танк, их буу, авто тээврийн болон холбооны тусгай хороо, нисэх холимог дивиз, химмйн инженерийн тусгай салбар, хилийн цэрэг, сайн дурын морьт отрядууд “Зөвлөлтйин өвөр Байгалийн фронт”-ын “өмнөд бүлэг”-т багтан орсон. Манай зэвсэгт хүчнийг Маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан]], дэслэгч генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Жамьянгийн Лхагвасүрэн]] нар удирджээ. 

== [[1945 оны чөлөөлөх дайн]] ==
1945 оны 8-р сарын 9-нд Долоннуур- Жэхэгийн чиглэлд давших хүч хил давж дайсны эсэргүүцлийг няцаан Шеншингийн овоо, Шанага, Ар цагаан нуур, Янду сүм, Тасын овоог чөлөөлж 13-нд [[Хөлөн нуур|Хөлөн нуурт]] хүрчээ. Тэндээс Цахарын 150км урт цөлийг туулж Долоннуурыг эзлээд (хилээс 450км-т) цааш давшив. МАХЦ-ийн 5,7-р дивиз Оросын цэргийн хамт 8-р сарын 17-нд Фынин, 20-нд Саньчакоу, 21-нд Луньхуаг эзлэв. Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн 7,8-р дивиз Орос цэргийн хамт 8-р сарын 20-нд Жэхэг авав. Эндээс 8000 гаруй цэрэг, 9126 винтов, 123 пулемёт, 15 миномёт, 6 их буу, 3 танк, 300 машин, 42 агуулах олзолж Манжуур дахь Квантуны армийг умард Хятад дахь баазаас нь таслав. 6-р дивиз 8-р сарын 21-нд Аньзятуныг эзлээд, Гуйбэйкоу орчим (хилээс 1010км орчим) 5-р дивизтэй нийлэв. Цааш давшин Японы үлэмж хүч бөөгнөрсөн Миюньд 8-р сарын 22-нд тулав. 8-р сарын 9-нд Замын- Үүдээс Чуулалт хаалга зүг хөдөлсөн Монгол, зөвлөлт цэргүүд Япон, Өвөрмонголын анги салбарыг устгаад цааш давшин Нянзан хотыг эзлээд 8-р сарын 11-нд Баруун Сөнид, Вангийн хүрээг (хилээс 200 км) чөлөөлөв. Цааш давшин Завсар (8-р сарын 13), Жанбэй (8-р сарын 18) эзэлснээр [[Хаалган|Жанчхүүд]] тулав. Хилээс 560км-т орших Жанчхүүгийн даваа бол хойд талаас Чуулалт хаалга орох замыг халхалсан Японы гол түшиц байлаа. Тэрхүү “Давагдашгүй цайз” болсон бэхлэлтийг МАХЦ-ийн хурандаа [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн|Дүгэрийн Нянтайсүрэнгийн]] 7-р хуягт бригад, Зөвлөлтмийн 27-р мотобуудлагын бригад 3 хоног ширүүн байлдсаны эцэст эвдэн 8-р сарын 21-нд Чуулалт хаалга орчмыг чөлөөлжээ. 

Энэ дайнд 78 монгол хүн алагдаж улсаас 200 гаруй сая төгрөгийн хохирол гарчээ. Нийт 594 мянган япон цэрэг олзолсны 12318-г нь монголчууд олзолсон байна.

[[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Номхон далайн дайн]]
[[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]]
[[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд| ]]
[[Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа]]</text>
      <sha1>lgdjufb87pg0i8u6kkjkpnsm1glxg7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солонгос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54249</id>
    <revision>
      <id>866503</id>
      <parentid>841736</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T10:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Karixway39</username>
        <id>102441</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9415" sha1="pdgw4o4yjbagugz8rlgl6id4831qqbh" xml:space="preserve">{{Short description|Зүүн Азийн бүс нутаг}}
{{Redirect|Солонгосын хойг|газар зүйн бүс нутгийн|Солонгосын газарзүй|хэрэглээг|Солонгос (салаа утга)}}

{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Солонгос&lt;br/&gt;&lt;span style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;{{МонголЮникод|ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ|size=1em}}
| native_name            = {{nowrap|{{nobold|{{lang|ko|한국}} {{small|([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|Өмнөд Солонгос]])}}&lt;br /&gt;{{lang|ko|조선}} {{small|([[Умард Солонгосын стандарт хэл|Хойд Солонгос]])}}}}}}
| image_flag             = [[File:Unification flag of Korea.svg|border|150px]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[File:Flag of South Korea.svg|border|100px]] [[File:Flag of North Korea.svg|border|100px]]
| flag_type              = [[Солонгосын нэгдлийн далбаа]] (дээд тал)&lt;br /&gt;[[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Өмнөд Солонгосын далбаа]] (зүүн доод)&lt;br /&gt;[[Умард Солонгосын төрийн далбаа|Умард Солонгосын далбаа]] (баруун доод)
| image_coat             = 
| coa_size               = 
| symbol                 = 
| symbol_type            = 
| image_map              = Korea (orthographic projection).svg
| map_caption            = Korea shown in dark green
| national_anthem        = {{unbulleted list|&quot;[[Ариран]]&quot; (нутгийн дуулал)|&quot;[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]&quot; ([[Өмнөд Солонгос]])|&quot;[[Умард Солонгосын төрийн дуулал|Эгүкка]]&quot; ([[Хойд Солонгос]])}}
| official_languages     = [[Солонгос хэл]]
| languages_type         = Албан ёсны бичиг
| languages              = [[Хангыл|{{hlist|Хангыл|Чосонгыл}}]]
| demonym                = [[Солонгосчууд]]
| capital                = {{unbulleted list|[[Сөүл]] ([[Өмнөд Солонгос]])|[[Пёньян]] ([[Хойд Солонгос]])}}
| largest_city           = Сөүл
| government_type        = ''[[Өмнөд Солонгос]], [[Хойд Солонгос]]ын хооронд маргаантай''
| politics_link          = Умард Солонгос–Өмнөд Солонгосын харилцаа
| legislature            = {{ubl|[[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] ([[Өмнөд Солонгос]])|[[Ардын Их Хурал (БНАСАУ)|Ардын Их Хурал]] ([[Хойд Солонгос]])}}
| area_km2               = 223,172
| area_sq_mi             = 84,610 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| area_footnote          = {{Sfn|Castello-Cortes|1996|loc=South Korea |p=498 }}{{Sfn|Castello-Cortes|1996|loc=North Korea |p=413 }}
| population_estimate    = 77,000,000
| population_estimate_year = 2017
| population_density_km2 = 349.06
| population_density_sq_mi = 904.09 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| established_event1     = [[Кужусонь]]
| established_date1      = МЭӨ 2333 ([[Гурван улсын нөхсөн судар|домогт]])
| established_event2     = [[Виманы Чосон]]
| established_date2      = МЭӨ 194
| established_event3     = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]]
| established_date3      = МЭӨ 57
| established_event4     = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]]
| established_date4      = 668
| established_event5     = [[Курё]]
| established_date5      = 918
| established_event6     = [[Чосон]]
| established_date6      = 7 сарын 17, 1392
| established_event7     = [[Солонгосын эзэнт улс]]
| established_date7      = 10 сарын 12, 1897
| established_event8     = [[1910 оны Япон–Солонгосын гэрээ|Япон Солонгосыг өөртөө нэгтгэсэн]]
| established_date8      = 8 сарын 29, 1910
| established_event9     = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал]]
| established_date9      = 3 сарын 1, 1919
| established_event10    = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар]] байгуулагдав
| established_date10     = 4 сарын 11, 1919
| established_event11    = [[Японы бууж өгөлт|Японы ялагдал]], [[Солонгосын хуваагдал]]
| established_date11     = 9 сарын 2, 1945
| established_event12    = [[Анхны Бүгд Найрамдах Өмнөд Солонгос Улс|Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]] байгуулагдсан
| established_date12     = 8 сарын 15, 1948
| established_event13    = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс]] байгуулагдсан
| established_date13     = 9 сарын 9, 1948
| established_event14    = [[Солонгосын дайн]]
| established_date14     = 6 сарын 25, 1950 – 7 сарын 27, 1953
| established_event15    = Хоёр Солонгос [[НҮБ]]-д элссэн
| established_date15     = 9 сарын 17, 1991
| time_zone              = [[Солонгосын Стандарт Цаг]], [[Пёньяны Цаг]]
| utc_offset             = [[UTC+09:00|+09]]
| drives_on              = баруун
| calling_code           = {{ubl|+82 ([[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|Өмнөд Солонгос]])|+850 ([[Умард Солонгос дахь утасны дугаар|Хойд Солонгос]])}}
| cctld                  = {{unbulleted list|[[.kr]] ([[Өмнөд Солонгос]])|[[.kp]] ([[Хойд Солонгос]])}}
| area_rank              = 
| GDP_PPP                = 
| GDP_PPP_year           = 
| HDI                    = 
| HDI_year               = 
| today                  = 
| leader_title1          = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = &lt;nowiki&gt;[[Лий Жээмён]( Lee Jaemyeong  ]&lt;/nowiki&gt;
| leader_title2          = [[Дээд Удирдагч (Хойд Солонгосын цол)|Умард Солонгос улсын дээд удирдагч]]
| leader_name2           = [[Ким Жон-Ынь]]{{Efn|Ким Жон-Ынь гурван албан тушаалыг зэрэг хашдаг: [[Солонгосын Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ажилчдын Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]], [[Умард Солонгосын төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга|төрийн хэрэг эрхлэх газрын дарга]] болон [[Хойд Солонгосын Зэвсэгт хүчний дээд командлагч|Зэвсэгт хүчний дээд командлагч]].}}
| leader_title3          = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name3           = [[Ким Минь Сог]]
| leader_title4          = [[Хойд Солонгосын Ерөнхий сайд]]
| leader_name4           = [[Ким Ток Хун]]
}}

'''Солонгосын хойг''' бол зүүн талаараа [[Япон тэнгис]], урд талаараа [[Солонгосын хоолой]], баруун талаараа [[Шар тэнгис]]т тулсан [[Ази тив]]ийн дорнод захад оршдог [[хойг]] юм. Энд [[Солонгос]] орон буюу [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Солонгос]] оршдог.  

== Газар зүй ==
Солонгосын хойг  хөндлөн 200-300 км, гулд 1000-1100 км сунаж 220.8 мянган км² талбай эзэлжээ. Хойгийн зүүн тал уулархаг, хүн ам цөөн. Тэнд [[Тэбэг]] зэрэг уулын нуруу, [[Көмган]] зэрэг жуулчлалын орон бий. Баруун тал нам доор, хүн ам шигүү суудаг бөгөөд [[Сөүл]], [[Пёнъян]], [[Инчон]] мэтийн томоохон хот, [[Хань мөрөн|Хань]], [[Тэдун мөрөн|Тэдун]] зэрэг гол мөрөн байдаг.

I сард температур −20 °C-оос +4 °C хэм, VII сард 24 °C-аас 26 °C хэм байдаг. Жилийн тунадасын хэмжээ 1500 мм.

== Зураг== 

&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Зураг:Feb 2011 Heavy Snow on the Korean Peninsula.jpg|Хиймэл дагуулын гэрэл зураг. 2011 оны II сар.
Зураг:Korean Peninsula topographic map.png|Физик газар зүйн зураг
|᠎Ерөнхий газрын зураг
&lt;/gallery&gt;

== Тэмдэглэл ==
{{Reflist | group = &quot;lower-alpha&quot;}}

== Эшлэл ==
{{Reflist |30em}}

== Цахим холбоос ==
{{дуудүрс|Korean Peninsula|Солонгосын хойг}}

{{Азийн бүс нутгууд}}

[[Ангилал:Азийн хойг]]
[[Ангилал:Япон тэнгисийн хойг]]
[[Ангилал:Солонгосын газар зүй]]</text>
      <sha1>pdgw4o4yjbagugz8rlgl6id4831qqbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүхбаатарын одон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55229</id>
    <revision>
      <id>866406</id>
      <parentid>568412</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="2zwq0d4afc3mob115ystcrpr0530noh" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Сүхбаатарын одон&lt;/div&gt;'''
|-
|[[File:Orde van Suha Bator.jpg|180px]]&lt;br /&gt;Одон
|-
|[[File:MN Order Sukhebator rib1961.svg|82px]]&lt;br /&gt;Одонгийн бүч, 1961 он хүртэл
|-
|[[File:OrdenSuheBator.png|82px]]&lt;br /&gt;Одонгийн бүч, 1961 оноос хойш
|}
&lt;/div&gt;

'''Сүхбаатарын одон''' — 1941 оны 5 дугаар сарын 16-нд бий болсон, [[Монгол Улс]]ын Төрийн дээд шагнал.

1921 оны [[Ардын хувьсгал]]ын удирдагчдын нэг, цэргийн жанжин [[Дамдины Сүхбаатар]]ын нэрээр нэрлэсэн. Тухайн үед Зөвлөлт Оросыг хуулбарлаж, [[Лениний одон]]той адил бий болгосон гэж үзэж болно.

Энэ одонгоор хувь хүн болон тодорхой байгууллага, хамт олон, цэргийн анги нэгтгэлийг улс орны аюулгүй байдал, эдийн засаг болон соёл урлагт онцгой гавьяа зүтгэл гаргасны төлөө Улсын Бага Хурал шийдвэрлэн шагнадаг байжээ. 

1992 оноос хойш шинэ Үндсэн хуулийн дагуу [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн зарлигаар шагнаж байгаа Төрийн дээд одон болно.  

Энэхүү одонг энгэрийн зүүн талд бусад одонгийн өмнө буюу эхэнд зүүдэг. 

Мөн энэ одонг [[Монгол Улсын баатар]] Хөдөлмөрийн баатар цолтонд давхар гардуулдаг.
[[Ангилал:БНМАУ-ын одон]]
[[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль]]
[[Ангилал:1941 онд анх гардуулсан шагнал]]</text>
      <sha1>2zwq0d4afc3mob115ystcrpr0530noh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тагнуулын ерөнхий газар (Монгол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55547</id>
    <revision>
      <id>866429</id>
      <parentid>834122</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>866429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32342" sha1="am1xqrbzrmpknfly0h6u86zu5xyjbzg" xml:space="preserve">[[Файл:Mongolian General Buerau of Investigation.JPG|thumb|Тагнуулын ерөнхий газар]]
'''Монгол улсын Тагнуулын ерөнхий газар''' нь тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, үндэсний аюулгүй байдлыг тагнуулын аргаар хангах бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх зорилго бүхий Засгийн газрын тохируулагч агентлаг мөн.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;'''www.gia.gov.mn'''&lt;/ref&gt;
Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдалд аюул занал учруулж болзошгүй гадаад, дотоод хүчин зүйлийг тагнуулын аргаар илрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох, төрийн эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд мэдээлэх замаар Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг хамгаалах таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал мөн.

== Үндсэн чиг үүрэг ==
Тагнуулын ерөнхий газар нь гадаад тагнуул, сөрөх тагнуул, цэрэг-стратегийн тагнуул, хилийн тагнуул, тэдгээрт дэмжлэг үзүүлэх, мэдээллийн дүн шинжилгээ хийх, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах, мөрдөн байцаах, дотоод хяналт-аюулгүй байдлыг хангах болон захиргаа, удирдлагын чиг үүргийг хэрэгжүүлэх үндсэн бүтэцтэй байна гэжээ.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Тагнуулын ерөнхий газрын харьяанд сургууль, сургалт, эрдэм шинжилгээ, төрөлжсөн архив, аж ахуй, хангалт үйлчилгээний байгууллага, харуул хамгаалалтын болон тусгай бэлтгэл, зориулалт бүхий нэгж, тусгай сургалтын болон спорт-нөхөн сэргээх төв байгуулж болно гэж заажээ.

== Түүхэн замнал ==
Монголчуудын тагнуулын хөгжлийн түүх нь эдүгээгээс 2200-аад жилийн тэртээд буюу монгол угсааны анхны төрт улс болох [[Хүннү улс|Хүннү улсын]] үеэс эхлэлтэй.
Монголын анхны төрт улс болох Хүннүчүүд эртний соёл иргэншилт хөрш хятадуудыг хэрмээр хаалт барих хүртэл чичрээж явснаас үзэхэд байлдааны өвөрмөц урлагтай, түүнийгээ тагнуулын арга, ов мэхтэй хослуулан чадварлагаар хэрэглэж байжээ. Хүннү гүрний тагнуулын үйл ажиллагааны арга, тактикийг дараагийн улсууд нь өвлөн авч улам боловсронгуй болгон хөгжүүлж байсан байна.
Хүннү, [[Сяньби]] нартай түүх, соёлын залгамж холбоотой, [[Нирун улс|Нирунчуудын]] үгийн санд “алгинч, харгулсан“ зэрэг хэллэг байжээ. '''Алгинч''' гэдэг нь мэдээ авагч, туршуулч, мэдээ чимээг сураглах хүн, тагнуул, хаймсуур, харуул гэсэн утгатай.

[[Чингис хаан|Тэмүжин Чингис хаан]], 1206 онд [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] хаанаар өргөмжлөгдсөнийхөө дараахан тагнуулын ажил эрхлэх туршуулч хэмээх тушаалыг буй болгож, монголын тулгар төрийн улс төрийн тагнуулын байгууллагын зохион байгуулалтын суурийг тавьжээ. Чингис хаанаас нэгдсэн Монгол Улсыг байгуулах зорилгоо биелүүлснийхээ дараа засаглалын тогтолцоогоо зохион байгуулахдаа тагнуулын ажлыг цэрэг, улс төр, эрүүгийн чиглэлээр төрөлжүүлж, улс төрийн гадаад тагнуулын үүргийг гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн нэгжид, улс төрийн сөрөх тагнуулыг хишигтэнд, цэргийн тагнуулыг цэргийн бодлогын газарт, эрүүгийн чиглэлээр зохиох гүйцэтгэх ажлыг улсын дээд заргачийн эрх, үүрэгт хамааруулсан байна.

Тэрхүү тагнуулын тогтолцоог [[Хубилай хаан]], 1271 онд өөрчилж, цэргийн болон улс төр, эрүүгийн чиглэлээр зохиох тагнуулын ажил, үүргийг [[Нууц бичгийн яам|Нууц бичгийн яаманд]] төвлөрүүлжээ.
Чингис хаан, түүнийг залгамжлагчид төрийн аюулгүй байдалд их анхаарал тавьж байсны зэрэгцээ гадаад орнууд руу хийсэн аян дайны амжилт нь байлдах тухайн газар, орны тухай урьдчилсан судалгаа, нутаг орны ард иргэдийн дунд өөрсдийг нь дэмжих, туслах хүчнийг буй болгох үйл ажиллагаанаас хамаарч байв. Энэ нь уг ажлыг эрхэлдэг тагнуулын нарийн зохион байгуулалттай хүчтэй эрх мэдэл бүхий байгууллага байсныг гэрчилнэ.

XIV зууны II хагасаас XIX зууны үед монголчууд нь тагнуул, сөрөх тагнуулын ажлыг хэрхэн зохион явуулж байсан нь тодорхойгүй бөгөөд харин XYII зууны үед [[Зүүнгарын хаант улс|Зүүн гарын]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошгот хаан]] [[Чин улс|Манж чин улсын]] нийслэл [[Бээжин|Бээжинд]] 200 орчим хүнтэй суурин тагнуулчдыг ажиллуулж байсан байдаг. Тухайн үед тагнуулын ажлыг цэргийн болон гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн нэгж зонхилон гүйцэтгэж байжээ.

=== 1911 оноос хойшх үе ===
[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]] үе буюу 1911 оны үед тагнуул, сөрөх тагнуулын ажлыг Гадаад, Дотоод, Цэргийн, Шанзудбагийн яамд, хязгаарын сайдын газрууд хариуцаж байжээ. Мөн [[Жавзандамба хутагт|Жибзундамба хутагтын]] дэргэд тагнуулын мэдээлэл дүн шинжилгээний ажил эрхэлсэн тусгай нэгжийг ажиллуулж байсан байна.
Богд Хаант Монгол Улсын үед тагнуулын ажлыг хаан эзний мэдэл дор явуулдаг байсан бөгөөд шаардлагатай үед Улсын дээд хурлаар хэлэлцэж байжээ.
1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын дараа Монгол орны гадаад, дотоод нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан үед өөрийн засаглалын тогтолцоогоо буй болгохын хамт гадаад орны тагнуул, туршуул, эдийн засгийг шулан мөлжигчтэй тэмцэх ажлыг эрчимтэй явуулж байсны дийлэнхийг Монгол орны тусгаар тогтнол, эдийн засагт аюул занал учруулж байсан хятадын цагаачид, банк, худалдааны байгууллагынхантай хийсэн тэмцэл эзэлдэг. Түүнчлэн Монгол орны аюулгүй байдлыг хангах үүднээс хөрш орноос эхлээд бусад улс орны тухай гадаад мэдээ олох тагнуулын ажлыг зохион байгуулж байсан байна.
Энэ үед гадаад тагнуулын ажил явуулах гол хэлбэр нь бадарчингаар тэнүүчлэн явах, шашны томоохон хуралд оролцох, мөргөл үйлдэх, хийдэд шавилан суух халхавчийг ашигладаг байжээ. Тухайлбал, хүрээний лам [[Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] Орос, Польш, Итали, Франц, Энэтхэгээр, Б.Данзан Япон, [[Хятад хэл|Хятадаар]], Ц.Лувсанням Хятад, Төвдөөр, “Цагаан” хэмээх хочтой лам Данзан Ил тарвагатай болон Шинжаан нутгаар хэдэн жилээр явж байжээ.

1921 оны [[Ардын хувьсгал|Ардын хувьсгалын]] ялалтын дараа хувьсгалын удирдагчдын нэг жанжин [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос улсын]] улаан армийн тагнуулын аргыг заалган [[Хиагт|Хиагт хотноо]] [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр Засгийн газрыг]] байгуулмагц /1921 оны 3 дугаар сарын 21/ Цэргийн явдлын яаманд цэргийн тагнуулын албыг санаачлан байгуулж, өөрөө биечлэн удирдаж байснаас гадна ЗОУ-ын туршлага болон Богд Хаант Монгол Улсын тагнуулын ажлын өв уламжлал дээр тулгуурлан
Дотоодыг хамгаалах газрыг 1922 оны 7 дугаар сарын 3-ны өдөр Засгийн газрын 28 дугаар хурлын шийдвэрээр байгуулж, 1 хэлтэс, 3 тасаг, 14 ажилтантайгаар зохион байгуулагдаж, газрын даргаар Д.Балдандорж, хэлтсийн даргаар К.К.Баторун нар томилогдсон.
Дотоодыг хамгаалах газрыг байгуулахаас өмнө улс төрийн тагнуулын зарим ажил, үүргийг Цэргийн тагнуулын хэлтэс, хотын комендант, Засгийн газрын төлөөний түшмэл, хязгаарын сайдуудаас тус тусын чиглэлээр эрхлэн гүйцэтгэж байжээ.
Тус газар байгуулагдсан цагаасаа улс орны аюулгүй байдлыг хангах үүднээс гадаадын тусгай албадын тагнуул, туршуул, гамин бароны цэрэгт алба хааж байсан дайсагнасан ажиллагаа явуулж байгаа хүмүүсийг бүртгэн хянаж, үйлдлийг илрүүлэн таслан зогсоох, гадаадын иргэд, байгууллага, пүүсүүд болон тус улсад орж гарагсдад хяналт тавьж паспорт виз олгох, буу зэвсэг, дарь, тэсрэх, дэлбэрэх зүйл, хар тамхи худалдах, дээрэм, мөрийтэй тоглоом, албан тушаалын ба улсын хөрөнгө идэж ашиглах, үрэгдүүлэх зэрэг эрүүгийн ноцтой гэмт хэрэгтэй тэмцэж, таслан зогсоож байв. Ингэж ажиллахдаа гадаадын тагнуул туршуул, төрийн эсрэг хуйвалдааныг илрүүлж байжээ.

Тухайлбал:
# 1922 онд Монгол орны хязгаар нутгийг салгаж тусгаарлах гэсэн Дамбийжанцангийн хэрэг;
# 1923 онд Манжуураас нууцаар орж ирж цагааны цэргийн үлдэгдлийг цуглуулан төрийн эргэлт хийх гэсэн Очиров, Туванов нарын хэрэг;
# 1923 онд Японоос цэрэг, зэвсгийн тусламж авч ардын засгийг устгахаар санаархсан Цэрэнпил нарын хэрэг;
# 1924 онд Хан Хэнтий уулын аймгийн Шилийн худаг хэмээх газар байрлаж байсан гоминданы хятадын тагнуул Ван Кү Во, Жан Си Ли;  Хан Хува Син, Шэн Иван Гүн нарын хэргүүдийг дурьдаж болно.

Түүнчлэн хөрш орнуудын байдал, тэдний тусгай албадаас манай орны эсрэг чиглүүлж буй үйл ажиллагааны тухай мэдээлэл авахад чиглүүлж, хувьсгалын дараагаар хятад руу нилээд олон хүнийг янз бүрийн халхавчаар мэдээлэл олох зорилгоор Ц.Ширнэндамдин, Ц.Дамбадорж, Д.Балдандорж, Н.Насанбат зэрэг төр, нийгмийн зүтгэлтнүүдийг явуулж байжээ.

1924 онд ДХГ-ыг Засгийн газрын харъяанд шилжүүлж, 1926 онд “Гадаад хэлтэс”-ийг байгуулж, тагнуулын эрх, үүргийг нь өргөтгөн бэхжүүлснээр ардчилсан төрт ёст Монгол Улсад нэгдмэл удирдлага, тогтолцоо бүхий тагнуулын байгууллага хэлбэршлээ бүрэн олж тогтсон билээ.

1920-иод оны үеэс манай улсын гадаад дотоод байдал хурцадсан тул УАХБ-ын эрх, үүргийг боловсронгуй болгох, удирдлагыг төвлөрүүлэн нэгтгэх зарим зохион байгуулалтыг арга хэмжээг авч хэрэгжүүлжээ.

Энэ үед гадаад тагнуулын чиглэлээр бусад байгууллагын нэрийн дор гадаадад гарган ажиллуулагсдаас үүргээ амжилттай биелүүлж байсан олон шилдэг ажилтнуудын үйл ажиллагаа тагнуулын байгууллагын түүхэнд мөнхрөн үлдсэн юм. Тухайлбал, Доржийн Давааг 1926 онд Монгол тээхийн байгууллагад шилжүүлэн ажиллуулж улмаар Жанчхүү дэх Харилцан туслалцах хоршооны салбарт ажиллуулсан зэргийг дурьдаж болно.

Улс орны гадаад, дотоод нөхцөл байдалд нийцүүлэн Сайд нарын Зөвлөлийн 1933 оны 21 дүгээр хурлаар тус газрын дүрмийг шинэчлэн баталж “Дотоодыг хамгаалах ерөнхий газар” гэж нэрлэн СнЗ-ийн дэргэд яам эрхтэй байж, тус зөвлөлд шууд захирагдах ба газрын даргыг Улсын Бага Хурлаас сонгох, орлогч дарга нарыг мөнхүү хурлаас томилох, албан хаагчид нь цэргийн байх, мөрдөн байцаалтын ажилд нь прокуророос хяналт тавихаар болгожээ.

1932 онд тус газарт цагдан сэргийлэх байгууллагыг харъяалуулж, улсын хилийн хамгаалалтыг 1933 оноос хариуцуулав. Түүнчлэн тус газрыг 1936 онд Дотоод Явдлын Яам болгож, Улсыг аюулаас сахиж хамгаалах хэргийг удирдах ерөнхий газар, Хил хязгаарын ба Дотоодын цэргийн хэргийг удирдах газар, Улсын цагдан сэргийлэх газар, Засан хүмүүжүүлэх лагерь хийгээд гяндангуудыг удирдах газар, захиргаа аж ахуйн хэрэг эрхлэх газар, Санхүүгийн хэрэг эрхлэх газартай болгожээ. Эдгээр байгууллагуудыг нэгэн удирдлагад төвлөрүүлснээр нийгмийн аюулгүй байдлыг сахиулах байгууллагуудын нэгдсэн систем бүрдсэн байна. Үүний зэрэгцээ УАХБ нь хуулийн байгууллагуудтай хамтран гаргасан эрх зүйн акт, зөвлөх сургагч нарын оролцоотойгоор боловсруулан гаргасан 10 гаруй заавраар үйл ажиллагаагаа зохицуулж байв.

1930-аад оны сүүл үед тагнуулын байгууллагын ажлын амжилт, үйл ажиллагааны үр дүн удаан үргэлжилж чадсангүй, иргэдийг үй олноор баривчлах, хорих зэргээр их хэлмэгдүүлэлтийн ажлыг эхлүүлжээ. Энэ нь юуны өмнө Монголын төр засгийн эрхийг гартаа авсан зүүнтний алдаатай бодлого, ДЯЯ-д ажиллаж байсан Зөвлөлтийн Аюулаас хамгаалах байгууллагын сургагч, зөвлөхийн оролцоо эрх мэдэл ихсэж тус газрын ажлыг өөрсдийн арга барилаар явуулж ирсэнтэй шууд холбоотой юм.

Хэдийгээр 1930-1940 онд хууль ёс, хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчин хэлмэгдүүлэх ажлыг хийж байсан боловч тухайн үед баруун, зүүн хязгаараар япон, гоминданы эзлэн түрэмгийлэх гэсэн аюул заналыг арилгахад гавъяатай үйлс бүтээснийг тус байгууллагын түүхээс тодорхой харагддаг. Тухайлбал, хилийн цаана Японы тусгай албадын байгуулсан тагнах, хорлон сүйтгэх олон арван салбар байгууллагуудын үйл ажиллагааг илрүүлэн, үйл ажиллагааг нь таслан зогсоож байв.

Энэ үед Гоминданы болон Японы цэрэг зэвсгийн байдал, манай улсын эсрэг ухуулга сурталчилгаа, дээрэм тонуул, тагнуулын ажил эрхэлдэг хүмүүс, байгууллага, түүнчлэн дүрвэн гарсан иргэдийг буцаан авчруулах зэрэг ажлаар хилийн цаана гарч эрэлхэг зориг, итгэл үнэмшил, авхаалж самбааны хүчээр амь өрссөн хүнд бэрхшээлийг даван туулж эх орныхоо энхийн үйлсийн төлөө далд фронтод тулалдаж явсан ахмад тагнуулчин Б.Дүгэр, Б.Сахаан, Б.Уртнасан, Б.Чилхаа нарын байгуулсан гавъяа тагнуулын байгууллагын түүхэнд мөнхөрөн үлдсэн юм.

1939 онд Японы түрэмгийлэгчид Монгол улсын хилд довтолсноор Халх голын дайныг эхлүүлжээ. УАХБ-аас дайны нөхцөлд үйл ажиллагаагаа зохион байгуулж, дайны үед зохиосон арга хэмжээ нь монгол, зөвлөлтийн армийн хамтарсан хүчний ялалтанд хувь нэмрээ оруулж, байлдааны фронтод үүргээ сайн гүйцэтгэсэн Т.Содномдаржаа, Бат-Очир, Д.Бат, Ю.Готовдорж, Д.Чүлтэмсүрэн, Ц.Мижиддорж, М.Сандагжав, Б.Дордог, Х.Дондог, Б.Дэмчиг, сургагч Ступин, орчуулагч С.О.Устаев нарын 30 гаруй ажилтан, тус байгууллагатай хамтран ажиллаж тусгай үүрэг даалгаврыг биелүүлсэн 37 хүн төрийн одон медалиар шагнагдсан байна.

1945 оны чөлөөлөх дайны өмнө гүйцэтгэх ажлын нөхцөл байдлын судлах арга хэмжээ авсан бөгөөд Сүхбаатар, [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн чиглэлээр хилийн цаана судалгаа хийх 2 группийг гаргаж, 8 дугаар сараас Улаанцав, Батхаалга, Шилийн гол, Баруун сөнөд, Долнуур, Манжуур, Хайлаарын чиглэлд тусгай хэсгүүдийг гаргаж, цэрэг армийн давшилтийн аюулгүй байдлыг хангах, дайсагнасан бүлэглэлийг устгах, нуугдан үлдсэн урвагчдыг олж илрүүлэх, ард олны санаа бодлыг судлах, ухуулга сурталчилгаа явуулах зэрэг ажлыг хийж иржээ. Дайны үед УАХБ-ын гол үүрэг зорилгын нэг нь давшиж байгаа цэргийн ангиудын аюулгүй байдлыг хангах, цэргийн удирдлагыг мэдллээр хангах, арми-ар талын холбоог найдвартай байлгах явдал байв.

Дайнд оролцсон УАХБ-ын ажилтнуудаас БНМАУ-ын Байлдааны гавъяаны улаан тугийн одонгоор 6, Хөдөлмөрийн гаяъаны одонгоор 5, Алтан гадас одонгоор 26, Байлдааны медалиар 15, Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар 3 хүн шагнагджээ.

1955 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны 161 дүгээр тогтоолоор Цэрэг, ДЯЯ-ыг нэгтгэж Цэрэг ба Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэрэг эрхлэх яам болгов.

1950-аад онд БНХАУ-ын зүгээс социалист орнуудын эсрэг дайсагнах болсонтой холбогдуулан үндэсний аюулгүй байдлаа хамгаалах, олон улсын тавцанд байр сууриа бэхжүүлэх, батлан хамгаалах чадавхиа нэмэгдүүлэхийн тулд 1959 оны 4 дүгээр сарын 27-ны өдөр Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны хамтарсан хурлын 170/160 дугаар нууц тогтоолын дагуу мөн оны 6 дугаар сарын 23-ны өдөр МАХН-ын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны 9 дүгээр хурлын тогтоолоор Ц ба НАХХЭЯ-ыг Ардын Цэргийн Хэргийг Эрхлэх Яам, Нийгмийг Аюулаас Хамгаалах Яам болгосон байна. Мөн тогтоолоор НАХЯ-ыг бүтцийн хувьд Улсыг аюулаас хамгаалах газар /УАХГ/, Улсын цагдан сэргийлэх газар /УЦСГ/, Засан хүмүүжүүлэх ерөнхий хэлтэс, Хамгаалах тусгай батальон, Хилийн байцаан өнгөрүүлэх ангиудтай байхаар тогтоожээ.

1960-1990 онд УАХБ хэдийгээр нэг намын үзэл суртлыг хамгаалах, нам улс төрийн байгууллага болон ажиллаж байсан хэдий ч төр улсынхаа аюулгүй байдлыг хангах үүргээ биелүүлсээр ирснийг үгүйсгэж болохгүй. Тухайлбал, гадаадын тусгай албадын тагнан турших ажиллагааг илрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх, зэвсэгт хүчин болон улсын онц чухал объектын аюулгүй байдлыг хангах, улсын нууцыг хамгаалах, улсын хилийг хамгаалах зэрэг үйлсэд төр улсын өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэй биелүүлж байсан юм.

1990 онд Монгол оронд өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц өрнөж, НАХЯ-ны бүтэц тогтолцоо, эрх үүргийг эргэн харах болсонтой холбогдуулан БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1990 оны 4 дүгээр сарын 19-ний өдрийн нууц 191 дүгээр тогтоолоор Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамыг Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерөнхий газар болгон өөрчлөн байгуулжээ.

1992 онд “Монгол улсын Аюулгүй байдлыг хангах тухай” хуулийг батлуулснаар УАХБ-ын үйл ажиллагааг 1922 оноос хойш анх удаа хуульчлан тогтоосон төдийгүй тус байгууллагыг шинэ нөхцөлд нийцүүлэн өөрчлөн шинэчлэх, боловсронгуй болгоход чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ болсон юм. Энэ үеэс гадаад, сөрөх тагнуулын байгууллага зөвхөн төрийн хууль тогтоох дээд байгууллагаас баталж гаргасан хуулийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулах эрх зүйн үндэс, таатай нөхцөл бий болжээ.

Засгийн газрын 1993 оны 12 дугаар сарын 20-ны н/57 дугаар тогтоолоор УАБХЕГ-ын бүрэлдэхүүнээс Хилийн цэргийг гаргаж, Монгол Улсын Засгийн газрын 1994 оны 1 дүгээр сарын 19-ний өдрийн нууц 11 дүгээр тогтоолоор Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерөнхий газрыг Тагнуулын төв газар болгож, 1996 оны 12 дугаар сарын 5-ны өдөр Монгол Улсын Засгийн газрын 290 дугаар тогтоолоор тус газрыг татан буулгаж, Улсын аюулгүй байдлыг хангах газрыг байгуулж, Монгол Улсын Их Хурлын 2000 оны 1 дүгээр сарын 20-ны өдрийн 07 дугаар тогтоолоор Улсын аюулгүй байдлыг хангах газар нь Тагнуулын ерөнхий газар болж нэр нь өөрчлөгджээ.
Тагнуулын ерөнхий газар нь тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, үндэсний аюулгүй байдлыг тагнуулын аргаар хангах бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх зорилго бүхий төрийн захиргааны төв байгууллага юм.

=== Тагнуулын байгууллагын нэрийн өөрчлөлт ===
# [[Дотоодыг хамгаалах газар]] 1922-1933
# Дотоодыг хамгаалах ерөнхий газар 1933-1936
# Дотоод явдлын яам 1936-1955
# Цэрэг ба Нийгмийг аюулаас хамгаалах хэрэг эрхлэх яам 1955-1959
# Нийгмийг аюулаас хамгаалах яам 1959-1990
# Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерөнхий газар 1990-1994
# Тагнуулын төв газар 1994-1996
# Улсын аюулгүй байдлыг хангах газар 1996-2000
# Тагнуулын ерөнхий газар 2000 оноос

== Тагнуулын байгууллагын үйл ажиллагааг дараах Монгол Улсын хуулиудаар зохицуулдаг. Үүнд: ==
# Тагнуулын байгууллагын тухай
# Гүйцэтгэх ажлын тухай
# Үндэсний аюулгүй байдлын тухай
# Эрүүгийн хууль
# Эрүүгийн байцаан шийтгэх тухай
# Терроризмтой тэмцэх тухай
# Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай
# Төрийн нууцын тухай
# Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай
# Засгийн газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын тухай
# Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай
# Төрийн албаны тухай
# Төрийн хяналт шалгалтын тухай
# Тэсэрч дэлбэрэх бодис, тэсэлгээний хэрэгслийн эргэлтэд хяналт тавих тухай
# Захиргааны ерөнхий хууль
# Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай
# Зэвсэгт хүчний тухай
# Цэргийн албан хаагчийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай
# Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай 
# Галт зэвсгийн тухай
# Гэрч хохирогчийг хамгаалах тухай
# Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх тухай
# Цөмийн энергийн тухай
# Прокурорын байгууллагын тухай
# Онц байдлын тухай
# Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих тухай
# Монгол Улсын батлан хамгаалах тухай
# Архивын тухай
# Авлигалын эсрэг
# Хилийн боомтын тухай
# Химийн хорт болон аюултай бодисын тухай
# Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхолын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай
# Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монголын тагнуулын алба| ]]
[[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага|тагнуул]]</text>
      <sha1>am1xqrbzrmpknfly0h6u86zu5xyjbzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэдэндамбын Батбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58648</id>
    <revision>
      <id>866427</id>
      <parentid>801592</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baatar.b.90</username>
        <id>106205</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */</comment>
      <origin>866427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6744" sha1="hligk98eyz36j4kn8rj8dtfsaeq9nfi" xml:space="preserve">'''Цэдэндамбын Батбаяр''' ([[1957 он]]д [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн)- Монгол улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цолтой дипломат, түүхч, дорно судлаач.

1984-1987 онд ОХУ-ын ШУА-ийн Алс Дорнодын хүрээлэнгийн шууд аспирантурт суралцан, орчин үеийн Хятад судлалаар түүхийн ухааны докторын (Ph.D) зэрэг, 1998 онд ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд “Японоос Азийн эх газрын талаар явуулсан бодлого ба БНМАУ (1925-1945)” сэдвээр түүхийн шинжлэх ухааны докторын (Sc.D) зэрэг хамгаалсан эрдэмтэн.

== Намтар ==
[[1981 он]]д хуучнаар [[ЗХУ]]-д [[Ленинград]]ын Их Сургуулийг төгссөн. 1981-1998 онд Монгол Улсын ШУА-ийн Дорнодахин, олон улс судлалын хүрээлэнд ЭША, Захиралаар ажилласан.  

1998 оны 12 дугаар сараас 2015 онд Гадаад хэргийн яаманд Газрын захирал, Япон, БНХАУ-д суугаа ЭСЯ-ны зөвлөх зэрэг албан тушаал хашив. &lt;br&gt;2015 оны 7-р сараас 2018 оны 11-р сар хүртэл Монгол Улсаас [[Куба]] Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдаар суусан.

2021 оны 2 дугаар сарын 25 нд Монгол Улсын ШУА—ийн их чуулганаар ШУА-ийн жинхэнэ гишуунээр сонгогдов. 

2024 оны 12-р сарын 27-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүнд Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд цол олгосон.  &lt;br&gt;Түүхийн шинжлэх ухааны доктор. Академич, 10 гаруй нэг сэдэвт ном зохиол, олон зуун эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл бичиж хэвлүүлжээ.

'''Ц. Батбаярын бүтээлийн жагсаалтад оруулах шинээр бичсэн ном, өгүүлэл, илтгэлүүд 2014-2020'''
== Нэг. Ном товхимол ==

# Монгол ба Их Гүрнүүд ХХ зуунд I боть, “Адмон” хэвлэлийн газар,  Улаанбаатар, 2015. /2006 онд гарсан номын 2 дахь хэвлэл/
#Монгол ба Их Гүрнууд ХХ зуунд. II боть. 1950-2000. «Соембо « хэвлэл. Улаанбаатар. 2020.
# Амар сайд, Сэцэн хан нар 1925 онд Хятадад зорчсон нь /Банчэн Богд,  Фын Юйсян, Ли Дажао/, “Бэмби сан” хэвлэл, Улаанбаатар, 2015.
# ХХ зууны Монгол Улсын гадаад харилцаа. 3 дэвтэр цуврал, “Бэмби сан” хэвлэлийн газар, Улаанбаатар, 2015.  1/ [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улс]] гуравдахь хөршийн эрэлд I  2/Монгол ба Түвд ХХ зууны эхээр II  3/Амар сайд, Сэцэн хан нар 1925 онд Хятадад зорчсон нь III

== Хоёр. Хамтын бүтээл ==

# Ц. Батбаяр. Признание МНР со стороны Чан Кайши и Гоминьдановского   Китае. В книге: Россия и Монголия в первой половине ХХ века:   Концептуальные вопросы российско-монгольских отношений (Дипломатия, экономика, наука) сб.научных трудов. Книга 5. Иркутск. Изд-во БГУ, 2015.   с. 269-277.

2. Ts. Batbayar “Mongolia and Tibet in British-Russian Great Games”

Book: Transcontinental Neighbours. A History of Mongolia-UK Relations. Volume

II. “Munkhiin Useg” publisher, Ulaanbaatar, Mongolia, 2015. pp. 8-15

3.Ts. Batbayar “The Cairo and Yalta Great Power Conferences: How Churchhill,

Stalin and Roosevelt decided the fate of Mongolia”

Book: Transcontinental Neighbours. A History of Mongolia-UK Relations. Volume

II. “Munkhiin Useg” publisher, Ulaanbaatar, Mongolia, 2015. pp. 33-45

# Ц. Батбаяр. История дипломатической деятельности МНРП в отношениях  с Гоминьданом и КПК. В Сборнике научных трудов, посвященный к юбилею   А.С. Рощина, доктора исторических наук, ИВ, РАН.

5. Ts. Batbayar National referéndum for Mongolian Independence. In a book:

pp. 270-271.

6.Ц. Батбаяр, Н. Бадрал. Монгол, Японы харилцаа иж бүрэн түншлэлээс стратегийн түншлэлд шилжиж буй үйл явц, онцлог.

“Стратегийн түншлэл ба Монгол Улсын гадаад орчны өөрчлөлт”, ШУА-ийн ОУХХ,

“Тод бичиг” хэвлэл, Улаанбаатар, 2015. 143-156-р тал. 

== Гурав. Эрдэм шинжилгээний илтгэл ==

# Вашингтонд 2015 оны 10 дугаар сард болсон Монголын нийгэмлэгийн хуралд тавьсан илтгэл
# Вашингтонд Жон Хопкинс Их Сургуульд К. Калдер профессорын дугуй ширээний хуралд тавьсан илтгэл /2015 оны 10 дугаар сар/
# Улаанбаатарт Ерөнхийлөгчийн ивээл дор болсон “Монголын соёлын өв” эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл /2015 оны 5 дугаар сар/
# Улаанбаатарт Монгол-БНСУ-ын дипломат харилцааны ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний худалд Д. Уламбаяртай хамтран тавьсан илтгэл
# ОХУ-ын Буриадын Их Сургуульд Д. Шүрхүүгийн хамт очиж уншсан лекц  /2015 оны 5 дугаар сар/

{{DEFAULTSORT:Батбаяр, Цэдэндамбын}}
[[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Куба дахь Монголын элчин сайд]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1957 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>hligk98eyz36j4kn8rj8dtfsaeq9nfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дота 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59062</id>
    <revision>
      <id>866499</id>
      <parentid>723950</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T10:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12370" sha1="4bv7p2j6l3hpqfbwllwn308g07o4tql" xml:space="preserve">
[[Дота 2]] нь [[:en:Valve|Valve]] корпорациас хөгжүүлдэг онлайн мултьплеар, стратеги төрлийн тоглоом юм. 2011 онд анх туршилтын хувилбараар [[:en:Microsoft_Windows|Microsoft Windows]] дээр гаргаж байсан ба 2013&lt;ref name=release&gt;{{cite web |url= http://kotaku.com/valve-finally-releases-dota-2-725489527 |title= Valve Finally &quot;Releases&quot; DOTA 2 |date= July 9, 2013 |accessdate= May 16, 2016 | last= Hernandez | first = Patricia |work= Kotaku}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = OSXLinuxVersion&gt;{{cite web|last=McDonald|first=Tim|title=Dota 2 patch adds Linux and Mac support, plus customisable chat wheel|url=http://www.incgamers.com/2013/07/dota-2-patch-adds-linux-and-mac-support-plus-customisable-chat-wheel|work=incgamers.com|publisher=IncGamers|accessdate=May 16, 2016|archive-date=Долдугаар сар 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130721142313/http://www.incgamers.com/2013/07/dota-2-patch-adds-linux-and-mac-support-plus-customisable-chat-wheel|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; оны 7 сард албан ёсоор Дота 2 гэх тоглоом бүрэн дуусаж [[Windows]], [[:en:OS_X|OS X]], [[Linux]] &lt;nowiki/&gt;тоглож болхоор тоглоом сонирхогчдод хүржээ. Дотаг тоглодог тоглогчид одоогийн байдлаар 1,5 сая даваад байгаа ба өдөр бүр 500,000 гаруй хүн идвэхтэй тоглодог байна.

Тоглоомын тухайд гэвэл 5, 5н тоглогчтой 2 баг байх бөгөөд нэг том тулааны талбар дээр тоглоом өрнөх юм. Тоглогч тус бүр өөр өөрийн гэсэн чадвар, давуу болон сул талуудтай 117 баатраас сонгон тоглоно. 1 тоглогч нэг л баатар удирдана. Тоглоомын гол зорилго нь 2 талд Ancient гэх төвийг хамгаалах үүрэгтэй. Аль түрүүлж эсрэг багийнхаа Ancient-г устгаж чадсан баг нь ялна. 

Дота 2-н хөгжил нь анх 2009 онд Valve, анхны Дотаг хөгжүүлэгч, дизайнер [[:en:IceFrog|IceFrog]]-той гэрээ хийснээр эхэлсэн юм. Дота нь тоглолтын үйл явц, тоглоомын чанараараа оглоом шүүлжлэгчдээс маш өндөр үнэлгээ авсан юм.

2015 оны 9 сард [[:en:Source_(game_engine)#Source_2|Source 2]] гарах хүртэл анхны Source дээрээ ажиллаж байлаа. [[:en:Source_(game_engine)#Source_2|Source 2]]-н загвар дээр хийсэннь маш олон давуу талуудыг тоглогчдод нээлттэй болгосон ба өмнөх Source-аа бодвол илүү хялбар, харагдах байдал үзэмжийн илүү сайн хийжээ.

Орчин үеийн электроник спортийн нэг том төөлөл нь Дота юм. Олон орны мэргэжлийн багууд улс улсаар аялан аврагийн төлөөх тэмцээнүүдэд оролж байна. Үүний хамгийн том тэмцээн болох International нь жил бүрийн зун Valve-оос зохиогддог ба 2018 оны тэмцээний мөнгөн дүн нь 20 гаруй сая $&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.pcgamer.com/the-international-2015-prize-distribution-announced/ |title= The International 2015 prize distribution announced |date= July 21, 2015 |accessdate= May 16, 2016 |work= PC Gamer |author= Phil Savage}}&lt;/ref&gt; болсон ба цахим спортын түүхэн дэх хамгийн өндөр шагналын сантай тэмцээнээр одоогийн байдлаар амжилт тогтоогоод байгаа юм. Мөн 2015 оноос эхлэн Valve Major гэх нэрэн доор олон улсын тэмцээн зохиохоор болсон ба [[Герман|Германд]]-[[:en:Frankfurt_Major_2015|Frankfurt Major 2015]], [[Хятад улс|Хятадад]]-[[:en:Shanghai_Major_2016|Shanghai Major 2016]], [[Филиппин]]&lt;nowiki/&gt;д-[[:en:Manila_Major_2016|Manila Major 2016]] тус тус амжилттай зохиогдсон юм.

=Тоглолт=
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;source engine&lt;/ref&gt;Дота нь [[гурван хэмжээст]] (3D) график орчинд өрнөх  онлайн мултьплеар, стратеги төрлийн тоглоом юм. Radiant ба Dire гэгдэх хоёр багт тав таван хүн байх ба тэгш хэмт бус талбайд хоорондоо өрсөлдөнө. Багийн гишүүн бүр 117н өөр, онцгой баатруудаас нэгийг нь удирдан өөр өөрсдийн тоглох арга барилаар тоглоно. Тоглоомын эхэнд баатар болгон хамгийн бага [[:en:Experience_point|experience level]] буюу нэг левэлтэй эхлэх ба тулаанд олон оролцох тусам тэдний туршлага нэмэгдэж өөрсдийн хүчээ нэмдэг байна. Левэл нэмэх бүрт тоглогч өөрийн баатарт шинэ чадвар сургах эсвэл статистикийг нь нэмж болдог. 

Radiant ба Dire хоёр нь, дундуураа голоор зааглагдсан байх ба, аль аль нь багийн хамгийн чухал барилга болох Ancient ба, баатруудын амин болон шидийн оноонуудыг нөхөх оргилууртай байдаг. Тоглоом зөвхөн аль нэг багийн Ancient устсан үед л дуусна. Хоёр багууд хоорондоо гурван замаар холбогдсон байх ба, тэднийг нь “lane” гэж нэрлэдэг ба тэднийг хамгаалагч цамхагууд болон компьютераар удирдуулсан “амьтад” хамгаалж байдаг. Эдгээр амьтад тодорхой хугацааны интервалтай төрж, хэсэг сүргээрээ lane-р эсрэг багийн барилгуудыг устгахаар өөрсдөө явдаг. Мөн эдгээрээс гадна аль ч талд ороогүй амьтад болох “neutral creeps” оршдог ба тэдгээрийн хамгийн хүчтэйг нь Roshan гэнэ. Түүнийг устгаснаар түүнийг эзэмшнээр нэг удаа дахин төрөх боломжтой зүйлийг өөрийн болгон авч чадна. Roshan тодорхой хугацааны дараа ахин амилдаг ба амилах тутамдаа улам хүчирхэгжиж хэрэгтэй ховор зүйлсийг унагаасаар байх юм. Өөрөөр хэлбэл та Roshan-г устгаж ховор зүйлсийг аван хожиход 1 алхам ойртоно гэсэн үг.  

Үүнийг зөвхөн Roshan-г устгаж чадсан баг нь л авч чадна. 
Тоглоомын үеэр тоглогчид зогсолтгүй мөнгө орж ирэх ба түүнийг цуглуулан өөрийн баатрыг улам сайжруулах “item”-уудыг худалдан авдаг.  Мөн мөнгийг өөрөөр ч олж авах арга байдаг ба, эсрэг талын цэргүүд, барилгууд, мөн баатруудыг устгаснаар олж авдаг. Гэвч зөвхөн амьтдыг устгах хамгийн сүүлийн цохилтыг хийсэн баатар л мөнгө авах ба үүнийг “last-hitting” гэдэг. Харин баатар үхэх тохиолдолд ойролцоо байгаа бүх багийн хүмүүс мөнгө болон exp авдаг. Эсрэг багдаа бүтэн мөнгийг нь өгөхгүйн тулд өөрийнхөө багийн амьтад болон барилгуудыг мөн устгаж болдог. 
=Хөгжүүлэлт=
==Үүсэл, Гарал==
Дота гэх тоглоом нь анх 2003 онд [[:en:Defense_of_the_Ancients|Defense of the Ancients]] (DotA) гэх нэртэйгээр [[:en:Blizzard_Entertainment|Blizzard Entertainment]]-н [[:en:Warcraft_III:_Reign_of_Chaos|Warcraft III:Reign of the Chaos]] гэх тоглоомын бага хэсэг болох мап хэлбэрээр гарсан ба “Eul” гэх дизайнер бүтээсэн байна. Дараа жил нь Warcraft III тоглоомын нэмэлт болох, [[The Frozen Throne]], нээлтээ хийн Дота олонд танигдаж эхэлсэн байна. [[:en:Steve_Feak|Steve Feak]] ба түүний найз  Steve Mascon- хоёрын бүтээсэн DotA: Allstars нь хамгийн амжилттай байсан ба тэд хамгийн анхны Дота тойрог хүрээллийг dota-allstars.com гэх вэбсайт дээр байгуулсан ба үүнийгээ өргөжүүлэн DotA-Allstars, ХХК гэх компаны нэр дор үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлжээ. 2005 онд Feak, Dota Allstars-с гарсан ба түүний найз, (нууц нэр) IceFrog гол дизайнер болсон байна. Дота өдөр өдрөөр эрчээ авч, хамгийн алдартай mod, 2008 онд цуутайтайгаар и-Спорт(интернэт спорт) гэх нэрийг олж авсан. 2009 онд Feak, болон IceFrog нар уналтанд орсон нь шинээр playdota.com гэх тойрог үүсгэх шалтгаан болсон.

Valve-н Дотаг сонирхох болсон шалтгаануудыг нэг бол тэдний туршлагатай ажилчид уг тоглоомонд шимтэн орж, үүнийг спортын түвшинд тоглохыг хүссэнтэй холбоотой. Эдгээр ажилчдын дунд Team Fortress тоглоомын дизайнер Robin Walker ч байсан. Valve компани IceFrog-тай и-мэйлээр дамжуулан түүнээс ирээдүйн, холын зорилгийн талаар асууж шийдэлд хүрснээр IceFrog өөрийн ажлаа илүү өндөр түвшинд гүйцэтгэх чадахаар болсон байна.
=Дизайн=
Дота 2-н эхний зорилго нь Дота 1-нхаа өнгөлөг чанарыг алдахгүй байх явдал байсан ба үүнийг [[:en:Source_(game_engine)|Source engine]]-д тохируулан шинэчлэх байв. Дота 2-ын Radiant, Дота 1-ын Dire нь Scourge болон Sentinel-үүдийг орлож гарж ирсэн. Харин баатруудын хувьд аль аль багийнхаа шинж чанарыг аль болох бага агуулж, биеэ даасан загвартай болгосон.Баатруудын нэр ба чадварууд, тулааны талбар, item-ууд нь Дота 1-ынхаасаа бараг ялгаагүй байхаар хийсэн. Тоглолтуудад зориулсан шинэ зүйл нь unranked, буюу тоглогчдыг өөрсдийнх нь түвшинтэй ойролцоо хүмүүстэй тааруулах, мөн ганцаараа өөр тоглочидтой эсвэл Хиймэл Оюун Ухаантай тоглох боломжтой болсон.
=Эх Сурвалж=
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:2013 оны компьютерын тоглоом]]
[[Ангилал:Бодит цагийн стратеги тоглоом]]
[[Ангилал:Цахим спорт]]
[[Ангилал:Windows-д зориулсан тоглоом]]
[[Ангилал:Mac OS-д зориулсан тоглоом]]
[[Ангилал:Линукст зориулсан тоглоом]]</text>
      <sha1>4bv7p2j6l3hpqfbwllwn308g07o4tql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаргалтулгын Эрдэнэбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60021</id>
    <revision>
      <id>866441</id>
      <parentid>852065</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T04:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6769" sha1="6259o0f72jghzl500sti1zb7wi08krb" xml:space="preserve">{{short description|2016-2017 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд}}
{{Инфобокс албан тушаалтан
| name = Жаргалтулгын Эрдэнэбат
| image = Mongolia_PM_Jargatulgyn_Erdenebat_2017.jpg
| image_size = 
| caption = Ж.Эрдэнэбат. 2017 он.
| office = {{flagicon|Монгол}} 29 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
| term_start = 2016 оны 7 сарын 7
| term_end = 2017 оны 10 сарын 4
| president = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;[[Халтмаагийн Баттулга]]
| predecessor = [[Чимэдийн Сайханбилэг]]
| successor = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| office2 = {{flagicon|Монгол}} [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]]
| term_start2 = 2014 оны 11 сарын 21
| term_end2 = 2015 оны 9 сарын 8
| prime_minister2 = Чимэдийн Сайханбилэг
| predecessor2 = [[Чүлтэмийн Улаан]]
| successor2 = [[Баярбаатарын Болор]]
| office3 = {{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн
| term_start3 = 2012 оны 7 сарын 6
| term_end3 = 2020 оны 6 сарын 30
| constituency3 = 19-р, [[Сэлэнгэ аймаг]]&lt;br&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2012–2016|2012–2016]])&lt;br&gt;26-р, Сэлэнгэ аймаг&lt;br&gt;([[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|2016–2020]])
| term_start4 = 2021 оны 3 сарын 18
| term_end4 = 2024 оны 7 сарын 2
| constituency4 = 13-р, Сэлэнгэ аймаг
| office5 = [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] засаг дарга
| term_start5 = 2008
| term_end5 = 2012
| predecessor5 = 
| successor5 = 
| birth_date = {{birth date and age|1974|7|17}}
| birth_place = [[Мандал сум|Мандал]], [[Сэлэнгэ аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол]]
| death_date = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --&gt;
| death_place = 
| party = [[Монгол Ардын Нам]]
| children = 2 охин, 1 хүү
| alma_mater = Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургууль&lt;br&gt;[[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]]
| occupation = 
| profession = 
| awards = [[Алтан гадас одон]]
| blank1 = 
| data1 = 
| signature = 
| signature_size = 
}}
'''Жаргалтулгын Эрдэнэбат''' (1974 оны 7 сарын 17-нд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Мандал сум|Мандал]] суманд төрсөн) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын улс төрч, Ерөнхий сайд асан, УИХ-ын гишүүн асан. Тэрбээр 2016 онд Монгол Улсын 29 дэх [[Ерөнхий сайд]]аар сонгогдон ажиллаж байсан бөгөөд 2017 оны 9-р сарын 8-нд Ерөнхийн сайдын албан тушаалаас огцрон дараагийн Ерөнхий сайд сонгогдох хүртэл түр орлон гүйцэтгэсэн.

== Боловсрол ==
Ж.Эрдэнэбат 1981-1991 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн Мандал сумын 10 жилийн дунд сургууль,  

1992-1995 онд [[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Дээд Сургууль]] 

1997-1998 онд Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын институт, 

2002-2004 онд Монгол Улсын [[Удирдлагын Академи]] 

2003-2005 онд [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] тус тус төгссөн.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=БАТЖАРГАЛ |first=Ганболд |date=2016-07-10 |title=Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбатын тухай онцлох баримтууд |url=https://itoim.mn/article/%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%B4-%D1%8D%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%8D%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%BB%D0%BE%D1%85/5413 |access-date=2026-08-18 |website=itoim.mn}}&lt;/ref&gt; 

Эдийн засагч мэргэжилтэй. Эдийн засгийн ухааны магистр.

== Ажил эрхлэлт ==
1996-1997 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Мандал сум|Мандал сумын]] “Сүүтэй” ХХКомпанид нягтлан бодогч, 

1997-2000 онд Сэлэнгэ аймгийн Хянан шалгах хороонд байцаагч, 

2000-2004 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, эдийн засгийн бодлого зохицуулалтын хэлтсийн дарга, 

2004-2005 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын орлогч,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

2005-2008 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргын Тамгын газрын Санхүү, төрийн сангийн хэлтсийн дарга,

2008-2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Засаг даргаар томилогдон ажилласан.

2012 2016 онд [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]

2014-2015 онд Сангийн сайд

2016 оны 7 дугаар сарын 8 -  2017 оны 9 сарын 6 хүртэл [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]]

2020-2024 онд Улсын Их Хурлын гишүүн

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}
{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef1|before=[[Чимэдийн Сайханбилэг]]}}
{{s-ttl1|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]|years=2016–2017}}
{{s-aft1|after=[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}}
{{end}}

{{commonscat}}
{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
{{Монголын Сангийн сайд}}

{{DEFAULTSORT:Эрдэнэбат, Жаргалтулгын}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]
[[Ангилал:Монголын сангийн сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын засаг дарга]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Удирдлагын Академийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Мандалын хүн]]
[[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1974 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>6259o0f72jghzl500sti1zb7wi08krb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтан гадас одон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61331</id>
    <revision>
      <id>866410</id>
      <parentid>554336</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="6oe42r5pdhzrp0kf6zvbknoliyxeimf" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;font-size:80%;text-align:center;float:right;border-left:1em solid white&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;190&quot;|'''&lt;div style=&quot;font-size:130%&quot;&gt;Алтан гадас&lt;/div&gt;'''&lt;br /&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;{{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨ&lt;br /&gt;ᠭᠠᠳᠠᠰᠤ&lt;br /&gt;ᠣᠳᠤᠨ}}&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|-
|[[File:MN Order Polar star.png|180px]]&lt;br /&gt;Одон
|-
|[[File:MN Order Polar Star rib1961.svg|82px]]&lt;br /&gt;Одонгийн бүч, 1961 он хүртэл
|-
|[[File:OrdenPolStar.png|82px]]&lt;br /&gt;Одонгийн бүч, 1961 оноос хойш
|}
&lt;/div&gt;

'''Алтан гадас''' нь [[БНМАУ]]-ын үед анх бий болсон Монгол Улсын төрийн одон юм. 1990 оны 06 дугаар сарын 30-нд  БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 148 дугаар зарлигаар батлагдсан ”БНМАУ-ын цол, тэмдэг, одон, медалийн дүрэм”-д бичигдснээр &quot;Алтан гадас&quot; нь одонгийн зэрэглэлээр  4 дүгээрт бичигддэг.
[[Ангилал:БНМАУ-ын одон]]
[[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль]]
[[Ангилал:1936 онд анх гардуулсан шагнал]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон| ]]</text>
      <sha1>6oe42r5pdhzrp0kf6zvbknoliyxeimf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AOMG</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63957</id>
    <revision>
      <id>866426</id>
      <parentid>842817</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T02:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12160" sha1="mb65pbrcwwxfxk4tvcmkimzfag1s4fm" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name             = AOMG
| төрөлх нэр       = Above Average Music Group
| native_name_lang = ko
| romanized_name   =
| logo             =
| type             = Хувийн компани
| traded_as        =
| founder          = [[Jay Park]]
| area_served      =
| key_people       =
| industry         = Хөгжим &amp; энтертайнмент
| genre            = Хип Хоп&lt;br&gt;R&amp;B&lt;br&gt;Реп
| products         =
| services         =
| revenue          =
| operating_income =
| net_income       =
| owner            =
| parent           = CJ E&amp;M
| distributor      = Stone Music Entertainment&lt;br&gt;Genie Music&lt;br&gt;Kakao M
| slogan           =
| homepage         = [http://www.aomgofficial.com/ Албан ёсны вэбсайт]
| footnotes        =
| foundation       = 2013 - одоо
| location_city    = [[Сөүл]]&lt;br&gt;[[Өмнөд Солонгос]]
| dissolved        =
}}

'''AOMG''' нь реппер [[Jay Park]]-ын үүсгэн байгуулсан [[Өмнөд Солонгос]]-ын  хөгжмийн агентлаг юм. Одоогоор уг агентлагт 20 дуучин, UFC-ийн тулаанч ''Chan Sung Jung'', манга зураач ''Kian84'' нар харьяалагддаг. 

AOMG гэдэг нь &quot;'''A'''bove '''O'''rdinary '''M'''usic '''G'''roup&quot; эсвэл  &quot;'''A'''lways '''O'''n '''M'''y '''G'''rind&quot; гэдэг үгний товчлол.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2013/09/jay-park-establishes-independent-label-aomg|title=Jay Park establishes independent label 'AOMG'|date=2013-09-23|website=Allkpop|access-date=2016-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.hellokpop.com/news/cj-em-partners-with-jay-parks-label-aomg/|title=CJ E&amp;M Partners With Jay Park’s Label AOMG|date=2016-01-06|website=HelloKpop|access-date=2016-03-25}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

2013 оны 9 сарын сүүлээр ''AOMG'' үүсгэн байгуулагдаж, эхлээд хөгжмийн зохиолч ''Jun Goon'', дуучин продюсер ''Gray'' болон ''Cha Cha Malone'' нартай гарын үсэг зуржээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2013/10/09/jay-park-to-kick-off-launch-party-for-his-independent-label-aomg/|title=Jay Park to Kick Off Launch Party For His Independent Label &quot;AOMG&quot;|date=2013-10-09|website=Soompi|accessdate=2016-03-25|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201909/http://www.soompi.com/2013/10/09/jay-park-to-kick-off-launch-party-for-his-independent-label-aomg/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2014 оны 3 сард агентлаг анхныхаа цомгийг гаргасан нь ''Gray''-ийн ''Call Me Gray'' нэртэй мини цомог байсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.soompi.com/2013/10/26/jay-park-introduces-new-artist-gray-and-their-agency-aomg/|title=Jay Park Introduces New Artist Gray and Their Agency AOMG|date=2013-10-26|website=Soompi|accessdate=2016-03-25|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221901/http://www.soompi.com/2013/10/26/jay-park-introduces-new-artist-gray-and-their-agency-aomg/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

''Simon Dominic'' өөрийн ''Amoeba Culture'' агентлагаасаа гарснаас хэдэн сарын дараа ''AOMG''-д гүйцэтгэх захирлаар орсон гэж мэдэгджээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/82859/20140309/simon-d-joins-aomg.htm|title=Simon D Goes Solo - Former Supreme Team Member Joins Jay Park's New Label AOMG|date=2014-03-09|website=KpopStarz|access-date=2016-03-25|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064457/http://www.kpopstarz.com/articles/82859/20140309/simon-d-joins-aomg.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Үүний дараагаар хоёр жилийн дотор ''Elo'', ''Loco'', ''Ugly Duck'', ''DJ Wegun'', ''DJ Pumkin'', ''Hoody'' зэрэг уран бүтээлчид ''AOMG''-д орсон байна. 2016 оны 1 сард Өмнөд Солонгосын хэвлэл мэдээллийн CJ E&amp;M компани AOMG-тэй стратегийн түншлэл байгуулснаа зарлажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://officiallykmusic.com/the-first-woman-to-join-the-aomg-is-rb-singer-hoody-kim/|title=The First Woman To Join AOMG Is R&amp;B Singer, Hoody Kim|date=2015-12-16|website=Officially Kmusic|access-date=2016-03-25}}&lt;/ref&gt;

2018 оны 7 сарын 25нд Simon Dominic өөрийн ''&quot;Me No Jay Park&quot;'' дуугаараа дамжуулан AOMG-ийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдэж,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 26, 2018 |script-title=ko:쌈디, 고민 담긴 신곡 깜짝 발표…AOMG 대표직 사임 의사도 밝혀 |trans-title=SsamD, surprise releases a new song on his worries... also mentions his intention of resigning as CEO of AOMG. |url=http://mobile.busan.com/view/busan/view.php?code=20180726000135 |website=Busan Ilbo |language=ko}}&lt;/ref&gt; 3 жилийн дараа буюу 2021 оны 12 сарын 31нд Jay Park AOMG-ийн гүйцэтгэх захирлын албан тушаалаасаа огцорч байгаагаа мэдэгджээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hong |first=Hyemin |date=December 31, 2021 |script-title=ko:&quot;수많은 고민 끝 결정&quot;..박재범, AOMG 대표 사임 |trans-title=&quot;Decision after a lot of thought&quot;.. Jay Park, resigns as CEO of AOMG |url=https://www.hankookilbo.com/News/Read/A2021123116170005630 |website=Hankook Ilbo |language=ko}}&lt;/ref&gt;

== Хандив ==

2018 оны 12 сард AOMG &quot;119 Remix&quot;-ээс олсон бүх ашгаа гал түймэр унтраах, гал түймрийн осолтой холбоотой байгууллагуудад хандивлана гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lee |first=Min-young |date=December 3, 2018 |title=51 rappers donate talent for fire victims [VIDEO] |url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2018/12/682_259772.html |website=The Korea Times}}&lt;/ref&gt; 2019 оны 9 сард ''Gray'' дууныхаа орлогыг (25 сая вон) дуунд оролцсон уран бүтээлчдийн өмнөөс Сөүл хотын гал түймэр, гамшгийн төвд хандивлажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kang |first=Suji |date=September 17, 2019 |script-title=ko:그레이 프로듀싱·51인 래퍼 참여곡 '119 REMIX' 수익금, 화상 환자 위해 기부 |url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1005440469&amp;plink=COPYPASTE&amp;cooper=SBSNEWSEND |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022063558/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1005440469&amp;plink=COPYPASTE&amp;cooper=SBSNEWSEND |archive-date=2021-10-22 |website=SBS News}}&lt;/ref&gt; 2020 оны 8 сард AOMG онлайн тоглолтынхоо орлогыг (ойролцоогоор 12 сая вон) COVID-19 тахал өвчинд нэрвэгдсэн хүмүүсийг дэмжих зорилгоор Өмнөд Солонгосын үндэсний төв хандивын байгууллагад хандивласан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ko |first=Seung-a |date=August 11, 2020 |script-title=ko:박재범 레이블 AOMG, 언택트 콘서트 수익금 전액 기부 |trans-title=Jay Park label AOMG, donates all of untact concert revenue |url=https://news.mt.co.kr/mtview.php?no=2020081117398295966 |website=Money Today |language=ko}}&lt;/ref&gt;

== Голлох хүмүүс ==
*[[Jay Park]] - үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал (2014–2021)
*DJ Pumkin - захирал (2018–2024)
*Simon Dominic - гүйцэтгэх захирал (2014–2018)

== Уран бүтээлчид ==
=== Одоогийн ===
*Elo
*Ugly Duck
*Hoody
*Punchnello
*Yugyeom
*DJ Wegun
*Chan Sung Jung (The Korean Zombie)
*Jvcki Wai
*Kian84
*SIKKOO

=== Хуучин ===
*[[Jay Park]] (2013–2021)
*Gray (2013–2024)
*Loco (2013–2024)
*Simon Dominic (2014–2024)
*DJ Pumkin (2014–2024)
*Woo Won-jae (2017–2024)
*Sogumm (2019–2023)
*Code Kunst (2018–2024)
*[[Lee Hi]] (2020–2024)
*Cha Cha Malone
*Goosebumps (2020–2024)
*DeVita (2020–2024)
*Coogie (2022–2025)
*Meenoi (2023–2025)

== Гаргасан бүтээгдэхүүн ==
=== Цомог болон EP ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Нэр
!Уран бүтээлч
!Он
|-
|''Call Me Gray''
|GRAY
|2013
|-
|''Evolution''
|[[Jay Park]]
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
|-
|''Locomotive''
|Loco
|-
|''Won &amp; Only''
|Simon Dominic
| rowspan=&quot;2&quot; |2015
|-
|''Worldwide''
|[[Jay Park]]
|-
|''Scene Stealers''
|[[Jay Park]] &amp; Ugly Duck
| rowspan=&quot;4&quot; |2016
|-
|''8 Femmes''
|ELO
|-
|''Everything You Wanted''
|[[Jay Park]]
|-
|''On and On''
|Hoody
|}

=== Дижитал дуу ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Нэр
!Уран бүтээлч
!Он
|-
|&quot;Hold Me Tight&quot;
|Loco
| rowspan=&quot;4&quot; |2014
|-
|&quot;Metronome&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Jay Park]] (ft Gray, Simon Dominic)
|-
|&quot;NaNa&quot;
|-
|&quot;The Promise&quot;
|-
|&quot;Your Love&quot;
|ELO (ft. The Quiett)
| rowspan=&quot;12&quot; |2015
|-
|&quot;Just Do It (하기나 해)&quot;
|Gray (ft. Loco)
|-
|&quot;MOMMAE (몸매)&quot;
|[[Jay Park]] (ft. Ugly Duck)
|-
|&quot;Whatever&quot;
|Ugly Duck (ft. Mayson the Soul, U-Turn)
|-
|&quot;Respect&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Loco (ft. Gray)
|-
|&quot;Awesome&quot;
|-
|&quot;Solo&quot;
|[[Jay Park]] (ft. Hoody)
|-
|&quot;My Last&quot;
|[[Jay Park]] (ft. Loco, Gray)
|-
|&quot;Simon Dominic (사이먼 도미닉)&quot;
|Simon Dominic
|-
|&quot;W &amp; Only Feat. Jay Park&quot;
|Simon Dominic
|-
|&quot;A Piece of Cake (누워서 떡 먹기)&quot;
|Ugly Duck, DJ Wegun
|-
|&quot;Asia&quot;
|Ugly Duck (ft. Reddy, JJJ, DJ Scratch)
|-
|&quot;All I Wanna Do&quot;
|[[Jay Park]]
| rowspan=&quot;15&quot; |2016
|-
|&quot;Friends With Benefits&quot;
|ELO (ft. Hoody)
|-
|&quot;Like You&quot;
|Hoody
|-
|&quot;Good&quot;
|Gray &amp; Loco (ft. ELO)
|-
|&quot;Ain't No Party Like An AOMG Party&quot;
|[[Jay Park]] &amp; Ugly Duck
|-
|&quot;ㅎㄷㄷPUT'EM UP&quot;
|[[Jay Park]] &amp; Ugly Duck 
|-
|&quot;I Don't Disappoint&quot; 
|[[Jay Park]]
|-
| &quot;Rose&quot;
| ELO
|-
|&quot;Me like yuh (k)&quot; 
|[[Jay Park]] (ft. Hoody)
|-
|&quot;Stay With Me&quot; 
|[[Jay Park]] 
|-
|&quot;Drive&quot; 
|[[Jay Park]] (feat Gray)
|-
|&quot;All I Wanna Do (k)&quot; 
|[[Jay Park]] (ft. Hoody &amp; Loco)
|-
|&quot;Still&quot;
|Loco (ft. Crush)
|-
|&quot;By Your Side &quot;
|Hoody (ft. Jinbo)
|-
|&quot;Your Eyes &quot;
|Hoody (ft. [[Jay Park]])
|}

== Аялан тоглолтууд ==
* AOMG 2014 United States Tour&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Benjamin |first=Jeff |date=October 14, 2014 |title=Jay Park to Head Out on AOMG U.S. Tour With Simon D, Gray, Loco &amp; DJ Pumpkin |url=https://www.billboard.com/music/music-news/jay-park-aomg-us-tour-simon-d-gray-loco-dj-pumpkin-6274257/ |magazine=Billboard (magazine)}}&lt;/ref&gt;
* Follow The Movement Tour 2016 (01/29 - 09/24)
* Follow The Movement Tour 2017 (02/11 - 05/01; 12/16)
*Above Ordinary USA &amp; Canada Tour 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Frances |first=Lai |date=January 31, 2019 |title=2019 Ultimate K-pop concert and festival guide |url=https://popcrush.com/2019-k-pop-concert-tour-festival-guide-tiffany-young-kcon/ |website=Popcrush}}&lt;/ref&gt;
*Above Ordinary USA Tour 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scott |first=Mhaliya |date=March 13, 2022 |title=AOMG 'ABOVE ORDINARY' USA Tour 2022: Dates, Cities, More You Need to Know |url=https://www.kpopstarz.com/articles/305350/20220313/aomg-above-ordinary-usa-tour-2022-dates-cities.htm |website=Kpopstarz |access-date=Аравдугаар сар 21, 2025 |archive-date=Гуравдугаар сар 15, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315144832/https://www.kpopstarz.com/articles/305350/20220313/aomg-above-ordinary-usa-tour-2022-dates-cities.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*Follow The Movement Tour 2023&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lim |first=Glenda |date=November 11, 2022 |title=AOMG announces 2023 'Follow the Movement' world tour, confirms concerts in Manila, Singapore, Bangkok and more |url=https://www.bandwagon.asia/articles/aomg-announces-2023-follow-the-movement-world-tour-concert-ticket-prices-asia-manila-singapore-bangkok-tokyo-osaka-taipei-january-2023 |access-date=November 28, 2022 |website=Bandwagon Asia}}&lt;/ref&gt;

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос|2}}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хөгжмийн лэйбел]]</text>
      <sha1>mb65pbrcwwxfxk4tvcmkimzfag1s4fm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lovelyz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65914</id>
    <revision>
      <id>866433</id>
      <parentid>818374</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18723" sha1="mrlq9ykr67sktjzlixwxhev9kgwlugr" xml:space="preserve">{{Хамтлаг25
| name            = Lovelyz &lt;br&gt; 러블리즈
| зураг           = lovelyz_1.png
| хэмжээ          = 300px
| alt             = 
| caption         = Lovelyz at Joongbu University Festival in 2016
| landscape       = yes
| background      = group_or_band
| үндсэн_нэр      = [[Солонгосоор]] 러블리즈 → Ловлиз
| бусад_нэр       = [[англи]] [[Латин үсэг|латинаар]] Lovelyz
| маягтай_бичих   = LovelyZ
| alias           = 
| бүрдсэн_газар   = [[Өмнөд Солонгос]]
| дуулдаг_хэл     = [[солонгос хэл|солонгос]]
| зах_зээл        = [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]],&lt;br&gt; болон дэлхийн олон орон  
| урсгал          = K-pop, R&amp;B, dance
| танил_үе        = 2014 оноос - одоо 
| хот             = [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]]
| хөтөч           = [[Woollim Entertainment]]
| associated_acts = 
| website         = {{URL|lvlz8.com}} 
| гишүүн_тоо      = (8)
| гишүүн          = Baby Soul&lt;br /&gt;Jiae&lt;br /&gt;Jisoo&lt;br /&gt;Mijoo&lt;br /&gt;Kei&lt;br /&gt;Jin&lt;br /&gt;Sujeong&lt;br /&gt;Yein
| цахим_хаяг      = {{URL|lvlz8.com}} 
}}

'''Lovelyz''' (Солонгос: 러블리즈) нь [[Woollim Entertainment]]-аас 2014 онд байгуулагдсан, Baby Soul, Jiae, Jisoo, Mijoo, Kei, Jin, Sujeong, Yein гэх 8 гишүүнтэй [[Өмнөд Солонгос]]-ын охидын хамтлаг юм. Тэд 2014 оны 11 сарын 17нд анх дэбютээ хийсэн.

==Түүх==

===2014: Дэбют, ''Girls' Invasion''===

2013оны 12сарын 27нд Baby Soul, Jiae, Jisoo, Mijoo, Kei, Jin болон Sujeong нар 2013 оны ''KBS Gayo Daejun''-ын үеэр [[Infinite]]-гын ''Man in Love'' дууны үзүүлбэрийн эмэгтэй бүжигчидээр орсон. 2014оны 11сарын 5нд [[Woollim Entertainment]]-с ''Lovelyz''-ын дэбютийг анх удаа зарласан&lt;ref&gt;{{Cite news|url = http://www.newspim.com/view.jsp?newsId=20141103000080&amp;fromurl=na|title = 울림 첫 걸그룹 ′러블리즈′ 데뷔 임박, 10일 음원 선공개로 ′출사표′|last = Yang|first = Jinyeong|date = 2014-11-03|work = |access-date = |via = }}&lt;/ref&gt; Prior to debut, Seo Jisoo withdrew for personal reasons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/135158/20141112/seo-ji-soo-will-not-attend-lovelyz-debut-promotions-due-to-shock.htm|title=Seo Jisoo Reportedly Will Not Attend Lovelyz Debut Promotions Due To Shock|work=KpopStarz|access-date=2017-05-05|archive-date=2018-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129165929/http://www.kpopstarz.com/articles/135158/20141112/seo-ji-soo-will-not-attend-lovelyz-debut-promotions-due-to-shock.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ба дэбютээс өмнө ''Seo Jisoo'' хувийн шалтгаанаар татгалзсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/135158/20141112/seo-ji-soo-will-not-attend-lovelyz-debut-promotions-due-to-shock.htm|title=Seo Jisoo Reportedly Will Not Attend Lovelyz Debut Promotions Due To Shock|work=KpopStarz|access-date=2017-05-05|archive-date=2018-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129165929/http://www.kpopstarz.com/articles/135158/20141112/seo-ji-soo-will-not-attend-lovelyz-debut-promotions-due-to-shock.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 11сарын 10нд ''Lovelyz'' ''Good Night Like Yesterday'' дижитал дуугаа гаргасан. Тэдний дэбют тайз нь 11сарын 13нд ''M! Countdown'' шоун дээр байсан юм.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hong|first1=Grace Danbi|title=Lovelyz Wishes You a ‘Good Night Like Yesterday’ in Debut MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/80323/video-lovelyz-wishes-you-a-good-night-like-yesterday-in-debut-mv|accessdate=November 25, 2014|work=[[CJ E&amp;M]] enewsWorld|date=November 10, 2014}}&lt;/ref&gt; ''Lovelyz''-ын дэбют цомог ''Girls' Invasion'' болон ''Candy Jelly Love'' MV зэргээ 11сарын 16нд гаргасан байна.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Lovelyz drops debut album amid controversy|url = http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20141117000884}}&lt;/ref&gt; Тэдний дэбют цомог ''Girls' Invasion'', 2014оны 11сарын 17нд гарсан, дараа нь 2015онд ''Lovelyz8'' нэртэй мини цомгоо гаргасан. 

''Girls' Invasion'' цомог нь Taiwan-ы ''Five Music Korea-Japan'' долоо хоногын чартад 9рт, болон Японы ''Tower Records'' цомгийн чартын нэгт орсон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Newly Debuted Girl Group Lovelyz Crack The Top 10 On Taiwan's Five Music Chart|url=http://www.kpopstarz.com/articles/141918/20141125/newly-debuted-girl-group-lovelyz-crack-the-top-10-on-taiwans-five-music-chart.htm|website=KpopStarz|accessdate=8 July 2015|archive-date=1 Арван хоёрдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033530/http://www.kpopstarz.com/articles/141918/20141125/newly-debuted-girl-group-lovelyz-crack-the-top-10-on-taiwans-five-music-chart.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===2015: ''Hi~'', ''Lovelyz8'', ''Lovelinus''===

3сарын 3нд хамтлагийн цомог шинэ дуу ''Hi~'' болон MV ''안녕(Hi~)''-тай хамт дахин гарсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hong|first1=Grace Danbi|title=Lovelyz Greets with ′Hi~′ in New MV|url=http://www.mnetamerica.com/news/article/88260/video-lovelyz-greets-with-hi-in-new-mv|accessdate=March 3, 2015|work=enewsWorld|publisher=Mnet|date=March 3, 2015|archive-date=Дөрөвдүгээр сар 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093558/http://www.mnetamerica.com/news/article/88260/video-lovelyz-greets-with-hi-in-new-mv|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 4сарын 22нд Lovelyz ''KCON 2015 Japan M!Countdown'' шоунд оролцсон нь тэдний анхны гадаад үйл ажиллагаа байсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Kim|first1=Min-hwa|title=치타부터 갓세븐까지..'KCON', 日 뜨겁게 달궜다(종합)|url=http://star.mt.co.kr/view/stview.php?no=2015042319513554233&amp;type=1&amp;outlink=1|website=Star News Korea|accessdate=31 July 2015}}&lt;/ref&gt; 5сарын 23нд ''Dream Concert'' үйл ажиллагаанд оролцож,&lt;ref&gt;{{cite web|title=러블리즈, '소녀감성 터지는, 풍선 들고 입장.. 이러니 삼촌팬들이 반하지~' (2015 드림콘서트)|url=http://www.ajunews.com/view/20150524131133150|website=AJU News|accessdate=31 July 2015}}&lt;/ref&gt; 8сарын 27нд Шанхайд болсон ''Entertainment Expo'' дээр [[Infinite]]-тэй хамт оролцсон.&lt;ref&gt;{{cite web|title=INFINITE Appointed Honorary Ambassadors For The Korea Brand &amp; Entertainment Expo In China|url=http://www.kpopstarz.com/articles/228317/20150807/infinite-korea-brand-entertainment-expo.htm|website=Yonhap News Agency|accessdate=26 August 2015|archive-date=30 Нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130111934/http://www.kpopstarz.com/articles/228317/20150807/infinite-korea-brand-entertainment-expo.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Энэ өдөр мөн [[Woollim Entertainment]]-с албан ёсоор ''Jisoo''-г хамтлагт орно гэдгийг зарласан байна. 9сарын 14нд ''Shooting Star'' дуугаа гаргаж, 9сарын 30нд ''Ah-Choo'' дуугаа гаргаж, [[Infinite]]-ын ''Hoya'' MV-нд нь тоглосон юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Official Twitter Page|url = https://twitter.com/Official_LVLZ/status/636553974519238657|website = Twitter|accessdate = 27 August 2015}}&lt;/ref&gt;

Тэдний мини цомог ''Lovelyz8'' нь 2015оны 10сарын 1нд гарсан. 10сарын 31нд ''You Hee-yeol's Sketchbook'' шоунд зочноор оролцож, тэд Майкл Жексоны ''Beat it'' дууг гүйцэтгэсэн нь Америкийн ''Fox News Channel'' болон бусад гадаадын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тэдний тухай бичсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://news.livedoor.com/article/detail/10820603/|script-title = 韓国のアイドルグループが美麗なアカペラで『Beat It』を披露|date = November 11, 2015|website = livedoor News|accessdate = November 12, 2015|language = Japanese|archive-date = Арван нэгдүгээр сар 17, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151117030222/http://news.livedoor.com/article/detail/10820603/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6762653/lovelyz-beat-it-michael-jacksons-acappella-video|title = K-Pop Girl Group Lovelyz Perform Michael Jackson's 'Beat It' in 8-Part A Cappella: Watch|work = billboard|accessdate = November 17, 2015|date = November 16, 2015}}&lt;/ref&gt; ''Ah-Choo'' нь тэдний хамгийн том хит болж, Солонгосын хөгжмийн чартуудаар томоохон амжилт авчирсан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|title=러블리즈의 '아츄', 스테디셀러가 된 4가지 이유 Lovelyz &quot;Ah-Choo,&quot; 4 Reasons it is a Steady Seller|url=http://entertain.naver.com/read?oid=047&amp;aid=0002106174|website=Ohmynews|accessdate=27 January 2016}}&lt;/ref&gt; ''Lovelyz'' анхны фэн уулзалт болон мини тоглолтоо ''Lovely Day'' нэртэйгээр 12сарын 5нд зохион байгуулсан. Тэдний тасалбар худалдаанд гараад эхний 5минутын дотор борлогдож дууссан байна.&lt;ref&gt;{{cite web|title=러블리즈(Lovelyz), 팬미팅&amp;미니콘서트 예매 5분만에 매진|url=http://article.topstarnews.net/detail.php?number=160787|website=TopStarNews|accessdate=14 November 2015}}&lt;/ref&gt;

Lovelyz-ын анхны реалити шоу ''Lovelyz in Wonderland'' 2сарын 2нд ''SBS MTV''-р цацагдаж эхэлсэн. Хамтлагийн фэнүүдийг ''Love-in-us'' хэмээн нэрлэдэг. 

== Бүрэлдэхүүн ==
=== 8 гишүүн ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|- style=&quot;color:#fcf;&quot;|
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Тайзны нэр
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн нэр
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| Төрсөн өдөр, газар 
|-
! монгол
! анхдагч
! монгол
! анхдагч
|- 
| '''Бэиби-Сөүл''' || 베이비소울 || И Сүжон || 이수정 || {{bda|1992|07|06}}, [[Куанжү]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}}
|-
| '''Жиэ''' || 지애 || Юү Жиэ || 유지애 || {{bda|1993|05|21}}, [[Сөүл]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Жисү''' || 지수 || Со Жисү || 서지수 || {{bda|1994|02|11}}, [[Инчон]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}}
|-
| '''Мижү''' || 미주 || И Мижү || 이미주 || {{bda|1994|09|23}}, Чүнчон {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Кеи''' || 케이 || Ким Жиён || 김지연 || {{bda|1995|03|10}}, [[Инчон]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Жин''' || 진 || Пак Мён-Ын || 박명은 || {{bda|1996|06|12}}, [[Пүсан]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Сүжонь''' || 수정 || Рюү Сүжон || 류수정 || {{bda|1997|11|19}}, [[Тэжон]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|-
| '''Еэ-Ин''' || 예인 || Жон Еэ-Ин || 정예인 || {{bda|1998|06|04}}, [[Инчон]] {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} 
|}

* '''Baby Soul''' / Lee Soojung : Хамтлагтаа ахлагч, lead vocalist, реппер зэрэг үүрэг гүйцэтгэдэг. O бүлгийн цустай, 158 см өндөр, 41 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. Seolwol охидын их сургууль төгссөн. 2011онд анх удаа [[Infinite]]-гийн ''Over The Top'' цомгийн ''Infinite H''-ийн ''Crying'' дууны MV-нд тоглосон. 2011оны 11сард ''Wheesung''-тай хамтарч ''No Better than Strangers'' дуу гарган, эмэгтэй соло уран бүтээлч гэж дэбютээ хийсэн. 2012оны 1сард [[Infinite]]-ийн хоёр дахь тоглолтон дээр ''Crying'' дууны үзүүлбэрт хамтарсан. Удалгүй Baby Soul болон [[Woollim]]-ын хуучин трайний ''Yoo Jia'' нар [[Infinite]]-ын ''Dong Woo''-той хамтарч ''She's A Flirt'' дуу гаргасан. 2012оны 7сард тэрээр ''Sung Kyu'' болон ''Dong Woo'' нартай ''Immortal Songs 2'' шоунд ''Woman On The Beach'' дууг гүйцэтгэсэн. 2013онд ''Infinite H''-ын ''Fly High'' дуунд хамтарсан. 

* '''Jiae''' / Yoo Jiae : Хамтлагтаа vocalist, хамтлагийн нүүр царайны үүрэг гүйцэтгэдэг. A бүлгийн цустай, 163 см өндөр, 43 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. Сөүлийн урлагийн их сургуулыг төгссөн. Тэрээр [[Infinite]]-ийн 2010онд гарсан ''Infinite You Are My Oppa'' реалити шоугаар дэбютээ хийсэн. Үүнээс хоёр сарын дараа [[Infinite]]-гийн зураг авалтанд орж, [[Woollim Entertainment]]-ын сонгон шалгаруулалтанд орж тэнцсэн. Эхлээд жүжигчин болно гэж [[Woollim Entertainment]]-тай гарын үсэг зурсан ба дараа нь дуулах сонирхолтой байгаагаа илэрхийлсэн. 2012онд тэр [[Running Man]] шоунд бусад бэлтгэгчидтэй хамт орсон. 2013онд ''Delight'' нэртэй дуу гаргаж, MV -нд [[B1A4]] хамтлагийн ''Baro'' тоглосон дуугаар соло дэбютээ хийсэн.

* '''Jisoo''' / Seo Jisoo : Хамтлагтаа main rapper, lead dancer, vocalist зэрэг үүрэг гүйцэтгэдэг. O бүлгийн цустай, 165 см өндөр, 46 кг жинтэй. Төрсөн нэг дүүтэй. Инчоны ''Sewon ахлах сургууль'' төгссөн. 2014оны 11сарын 3нд дэбютийг зарласнаас хойш онлайн дарамтанд орж, үүний улмаас тэр хамтлагийн үйл ажиллагаанаас гарч, сэтгэл санааны цочролд орж, эмнэлгийн эмчилгээ авах шаардлагаар эмнэлэгт хэвтэж байсан. 2015оны 5сарын 8нд цагдаа нар хоёр хүнийг илрүүлж, ''Jisoo''-гийн талаар худал цуурхал онлайнд тараасан, нэр төрийг гутаан доромжилсон гэх гэмт хэрэг үйлдсэн хэргээр баривчлан, торгох ял ноогдуулсан. 2015оны 8сарын 8нд [[Infinite]]-гийн ''Last Romeo'' дууны клипэнд ''L''-тэй хамт хос болж тоглосон. 

* '''Mijoo''' / Lee Mijoo : Хамтлагтаа Main Dancer, Lead Rapper, Vocalist зэрэг үүрэг гүйцэтгэдэг. O бүлгийн цустай, 167 см өндөртэй, 47 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. ''Okchon'' Арилжааны ахлах сургууль төгссөн. 2014оны 5сард [[Infinite]]-гийн ''Last Romeo'' дууны клипэнд тоглосон. 

* '''Kei''' / Kim Jiyeon : Хамтлагтаа Main Vocalist, хамтлагийн нүүр царайны үүрэг гүйцэтгэдэг. O бүлгийн цустай, 162 см өндөр, 47 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. Инчоны ''Youngsun'' ахлах сургууль төгссөн. 2015оны 12сард ''KBS''-ын ''Oh My Venus'' драмын ''Love Like That'' нэртэй дууг гаргасан. 

* '''Jin''' / Park Myungeun : Хамтлагтаа Lead Vocalist үүрэг гүйцэтгэдэг. B бүлгийн цустай, 165 см өндөр, 47 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. Солонгосын урлагийн их сургууль төгссөн. 2013оны сүүлээр клипэнд нь [[EXO]]-ийн [[Xiumin]], жүжигчин ''Kim Yoo Jung'' нарын тоглосон ''Gone'' дуугаар дэбютээ хийсэн. 

* '''Soojung''' / Ryu Soojung : Хамтлагтаа Lead Vocalist үүрэг гүйцэтгэдэг. B бүлгийн цустай, 168 см өндөр, 48 кг жинтэй. Төрсөн нэг эгчтэй. Сөүлийн урлагийн их сургууль төгссөн. 

* '''Yein''' / Jung Yein : Хамтлагтаа Lead Dancer, Vocalist, макнэгийн үүрэг гүйцэтгэдэг. B бүлгийн цустай, 166 см өндөр. ''Hyoin'' хэмээх төрсөн нэг эмэгтэй дүүтэй. Солонгосын Олон улсын христийн их сургууль төгссөн. Тэрээр 2014оны 7сард [[Woollim Entertainment]]-д элсэж, ердөө 3 сар бэлтгэгдсэн.

==Шагнал болон номинаци==
Өдгөө тэд шагнал гардуулах ёслолоос 2 шагнал авч, 10 номинацид нэр дэвшсэн байна. 2015 онд 23 дахь удаагийн ''Korea Culture &amp; Entertainment Awards''-д ''K-POP Top 10 Artists'' шагналын нэг болсон.
Тэд 2017 оны 5 сарын 16нд &quot;Now,We&quot; дуугаараа &quot;The Show&quot; нэвтрүүлгээс анхны ялалтаа авсан.
 Удалгүй 2017 оны 11 сарын 28 нд болсон &quot;The Show&quot; нэвтрүүлгээс &quot;Twinkle&quot; дуугаараа 2 дахь ялалтаа авсан.
2018 оны 05 сарын 01 нд sbs,mtv сувгийн &quot;The show choice&quot; нэвтрүүлгээс &quot;That Day&quot; дуугаараа 3дах ялалтаа авжээ.

==Лавлах бичиг==
{{лавлах холбоос|2}}

== Албан ёсны холбоосууд ==
* Daum Cafe - http://cafe.daum.net/wlgirls
* Homepage - https://web.archive.org/web/20190530205129/http://lvlz8.com/
* Youtube - http://www.youtube.com/user/lvlz8/feed
* Twitter - http://twitter.com/Official_LVLZ

[[Ангилал:Охидын хамтлаг]]
[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]]</text>
      <sha1>mrlq9ykr67sktjzlixwxhev9kgwlugr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>866435</id>
      <parentid>866198</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119830" sha1="rh01lztfo82dnzgh57imqloc5c7u1s8" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-18 03:45:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-14 23:52:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-12 03:31:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>rh01lztfo82dnzgh57imqloc5c7u1s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баруунтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66480</id>
    <revision>
      <id>866493</id>
      <parentid>690006</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="7mx236nk1p0ukmvneigo5a1zxgw05s7" xml:space="preserve">'''Баруунтан''' гэдэг нь үндэсний ардчилсан үзлийн гол шугамыг баримталж, улс үндсээ дээдэлсэн үзэлтнийг хэлнэ.
 
Монголын удирдагч [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]], [[Солийн Данзан|С.Данзан]] нарын үеэс эхлэлтэй хөгжлийн үндэсний ардчилсан чиг баримжааг [[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]], [[Анандын Амар|А.Амар]], [[Жамсраны Цэвээн|Ж.Цэвээн]], [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж|Ц.Дамбадорж]], Н.Жадамба, Ж.Гэлэгсэнгэ, Б.Дугаржав, Н.Хаянхярваа нар 1928 оны эх хүртэл тууштай үргэлжлүүлж байсан юм. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хэв маягийн [[Социализм|социалист]] өөрчлөлт Монголын нөхцөлд тохирохгүй хэмээн үзэж, нийгмийн амьдралын бүх салбарт өрнөсөн ардчилсан өөрчлөлтийг үргэлжлүүлэхийг эрмэлзэж байсан үндэсний ардчилсан үзэлтэй тэдгээр Монголын удирдагчдыг “баруунтан” хэмээх нэр хаяг зүүж, албан тушаалаас нь зайлуулсан билээ. [[Коминтерн|Коминтерны]] зүгээс дэс дараатайгаар эл үйл ажиллагааг гүйцэтгэхдээ юуны өмнө хүчний байгууллагуудыг сулруулсан агаад дараа нь цэргийн анги, байгууллагуудыг улс төрийн үйл ажиллагаанаас тусгаарлаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д сургууль төгсөгчдөөс дайрагч отрядуудыг бэлтгэж, намын гишүүдийг дотор нь хагалан бутаргаж, баруун, зүүнээр нь талцуулан сөргөлдүүлж чадсанаар төрийн эргэлт хийж &quot;баруунтан&quot; нарыг бут цохисон байлаа.
 
Коминтерн эдгээр Монголын удирдагчдыг “баруунтан” нэрийн дор буруутган үндэсний эрх ашгаа дээдэлсэн, бие даасан бодлого явуулах эрмэлзлэлийг цаашид гаргуулахгүйгээр нухчин дарах зорилго агуулж түүнээ гүйцэтгэсэн билээ. &quot;Баруунтан&quot;-нууд эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгчид, чин халуун сэтгэлт эх орончид байв.

== Мөн үзэх ==

* [[Зүүнтэн]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]</text>
      <sha1>7mx236nk1p0ukmvneigo5a1zxgw05s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүрэвжавын Ганбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71293</id>
    <revision>
      <id>866417</id>
      <parentid>739877</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T22:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45206-75</username>
        <id>106886</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed the contextual mistake.</comment>
      <origin>866417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5180" sha1="t0ialq23njepaolkjsx2mfvhvinr183" xml:space="preserve">{{Дуучин
| зураг         =|thumb
| амьдарсан         = 1970-[[2004 он]] (34 наслав)
| төрсөн_газар      =  Монгол орон, &lt;br&gt;[[Ховд]] аймгийн [[Чандмань сум|Чандмань]] сум
| яс_үндэс          = [[Монгол үндэстэн]]
| иргэн             = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → [[МУ]])
| ажил_үйл          = дуурийн дуучин
| тайзны_нэр        =
| төрөл          = дуурь
| дүр_маяг                = 
| танил_үе      = 1996 он — 2004 он
| эхнэр        = [[Ш.Оюунгэрэл]] 
| багш         = [[Дарима Линховоин]],[[Данзаншаравын Жамъянжав]],[[Ц. Пүрэвдорж]],[[Н. Төмөр-Очир]]
| алдар_нэр    = '''Төр нийгмийн шан'''&lt;br /&gt;Монгол улсын гавьяат жүжигчин (1998)
|Хүүхэд=Халиун, Хулан}}

'''Пүрэвжавын Ганбат''' (1970 онд төрж, 2004 онд нас барсан) — Монгол улсын гавьяат зүтгэлтэн [[Дуурь|дуурийн]] [[дуучин]] юм. 

== Намтар ==
1970 онд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]]&lt;nowiki/&gt;анд Пүрэвжавын 7 хүүхдийн хамгийн отгон нь болон төрсөн.

[[1991 он|1991]] онд Соёл, гэгээрлийн дунд сургуулийг дүүргэжээ. 

[[1996 он|1996]] онд [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Соёл Урлагийн Их Сургуулийг]] төгссөн байна. 

[[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн “Баянбулаг” амралтын соёл олон түмний зохион байгуулагчаар хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБАТ]]-т гоцлол дуучинаар ажиллажээ. 

[[1997 он|1997]] оноос [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Улаан-Үд, [[2000 он|2000]] оноос 2004 он хүртэл урилгаар [[Новосибирск]] хотын [[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБАТ]]-т ажиллажээ. &lt;br&gt;Эхнэр, 2 охины (Хулан, Халиун) хамт амьдарч байв.&lt;br&gt;

== Бүтээсэн дүр ==
* Ц.Нацагдоржийн “[[Гэсэр]]” дуурийн Шар гэрт хаан, 
* Б.Дамдинсүрэнгийн “[[Учиртай гурван толгой]]” дуурийн Юндэн, 
* “Игорь ван” дуурийн Игорь ван, 
* “Кармен” дуурьд Эскамильо, 
* “Гилбэрийн хатан” дуурийн Елицкий, 
* “Трубадур” дуурийн Ди Луна, 
* “Евгений Онегин” дуурийн Онегин, 
* “Иолонта”-ийн Роберт,  
* “Богема”-гийн Марсель,  
* “Риголетто”-гийн Риголетто 
зэрэг үндэсний болон сонгодог олон дуурийн гол дүрийг бүтээж сонгодог урлагт од болон гялалзсан сод авъяастай дуучин байжээ. 

== Гавьяа Шагнал ==
* [[1996 он|1996]] онд “Учиртай гурван толгой”-н шилдэг дүрийн улсын уралдаанд Юндэнгээр тэргүүн байр, 
* [[1997 он|1997]] онд Олон улсын М.И.Глинкийн нэрэмжит XVII уралдааны гуравдугаар байр ([[Самара]] хот),
* [[1998 он|1998]] II Н. А. Римский-Корсаковын ([[Санкт-Петербург]]) болон XI П.И.Чайковскийн ([[Москва]]) нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучдын уралдаануудын хүрэл медалиуд, Монгол улсын гавьяат жүжигчин цол,
* [[2001 он|2001]] онд ОХУ-ын дуурийн дуучдын уралдааны III байр, 
* Францын Тулуз хотноо болсон Олон улсын дуурийн дуучдын уралдааны II байрын шагналыг хүртжээ.

== Эх сурвалж ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=BEw-uTjd4J4 Намтар нэвтрүүлэг /Сэмүүн студи/]
* [https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%9C%D0%A3%D0%93%D0%96+%D0%9F.%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%82 Түүний уран бүтээлүүд youtube-д]

{{DEFAULTSORT:Ганбат, Пүрэвжавын}}
[[Ангилал:Дуурийн дуучин]]
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Чандманийн (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1970 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>t0ialq23njepaolkjsx2mfvhvinr183</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71745</id>
    <revision>
      <id>866445</id>
      <parentid>862176</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9093" sha1="aizyxgbddtfnu0fhxjg826tfla1oyi1" xml:space="preserve">:''1924-2010  он хүртэл Монгол Ардын Хувьсгалт Нам нэртэй байсан намын тухай [[Монгол Ардын Нам]] өгүүллээс үзнэ үү.''
{{Инфобокс нам
| name             = {{nowrap|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам}}
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠠᠷᠠᠳ ᠤᠨ &lt;/br&gt;ᠬᠤᠪᠢᠰᠬᠠᠯᠲᠤ ᠨᠠᠮ}}
| native_name_lang = mn
| abbreviation     = {{lang|mn|МАХН}}
| logo             = Logo of the Mongolian People's Revolutionary Party (2010).svg
| chairperson      = [[Намбарын Энхбаяр]]
| leader2_title    = Орлогч дарга
| leader2_name     = [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]]
| secretary_general = [[Буяагийн Тулга]]
| foundation       = {{start date|2010|11|8|df=y}}
| dissolution      = {{start date|2021|5|28|df=y}}
| split            = [[Монгол Ардын Нам]]
| merged           = [[Монгол Ардын Нам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://news.mn/r/2435940/|title = МАХН татан буугдав &amp;#124; News.MN|date = 28 May 2021|access-date = 15 Долдугаар сар 2022|archive-date = 3 Аравдугаар сар 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20221003072937/https://news.mn/r/2435940/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| newspaper        = ''{{lang|mn|Үнэний элч}}''
| student_wing     = Шударга Ёсны Хувьсгалт Оюутны Нэгдсэн Холбоо
| youth_wing       = Ардчилал Шударга ёс Монголын Залуучуудын Холбоо
| womens_wing      = Ардчилал Шударга ёс Монголын Эмэгтэйчүүдийн Холбоо
| membership_year  = 2012
| membership       = 80,000
| ideology         = {{ubl|class=nowrap|[[Социал демократ]]|[[Зүүн жигүүрийн популизм]]|[[Баялгийн үндсэрхэг үзэл]]}}
| position         = [[Төв-зүүний улс төр|Төв-зүүн]]
| international    = [[Прогрессив Холбоо]]
| national         = [[Та бидний эвсэл]] (2020)
| colours          = {{color box|{{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Улаан]]&lt;br&gt;{{color box|#0265FF|border=darkgray}} [[Хөх]]
| colorcode        = {{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]] (2016–2021)
| seats1           = {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}}
| website          = {{URL|http://www.maxh.mn/}}
| country          = Монголын
}}

'''Монгол Ардын Хувьсгалт Нам''' нь 2010 онд байгуулагдаж, 2021 онд татан буугдсан, Монгол Улсын улс төрийн нам байв. [[Монгол Ардын Нам]] 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд, түүнийг нь эсэргүүцсэн хүмүүсийг нэгтгэж, Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч асан [[Намбарын Энхбаяр]] тус намыг байгуулжээ. 2011 онд Улсын Дээд Шүүхэд бүртгэгдсэн. Улмаар 2021 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүрснээр, Улсын Дээд Шүүх 2021 оны 5 сарын 28-нд тус намыг татан буулгах шийдвэр гаргасан.

==Сонгуулийн тухай==
===Ерөнхийлөгчийн сонгууль===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Сонгууль
! Нэр дэвшигч
! Саналын тоо
! Саналын хувь
! Үр дүн
|-
! [[2013 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]]
| [[Нацагийн Удвал]]
| 80,563
| 6.5%
| Ялагдсан
|-
! [[2017 оны Монгол улсын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]]
| [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]
| 409,899
| 30.19%
| 1-р шатнаас хасагдсан
|}

===Улсын Их Хурлын сонгууль===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Сонгууль
! Авсан суудал
! Саналын тоо
! Саналын хувь
! Үр дүн
! Удирдагч
|-
![[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| {{Composition bar|11|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}} ([[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]тай хамтарсан &quot;Шударга ёс&quot; эвсэл)
| 252,077
| 22.31%
| {{yes2|{{increase}}11 суудал; '''Эвслийн засгийн газар'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|-
![[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}}
| 112,850
| 8.00%
| {{no2|{{decrease}}10 суудал; '''Сөрөг хүчин'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|-
![[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| {{Composition bar|1|76|hex={{Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)/meta/color}}}} ([[Иргэний Зориг Ногоон Нам]], [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]тай хамтарсан &quot;Та бидний&quot; эвсэл)
| 323,675
| 8.10%
| {{no2|{{steady}}; '''Сөрөг хүчин'''}}
| [[Намбарын Энхбаяр]]
|}

===2012 оны УИХ-ын сонгууль===
Байгуулагдсаныхаа дараах анхны сонгуульд тус нам [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]]тай &quot;Шударга ёс&quot; эвслийг байгуулж оролцсон бөгөөд 11 суудал аван, улс төрийн гуравдагч хүчин болж, хамгийн олон суудал авсан Ардчилсан Нам, мөн Иргэний Зориг-Ногоон Намтай хамтран эвслийн засгийн газрыг бүрдүүлэн ажиллаж байв. Тус сонгуульд Шударга ёс эвсэл мажоритар тойргоос 3, пропорционал тойргоос 8 суудал авсан бөгөөд үүнээс [[Зангадын Баянсэлэнгэ]], [[Дэндэвийн Тэрбишдагва]], [[Чүлтэмийн Улаан]], [[Октябрийн Баасанхүү]], [[Цэрэндашийн Оюунбаатар]] нар МАХН-ын нэрээр намын жагсаалтад багтаж, УИХ-ын гишүүн болсон.

===2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль===
МАХН 2013 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Нацагийн Удвал]]ын нэрийг дэвшүүлсэн. Ийнхүү тэрээр Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж өрсөлдсөн анхны эмэгтэй хүн болж, 80563 санал буюу нийт сонгогчдын 6,5%-н дэмжлэгийг хүлээж байв.

===2016 оны УИХ-ын сонгууль===
Энэ удаагийн сонгуульд, Орхон аймагт нэр дэвшиж өрсөлдсөн [[Октябрийн Баасанхүү]] ганцаараа намдаа суудал авчирсан.

===2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгууль===
Тус нам 2017 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]]ын нэрийг дэвшүүлсэн бөгөөд тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөхөн тус намд элсэж, намын дэд даргаар сонгогдоод байсан юм. Ганбаатар 409899 сонгогчийн санал (30,19%) авснаар МАН-аас нэр дэвшигч Миеэгомбын Энхболдоос 1849-хөн хүний саналын дутуугаар хасагдсан.

===2020 оны УИХ-ын сонгууль===
МАХН 2020 оны УИХ-ын сонгуульд [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] болон [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]тай хамран &quot;Та бидний эвсэл&quot; хэмээх нэрээр орлцсон бөгөөд Орхон аймгийн 20-р тойрог өрсөлдсөн [[Сайнхүүгийн Ганбаатар]] ганц суудал авсан. 

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:Монгол Ардын Хувьсгалт Нам| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Социал демократ нам]]
[[Ангилал:2010 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2021 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>aizyxgbddtfnu0fhxjg826tfla1oyi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Voice of Mongolia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72516</id>
    <revision>
      <id>866390</id>
      <parentid>806832</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T16:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <origin>866390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="038l6gdua1dn1szgzr7ic029c4tnmls" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
{| class=&quot;infobox toccolours float-right toptextcells&quot; style=&quot;text-align:center; margin-left:10cm; margin-bottom::0.5em; width:200px;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:Crimson;width:200px;font-size:10pt&quot; | The Voice of Mongolia
|-
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:7pt&quot; |
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Санаачлагч || style=&quot;font-size:9pt&quot; | [[Чинбатын Номин| Ч.Номин]]
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Хөтлөгчид || style=&quot;font-size:9pt&quot; | Э. Ууганбаяр&lt;br&gt;Г. Анхбаяр
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Шүүгчид || style=&quot;font-size:9pt&quot; | С. Ононбат&lt;br&gt;[[Болд (дуучин)|Д. Болд]]&lt;br&gt;[[Даваагийн Уламбаяр|Д. Уламбаяр]]&lt;br&gt;[[Хурд (хамтлаг) | Д.Отгонбаяр]]
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Улирлууд || style=&quot;font-size:9pt&quot; | 1 (Одоо үргэлжилж байгаа)
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Дугаарууд || style=&quot;font-size:9pt&quot; | 2 (Одоо үргэлжилж байгаа)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:Crimson;text-align:center;font-size:9pt&quot; | Гарч буй байдал
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Суваг || style=&quot;font-size:9pt&quot; | [[Монгол Телевиз]]
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Онлайн || style=&quot;font-size:9pt&quot; | www.ori.mn (төлбөртэй, нөхөж үзэх)
|-
| style=&quot;font-size:9pt&quot; | Youtube Channel || style=&quot;font-size:9pt&quot; | 
|}

&quot;the voice of mongolia&quot; бол Монгол ТВ гийн дуу хоолойн нэвтрүүлэг юм.
{{stub}}
{{DEFAULTSORT:Voice of Mongolia #The}}
[[Ангилал:The Voice of Mongolia| ]]
[[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]]
[[Ангилал:2010-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:Авьяастны шоу]]
[[Ангилал:Телевизийн хөгжмийн нэвтрүүлэг]]</text>
      <sha1>038l6gdua1dn1szgzr7ic029c4tnmls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лотаринг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90809</id>
    <revision>
      <id>866385</id>
      <parentid>863263</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolllll23</username>
        <id>106875</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="hdrcbigzdh70pogjra2mgxk93deie1a" xml:space="preserve">{{Short description|Францын соёл, түүхийн муж}}
{{Инфобокс суурин
| name             = Лотаринг
| native_name      = 
{{nobold|''Louréne''}} {{small|([[Лотаринг хэл|Лотаринг]])}}&lt;br&gt;{{nobold|''Lottringe''}} {{small|([[Лотаринг Франк аялга|Лотаринг Франк]])}}&lt;br&gt;{{native name|de|Lothringen|parensize=85%}}&lt;br&gt; {{native name|lb|Loutrengen|parensize=85%}}
| image_map        = Carte Lorraine 2018.png
| image_flag       = Flag of the former Region of Lorraine.svg
| image_shield     = Arms of Lorraine.svg
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = [[Франц]]
| subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Захиргааны муж]]
| subdivision_name1 = [[Гранд Эст]]
| seat_type        = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat             = [[Мец]]
| area_total_km2   = 23547
| area_footnotes   =
| population_total = 2349816 
| population_as_of = 2012 оны 1 сарын 1
| population_footnotes =
| population_demonym = Лотарингчууд, Лорейнчууд
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Нийт
| demographics2_info1 = €72.857 тэрбум (2024)
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох 
| demographics2_info2 = €31,513 (2024)
| parts_type       = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style      = list
| parts            = 4
| p1               = [[Вогез (департамент)|Вогез]] (88)
| p2               = [[Мёз (департамент)|Мёз]] (55)
| p3               = [[Мёрт-е-Мозель]] (54)
| p4               = [[Мозель (департамент)|Мозель]] (57)
| iso_code         = FR-M
}}

'''Лотаринг''' буюу Лорейн  (франц. Lorraine [lɔˈʁɛn], герман. Lothringen) нь [[Франц]]ын зүүн умард хэсэгт орших бүс нутаг юм. Энэхүү бүс нутаг нь [[Гранд Эст]] [[Муж (Франц)|мужийн]] төв хэсгийг бүрдүүлнэ. 1960 оноос 2015 оныг хүртэл энэ бүс нутаг нь [[Мец]] төвтэй бие даасан муж байв. Хүн ам нь 2 350 657 ( мужууд дотор 11 дүгээр байр).

Нутаг дэвсгэр нь 23,547 км²  бөгөөд Mёз (Маас) ба Moзель голууд урсдаг. Лотаринг бол Бельги, Люксембург, Герман гэсэн гурван гадаад улстай хиллэдэг Францын цорын ганц бүс нутаг юм. 

Лотаринг бүс нутгийн хүн амын ихэнх нь өөрийгөө Франц гэж тодорхойлдог. Гэвч Отто фон Бисмарк Франц-Пруссын дайны үр дүнгийн дагуу өнөөгийн Лотарингийн 1/3 хэсгийг Германд хавсаргаж байсан түүхтэй. Мозел гэж нэрлэгддэг маргаантай гурав дахь нь роман, герман аялгуу хоёулаа байдаг тул ангилахад хэцүү байдаг соёлтой байв. Эдгээр хүмүүс нь бүс нутгийн хойд хэсэгт амьдардаг.      

Францын Лоррейн муж (Лотарингия) нь Франц, Германы хоорондох нутаг дэвсгэрийн маргааны сэдэв олон зуун жил байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь бүхэл бүтэн бүс нутгийн соёл, түүхэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Орчин үеийн Лотаринг нь олон зуун жилийн түүх, тэр дундаа Германы эзлэн түрэмгийллийн үеэр олж авсан Франц, Германчуудын хамгийн сайн шинж чанарыг хослуулсан болно.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Wiktionary}}
{{Commonscat|Lorraine}}
{{Wikivoyage}}

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Францын урьдын муж]]
[[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Германы түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Лотаринг| ]]
[[Ангилал:Герман-Францын харилцаа]]
[[Ангилал:Гранд Эстийн газар зүй]]</text>
      <sha1>hdrcbigzdh70pogjra2mgxk93deie1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гранд Эст</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91083</id>
    <revision>
      <id>866384</id>
      <parentid>864024</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolllll23</username>
        <id>106875</id>
      </contributor>
      <origin>866384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="hzyicfziw69sof9w7abdd93cgfy9xlc" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| official_name = Гранд Эст
| native_name = {{resize|75%|{{native name|fr|Grand Est}}&lt;br /&gt;{{native name|gsw|Grossa Oschta}}&lt;br /&gt;{{native name|lb|Groussen Osten}}}}
| native_name_lang = fr
| settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]]
| image_skyline = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg
| image_caption = [[Хаут-Кёнигсбург цайз]], [[Кольмар]]
| image_flag = Flag of Grand Est (2022-present).svg
| flag_size =
| image_shield =
| shield_size =
| image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png
| blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]]
| blank_emblem_size = 250
| image_map = Grand Est in France 2016.svg
| map_caption =
| motto =
| coordinates =
| subdivision_type = Улс
| subdivision_name = {{flag|Франц}}
| seat_type = [[Францын префектур|Префектур]]
| seat = [[Страсбург]]
| parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| parts_style = list
| parts = 10
| p1 = {{flag|Ардень}} (08)
| p2 = {{flag|Вогез}} (88)
| p3 = {{flag|Марн}} (51)
| p4 = {{flag|Дээд Марн}} (52)
| p5 = {{flag|Мёрт-е-Мозель}} (54)
| p6 = {{flag|Мёз}} (55)
| p7 = {{flag|Мозель|logo}} (57)
| p8 = {{flag|Об|logo2}} (10)
| p9 = {{flag|Доод Райн|logo}} (67)
| p10 = {{flag|Дээд Райн|logo}} (68)
| government_type =
| governing_body = [[Гранд Эстийн мужийн зөвлөл]]
| leader_party = [[Бусад барууныхан|DVD]]
| leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]]
| leader_name = [[Франк Лерой]]
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 57433
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_rank = 5th
| population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}}
| population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}}
| population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}}
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1 = +01:00
| timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST = +02:00
| demographics_type1 = ДНБ
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Нийт
| demographics1_info1 = €166.919 тэрбум
| demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics1_info2 = €30,100
| website = {{URL|https://www.grandest.fr}}
| iso_code = FR-GES
| blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]]
| blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]],
| blank2_name_sec2 = Хүлээн зөвшөөөгдсөн хэл
| blank2_info_sec2 = [[Алеманн Герман хэл|Алеманн Герман]] ба [[Мозелийн Франк хэл|Франк]]
}}

'''Гранд Эст''' ({{lang-fr|Grand Est}} [{{IPA|ɡʁɑ̃t‿ɛst}}], , {{lang-mn|'''Их Зүүн'''}}) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Эльзас]] ''(Alsace'') [[Лотаринг]] (''Lorraine''), [[Шампань-Ардень]],  гурван муж нэгдсэнээр бий болсон. Муж байгуулагдсан даруйдаа ''Эльзас-Шампань-Ардень-Лотаринг'' хэмээх нэрийг хэрэглэв. Энэ нэрийг нь 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд төрөөс өөрчлөн одооны нэрийг өгсөн байна.&lt;ref&gt;[https://www.legifrance.gouv.fr/eli/decret/2016/9/28/INTB1614083D/jo/texte ''Décret n° 2016-1262 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom de la région Grand Est''] auf legifrance.gouv.fr. Abgerufen am 1. Oktober 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle|sprache=fr|autor=Mathilde Siraud|url=http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php|titel=Occitanie, Nouvelle-Aquitaine …: discordes autour des nouveaux noms de régions|werk=lefigaro.fr|hrsg=Le Figaro|datum=2016-06-27|zugriff=2019-04-05}}&lt;/ref&gt;

Гранд Эст нь нийт 57.433 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудад нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээрээ дөрөвт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) орно. Нийт 5.555.186 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) байгаа нь энэ мужийг зургаадугаар том мужийн тоонд оруулдаг. Мужийн төв нь [[Страсбург|Страсбург]] [[хот]]. Гранд Эст нь (цагийн зүүний дагуу) [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцар]] зэрэг [[улс]]ууд болон [[Бургунд-Франш-Конте]], [[Иль-де-Франс]], [[О-де-Франс]] мужуудтай хиллэдэг.

==Зураг==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Strasbourg Cathédrale Notre-Dame façade sud octobre 2013.jpg|
Зураг:Strasbourg Petite-France place Benjamin-Zix septembre 2015.jpg|
Зураг:PA00078776-Cathédrale Notre-Dame de Reims 5.jpg|
Mulhouse Porte Jeune.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Grand Est|Гранд Эст}}
* [http://www.grandest.fr/ Гранд Эст мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар)

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{Францын мужийн хөтлөгч загвар}}

[[Ангилал:Гранд Эст| ]]
[[Ангилал:Францын муж]]
[[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>hzyicfziw69sof9w7abdd93cgfy9xlc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ХҮН нам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100284</id>
    <revision>
      <id>866454</id>
      <parentid>847754</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв.</comment>
      <origin>866454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12844" sha1="qciqryj5swuf4wgudec70dawz2st742" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = ХҮН нам
| logo             = HUN Party logo.svg
| colorcode        = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
| founded          = {{start date|2011|11|05}}
| ideology         = [[Либерализм]]
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = [https://www.hunnam.mn/ hunnam.mn]
| country          = Монголын
| abbreviation     = {{lang|mn|ХҮН}}
| colors           = {{Colorbox|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}|border=darkgray}} Нил ягаан
| position         = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]
| national         = [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]
| slogan           = {{lang|mn|Монгол хүний төлөө}}
| leader2_title    = Дарга
| leader2_name     = [[Тогмидын Доржханд]]
| caption          = 
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{composition bar|8|126|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}}
}}

'''ХҮН нам''' (хуучнаар Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам) нь Монгол Улсын Дээд шүүхэд бүртгэлтэй улс төрийн намын нэг, парламентад суудалтай улс төрийн хүчин.

==Түүх==
ХҮН нам буюу хуучин нэрээр Хөдөлмөрийн үндэсний нам (ХҮН) анх 2011 онд үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Улсын дээд шүүхийн 2011.12.05-ны өдрийн 14-р тогтоолоор бүртгэсэн байна. 

Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам 2015 оныг хүртэл Монгол Улсад цөөнгүй байдаг ганц буюу цөөн хүнээс хамаарсан, зөвхөн цаасан дээр бүртгэлтэй, үйл ажиллагаа явуулдаггүй жижиг нам байсан боловч нь 2015 оноос шинэ манлайлагч гишүүд намын удирдах эрхэнд гарснаар ХҮН эрс шинэчлэгдэн, Монголын улс төрийн амьдралд цоо шинэ өнгө аяс оруулж эхэлжээ. 

Шинэчлэгдэн зохион байгуулагдаж, шинэ залуу, боловсролтой, урьд өмнө улс төрд хутгалдаж байгаагүй мэргэжилтнүүд намыг толгойлж, идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлснээр 2015 оноос хойш ХҮН-ын гишүүд, дэмжигчид олноор нэмэгдэх болсон байна. 2016 оны УИХ-ын сонгуульд амжилттай оролцох нь гарцаагүй гэж улс төр судлаачид дүгнэж, иргэд сонгогчдын дунд ч хүлээлт өндөр байв. Гэтэл намын дотоод асуудал болон бусад улс төрийн хүчин, эрх баригч, зарим улс төрчдийн зүгээс явуулсан санаатай хутган үймүүлэх ажиллагааны үр дүнд Хөдөлмөрийн үндэсний нам намаараа сонгуульд оролцох боломжгүй болсон юм. Нам нь УИХ-ын сонгуульд оролцоогүй ч гол лидерүүд болох 25 хүн бие даан нэрээ дэвшүүлж, чамгүй олон хүний санал авсан байдаг. 

2015 онд намыг шинэчлэн зохион байгуулж, зах зээлд гаргаж ирсэн баг буюу Б.Найдалаа, Т.Доржханд, Д.Гантулга тэргүүтэй баг тууштай үйл ажиллагаа явуулсаар 2018 онд намын дотоод маргааныг бүрэн цэгцэлж, ямар нэг дотоод асуудалгүй болж чадсан байна. ХҮН тогтвортой, идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн тул иргэдийн итгэл дахин сэргэж, гишүүд, дэмжигчдийн тоо нэмэгдсээр иржээ.

2020 оны УИХ-ын Сонгуульд [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]] (МСДН), [[Зүй Ёс нам|Зүй ёс нам]] (ЗЁН) намуудтай [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв ХҮН Электорат Эвслийг]] байгуулан, эвслийг толгойлон оролцжээ. УИХ-ын гишүүнээр [[Тогмидын Доржханд]] Хан-Уул дүүргийн тойргоос сонгогдсоноор Зөв ХҮН Электорат эвсэл парламентад суудалтай улс төрийн хүчин болсон байна. Мөн 2020 оны орон нутгийн сонгуульд амжилттай оролцон, Нийслэлийн ИТХ-д 3, дүүргүүдийн ИТХ-д 12 суудал авч чаджээ.  

[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ээлжит сонгуульд]] ХҮН нам [[Дангаасүрэнгийн Энхбат|Дангаасүрэнгийн Энхбатыг]] нэр дэвшүүлэн амжилттай оролцож, нийт сонгогчдын 20.31% санал буюу 246,968 санал авсан байна. Гадаадад оршин суугаа Монгол Улсын иргэдийн 72.6% нь Д.Энхбатыг дэмжиж саналаа өгсөн нь онцлог мэдээ болж байв.

ХҮН нам 2021 оны 10 сард УИХ-ын нөхөн сонгуулийн 28-р тойрог буюу Сонгинохайрхан дүүрэгт болсон сонгуульд [[Бадрахын Найдалаа|Бадрахын Найдалааг]]&lt;nowiki/&gt;нэр дэвшүүлж оролцож, 7,365 санал авч, 2-рт эрэмбэлэгджээ.

2022 онд намын нэрээ албан ёсоор ХҮН нам болгон өөрчилж, үзэл баримтлалаа баруун төв болгон тодотгож, лого бэлгэдлээ мөн шинэчилжээ.

Үндсэн хуулийн өөрчлөлт хийж парламентын ардчиллыг бэхжүүлэхийг уриалж, манлайлж ажилласны үр дүнд УИХ-аас 2023 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийж, УИХ 126 гишүүнтэй байх, 48-ыг хувь тэнцүүлсэн тогтолцоогоор, 78-г тойргоос олонхийн сонголтоор сонгодог байх өөрчлөлтийг хийсэн байдаг.

[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд хувь тэнцүүлсэн тогтолцоогоор буюу намын жагсаалтаар 6 гишүүн, тойргоос олонхийн саналаар 2 гишүүн сонгогдож, УИХ-д ХҮН нам 8 сууудалтай болов. Сонгуулийн үр дүнд УИХ-д хамгийн олон суудал авсан МАН 68, АН 42, ХҮН 8 зэрэг гурван нам Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. Төрийн худалдан авах ажиллагаа, гадаад худалдаа, хөрөнгө оруулалт хариуцсан Шадар сайдаар намын дарга Т.Доржханд, Боловсролын сайдар П.Наранбаяр томилогдов. Шадар сайд Т.Доржханд Монгол Улсын эрчим хүчний салбарын реформыг хариуцан ажиллаж байна.

==Үзэл баримтлал==
Монголын түүх соёл, Монгол хүн, Монголын орчин нөхцөл, үндэсний зорилго болон дэлхийн хөгжлийн хандлагад нийцсэн гэж үздэг ХҮМҮҮНЛЭГ ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ үзэл, баруун төвийн үзэл баримтлалтай. Намын вебд байрлуулсан мэдээллээс үзвэл ХҮМҮҮНЛЭГ ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ үзэл санааны дараах суурь таван зарчмыг агуулдаг байна. Үүнд:

'''1.     Хүний эрх, эрх чөлөө''' – ''Хүн бүр адил тэгш эрхэм чанар, эрх чөлөөтэй төрдөг бөгөөд өөрийн амьдралыг зөвхөн өөрөө хариуцаж, нийгмийн гишүүний хувьд бусдын эрхэм чанар, эрх чөлөөний орон зайг хөндөхгүйгээр өөрийгөө хөгжүүлэх, эрх чөлөөгөө эдлэх эрхтэй.'' ''Эрх чөлөөm байдал нь монгол хүний унаган үнэт зүйл, хүсэл тэмүүлэл.''  

'''2.     Эв нэгдэл''' - ''Бидний цөөхөн Монгол эвлэлдэн зөвшилцөж байж л хүчирхэг дэлхийн Монгол болно. Эв нэгдэл бол эрх чөлөөний урьдач нөхцөл.''

'''3.     Тэгш боломж''' - ''Хүн бүр, хүүхэд бүр суралцах, хөгжиж дэвших, ажил, бизнесс эрхлэх, эрх чөлөөтэй амьдрах ижил гараа, тэгш боломжтой байх ёстой. Ижил гараа, тэгш боломж бол эрх чөлөөний эхлэл.''

'''4.     Бүтээх эрх чөлөө''' - ''Бүтээлч, хариуцлагатай, эрх чөлөөт иргэн хүчирхэг Монголыг бүтээнэ. Бүтээж туурвих болон бизнес хийх бол эрх чөлөө.''

'''5.     Байгальд ойр Монгол''' -  ''Байгаль дэлхийдээ нийцэн оршдог нүүдлийн соёл, эрх чөлөө, эрч хүч бол Монголын унаган чанар, өвөрмөц үнэт зүйл. Эх дэлхийдээ ойр байх нь эрх чөлөө.''

== Удирдлага ==
ХҮН намын удирдах зөвлөл дараах бүрэлдэхүүнтэй. Үүнд, Намын дарга Тогмидын Доржханд, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Пүрэвжавын Ганзориг, Удирдах зөвлөлийн гишүүд [[Бадрахын Найдалаа]], Доноровын Гантулга, Баатаржавын Мөнхсоёл, Жаргалсайханы Золжаргал, Дашдондогийн Үүрцайх, [[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр]], Гончигдоржийн Уянгахишиг, Лутаагийн Энхнасан, Б.Түвшинтулга, Б.Ганболд, Б.Отгонтөгс, Ш.Энхтуул, Ц.Алтансор, С.Санасэр, Э.Золзаяа, С.Айнагүл, Хариуцлагын ерөнхий хорооны дарга А.Дөлгөөн.

Гүйцэтгэх зөвлөлийг Ерөнхий Нарийн бичгийн дарга П.Ганзориг удирддаг. Нарийн бичгийн даргаар Т.Отгонбаатар, Б.Мөнхцэлмэг, Д.Баярбилэг, М.Бямбасүрэн ажилладаг байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ХҮН нам |url=https://www.hunnam.mn/ |access-date=2025-04-16 |website=www.hunnam.mn |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сонгуулийн тухай ==

=== Улсын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Сонгууль
!Авсан суудал
!Саналын тоо
!Саналын хувь
!Үр дүн
!Удирдагч
|-
!2020
|{{Composition bar|1|76|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}}
[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв ХҮН Электорат Эвсэл]]
|209,104
|5.2%
|1 суудал ({{increase}}1)
|[[Бадрахын Найдалаа]]
|-
!2024
|{{Composition bar|8|126|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}}
ХҮН Нам
|786,431
|10.38%
|8 суудал ({{increase}}7)
|[[Тогмидын Доржханд]]
|}

==Эх сурвалж==
{{reflist}} 
{{Загвар:Монголын нам}}

{{commonscat}}

[[Ангилал:ХҮН нам| ]]
[[Ангилал:Монголын нам]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:2011 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>qciqryj5swuf4wgudec70dawz2st742</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISO/IEC 27701</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118648</id>
    <revision>
      <id>866431</id>
      <parentid>772700</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10076" sha1="3cev3ks7e5fp5ivfl02g1cy1yg5h211" xml:space="preserve">
'''ISO/IEC 27701:2019''' нь [[ISO/IEC 27001|ISO/IEC 27001 стандартын]] хувийн нууцлалд зориулсан өргөтгөл юм. Зорилго нь Мэдээллийн аюулгүй байдлын удирдлагын тогтолцоог (МАБУТ) өргөтгөж Хувийн мэдээллийн удирдлагын тогтолцооны (ХМУТ) бий болгох, хэрэгжүүлэх, хэвийн үргэлжлүүлэх, тасралтгүй сайжруулах үйл ажиллагааг багтаахад оршино. &lt;ref&gt;https://www.iso.org/standard/71670.html ISO/IEC 27701:2019 [ISO/IEC 27701:2019]&lt;/ref&gt; Энэхүү стандарт нь Мэдээлэл хариуцагч болон мэдээлэл боловсруулагч нарт хүний хувийн мэдээллийн нууцлалыг хангах, мэдээллийн эзний эрхийг хамгаалахад тулгарч болох эрсдэлийг бууруулах, хяналтуудыг удирдахад туслана.  

ISO/IEC 27701-ийн баталгаажуулалт нь [[ISO/IEC 27001|ISO/IEC 27001-ийн]] баталгаажуулалтын өргөтгөл болно. Өөрөөр хэлбэл ISO/IEC 27701 гэрчилгээ авахаар төлөвлөж буй бол ISO/IEC 27001 гэрчилгээтэй байх шаардлагатай.

== Стандартын зорилтот хэрэглээ ==
ISO/IEC 27701 стандартын зорилго нь байгууллагын МАБУТ-г хувийн нууцлалын хяналтуудаар сайжруулж, улмаар байгууллагад хувийн нууцлалын үр дүнтэй удирдлагын тогтолцоог бий болгож, ХМУТ-г үүсгэх явдал юм.

Сайн хэрэгжүүлсэн ХМУТ нь мэдээлэл хариуцагч болон мэдээлэл боловсруулагчдад олон давуу тал авчирна. Тухайлбал: 

Хууль тогтоомж, дүрэм журам, гэрээ, хэлцэл, түүнчлэн компанийн нууцлалын бодлого зэрэгт заасан хувийн мэдээлэл хамгаалах шаардлагууд нь мэдээлэл хариуцагч болон мэдээлэл боловсруулагч нарт тодорхой бус, ойлгомжгүй байдаг нь нийцлийг хангахад хүндрэлтэй. 

Харин ХМУТ-ыг нэвтрүүлсэнээр дээрх бүх шаардлагад нийцэх, хянах зэрэг нэмэлт ажлуудыг системтэй, үр дүнтэй хэрэгжүүлэх боломжтой болно.  Жишээ нь тус стандартын Хавсралт С-д дурдсан нэг нууцлалын хяналт нь Өгөгдөл Хамгаалах Ерөнхий Журмын (GDPR) олон шаардлагыг хангана. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bsigroup.com/globalassets/localfiles/en-gb/data-protection/bsi_privacy_matters_white_paper-web.pdf|title=Privacy matters: Managing personal information with ISO/IEC 27552|date=2018|access-date=2022-02-03|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203141217/https://www.bsigroup.com/globalassets/localfiles/en-gb/data-protection/bsi_privacy_matters_white_paper-web.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Холбогдох шаардлагуудад нийцэх, даган мөрдөхөд байгууллагуудад засаглалын болон хяналтын асуудал тулгарна. ХМУТ хэрэгжүүлсэн байгууллагад Өгөгдлийн Хамгаалах ажилтнууд дээд удирдлага, эрх баригчид болон бусад сонирхогч талуудад нууцлалын холбогдох шаардлагыг хангасан гэдгээ баталгаажуулж, шаардлагатай нотлох баримтыг гаргаж чадна.

Мөн ХМУТ нь хэрэглэгч болон харилцагч байгууллагуудад холбогдох нууцлалын нийцлийг хангасан гэдгийг илтгэх үнэ цэнэтэй зүйл юм. Мэдээлэл хариуцагч нь Мэдээлэл боловсруулагчаас хувийн нууцлалын шаардлагыг дагаж мөрддөг гэсэн нотолгоог шаардах эрхтэй. Олон улсын стандартад үндэслэсэн, ялангуяа итгэмжлэгдсэн гуравдагч талын аудитор нотлох баримтыг баталгаажуулсан бол дээрх нотолгооны хүчинтэй байдлыг илтгэх ил тод бөгөөд найдвартай баталгаа болдог. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ey.com/en_gl/tax/how-gdpr-compliance-demands-have-shifted-the-focus-to-certification|title=How GDPR compliance demands have shifted the focus to certification|last=Katko|first=Peter|date=June 13, 2019|access-date=Хоёрдугаар сар 3, 2022|archive-date=Хоёрдугаар сар 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203043011/https://www.ey.com/en_gl/tax/how-gdpr-compliance-demands-have-shifted-the-focus-to-certification|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нийцлийн мэдээлэл ил тод байх нь бизнесүүд нэгдэх, худалдан авах,  хамтран мэдээлэл боловсруулах зэрэг үйл ажиллагаанд  чухал ач холбогдолтой. 

Эцэст нь хэлэхэд, ХМУТ буюу ISO/IEC 27701 стандартыг нэвтрүүлж, гэрчилгээжих нь тухайн байгууллагын олон нийтийн итгэлийг татах гол хүчин зүйл билээ.

== Норматив ишлэл ==
ISO/IEC 27701 стандартад дараахь баримт бичгүүдийг иш татсан болно.

* [[ISO/IEC 27001]]
* ISO/IEC 27002:2017-06

== Стандартын бүтэц ==
Стандартын шаардлагыг дараах дөрвөн бүлэгт хуваана.

# ISO/IEC 27001-тэй холбоотой ХМУТ-ны шаардлагыг 5-р зүйлд;
# ISO/IEC 27002- тай холбоотой ХМУТ-ны шаардлагыг 6-р зүйлд;
# Мэдээлэл хариуцагчдад зориулсан ХМУТ-ны удирдамжийг 7-р зүйлд;
# Мэдээлэл боловсруулагчдад зориулсан ХМУТ-ны удирдамжийг 8-р зүйлд тус тус тусгасан.

Стандартад дараах хавсралтууд багтсан болно: &lt;ref&gt;https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso-iec:27701:ed-1:v1:en ISO/IEC 27701:2019 [ISO/IEC 27701:2019] Table of contents&lt;/ref&gt;

# Хавсралт А: ХМУТ-нд зориулсан лавлагааны хяналтын зорилтууд ба хяналтууд (Мэдээлэл хариуцагчид зориулсан);
# Хавсралт B: ХМУТ-нд зориулсан лавлагааны хяналтын зорилтууд ба хяналтууд (Мэдээлэл боловсруулагчид зориулсан);
# Хавсралт С: ISO/IEC 29100 стандартын уялдаа;
# Хавсралт D: Өгөгдөл хамгаалах ерөнхий журмын (GDPR) уялдаа;
# Хавсралт E: ISO/IEC 27018 болон ISO/IEC 29151 стандартын уялдаа;
# Хавсралт F: ISO/IEC 27701-ийг ISO/IEC 27001 ба ISO/IEC 27002-д хэрхэн тохируулах талаар.

== Стандартын түүх ==
JTC 1/SC 27- д ажлын шинэ зүйлийг JTC 1/SC 27/WG 5 &quot;Identity management and нууцлалын технологи&quot;-оос 2016 оны 4-р сард Францын үндэсний байгууллагын JTC 1/SC 27-ийн мэргэжилтнүүдийн санаачилгад үндэслэн санал болгосон.

Дараа нь төслийг JTC 1/SC 27/WG 5-д ISO/IEC 27552 дугаарын дагуу боловсруулсан.

Британийн Стандартын Институт (BSI) 2018 оны 2-р сард өөрийн вэбээр ISO/IEC 27552 стандартын анхны CD-г олон нийтэд нээлттэй болгосон.

ISO/IEC 27552 стандартын хоёр дахь CD 2018 оны 8-р сард хэвлэгдсэн.

ISO/IEC 27552 стандартын DIS нь 2019 оны 1-р сард гарсан бөгөөд 2019 оны 3-р сард батлагдсан. Техникийн өөрчлөлт хийх шаардлагагүй байсан тул FDIS саналын хуудсыг алгассан.

ISO/IEC JTC 1/SC 27 нь ISO/IEC 27552 стандартын техникийн ажлыг 2019 оны 4-р сард хийж дуусгасан.

Нийтлэхээс өмнө ISO/IEC 27552-ыг ISO/IEC 27701 болгон өөрчилсөн бөгөөд ISO/Техникийн удирдлагын зөвлөлийн 39/2019 тоот тогтоолоор аливаа Удирдлагын тогтолцоо &quot;А төрлийн&quot; (шаардлага агуулсан) нь &quot;-ээр төгссөн дугаартай байх ёстой&quot; гэж заасан. 01&quot;-ийг сүүлийн хоёр оронтой тоогоор илэрхийлнэ. Дугаар солих ажлыг 2019 оны долдугаар сард эцэслэн шийдвэрлэсэн.

Стандартыг 2019 оны 8-р сарын 6-нд албан ёсоор нийтэлсэн.

== Бусад холбоотой мэдээлэл ==
[[ISO/IEC 27001]]

== Эх сурвалжууд ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:ISO-Стандарт|27701]]
[[Ангилал:Мэдээллийн технологийн аюулгүй байдал|Iso Iec 27701]]
[[Ангилал:IEC-Стандарт|27701]]</text>
      <sha1>3cev3ks7e5fp5ivfl02g1cy1yg5h211</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуравдагч хөршийн бодлого</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124279</id>
    <revision>
      <id>866432</id>
      <parentid>770241</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T03:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enhtuya.ao</username>
        <id>106206</id>
      </contributor>
      <origin>866432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5351" sha1="ssgbgnubwliear88uk9a6voyfoww0fk" xml:space="preserve">'''Гуравдагч хөршийн бодлого''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|гадаад бодлогын]] нэгэн илэрхийлэл бөгөөд [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]], [[Хятад|БНХАУ]] улсаас бусад хөгжингүй улс орнуудтай түншлэлийн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх бодлого.

[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] 2011 оны 2 дугаар сарын 10-ны өдрийн тогтоолоор шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын ''Гадаад бодлогын үзэл баримтлал''д Монгол Улсын улс төрийн гадаад бодлогын нэг хэсэг нь “[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]], [[Европын Холбоо|Европын холбоо]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Солонгос|БНСУ]], [[Турк]] зэрэг [[Өрнө дахин|өрнө]], [[Дорно дахин|дорнын улс]], холбоотой “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогын хүрээнд түншлэлийн харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх”&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.mn/old/?page_id=16273|title=Дипломат харилцаа: Гуравдагч хөршийн бодлого|publisher=Гадаад харилцааны яам|accessdate=25 Oct 2022|archive-date=25 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025060830/http://www.mfa.gov.mn/old/?page_id=16273|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг.

== Гуравдагч хөрш ==
ОХУ, БНХАУ-аас бусад түншлэлийн харилцаатай улс орнууд&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|'''Улс'''
|'''Түншлэлийн харилцаа'''
|'''Эрх зүйн үндэс'''
|-
|[[Япон]]
|[[Монгол-Японы харилцаа|Тусгай стратегийн түншлэл]]
|2010 оны стратегийн түншлэлийг Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүхийн]] Японд хийсэн айлчлалын үеэр “Энх тайван, цэцэглэлтийн төлөөх тусгай стратегийн түншлэл” болгон ахиулсан (2022 он)
|-
|[[Энэтхэг]]
|[[Монгол-Энэтхэгийн харилцаа|Стратегийн түншлэл]]
|Энэтхэгийн Ерөнхий сайд [[Нарендра Моди]] Монгол Улсад айлчлах үеэр гаргасан “Хамтарсан мэдэгдэл” (2015 он)
|-
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]
|[[Монгол-Америкийн харилцаа|Стратегийн түншлэл]]
|Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулгын]] АНУ-д хийсэн ажлын айлчлалын үеэр гаргасан “Монгол Улс, Америкийн Нэгдсэн Улсын стратегийн түншлэлийн тухай тунхаглал” (2019 он)
|-
|[[Турк]]
|[[Монгол-Туркийн харилцаа|Стратегийн түншлэл]]
|Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн Туркт хийсэн айлчлалын үеэр гаргасан хамтарсан мэдэгдлээр иж бүрэн түншлэлийг стратегийн түншлэл болгон ахиулсан (2025 он)
|-
|[[Герман|ХБНГУ]]
|[[Монгол-Германы харилцаа|Стратегийн түншлэл]]
|ХБНГУ-ын Ерөнхийлөгч Франк-Вальтер Штайнмайер манай улсад айлчлах үеэр гаргасан хамтарсан тунхаглалаар иж бүрэн түншлэлийг стратегийн түншлэл болгон ахиулсан (2024 он)
|-
|[[Өмнөд Солонгос|БНСУ]]
|[[Монгол-Өмнөд Солонгосын харилцаа|Стратегийн түншлэл]]
|2021 онд хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр иж бүрэн түншлэлийг стратегийн түншлэл болгон ахиулсан
|-
|[[Канад]]
|[[Монгол-Канадын харилцаа|Өргөн хүрээтэй түншлэл]]
|Ерөнхийлөгч Н.Багабанди Канад улсад айлчлах үеэр гаргасан “Хамтарсан мэдэгдэл” (2004 он)
|-
|[[Австрали]]
|[[Монгол-Австралийн харилцаа|Өргөн хүрээтэй түншлэл]]
|Австралийн Гадаад хэргийн сайд Александр Доунэр манай улсад айлчлах үеэр хийсэн мэдэгдэл (2007 он)
|}

== Цаашид үзэх ==
* [[Монгол-Оросын харилцаа]]
* [[Монгол-Хятадын харилцаа|Монгол—Хятадын харилцаа]]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Монголын гадаад бодлого]]</text>
      <sha1>ssgbgnubwliear88uk9a6voyfoww0fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдарт эхийн одон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124705</id>
    <revision>
      <id>866411</id>
      <parentid>830540</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ангилал өөрчлөв</comment>
      <origin>866411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="mje3gbpgiuirnxt7l8vo8e8xto3mqkj" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Алдарт эхийн одон''' -Монгол Улсын 1957 онд бий болсон одон. Уг одонг &quot;Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай&quot; хуульд 6 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг I зэргийн одонгоор, 4 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг II зэргийн одонгоор шагнана гэж заасан.
 
Энэхүү &quot;Алдарт эхийн одон&quot;-г эх орны хүн амын өсөлтийг дэмжих бодлогын үндсэн зорилготой анх БНМАУ-ын АИХТ-ийн зарлигаар 1957 онд бий болгож 1958 онд Улаанбаатар болон хөдөө орон нутгийн олон хүүхэдтэй эхчүүдэд олгож эхэлсэн түүхтэй. 

2022 онд Алдарт эхийн одонгоор улсын хэмжээнд 12,559 эх, үүнээс I зэргийн одонгоор 912, II зэргийн одонгоор 11,647 эхийг шагнах тухай Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч байсан юм. Харин 2024 онд нийт 11 294 ээжүүд  Алдарт эхийн 1, 2-р одон хүртэж байжээ.  

== Түүх ==
Олон хүүхэд төрүүлж, өсгөн хүмүүжүүлсэн эхчүүдийг одонгоор шагнах, улсын тэтгэврийг нэмэгдүүлэх тухай хуулийг одоогоос 62 жилийн өмнө буюу 1957 оны 4-р сарын 3-ны өдөр, мөн БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрмийг 1990 оны 6-р сарын 30-ны өдрийн 148 дугаар зарлигаар тус тус батлан хэрэгжүүлж ирсэн. 

Улсын Их Хурлаас 2010 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуулийг батлан, 2011 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөж байна. Энэхүү хуулиар өмнөх хууль тогтоомжид заасан хүүхдийн тоо, шалгуурыг багасгаж 6 ба түүнээс дээш хүүхэд төрүүлсэн эхэд ''Эхийн алдар нэгдүгээр зэргийн одон'', 4 ба түүнээс дээш хүүхэд төрүүлсэн эхэд ''Эхийн алдар хоёрдугаар зэргийн одон''г олгох болсон.

== Одонг дагалдах тусламж тэтгэмж ==
2018 оны нийгмийн халамжийн сангийн тайлангаар нийт 218.6 мянган одонтой эхчүүдэд 30.0 тэрбум төгрөгийн мөнгөн тусламж (жилд 1 удаа 100-200 мянган төгрөг)-ийг олгосон. Энэ нь нийгмийн халамжийн нийт зардлын 7.2 хувийг эзэлж байна. Энэхүү одонг шинээр авах эхчүүдийн тоо жилд дунджаар 4500 орчим хүнээр нэмэгдэж байгаа бөгөөд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар одон олгож, одонг дагалдах мөнгөн шагнал (20-40 мянган төгрөг)-ыг мөн халамжийн сангаас өгч байв. 

2010 оны УИХ-ын 54 дүгээр тогтоолоор &quot;Эхийн алдар&quot; нэгдүгээр зэргийн одонтой эхэд жилд нэг удаа 200  мянга, хоёрдугаар зэргийн одонтой эхэд 100 мянган төгрөг олгохоор шийдвэрлэсэн нь 2024 оныг дуустал хэрэгжсэн юм.  Одонтой эхийн мөнгөн тусламжид 252.7 мянган эх хамрагдаж, жилдээ 30 гаруй тэрбум төгрөг зарцуулжээ.   

Монгол Улсын Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамнаас олон хүүхэд төрүүлж, өсгөснө болон өсгөж байгаа эхчүүдийн нийгмийн хамгааллыг сайжруулах зорилгоор “Эхийн алдар” одонтой эхийн мөнгөн тусламжийн хэмжээг Монгол Улсын төсвийн нөхцөл, боломжид уялдуулан 2025 оноос хоёр дахин нэмэгдүүлэх шийдвэр гарчээ. Улмаар Эхийн алдар 1-р зэргийн одонтой эхэд жилд нэг удаа 200 мянган төгрөг олгож байсныг 400 мянга, 2-р зэргийн одонтой эхэд 100 мянган төгрөг олгож байсныг 200 мянган төгрөг болгож тус тус нэмэгдүүлэх болжээ.   
[[Ангилал:БНМАУ-ын одон]]
[[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медаль]]
[[Ангилал:1957 онд анх гардуулсан шагнал]]</text>
      <sha1>mje3gbpgiuirnxt7l8vo8e8xto3mqkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүний 1913 онд Хаант Орост хийсэн айлчлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125693</id>
    <revision>
      <id>866462</id>
      <parentid>728061</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5196" sha1="lxr968ec9nevyfbbqh2hxji9h6ik8vv" xml:space="preserve">Монгол Улсын анхны [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Ерөнхий сайд Сайн Ноён Хан Т.Намнансүрэн]] 1913 оны аравдугаар сараас 1914 оны хоёрдугаар сар хүртэл Оросын хаант улсад айлчилсан. 

Монгол Улсын Ерөнхий сайд анх удаа Оросын эзэнт улсад хийсэн Төрийн айлчлал байсан юм. 

== Айлчлалын зорилго ==
Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулах, Монголоос Оросын хаант улсад Бүрэн эрхт Элчин сайд суулгах, Оросоос эдийн засгийн тусламж, дэмжлэг авах, Ерөнхий сайдын хувьд Оросын соёл, шинжлэх ухаан, техникийн хөгжил дэвшилтэй танилцах, Монголд түүнээс нэвтрүүлэх, Өвөрмонголыг чөлөөлөх дайн болж байсан цаг үе тул зэр зэвсгийн тусламж авах зэрэг хэд хэдэн чухал зорилгыг агуулсан айлчлал байжээ.

== Айлчлалын бүрэлдэхүүн ==
Ерөнхий сайл Т.Намнасүрэнгийн айлчлалын бүрэлдэхүүнд 20 гаруй хүн багтсан бөгөөд бие хамгаалагчаар нь өндөр Гонгор, өндөр Нанзад нар явж байсан юм. Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэнгийн хатан Магсар, хүү Авидгэрэл нар хамт явсан. 

== Айлчлалын ач холбогдол ==
Монголоо дэлхийн их гүрнүүд Франц, АНУ, Япон, Германд таниулахыг хичээж, Богд хааны албан захидлыг гардуулж, Оросын хаант улсын төрийн 10 яамны 7 яамны сайд, дэд сайд, худалдаа, эдийн засаг, цэргийн 10 гаруй дарга, эрхтнүүдтэй ажил хэргийн уулзалт хийж чадсан юм. 

Мөн Оросын сүүлчийн II Николай хаантай хоёронтоо уулзаж, Төрийн Думын хуралд хүндэт зочноор оролцож, Ерөнхий сайд, Гадаад, Дотоод, Сан, Шүүх, Цэргийн яаманд биечлэн айлчилж Монголын тусгаар тогтнолоо баталгаажуулах, цэрэг зэр зэвсгийн тусламж хүртэх, эдийн засгийн дэмжлэг, зээл авах ажпуудыг хөөцөлдсөн юм

Монгол улсын ерөнхий сайд Намнансүрэнгийн хаант Орос улсад 1913 онд хийсэн албан ёсны айлчлалын үеээр яригдсан улс төр, цэргийн зэрэг олон асуудлын дотор хоёр орны эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх асуудал чухал байр эзэлж байсан байна. Манай хүсэлтийн дагуу хаант Оросын засгийн газраас Монголын засгийн газарт 3,0 сая рублийн зээл олгохоор шийдвэрлэсэн байдаг бөгөөд үүний 2 сая рублийг 1913 оны нэгдүгээр сард авсан байдаг юм. Мөн энэ айчлалын үед Монгол улс өөрийн гэсэн үндэсний банк байгуулахад хаант Оросын засгийн газар тусламж үзүүлэх талаар өмнө тавьсан саналыг түргэтгэх хүсэлт тавьж, зарчмын тохиролцоонд хүрсний дагуу Монгол улсын засгийн газрын албан ёсны зөвшөөрлийн дагуу Монголын үндэсний банк гэдэг нэр бүхий Сибирийн худалдааны банкны салбарыг 1914 онд нийслэл Өргөө хот буюу одоогийн Улаанбаатар хотод нээн ажиллуулж байжээ. Тус банк нь монгол дахь оросын иргэд, пүүсүүдэд үйлчлэхээс гадна монголын засгийн газар хийгээд монголын феодал, ноёдуудад зээл олгож байв. Тус банк нь тухайн үедээ монголын засгийн газарт дэмжлэг үзүүлж байсан төдийгүй манай оронд санхүүзээлийн салбар үүсч хөгжихэд чухал түлхэц болсон гэж үзэх үндэстэй юм.
[[Ангилал:1913 он]]
[[Ангилал:Монгол-Оросын харилцаа]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын түүх]]
[[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын гадаад бодлого]]</text>
      <sha1>lxr968ec9nevyfbbqh2hxji9h6ik8vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зөв Хүн Электорат Эвсэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133402</id>
    <revision>
      <id>866452</id>
      <parentid>847752</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>866452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7454" sha1="54t5hourcr20lpk3mrpizfwx2qcvnsi" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрийн эвсэл}}
{{Инфобокс нам
| name             = Зөв Хүн Электорат Эвсэл
| native_name      = Зөв Хүн Электорат Эвсэл
| native_name_lang = mn
| logo             = Right person electorate coalition emblem.svg
| logo_size        = 200px
| caption          = 
| colorcode        = {{party color|Зөв Хүн Электорат Эвсэл}}
| abbreviation     = {{lang|mn|ЗХЭЭ}}
| leader1_title    = Дарга
| leader1_name     = [[Бадрахын Найдалаа]]
| leader2_title    = Удирдах зөвлөлийн дарга
| leader2_name     = [[Тогмидын Доржханд]]
| founded          = {{start date|2020|03|21|df=y}}
| ideology         = [[Том майхан]]&lt;br /&gt;'''Фракцууд''':&lt;br /&gt;[[Социал демократ]]&lt;br&gt;[[Либерализм]]
| position         = {{nowrap|[[Төвийн улс төр|Төв]]&lt;br /&gt;'''Фракцууд''':&lt;br /&gt;[[Төв зүүний улс төр|Төв зүүнээс]] [[Төв барууны улс төр|төв баруун]]}}
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| dissolved        = 2024 оны 7-р сар
| colors           = {{Colorbox|{{party color|Зөв Хүн Электорат Эвсэл}}|border=darkgray}} Нил ягаан
| slogan           = {{lang|mn|Зөвхөн зөв хүн}}
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]
| seats1           = {{Composition bar|1|76|hex={{party color|Зөв Хүн Электорат Эвсэл}}}}
| website          = 
| country          = Монголын
}}

'''Зөв Хүн Электорат Эвсэл''' ('''ЗХЭЭ''') нь [[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]] болон [[Зүй Ёс нам]]аас 2020 онд байгуулагдсан [[Монгол]]ын улс төрийн эвсэл юм. Тус эвсэл мэдэгдэлдээ дурьдсанаар Монгол оронд үүссэн тогтолцооны гажуудлыг засаж, үндэсний язгуур эрх ашиг, түүх, соёл, уламжлал, эв нэгдлйг эрхэмлэн дээдэлж, хүний хөгжил, хууль ёс, шударга ёс, нийгмийн арчдиллыг дээдэлсэн хүмүүнлэг, аз жаргалтай нийгмийг цогцлоон хөгжүүлэхийг зорьж байгаа гэсэн юм. &quot;Зөв хүнээ дэмжих&quot; уриатай &quot;Электорат&quot; хөдөлгөөн дэмжихээ мэдэгдсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ikon.mn/n/1tuh|title=&quot;Зөв хүн электорат&quot; эвсэл байгуулснаа зарлалаа|date= 21 March 2020|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;

== Бүрэлдэхүүн ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
!style=&quot;width:200px&quot; colspan=&quot;2&quot;|Намын нэр
!style=&quot;width:120px&quot;|Үзэл баримтлал
!style=&quot;width:90px&quot;|Улс төрийн жигүүр
!style=&quot;width:140px&quot;|Дарга
![[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] &lt;br/&gt;гишүүний тоо
|-
|style=&quot;width:2px;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot;|
|[[ХҮН нам|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]]
|[[Либерализм]]&lt;br&gt;[[Эдийн засгийн либерализм]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://theubposts.com/hun-party-to-develop-mongolia-in-new-way/|work=UB Post|title=HUN Party to develop Mongolia in new way|first=Misheel|last=Lkhasuren|date=May 2, 2022|access-date=Нэгдүгээр сар 22, 2024|archive-date=Долдугаар сар 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724101530/http://theubposts.com/hun-party-to-develop-mongolia-in-new-way/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[Төв барууны улс төр|Төв баруун]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хөдөлмөрийн үндэсний нам нэрээ &quot;ХҮН&quot; болгон өөрчилж, барууны үзэл баримтлалтай болсноо зарлалаа|url=http://eagle.mn/r/101289|website=www..mn}}&lt;/ref&gt;
|[[Бадрахын Найдалаа]]
|{{composition bar|1|76|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}}
|-
|style=&quot;width:2px;background:{{party color|Монголын Социал-Демократ Нам}};&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам]]
|[[Социал демократ]]
|[[Төв зүүний улс төр|Төв зүүн]]
|[[Адъяагийн Ганбаатар]]
|{{composition bar|0|76|hex={{party color|Монголын Социал-Демократ Нам}}}}
|-
|style=&quot;width:2px;background:{{party color|Зүй Ёс Нам}};&quot;|
|[[Зүй Ёс Нам]]
|[[Социал демократ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.justiceparty.mn/rule|title=ЗҮЙ ЁС НАМ - Justice Party of Mongolia|website=ЗҮЙ ЁС НАМ - Justice Party of Mongolia|access-date=2024-01-22|archive-date=2021-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620063622/http://justiceparty.mn/rule|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[Төв зүүний улс төр|Төв зүүн]]
|[[Батбаярын Насанбилэг]]
|{{composition bar|0|76|}}
|}

== Үр дүн ==

===Ерөнхийлөгчийн сонгууль===
{| class=wikitable style=text-align:center
|-
!Сонгууль
!Намын нэр дэвшигч
!'''Санал'''
!'''%'''
!Үр дүн
|-
|[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]]
|[[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]
|242,692
|21.4%
|'''Ялагдсан''' {{Nay}}
|}

===[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] сонгууль===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жил
!Нэр дэвшигч
!Тойрог
!Санал
!Санал %
!Суудал
|-
|[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ikon.mn/elections/2020|title=УИХ-ын 2020 оны сонгуулийн ҮР ДҮН|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;
|[[Тогмидын Доржханд]]
|[[Хан-Уул|Хан-Уул дүүрэг]]
|24,449
|27.5%
|{{composition bar|1|76|{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}}}
|}

[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д эвсэл нь 29 тойрогт 53 хүн нэр дэвшүүлсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ikon.mn/elections/2020/party/38|title=СОНГУУЛЬ 2020: УИХ-д 'Зөв хүн электорат эвсэл'-с нэр дэвшигчид|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt; Зөвхөн [[Хан-Уул|Хан-Уул дүүргийн]] 29-р тойрогт нэр дэвшсэн [[Тогмидын Доржханд]] мандат авсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ikon.mn/n/1x7q|title=ТАНИЛЦ: УИХ-ын 2020 оны сонгуулийн ҮР ДҮНГЭЭС бүрдэх ПАРЛАМЕНТ|first=З. Санжаа|last=iKon.mn|date=25 June 2020|website=ikon.mn}}&lt;/ref&gt;

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

==Гадаад холбоос==
{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]
[[Ангилал:Социал демократ байгууллага]]
[[Ангилал:2020 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2024 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:ХҮН нам]]</text>
      <sha1>54t5hourcr20lpk3mrpizfwx2qcvnsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс шагнал</title>
    <ns>10</ns>
    <id>133805</id>
    <revision>
      <id>866396</id>
      <parentid>851391</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T18:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>866396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8875" sha1="00hpcf7x0ciziekszjaxoga3oj4x3ob" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{#invoke:is infobox in lead|main|[Ii]nfobox ?%a* [Aa]ward}}|{{#ifeq:{{#invoke:String|match|{{lc:{{PAGENAME}}}}|award}}|award||{{short description|Award|noreplace}}}}}}&lt;/includeonly&gt;{{Инфобокс
| bodyclass   = vevent

| above       = {{if empty|{{{name|}}}|{{{awardname|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| aboveclass  = summary

| labelstyle  = width: 33%;

| subheader   = {{#if:{{{subheader|}}}|{{{subheader}}}|{{#if:{{{current_awards|}}}|''Current: [[{{{current_awards|}}}]]''}}}}

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#invoke:WikidataIB |getValue |rank=best |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=no |noicon=yes|{{{image|}}}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption     = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|{{#invoke:Wikidata|getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}}}}}}}

| label1      = Уугуул нэр
| data1       = {{{native_name|}}}

| label2      = Төрөл
| data2       =  {{{type|}}}

| label3      = Шагналын зориулалт
| data3       = {{{awarded_for|}}}

| label4      = Тодорхойлолт
| data4       = {{{description|}}}

| label5      = Ивээн тэтгэгч
| data5       = {{{sponsor|}}}

| label6      = Огноо
| data6       = {{{date|}}}

| label7      = Байршил
| data7       = {{#if:{{{venue|}}}|{{{venue}}}|{{#if:{{{location|}}}|{{{location}}}|{{{site|}}}}}}}
| class7      = location

| label8      = Улс
| data8       = {{#invoke:WikidataIB |getValue |P17 |name=country |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced={{{onlysourced|}}} |noicon={{{noicon|}}} | {{{country|}}} }}
| class8      = location

| label9      = Шагнагч
| data9       = {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1027 |name=presenter |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced={{{onlysourced|}}} |noicon={{{noicon|}}} | {{{presenter|}}} }}
| class9      = attendee

| label10      = Шалгуур
| data10       = {{{eligibility|}}}

| label11      = Нэрлэсэн захидал
| data11       =  {{{post-nominals|}}}

| label12     = Тууз
| data12      = {{{ribbon|}}}

| label13     = Медалийн нүүрэн хэсэг
| data13      = {{{obverse|}}}

| label14     = Медалийн ар хэсэг
| data14      = {{{reverse|}}}

&lt;!-- Film / television --&gt;
| label15      = Хөтлөгч
| data15       = {{#if:{{{host|}}}|{{{host}}}|{{{hosts|}}}}}
| class15      = attendee

| label16      = Өмнөх нэр
| data16       = {{{former name|{{{former_name|}}}}}}

| label17      = Нээлтийн хөтлөгч
| data17       = {{{preshow_host|}}}
| class17      = attendee

| label18      = Үйл хэрэг
| data18       = {{{acts|}}}
| class18      = attendee
&lt;!-- End Film / television --&gt;

&lt;!-- Military --&gt;
| label19     = Цэргийн ажиллагаа
| data19      = {{{campaign|}}}

| label20     = Мотто
| data20      = {{{motto|}}}

| label21     = Ажиллагааны тэмдэг
| data21      = {{{clasps|}}}
&lt;!-- End Military --&gt;

| label22     = Мөнгөн шагнал
| data22      = {{{reward|}}}

| label23     = Төлөв
| data23      = {{{status|}}}

| label24     = Бий болсон
| data24      = {{{established|}}}

| label25     = Анх гардуулсан
| data25      = {{if empty|{{{firstawarded|}}}|{{{year|}}}}}

| label26      = Сүүлд гардуулсан
| data26      = {{if empty|{{{lastawarded|}}}|{{{year2|}}}}}

| label27     = {{#if:{{{holder|}}}
  |{{#if:{{{holder_label|}}}|{{{holder_label}}}|Одоогийн эзэмшигч}}
  |{{#if:{{{winner|}}}
     | Шагнал хүртэгч
     | Шагнал хүртэгч
    }}
   }}
| data27      = {{if empty|{{{holder|}}}|{{{winner|}}}|{{{winners|}}}}}

| header28    = {{#if:{{Both|{{{award1_type|}}}|{{{award1_winner|}}}}}{{Both|{{{award2_type|}}}|{{{award2_winner|}}}}}{{Both|{{{award3_type|}}}|{{{award3_winner|}}}}}|Тодруулбал}}

| label29     = Хамгийн олон шагнагдсан
| data29      = {{{most_awards|{{{most_wins|}}}}}}

| label30     = Хамгийн олон нэр дэвшсэн
| data30     = {{{most_nominations|}}}

| label31     = Нийт
| data31      = {{{total_awarded|}}}

| label32     = Нийт нэхэн шагнасан
| data32      = {{{total_awarded_posthumously|}}}

| label33     = Нийт шагнал авсан
| data33      = {{{total_recipients|}}}

| label34     = {{{award1_type}}}
| data34      = {{#if:{{{award1_type|}}}|{{{award1_winner|}}}}}

| label35     = {{{award2_type}}}
| data35      = {{#if:{{{award2_type|}}}|{{{award2_winner|}}}}}

| label36     = {{{award3_type}}}
| data36      = {{#if:{{{award3_type|}}}|{{{award3_winner|}}}}}

| label37     = {{{award4_type}}}
| data37      = {{#if:{{{award4_type|}}}|{{{award4_winner|}}}}}

| label38     = {{{award5_type}}}
| data38      = {{#if:{{{award5_type|}}}|{{{award5_winner|}}}}}

| label39     = Вэб сайт
| data39      = {{#invoke:WikidataIB |getValue |P856 |name=website |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced={{{onlysourced|no}}} |noicon={{{noicon|}}} | {{{website|{{{url|}}}}}} }}

&lt;!-- Film / television block --&gt;
| header40    = {{#if:{{{network|}}}{{{network_list|}}}{{{runtime|}}}{{{ratings|}}}{{{producer|}}}{{{director|}}}|{{#if:{{{coverage|}}}|{{{coverage|}}}|Телелиз/Радио}} Мэдээллийн хэрэгсэл}}

| label41     = {{#if:{{{network_list|}}}|Телевизийн суваг|Телевизийн суваг}}
| data41      = {{#if:{{{network_list|}}}|&lt;nowiki /&gt;|{{{network|}}}}}

| data42      = {{#if:{{{network_list|}}}|&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left: 0.5em&quot;&gt;
{{{network_list}}}&lt;/div&gt;}}

| label43     = Нэвтрүүлгийн хугацаа
| data43      = {{{runtime|}}}

| label44     = Үзэгчдийн тоо
| data44      = {{{viewership|{{{ratings|}}}}}}

| label45     = Продюсер
| data45      = {{{producer|}}}

| label46     = Найруулагч
| data46      = {{{director|}}}
&lt;!-- End Film / television block --&gt;

| header47    = {{#if:{{{image2|}}}|{{Infobox
 | child = yes | decat = yes

 | image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{{image2_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright2|1}}}|alt={{{alt2|}}}}}
 | caption    = {{{caption2|}}}
 }}}}

| header48 = {{#if:{{{higher|}}}{{{same|}}}{{{lower|}}}{{{individual|}}}|{{#if:{{{precedence_label|}}}|{{{precedence_label}}}|Дараалал}}}}

| label49 = Дараагийн&amp;nbsp;(дээд)
| data49 =  {{{higher|}}}

| label50 = Ижил
| data50 =  {{{same|}}}

| label51 = Бие даасан
| data51 =  {{{individual|}}}

| label52 = Дараагийн&amp;nbsp;(доод)
| data52 =  {{{lower|}}}

| label53 = Хамаарал бүхий
| data53 =  {{{related|}}}

| below       = {{#if:{{{previous|}}}{{{main|}}}{{{next|}}}|
 {{succession links|bullets=yes
 | left = {{{previous|}}}
 | center = {{{main|}}}
 | right = {{{next|}}}
 }}
}}
| belowclass  = noprint nowrap
| belowstyle = border-top: 1px solid #000; padding-top: 5px; font-weight: bold; 
| decat = {{#if:{{{previous|}}}{{{main|}}}{{{next|}}}|yes|no}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox award with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox award]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| acts | alt | alt2 | award1_type | award1_winner | award2_type | award2_winner | award3_type | award3_winner | award4_type | award4_winner | award5_type | award5_winner | awardname | caption | caption2 | country | coverage | current_awards | date | description | director | fetchwikidata | firstawarded | former name | former_name | higher | holder | holder_label | host | hosts | image | image caption | image size | image_caption | image_size | image_upright | image_upright2 | image2 | image2_size | imagesize | individual | lastawarded | location | lower | main | most_awards | most_nominations | most_wins | name | network | network_list | next | noicon | obverse | onlysourced | precedence_label | presenter | preshow_host | previous | producer | qid | ratings | related | reverse | reward | ribbon | runtime | same | site | sponsor | subheader | suppressfields | url | venue | viewership | website | winner | winners | year | year2 | type | eligibility | campaign | status | description | motto | clasps | post-nominals | established | total_awarded | total_awarded_posthumously | total_recipients | awarded_for }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>00hpcf7x0ciziekszjaxoga3oj4x3ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ринчин сайн хунтайж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134374</id>
    <revision>
      <id>866391</id>
      <parentid>863219</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T16:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45217-23</username>
        <id>106882</id>
      </contributor>
      <origin>866391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8201" sha1="qm0ocddmskob0oo5fpabwjluca4bgs3" xml:space="preserve">{{Инфобокс хаан
| name            =Ринчин сайн хунтайж
| title           =Лувсан тайж{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=111}}, Сайн хунтайж,&lt;br /&gt;Хотгойдын Алтан хан
| image           = 
| caption         = 
| reign           = 1657-1667, 1678-1686
| coronation      = 
| full name       = 
| predecessor     = [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]]
| successor       = [[Гэндэн эрх дайчин]]
| spouse          =
| issue           = 
| royal house     =[[Боржигин]]
| dynasty         =[[Хотгойд]]
| father          =
| mother          =
| birth_date   =
| birth_place  =
| death_date = 1696
| death_place  =
| date of burial  =
| place of burial = 
| religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]]
|}}

'''Ринчин сайн хунтайж''' (?-1696) нь [[Гэрсэнз|Гэрсэнз жалайр хунтайжийн]] гуч [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма Эрдэнэ хунтайжийн]] ахмад хөвгүүн. 1657-1667, 1678-1686 онд [[Халх|Халхын]] баруун гарын 4 хошууны нэг [[Хотгойд|Хотгойдыг]] Алтан хан цолтой захирч байсан байсан [[Алтан ураг|алтан ургийн]] язгууртан. 

== Түүх, намтар ==

=== Нэрийн асуудал ===
Түүний нэрийг монгол, манж хэлний [[Асрагч нэртийн түүх]], [[Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир|Гадаад Монгол, Хотон ван гүнгүүдийн илтгэл шастир]] мэтийн түүхэн сурвалж бичигт &quot;'''Ринчин сайн хунтайж&quot;'''{{Sfn|Zayabaatar|2006|pp=68}}, '''&quot;Лувсан тайж Эринчин&quot;'''{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=111}}, &quot;'''Сайн хунтайж&quot;'''{{Sfn|Zayabaatar|2006|pp=68}}''', &quot;Сайн тайж&quot;, &quot;Лувсан тайж&quot;'''{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=111}}{{Sfn|Gerelbadrakh|Budsuren|2006|pp=189-191}}, Оросын архивын баримтад &quot;'''Лобжан царевич, Лобзян Ирденей тайча, Лобзян Сайн Контайчи'''&quot;{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=111}} зэргээр олон байдлаар бичихдээ нэр, цолыг урд хойно нь оруулж, ихэвчлэн Лувсан тайж Эринчин, Лувсан тайж, Ринчин сайн хунтайж, Лувсан сайн хунтайж гэж бичих нь түгээмэл байжээ. Харин 20-р зууны дунд үеэс Лувсанринчен, Лувсанринчин тайж зэргээр нийлүүлж бичих болсон. Түүхч [[Цэгмидийн Цэрэндорж|Ц.Цэрэндорж]] нарын үзлээр Лувсан тайж гэдэг нь нэр биш цол бөгөөд, Ринчин нь нэр мөн гэжээ.{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=111}}

=== Улс төрийн тэмцэл ===
Тэрээр 1655 оны зун болсон Халхын баруун, зүүн гарын ноёдын шинэ засаг ноёдыг сонгох чуулганд эцэг [[Бадма Эрдэнэ хунтайж|Бадма Эрдэнэ хунтайжийг]] төлөөлөн оролцсон. 1657 онд эцгийнхээ дараа Хотгойдын хунтайж, алтан хан болсон. Тухайн үед Халхын баруун гарын дотор [[Норов Бишрэлт хан|Засагт хантай]] өрсөлддөг хүчирхэг ноён байсан. 1661 онд Норов хан гэнэт таалал төгссөний дараа Засагт ханы ойрын садан Хотол хан гэх хүн өөрийгөө Засагт ханд өргөмжилсний дараа 1662 онд Лувсан тайж Ринчин бээр өөрийн цэргээ удирдан Хотол ханыг довтлон хороосонд, [[Чахундорж хан|Түшээт хан Чахундорж]] болон Засагт ханы талын зарим ноёдын нэгдсэн их цэрэг Лувсан тайжийг довтлон хөөж явуулаад, Норов ханы ахмад хүү Ванчугийг хан ширээнд өргөмжилжээ.{{Sfn|Badamsambuu|2018|pp=56-57}} 1662-1664 оны хооронд Халх даяар хямрал, дотоодын дайн гарснаар Халхын Тангуд отгийнхон Манжид дагаар орж, Засагт ханы олон ноёд дайнаас зугтаж Түшээт ханыг түшихээр ирсэн зэрэг дараалсан олон хямрал тохиосон. Энэ далимаар 1667 онд Ойрадын [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжаар]] удирдуулсан их цэрэг Хотгойдыг довтлон түүнийг олзолсон бөгөөд 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Халх руу нь буцаан илгээсэн. 1686 онд Хүрэн Бэлчирийн чуулганаар түүний хошуу захирах ноёны эрхийг хурааж, Бадма Эрдэнэ хунтайжийн өөр хүү Дорждай тайжийн отгон хүү [[Гэндэн эрх дайчин|Гэндэн эрх дайчиныг]] [[Хотгойд|Хотгойдын]] засаг ноён болгожээ. Галдан бошигт хаан Халхад дайран орсны дараа [[Хөх нуур]] тийш зугтаад, 1692 онд [[Бээжин|Бээжинд]] очиж дагаар орсонд [[улсад туслагч гүн]] цол хүртэж, 1696 онд нас барсан.

== Гэр бүл ==

* Эцэг: [[Бадма Эрдэнэ хунтайж]]
* Хүүхэд: Рааш хатанбаатар{{Sfn|Zayabaatar|2006|pp=68}} буюу Өлзийт хатанбаатар{{Sfn|Tserendorj|2005|pp=112}}, Жамьян тайж, Гомбоцэрэн тайж, Лхар тайж, Хучигир, Бандида, Анди багахан Рааш, Тахахи 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}
== Ном ==
* {{Cite journal |last= Tserendorj |first= Ts |title=Хотогойдын ноёдын талаарх зарим асуудал |journal=Эрдэм шинжилгээний бичиг, МУИС-ийн НШУС |date=2005 |volume=245 (24) |location=Улаанбаатар |url=https://www.academia.edu/26329969/%D0%A6_%D0%A6%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6_%D0%A5%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D0%BE%D1%91%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BC_%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BB_%D0%AD%D1%80%D0%B4%D1%8D%D0%BC_%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3_%D0%9C%D0%A3%D0%98%D0%A1_%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%A8%D0%A3%D0%A1_245_24_%D0%A2%D2%AF%D2%AF%D1%85_IV_%D0%A3%D0%91_2005}} 
* {{Cite book |last=Zayabaatar |first=D |title=Жамба. Асрагч нэртийн түүх |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}}
* {{Cite book |last=Gerelbadrakh |first=J |last2=Budsuren |first2=D |title=Галдан. Эрдэнийн эрих |publisher=Соёмбо принтинг |year=2006 |location=Улаанбаатар}}
* {{Cite journal |last=Badamsambuu |first=G |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |date=2018 |title=Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: &quot;Элжигинийг эвдсэн&quot; хэрэг, түүний үр дагавар |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5593 |journal=Historia Mongolarum |volume=17}}

[[Ангилал:1696 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Халхын ноён]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]]</text>
      <sha1>qm0ocddmskob0oo5fpabwjluca4bgs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135277</id>
    <revision>
      <id>866457</id>
      <parentid>855176</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13679" sha1="42hyosybu70jso39031w6mndkixstgn" xml:space="preserve">{{Инфобокс нам
| name             = Монголын Ардчилсан Нам
| native_name      = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤ᠋ᠨ&lt;br&gt;ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}}
| colorcode        = #025aaa
| foundation       = 1990 оны 2 сарын 18
| ideology         = {{ubl|class=nowrap
| [[Реформисм|Реформизм]]
| [[Эдийн засгийн либерализм]]
| [[Үндсэрхэг үзэл]]
| [[Коммунизм|Коммунизмын]] эсрэг үзэл
}}
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| country          = Монголын
| abbreviation     = {{lang|mn|МоАН}}
| dissolved        = 1992 оны 10 сарын 25
| colors           = {{color box|#025aaa|border=darkgray}} Хөх
| native_name_lang = mn
| merger           = [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]
| newspaper        = 
| position         = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]
| national         = 
| flag             = [[File:Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png|Монголын Ардчилсан Намын далбаа|border|200px]]
| footnotes        = 
| leader1_title    = Үүсгэн байгуулагч
| leader1_name     = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]&lt;br&gt;(1992–1996)
| seats1           = {{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}}
}}

'''Монголын Ардчилсан Нам''' ('''МоАН''') нь 1990-1992 онуудад, дахин 2000 онд оршин тогтносон Монголын улс төрийн нам байв. МоАН нь 1990-1992 онуудад Монголын гол [[Сөрөг хүчин (улс төр)|сөрөг хүчин]] байсан бөгөөд 1992 оны сүүлээр [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам]], [[Монголын Сэргэн Мандлын Нам|Монголын Сэргэн Мандлын Намтай]] нэгдэж, [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэсний Ардчилсан Намыг]] байгуулсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-04-30 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

1996-2000 оны улс төрийн хямралын үеэр МоАН нь 2000 оны эхээр дахин байгуулагдаж, төд удалгүй тус оны 12-р сард сөрөг хүчний дөрвөн намтай нэгдэж, одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намыг]] үүсгэн байгуулсан.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2026-04-30 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== Үүсэл хөгжил ===
[[File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1990_Mongolian_Democratic_Revolution.jpg|thumb|[[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны хувьсгалын]] үеэр [[Сүхбаатарын талбай|Сүхбаатарын талбайд]] [[Санжаасүрэнгийн Зориг|С.Зориг]] тэргүүтэй улс төрийн жагсаал]]
1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо|Монголын ардчилсан холбоог]] байгуулав. Ардчилсан холбоо 1990 оны 2-р сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, Монголын Ардчилсан Нам /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1990 оны 4-р сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Эрдэнийн Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5-р сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

1990 оны 7 дугаар сард Монгол Улсын хамгийн анхны ардчилсан сонгууль явагдаж, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] 430 суудлын 343-ийг авав. МоАН нь 23 суудал авснаар сөрөг хүчний хамгийн том нам болсон. 1990 оны 9 дүгээр сард Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), анхны ардчилсан Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар [[Дашийн Бямбасүрэн]] (МАХН), шадар сайдаар [[Дамбийн Дорлигжав]] (МоАН), [[Даваадоржийн Ганболд]] (МҮДН) нарыг томилж, Улсын дэд ерөнхийлөгч, [[Улсын Бага Хурал|Улсын]] [[Улсын Бага Хурал|Бага Хурлын]] даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Раднаасүмбэрэлийн Гончигдоржийг]] ([[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]) сонгосон. Улсын бага хурлын 51 гишүүний 13 нь МоАН-ынхан байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== МҮДН, МНН-тай нэгдэв ===
1992 оны Улсын Их Хурлын ээлжит анхдугаар сонгуулиар МоАН нь [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] (МҮДН), [[Монголын Нэгдсэн Нам]] (МНН) нартай эвсэж УИХ-д 4 суудалтай болов.

1992 оны 10-р сарын 25-нд МоАН, МҮДН, Монголын Сэр­гэн Мандлын Нам зэрэг намууд нэг­­­дэж, “[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|Монголын Үндэс­ний Ард­чилсан нам]]” (МҮАН) бай­­гуулаж, намын даргаар МҮДН-ын дарга Да.Ганболдыг сонгосон.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Дахин байгуулагдсан нь ===
[[File:5_намын_нэгдэл.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:5_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%8D%D0%BB.jpg|thumb|2000 оны 1 сарын 23-н дахь МоАН-ын Их Хурал. МоАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] (зүүн зах талд)]]
Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] нь 2000 оны эхнээс эхлэн МоАН байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа. 2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд МоАН 76 тойрогт нэр дэвшиж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Монголын Ардчилсан Нам, Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]], [[Мнголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга Р.Гончигдорж, МАСМН-ын дарга Д.Бямбасүрэн, МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм. Тус нам 1996 оны 2 сард “Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулж 1996 оны сонгуулиар УИХ-ын олонхи болон засгийн эрх барьж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дарга нар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!д.д.
!Нэр
!Ажилласан хугацаа
|-
|1
|[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]
|1990-1991
|-
|2
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|1991-1992
|-
|3
|[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]
|2000 оны 1 сар - 12 сар
|}

== Сонгуулийн тухай ==

=== Ардын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Үр дүн
|-
|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
|[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]
|236,087
|24.14%
|&lt;small&gt;[[Ардын Их Хурал]]&lt;/small&gt;{{Composition bar|23|430|hex=#025aaa}}
----&lt;small&gt;[[Улсын Бага Хурал]]&lt;/small&gt;{{Composition bar|13|50|hex=#025aaa}}
|''Шинэ''
|{{no2|Сөрөг хүчин}}
|}

=== Улсын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Үр дүн
|-
|[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]{{efn|[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]] болон [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намтай]] эвссэн.}}
|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|528,393
|17.49%
|{{Composition bar|4|76|hex=#025aaa}}
|{{increase}} 4
|{{no2|Сөрөг хүчин}}
|-
|[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| colspan=&quot;3&quot; |''[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] болж нэгдсэн''
|{{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}}
|—
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
|[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|[[Содномзундуйн Эрдэнэ]]
|18,167
|1.82%
|{{Composition bar|0|76|hex=#025aaa}}
|{{nochange}}
|{{no|Суудалгүй}}
|}
{{Notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Консерватив нам]]
[[Ангилал:Либерал нам]]
[[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>42hyosybu70jso39031w6mndkixstgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэхээтний төөрөгдөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137546</id>
    <revision>
      <id>866479</id>
      <parentid>798499</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5697" sha1="gbo1vqzt6asdf7y5ecovh9gs8y8pb98" xml:space="preserve">[[Файл:Tsedenbal BundesArchiv.jpg|thumb|[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]]]
'''Сэхээтний төөрөгдөл''' гэдэг нь 1950-иад онуудад улс орныхоо төлөө сэтгэл зовниж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, нам, төрийн удирдлагын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн сэхээтнүүдэд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] тэргүүтэй [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын удирдлагаас өгсөн нэр.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Сэхээтний төөрөгдөл |url=https://mongoltoli.mn/history/h/746 |access-date=2026-08-18 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
1956 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] XX их хурал болж, [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] тахин шүтэж байсны хор уршгийг арилгах талаар тогтоол гаргасан. Энэ хурлын дараа МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурал болж, МАХН-ын үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийв. Тус бүгд хурал өмнөх бүгд хурлуудаас эрс өөр, зарчимч, шүүмжлэлт уур амьсгалд болсон. Бүгд хурлын үзэл санаанд зоригжсон бүтээлч [[Сэхээтэн|сэхээтнүүд]] улс орныхоо өмнө тулгамдсан асуудал, дутагдал доголдлыг шүүмжилж, тухайн үеийн удирдагчдын үнэн нүүр царайг илчилж эхлэв. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо]] сэхээтнүүдийн үзэл бодлыг чөлөөтэй сонсож, цаашдын ажилдаа тусгах шийдвэр гаргаж, нийслэлд сэхээтнүүд төвлөрсөн гол газруудад хурал цуглаан зохион байгуулсан байв. Ингэж шүүмжлэл өрнүүлэхийн өмнө санаа бодлоо чөлөөтэй ярь, дараа нь ямар нэг хэл гаргахгүй гэж амлаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сэхээтнүүд ард түмний аж амьдрал дорой байна, ардын аж ахуйтны чинээлэг хэсгийг хавчин хяхах нь буруу, мал аж ахуйн түүхий эдээ [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д зүгээр шахуу өгч байна., үйлдвэрийг хөгжүүлэхдээ мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг ашиглах, хүнд үйлдвэрийг, тухайлбал төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, ашигтай бол ямар ч улстай худалдаа хийх, сонгуулийн [[ардчилал]] ёс төдий хэрэгжиж буй, түүх, соёлоо гэсэн бүхнийг [[Пролетари|пролетарийн]] [[Социалист интернационализм|интернационализм]] нэрийн дор [[Үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэх үзэлтэн]] хэмээн нухчин дарж, үндэсний бахархлыг сэргээн идэвхжүүлэхийн эсрэг ашиглаж байгаа зэргийг эштэй баримттай шүүмжилэв. Гэтэл намын удирдлага эдгээр шүүмжлэлд эмзэглэж, Ю.Цэдэнбалын шууд санаачилгаар 1956 оны 12 дугаар сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг үгүүлэл гарч байгаа тухай” тогтоол гаргаж, “Сэхээтний төөрөгдөл” гэгчийг гаргаж тавив. Дээрх тогтоолыг 1956 оны 12 дугаар сарын дунд үеэс 1957 оны гуравдугаар сарын эх хүртлэх хугацаанд намын бүх шатны хаалттай хурлаар хэлэлцүүлэв. Уг тогтоолын үзэл санааг ч намын гишүүд шүүмжлэлтэй хүлээн авсан юм. [[МУИС]]-ийн намын байгууллагын хурал дээр профессор [[Цэндийн Дамдинсүрэн]], “Энэ тогтоолоор сэхээтний амыг бөглөж болох боловч ард түмний цоорхой гэрийг нөхөж болохгүй. Би Зөвлөлт, Монголын найрамдалд хортой юм хэлснийг эсэргүүцнэ. Гэвч энэ нэрээр эх оронч үзэл, өвөө хадгалахыг дарчихсан нь огт буруу” хэмээн шүүмжилж байв.  Энэ үеэс олон ургальч үзлийг түүх цаг үеийн нэгэн хэрчимд дахин сэргэх аргагүй болтол нь “булшлах” үүд хаалгыг нээв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]
[[Ангилал:1950-д оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1956 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>gbo1vqzt6asdf7y5ecovh9gs8y8pb98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866480</id>
      <parentid>866479</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T08:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5885" sha1="hl23f3fpb91g8x6yo5ao9aneiflbrkl" xml:space="preserve">[[Файл:Tsedenbal BundesArchiv.jpg|thumb|[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]]]
'''Сэхээтний төөрөгдөл''' гэдэг нь 1950-иад онуудад улс орныхоо төлөө сэтгэл зовниж, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, нам, төрийн удирдлагын алдаа дутагдлыг шүүмжилсэн сэхээтнүүдэд [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] тэргүүтэй [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)-ын удирдлагаас өгсөн нэр.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Сэхээтний төөрөгдөл |url=https://mongoltoli.mn/history/h/746 |access-date=2026-08-18 |website=mongoltoli.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
1956 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] XX их хурал болж, [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] тахин шүтэж байсны хор уршгийг арилгах талаар тогтоол гаргасан. Энэ хурлын дараа МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурал болж, МАХН-ын үйл ажиллагаанд дүгнэлт хийв. Тус бүгд хурал өмнөх бүгд хурлуудаас эрс өөр, зарчимч, шүүмжлэлт уур амьсгалд болсон. Бүгд хурлын үзэл санаанд зоригжсон бүтээлч [[Сэхээтэн|сэхээтнүүд]] улс орныхоо өмнө тулгамдсан асуудал, дутагдал доголдлыг шүүмжилж, тухайн үеийн удирдагчдын үнэн нүүр царайг илчилж эхлэв. [[Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо|МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо]] сэхээтнүүдийн үзэл бодлыг чөлөөтэй сонсож, цаашдын ажилдаа тусгах шийдвэр гаргаж, нийслэлд сэхээтнүүд төвлөрсөн гол газруудад хурал цуглаан зохион байгуулсан байв. Ингэж шүүмжлэл өрнүүлэхийн өмнө санаа бодлоо чөлөөтэй ярь, дараа нь ямар нэг хэл гаргахгүй гэж амлаж байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Сэхээтнүүд ард түмний аж амьдрал дорой байна, ардын аж ахуйтны чинээлэг хэсгийг хавчин хяхах нь буруу, мал аж ахуйн түүхий эдээ [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-д зүгээр шахуу өгч байна., үйлдвэрийг хөгжүүлэхдээ мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, байгалийн баялаг, ашигт малтмалыг ашиглах, хүнд үйлдвэрийг, тухайлбал төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, ашигтай бол ямар ч улстай худалдаа хийх, сонгуулийн [[ардчилал]] ёс төдий хэрэгжиж буй, түүх, соёлоо гэсэн бүхнийг [[Пролетари|пролетарийн]] [[Социалист интернационализм|интернационализм]] нэрийн дор [[Үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэх үзэлтэн]] хэмээн нухчин дарж, үндэсний бахархлыг сэргээн идэвхжүүлэхийн эсрэг ашиглаж байгаа зэргийг эштэй баримттай шүүмжилэв. Гэтэл намын удирдлага эдгээр шүүмжлэлд эмзэглэж, Ю.Цэдэнбалын шууд санаачилгаар 1956 оны 12 дугаар сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг үгүүлэл гарч байгаа тухай” тогтоол гаргаж, “Сэхээтний төөрөгдөл” гэгчийг гаргаж тавив. Дээрх тогтоолыг 1956 оны 12 дугаар сарын дунд үеэс 1957 оны гуравдугаар сарын эх хүртлэх хугацаанд намын бүх шатны хаалттай хурлаар хэлэлцүүлэв. Уг тогтоолын үзэл санааг ч намын гишүүд шүүмжлэлтэй хүлээн авсан юм. [[МУИС]]-ийн намын байгууллагын хурал дээр профессор [[Цэндийн Дамдинсүрэн]], “Энэ тогтоолоор сэхээтний амыг бөглөж болох боловч ард түмний цоорхой гэрийг нөхөж болохгүй. Би Зөвлөлт, Монголын найрамдалд хортой юм хэлснийг эсэргүүцнэ. Гэвч энэ нэрээр эх оронч үзэл, өвөө хадгалахыг дарчихсан нь огт буруу” хэмээн шүүмжилж байв.  Энэ үеэс олон ургальч үзлийг түүх цаг үеийн нэгэн хэрчимд дахин сэргэх аргагүй болтол нь “булшлах” үүд хаалгыг нээв.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
* [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]

* [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]]
[[Ангилал:1950-д оны зөрчилдөөн]]
[[Ангилал:1956 оны зөрчилдөөн]]</text>
      <sha1>hl23f3fpb91g8x6yo5ao9aneiflbrkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лэгцэгийн Өвгөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137792</id>
    <revision>
      <id>866450</id>
      <parentid>800511</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SortBo</username>
        <id>106891</id>
      </contributor>
      <comment>/* Намтар */</comment>
      <origin>866450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4927" sha1="pfraqo0w2r53udesd1vy4cqz9qug7k3" xml:space="preserve">[[Файл:Өвгөн.jpg|thumb|'''Лэгцэгийн Өвгөн''' ]]
'''Лэгцэгийн Өвгөн''' [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын гавьяат багш]], Физик-математикийн ухааны доктор, [[профессор]].

= Намтар =
1936 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] Хяргас суманд малчин Өөдлөхийн Лэгцэг, Нанзадын Өлзийт нарын гэр бүлд төрсөн. [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-д 1959-2021 онд математикийн багшаар ажиллаж, Тооцон бодох математикийн чиглэлийн мэргэжилтэн бэлтгэх ажлыг санаачлан зохион байгуулж 1970 оноос хойш 500 гаруй мэргэжилтэн төгсгөсөн. Дунд болон их дээд сургуулийн сурагч, оюутан, математикийн багш нарт зориулсан сурах бичиг, бодлогын хураамж, гарын авлага зохион хэвлүүлж, редакторласан эрдэмтэн. 2026 оны 8 сарын 18-ны өглөө 90 настайдаа өнгөрсөн.

= Боловсрол =

* 1945-1952 онд Хяргас сумынхаа бага сургууль, Мөндөөхэйн 7 жилийн бүрэн бус дунд сургууль
* 1952-1955 онд Увс аймгийн 10 жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.
* 1955-1959 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Физик математикийн салбарыг физик-математикийн багш мэргэжлээр суралцаж төгссөн. 
* 1974 онд Киевийн их сургуульд “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан.

= Ажил =

* 1959-2021 онд МУИС-д математикийн багш 

= Шагнал =

* [[Монгол улсын гавьяат багш]] (2006)
* [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] (1997)
* Монголын математикийн багш нарын академийн Академич (1999) 
* [[Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]] (1991)
* Ардын хувьсгалын 40, 60, 90, 100 жилийн ойн медаль

= Бүтээл =

# Эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл, үүнээс 5-ыг олон улсын хуралд хэлэлцүүлсэн
# Академик ном, сонин, сэтгүүл, эрдмийн ажилд, судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэсэн ESAN цахим санд 10 гаруй бүтээл байрласан.
# Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математик”, 1-р дэвтэр 1986, 2-р дэвтэр 1988 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математикийн бодлогын хураамж”, 
# Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Тооцон бодох математик”, 1995, 2006 он
# А.Мекей, Л.Өвгөн “Математик 1000 бодлого”, 1984, 1990, 1993, 1998, 2022 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн тест”, МУИС, 1999-2004 он 6 удаа хэвлэгдсэн. 
# А.Мекей, Л.Өвгөн, Б.Чимэд-очир “Математикийн тест”, ХИС, 2002, 2004 он 
# Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн сорилго”, МУИС, 1905-1911 он 6 удаа хэвлэгдсэн.  
# Р.Ринчинбазар, Л. Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого”, 2001 он
# Р.Ринчинбазар, Л.Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого бодох зөвлөмж”, 2002 он
# Л.Өвгөн, хамтын “Математик компьютерын сургуулийн түүхэн замнал: 1942-2012 он, 70 жил”, 2012 он
# А.Галтбаяр, Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Дифференциал тэгшитгэлийн бодлогын хураамж”, 2007 он
# Л.Өвгөн “Судоку”, 2022 он

{{DEFAULTSORT:Өвгөн, Лэгцэгийн}}
[[Ангилал:Монголын математикч]]
[[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Хяргасын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>pfraqo0w2r53udesd1vy4cqz9qug7k3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геном</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138202</id>
    <revision>
      <id>866415</id>
      <parentid>803287</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T21:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koldobin</username>
        <id>106481</id>
      </contributor>
      <comment>Өгүүллийг бүрэн шинэчилж, геномикийн үндсэн ойлголт, арга зүй, чиглэл, түүх, хэрэглээ болон эх сурвалж нэмэв</comment>
      <origin>866415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21500" sha1="bg34et7lyyzkq0jgvchfwj9cmk2bn9a" xml:space="preserve">[[File:Genome sequencing project flowchart.svg|thumb|350px|Геномын дараалал тогтоох төслийн ерөнхий үе шат: ДНХ-ийн дараалал тогтоох, дарааллыг угсрах, геномын аннотаци хийх болон харьцуулан шинжлэх.]]

'''Геномик''' (англиар ''genomics'') нь организмын бүх [[ДНХ]] буюу [[геном]]ыг бүхэлд нь судалдаг [[биологи]]йн салбар юм. Геномикийн судалгаанд геномын нуклеотидын дарааллыг тогтоох, ген болон бусад функциональ элементүүдийг тодорхойлох, геномын бүтэц, хувьсал, генетикийн хувилбарууд болон тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг судлах зэрэг орно.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/genomics Genomics]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

[[Генетик]] нь удамшил, ген, ДНХ-ийн хувилбар болон тэдгээрийн шинж тэмдэгт үзүүлэх нөлөөг судалдаг өргөн салбар бол геномик нь олон ген болон генийн бус дарааллыг хамруулан геномыг бүхэл системийн түвшинд шинжилдгээрээ онцлог.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/A-Brief-Guide-to-Genomics A Brief Guide to Genomics]. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

Геномик нь молекул биологи, генетик, [[биоинформатик]], статистик, компьютерын шинжлэх ухаан зэрэг олон салбарын арга зүйг нэгтгэн ашигладаг. Орчин үеийн геномикийн судалгаанд их хэмжээний ДНХ-ийн дарааллын мэдээллийг боловсруулах шаардлагатай тул компьютерын арга, алгоритм болон биологийн мэдээллийн сан чухал үүрэгтэй.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bioinformatics Bioinformatics]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

== Геном ==

'''Геном''' гэдэг нь организмын ДНХ-ийн бүрэн цогц юм. Геном нь зөвхөн уураг кодлодог [[ген]]үүдээс тогтохгүй. Үүнд генийн зохицуулгад оролцдог дараалал, давтагдсан ДНХ, ген хоорондын хэсэг болон бусад кодлогч бус ДНХ орно.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genome Genome]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

[[File:Components of the human genome.png|thumb|350px|Хүний геномын янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгийн бүдүүвч. Уураг кодлодог хэсэг нь бүх геномын зөвхөн бага хувийг эзэлдэг.]]

Хүний геном ойролцоогоор гурван тэрбум [[суурийн хос]] ДНХ-ээс тогтоно. Үүний зөвхөн ойролцоогоор 1.5 хувь нь уургийн амин хүчлийн дарааллыг шууд кодлодог экзомуудын хэсэгт хамаарна.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Exome Exome]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

Геномик нь иймээс зөвхөн «бүх генийг судлах» бус, генийн бус функциональ элемент болон геномын зохион байгуулалтыг мөн хамардаг.

== Генетик ба геномикийн ялгаа ==

Генетик болон геномик хоорондоо нягт холбоотой боловч судалгааны цар хүрээ нь ялгаатай.

Генетикийн судалгаа тодорхой ген, аллель, удамшлын шинж эсвэл мутацийн нөлөөг тусгайлан авч үзэж болно. Харин геномикт олон мянган ген, генетикийн хувилбар болон генийн бус хэсгийг нэгэн зэрэг шинжилж, тэдгээрийн хоорондын холбоог тодорхойлохыг зорьдог.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetics Genetics]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

Жишээлбэл, нэг удамшлын өвчнийг үүсгэдэг тодорхой генийг судлах нь сонгодог генетикийн судалгаанд хамаарч болох бол олон мянган хүний бүх геном дахь сая сая генетикийн хувилбарыг харьцуулан өвчний эрсдэлтэй холбоотой хувилбаруудыг хайх нь геномикийн арга юм.

== Түүх ==

'''Геномик''' гэсэн нэр томьёог АНУ-ын генетикч Томас Родерик (Thomas H. Roderick) 1986 онд геномын зураглал, дараалал болон шинжилгээнд төвлөрөх шинэ судалгааны чиглэлийг нэрлэхдээ санал болгосон. Уг нэр нь мөн шинээр байгуулагдсан ''Genomics'' шинжлэх ухааны сэтгүүлийн нэр болсон.&lt;ref&gt;Genomic and Postgenomic Research. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7122628/ NCBI / PMC].&lt;/ref&gt;

Орчин үеийн геномикийн хөгжилд '''[[Хүний геномын төсөл]]''' (''Human Genome Project'') онцгой нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын энэхүү төсөл 1990 онд эхэлж, хүний геномын лавлах дарааллыг тогтоох үндсэн зорилгоо 2003 онд биелүүлсэн.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/about-genomics/educational-resources/fact-sheets/human-genome-project Human Genome Project Fact Sheet].&lt;/ref&gt;

Хүний геномын төслийн хүрээнд ДНХ-ийн дараалал тогтоох, геномын зураглал хийх, геномын мэдээллийг хадгалах болон боловсруулах технологи эрчимтэй хөгжсөн.

2000-аад оноос '''дараагийн үеийн ДНХ-ийн дараалал тогтоох технологи''' (''next-generation sequencing'', NGS) хөгжсөнөөр маш олон ДНХ-ийн молекулыг зэрэг дараалал тогтоох боломжтой болсон. Ингэснээр бүхэл геномын дараалал тогтоох хурд нэмэгдэж, өртөг эрс буурсан.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/DNA-Sequencing-Fact-Sheet DNA Sequencing Fact Sheet].&lt;/ref&gt;

Урт уншилтын (''long-read'') дараалал тогтоох зэрэг шинэ технологиуд нь өмнө нь угсрахад хүндрэлтэй байсан давтагдсан болон бүтцийн хувьд төвөгтэй геномын хэсгийг судлах боломжийг улам нэмэгдүүлсэн.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Long-Read-DNA-Sequencing Long-Read DNA Sequencing].&lt;/ref&gt;

== Үндсэн аргууд ==

=== ДНХ-ийн дараалал тогтоох ===

[[ДНХ-ийн дараалал тогтоох]] нь ДНХ молекул дахь аденин (A), цитозин (C), гуанин (G), тимин (T) сууриудын дарааллыг тодорхойлох үйл явц юм.

Геномикийн судалгаанд:

* бүхэл геномын дараалал тогтоох;
* геномын тодорхой хэсгийг дараалал тогтоох;
* [[экзом]]ын дараалал тогтоох;
* богино уншилтын дараалал тогтоох;
* урт уншилтын дараалал тогтоох

зэрэг аргыг хэрэглэдэг.

=== Геномын угсралт ===

Дараалал тогтоох төхөөрөмжөөс гарсан ДНХ-ийн хэсгүүдийг компьютерын алгоритмаар хооронд нь нийлүүлж эх геномын дарааллыг сэргээхийг '''геномын угсралт''' гэнэ.

Шинээр судлагдаж буй организмын геномыг өмнөх лавлах геномгүйгээр угсрахыг ''de novo'' угсралт гэж нэрлэнэ. Харин тухайн зүйлийн лавлах геном аль хэдийн байгаа бол шинэ дарааллыг түүнтэй харьцуулан боловсруулах боломжтой.

=== Геномын аннотаци ===

'''Геномын аннотаци''' нь угсарсан геномын дараалал дахь ген, экзон, зохицуулах элемент, давтагдсан хэсэг болон бусад биологийн ач холбогдолтой бүтцийг тодорхойлж тэмдэглэх үйл явц юм.

Аннотаци нь автомат компьютерын таамаглал болон туршилтын мэдээллийг хослуулан хийж болно.

=== Биоинформатикийн шинжилгээ ===

Геномикийн өгөгдөл маш их хэмжээтэй байдаг тул [[биоинформатик]] нь геномикийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгийн нэг юм.

Биоинформатикийн аргаар:

* ДНХ-ийн дарааллыг угсрах;
* ген болон функциональ элемент илрүүлэх;
* мутаци, [[Нэг нуклеотидын полиморфизм|нэг нуклеотидын хувилбар]] болон бүтцийн өөрчлөлтийг илрүүлэх;
* олон геномыг хооронд нь харьцуулах;
* геномын өгөгдлийг статистикаар шинжлэх

боломжтой.

== Геномикийн чиглэлүүд ==

=== Үйл ажиллагааны геномик ===

'''Үйл ажиллагааны геномик''' (''functional genomics'') нь ген болон геномын бусад функциональ элемент хэрхэн ажиллаж, хоорондоо хэрхэн харилцан үйлчилдгийг геномын хэмжээнд судална.

Үүнд генийн экспресс, РНХ-ийн хэмжээ, уурагтай харилцан үйлчлэл болон генийн зохицуулгын сүлжээ зэрэг үзэгдлийг судалж болно.

Үйл ажиллагааны геномик нь [[транскриптомик]], [[протеомик]] болон бусад омииксийн өгөгдөлтэй нягт холбоотой.

=== Харьцуулсан геномик ===

'''Харьцуулсан геномик''' нь өөр өөр зүйл, популяци эсвэл организмын геномын дарааллыг хооронд нь харьцуулдаг.

Ингэснээр хувьслын явцад хадгалагдсан ген, зохицуулах дараалал болон геномын бүтцийг илрүүлж, генийн боломжит үүргийг тогтооход ашиглаж болно.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Comparative-Genomics-Fact-Sheet Comparative Genomics Fact Sheet].&lt;/ref&gt;

Хүн болон бусад амьтны геномыг харьцуулах нь хүний өвчинтэй холбоотой ген, функциональ элементүүдийг ойлгоход мөн ашиглагддаг.

=== Популяцийн геномик ===

'''Популяцийн геномик''' нь популяцийн олон хувь хүний геномыг зэрэг шинжилж, генетикийн олон янз байдал, популяцийн бүтэц, шилжилт хөдөлгөөн, [[байгалийн шалгарал]] болон хувьслын түүхийг судална.

Энэ арга нь орчин үеийн болон [[эртний ДНХ]]-ийн мэдээллийг ашиглан хүн болон бусад зүйлийн популяцийн түүхийг сэргээхэд өргөн хэрэглэгддэг.

=== Метагеномик ===

'''[[Метагеномик]]''' нь тодорхой орчин дахь олон организмын генетикийн материалыг нэг дор судлах арга юм.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Metagenomics Metagenomics]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''.&lt;/ref&gt;

Жишээлбэл, хүний гэдэсний микробиом, хөрс, далайн усанд амьдардаг бичил биетнүүдийг тус бүрийг лабораторид өсгөхгүйгээр тэдгээрийн нийт ДНХ-ийг дараалал тогтоон судалж болно.

=== Эпигеномик ===

'''[[Эпигеномик]]''' нь ДНХ-ийн үндсэн нуклеотидын дарааллыг өөрчлөхгүйгээр геномын үйл ажиллагаанд нөлөөлдөг эпигенетикийн тэмдэглэгээг геномын хэмжээнд судална.

Үүнд ДНХ-ийн метилжилт болон хроматинтай холбоотой химийн өөрчлөлтүүд орно.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Epigenomics-Fact-Sheet Epigenomics Fact Sheet].&lt;/ref&gt;

=== Фармакогеномик ===

'''[[Фармакогеномик]]''' нь хүний геномын ялгаа эмийн үйлчлэл, үр нөлөө болон гаж нөлөөнд хэрхэн нөлөөлдгийг судалдаг.

Фармакогеномикийн мэдээллийг тухайн өвчтөнд тохирох эм болон тунг сонгоход ашиглах боломжтой.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Pharmacogenomics Pharmacogenomics]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''.&lt;/ref&gt;

== Геномын хувилбар ==

Нэг зүйлийн бодгалиудын геном хоорондоо бүрэн ижил байдаггүй. Тэдгээрийн хооронд:

* нэг нуклеотидын хувилбар;
* жижиг инсерц ба делеци;
* хуулбарын тооны өөрчлөлт;
* том хэмжээний делеци, дупликаци, инверс болон транслокаци

зэрэг генетикийн ялгаа байж болно.

Эдгээр хувилбарын зарим нь ямар ч мэдэгдэхүйц нөлөөгүй байдаг бол зарим нь фенотип, өвчний эрсдэл эсвэл хүрээлэн буй орчинд дасан зохицох чадварт нөлөөлж болно.

'''Геномын өргөн хүрээний холбооны судалгаа''' (''genome-wide association study'', GWAS) нь олон хүний геном дахь хувилбаруудыг харьцуулж, тодорхой өвчин эсвэл шинж тэмдэгтэй статистикийн холбоотой геномын хувилбаруудыг илрүүлэх арга юм.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genome-Wide-Association-Studies-GWAS Genome-Wide Association Studies].&lt;/ref&gt;

== Генүүдийн харилцан үйлчлэл ==

Геномикийн түвшний судалгаагаар генүүд тус тусдаа бус, биологийн сүлжээний хэсэг болон хэрхэн үйлчилдгийг судалж болно.

'''Эпистаз''' нь нэг ген эсвэл генетикийн хувилбарын фенотипт үзүүлэх нөлөө өөр генийн хувилбараас хамаарах үзэгдэл юм.

'''Плейотропи''' гэдэг нь нэг ген олон өөр шинж тэмдэгт нөлөөлөхийг хэлнэ.

Эдгээр үзэгдэл нь генотип болон фенотипийн хоорондын холбоо энгийн «нэг ген — нэг шинж» хэлбэрээс илүү нарийн төвөгтэй болохыг харуулдаг.

== Хэрэглээ ==

=== Анагаах ухаан ===

Хүний геномикийн судалгааг удамшлын өвчний шалтгаан тогтоох, хавдрын геномыг судлах, өвчний эрсдэлтэй холбоотой хувилбар илрүүлэх, эмийн сонголтыг хувь хүнд тохируулах зэрэгт ашигладаг.

Хавдрын эсүүдийн геномыг хэвийн эсийн геномтой харьцуулах замаар хавдар үүсэхэд оролцсон соматик мутаци болон геномын бүтцийн өөрчлөлтийг илрүүлж болно.

=== Хөдөө аж ахуй ===

Ургамал болон малын геномын мэдээллийг:

* өвчинд тэсвэртэй байдал;
* ургац;
* өсөлт;
* бүтээгдэхүүний чанар;
* хүрээлэн буй орчинд дасан зохицох чадвар

зэрэг шинжтэй холбоотой генетикийн хувилбаруудыг илрүүлэхэд ашиглаж болно.

Эдгээр мэдээлэл нь геномын сонгон үржүүлэг болон орчин үеийн селекцийн аргуудын үндэс болдог.

=== Хувьсал ба экологи ===

Харьцуулсан болон популяцийн геномик нь зүйлүүдийн хоорондын хувьслын холбоо, популяцийн салалт, шилжилт хөдөлгөөн, дасан зохицол болон генийн урсгалыг судлах боломж олгодог.

Эртний ДНХ-ийн геномын судалгаа нь устаж үгүй болсон болон эртний популяцийн генетикийн түүхийг сэргээхэд мөн ашиглагдана.

=== Бичил биологи ===

Бактери, вирус болон бусад бичил биетний геномын дараалал нь халдварын үүсгэгчийг тодорхойлох, омгийн ялгааг тогтоох, халдварын тархалтыг мөрдөх болон антибиотикт тэсвэртэй холбоотой генетикийн өөрчлөлтийг судлахад ашиглагддаг.

== Геномын мэдээлэл ба ёс зүй ==

Хүний геномын мэдээлэл нь тухайн хүний удамшлын онцлог, биологийн төрөл төрөгсөд болон зарим эрүүл мэндийн эрсдэлийн талаар мэдээлэл агуулж болох тул хувийн нууц болон мэдээллийн хамгаалалтын асуудал чухал.

Геномикийн анагаах ухааны хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр мэдээлэлд зөвшөөрөлтэй хандах, генетикийн ялгаварлан гадуурхалтаас хамгаалах, судалгаанд оролцогчдын зөвшөөрөл болон популяциудын тэгш төлөөллийг хангах асуудлыг мөн авч үздэг.

== Мөн үзэх ==

* [[Геном]]
* [[Генетик]]
* [[ДНХ]]
* [[Ген]]
* [[Биоинформатик]]
* [[ДНХ-ийн дараалал тогтоох]]
* [[Хүний геномын төсөл]]
* [[Метагеномик]]
* [[Эпигенетик]]
* [[Протеомик]]
* [[Транскриптомик]]
* [[Мутаци]]

== Эх сурвалж ==

{{Reflist}}

{{Commons category|Genomics}}

[[Ангилал:Генетик]]
[[Ангилал:Молекул биологи]]
[[Ангилал:Биоинформатик]]</text>
      <sha1>bg34et7lyyzkq0jgvchfwj9cmk2bn9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мажиногийн шугам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140227</id>
    <revision>
      <id>866389</id>
      <parentid>821209</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T14:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>5169</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3163" sha1="60z4do7l3uef2jv1h1mttxx262hpovi" xml:space="preserve">[[Файл:Abzeichen Festungstruppen Maginot-Linie.jpg|thumb|Мажиногийн шугамын бэлгэ тэмдэг]]
'''Мажиногийн шугам''' ([[Франц хэл|франц.]] ''la ligne Maginot'') - Францын Цэрэг дайны сайд [[Андрэ Мажино|Андрэ Мажиногийн]] нэрээр нэрлэгдсэн, 1928-1940 онд Бельги, Люксембург, Герман, Швейцарь, Италитай хиллэдэг зурвасын дагуу тус улсын байгуулсан бэхлэлтийн шугам юм.
[[Файл:Maginot line 1.jpg|thumb]]
Хэдийгээр &quot;шугам&quot; хэмээх нэр нь харьцангуй нимгэн шугаман бэхлэлтийг илтгэж байгаа боловч энэ нь Германы хилээс хойд хэсэг хүртэл 20-25 км өргөн байсан. Энэ нь хилийн харуул, холбооны төв, явган цэргийн хоргодох байр, хаалт, их буу, пулемёт, танк эсэргүүцэх цэг, хангамжийн агуулах, дэд бүтцийн байгууламж, ажиглалтын цэг зэрэг хүчирхэг цэг, бэхлэлт, цэргийн байгууламжийн нарийн төвөгтэй системээс бүрдсэн байжээ. Эдгээр янз бүрийн байгууламжууд нь хамгийн хүнд зэвсэглэсэн дайралтаас бүрдсэн эсэргүүцлийн үндсэн шугамыг бэхжүүлсэн бөгөөд үүнийг цайз эсвэл том хамгаалалтын байгууламж гэж хэлж болно.
[[Файл:Gros Ouvrage du Galgenberg (14880248477).jpg|thumb|Хамгаалах бэхлэлт]]
[[Файл:CarteLigneMaginot.png|thumb]]
Энэ нь ихэвчлэн орон сууцны байшин мэт өнгөлөн далдалсан, хилийн ойролцоо хэдхэн метрийн зайд баригдсан, гэнэтийн дайралтаас сэрэмжлүүлэх, дайсны танкуудыг бэлтгэсэн тэсрэх бодис, хаалтуудаар саатуулах зорилгоор тоноглогдсон блок байшин, бат бөх нуувч бэхлэлтүүдээс бүрддэг байв.

Эдгээр нь толгод дээр байрладаг байсан тул эргэн тойрныхоо хянах боломжтой байв. Тэдний зорилго нь дайсны байршлыг тогтоох, их бууны шууд бус галыг чиглүүлэх, залруулах, дайсны эгзэгтэй ангиудын явц, байрлалын талаар мэдээлэх явдал байв. Эдгээр нь өндөр нарийвчлалтай оптик бүхий хуягласан цамхгуудаар тоноглогдсон, бусад бэхлэлтүүдтэй хээрийн телефон утас, утасгүй дамжуулагчаар холбогдсон том төмөр бетонон бункерууд юм.</text>
      <sha1>60z4do7l3uef2jv1h1mttxx262hpovi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эна (департамент)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144987</id>
    <revision>
      <id>866383</id>
      <parentid>846809</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolllll23</username>
        <id>106875</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>866383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="s75423gb5a7h51d9pxl8thb5ssxuwqd" xml:space="preserve">{{Short description|Францын департамент}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Эна
| native_name              = {{native name|fr|Aisne}}
| native_name_lang         = fr&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;fr&quot; for French. If more than one, use {{lang}} instead --&gt;
| type                     = [[Францын департаментууд|Департамент]]
| image_skyline            = Views of Cathédrale Notre-Dame de Laon 04.JPG
| image_alt                = 
| image_caption            = Лан хот
| image_flag               = Flag of the Department of Aisne.svg
| flag_alt                 = 
| image_shield             = Blason département fr Aisne.svg
| shield_alt               = 
| nickname                 = 
| motto                    = 
| image_map                = Aisne-Position.svg
| map_alt                  = 
| map_caption              = Франц дахь байрлал
| pushpin_map              = 
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_map_alt          = 
| pushpin_map_caption      = 
| coordinates              = {{coord|49|30|N|3|30|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}}
| coor_pinpoint            = 
| coordinates_footnotes    = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = Франц
| subdivision_type1        = [[Францын мужууд|Муж]]
| subdivision_name1        = [[О-де-Франс]]
| established_title        = 
| established_date         = 
| founder                  = 
| seat_type                = Прэфектур
| seat                     = [[Лан (хот)|Лан]]
| parts_type               = Субпрэфектурууд
| parts_style              = para
| p1                       = Шато-Тьерри&lt;br /&gt;Сен-Кантен&lt;br /&gt;Суасон&lt;br /&gt;Вервен
| government_footnotes     = 
| leader_party             = 
| leader_title             = Департаментын Зөвлөлийн дарга
| leader_name              = Николя Фрикото&lt;ref&gt;{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}&lt;/ref&gt;
| unit_pref                = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_magnitude           = 
| area_footnotes           = {{ref|area|1}}
| area_total_km2           = 7369
| area_note                = 
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 
| elevation_min_m          = 
| elevation_max_m          = 
| population_total         = 523,342
| population_as_of         = 2023
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;pop23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8681011|title=Populations de référence 2023|language=fr|publisher=National Institute of Statistics and Economic Studies|date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| population_rank          = 
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       = 
| population_note          = 
| blank_name_sec1          = [[Францын департаментууд|Департамент дугаар]]
| blank_info_sec1          = 02
| blank_name_sec2          = Аррондиссементууд
| blank_info_sec2          = 5
| blank1_name_sec2         = Картонууд
| blank1_info_sec2         = 21
| blank2_name_sec2         = Коммунууд
| blank2_info_sec2         = 798
| timezone1                = 
| utc_offset1              = +1
| timezone1_DST            = 
| utc_offset1_DST          = +2
| postal_code_type         = 
| postal_code              = 
| area_code_type           = 
| area_code                = 
| iso_code                 = 
| website                  = 
| footnotes                = 
}}
'''Эна''' ({{langx|fr|Aisne}}) нь Францын [[О-де-Франс]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. Газар нутгийн хэмжээ 7,369 км². Хүн амын тоо 523,342.

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Гадны холбоос==
{{commonscat|Aisne|Эна}}

{{stub}}

[[Ангилал:Эна| ]]
[[Ангилал:О-де-Франсын департаментууд]]</text>
      <sha1>s75423gb5a7h51d9pxl8thb5ssxuwqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубайн гэрээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145367</id>
    <revision>
      <id>866461</id>
      <parentid>849804</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>ангилал</comment>
      <origin>866461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="2z76nr632u2pzaghm3ayuk68w1v4pz3" xml:space="preserve">&quot;'''Дубайн гэрээ'''&quot; гэж монголчууд нэрлэж байдаг боловч албан ёсоор ийм гэрээ байдаггүй, АНЭУ-ын Дубай хотод хийсэн, &quot;'''''Оюутолгой төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлын санхүүжилтийн төлөвлөгөө'''''&quot; гэх нэртэй нэг талаас Монгол Улсын Засгийн газар, &quot;Эрднэс Оюу Толгой&quot; ХХК болон нөгөө талаас &quot;Туркойс хилл ресурсес лимитед&quot;, &quot;Ти Эйч Ар Оюу Толгой лимитед&quot;,&quot;Оюу Толгой Нидерланд Би Ви&quot;, &quot;Рио Тинто интернэшнл лимитед&quot; болон &quot;Оюу Толгой&quot; ХХК  зэрэг хуулийн этгээдүүдийн хооронд 2015 оны 5-р сарын 18-нд байгуулсан гэрээ юм. 

“Оюу толгой”-н далд уурхайн хөрөнгө оруулалтыг бодлогоор дэмжих тухай УИХ-ын 2014 оны 34 дүгээр тогтоол, мөн төслийг эхлүүлэх хэлэлцээрийг хийж 2015-2016 онд 1.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг татах тухай 2015 оны 41 дүгээр тогтоол гарсан. Улмаар Засгийн газрын 2015 оны 4-р сарын 13-н болон 5-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцсэн шийдвэрүүдийн дагуу Далд буюу гүнийн уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө бэлэн болж, 2015 оны 5-р сарын 18-ны өдөр байгуулсан. 

2015 онд Дубайн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолд монголын талаас тухайн үеийн Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг]], &quot;Оюутолгой&quot; ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга Г.Батсүх нар оролцож, &quot;Эрдэнэс Монгол&quot; компанийн гүйцэтгэх захирал асан [[Баянжаргалын Бямбасайхан]], &quot;Эрдэнэс Оюутолгой&quot; компанийн захирал асан [[Даваадоржийн Ганболд]] нар гарын үсэг зурсан байдаг.

2015 оны 6-р сард МАН-ынхан “Дубайн гэрээ”-г шалгах ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Ч.Хүрэлбаатар, Б.Чойжилсүрэн, Оюутолгойн ТУЗ-ийн Монголын талын гишүүнээр ажиллаж байсан Уул уурхайн дэд сайд Г.Тэмүүлэн нар орсон. Уг ажлын хэсэг дүгнэлтээ урьдчилсан байдлаар гаргаж МАН-ын бүлэгтээ танилцуулсан байна. Уг урьдчилсан дүгнэлтэд, “Дубайн гэрээ”-арваад зүйлээр Монголд хохиролтой, Монголын эрх ашгийг зөрчиж байна гэж үзсэн байна.

== Түүх ==

* Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ 2009 оны 10 дугаар сарын 6-нд батлагдсан.  
* 2013 оны 7 дугаар сард Оюу толгойн гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлыг зогсоосон.
* 2015 оны 5 дугаар сарын 18-нд “Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө” батлагдсан.
* Монгол улсад татвар, хураамж бусад төлбөр хэлбэрээр 2.4 тэрбум ам доллар төвлөрүүлсэн.
* Гүний уурхайд баригдах дэд бүтэц: '''А'''.Засварын 3 газар, '''B.'''Өрмийн машин засварын 2 газар, '''C.'''Түлш түгээх 2 газар, '''D.'''Тэсрэх бодисын 1 агуулах, '''E'''.2 бутлуур, '''F.''' Шингэн зуурмагийн 1 газар, '''G.'''10 км урт туузан дамжуулга
* 2019 оны 3 дугаар сарын 20-ны өдөр ажлын хэсгийн 12 гишүүний 8 нь санал дүгнэлтээ хүлээн авч, Дубайн гэрээг цуцлах нь зөв зүйтэй хэмээн гарын үсэг зурж, УИХ-ын даргад албан ёсоор гардуулж өгсөн талаар ажлын хэсгийн ахлагч Д.Тэрбишдагва мэдээлсэн.

== Мөн үзэх ==

* [[Оюутолгой]]
* [[Рио Тинто групп]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]]
[[Ангилал:21-р зууны гэрээ]]
[[Ангилал:Монголын гэрээ]]
[[Ангилал:Оюу Толгой]]</text>
      <sha1>2z76nr632u2pzaghm3ayuk68w1v4pz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>866378</id>
      <parentid>866125</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* ЭСЗ гэрчилгээ олгох */</comment>
      <origin>866378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132671" sha1="8h46n5wb0w59ifpzdz16yygkmmxg30p" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>8h46n5wb0w59ifpzdz16yygkmmxg30p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866379</id>
      <parentid>866378</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сургалтын стандартууд */</comment>
      <origin>866379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133323" sha1="hcnl1cu1girwgbee4du1qn9rj06dl7z" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

=== Сургалтын стандартууд ===
WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой.
== Лавлага ==</text>
      <sha1>hcnl1cu1girwgbee4du1qn9rj06dl7z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866380</id>
      <parentid>866379</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сургагч багш нарын сургалт */</comment>
      <origin>866380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134598" sha1="db04p20heljfltsy7qvh35eafdp7l6q" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

=== Сургалтын стандартууд ===
WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой.

=== Сургагч багш нарын сургалт ===
WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt; стр. 26):
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш 
* Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш
ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>db04p20heljfltsy7qvh35eafdp7l6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866381</id>
      <parentid>866380</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд */</comment>
      <origin>866381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135277" sha1="mzlrmxspg94maqzn9weglwhcax4uwul" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

=== Сургалтын стандартууд ===
WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой.

=== Сургагч багш нарын сургалт ===
WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt; стр. 26):
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш 
* Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш
ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна.

=== Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд ===
Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд,  тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг&lt;ref&gt;[https://ankarapsikolojikdestek.com/ &quot;Positive Psychotherapy&quot;.]&lt;/ref&gt;. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ.
== Лавлага ==</text>
      <sha1>mzlrmxspg94maqzn9weglwhcax4uwul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866382</id>
      <parentid>866381</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T12:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хөгжил ба олон улсын сүлжээ */</comment>
      <origin>866382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137657" sha1="dblbpx7459x6yzsdp3ogwx5ivm9rjs7" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 |wayback=20260113054117 |text=&quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot; |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== ОНОЛ ==
=== Үндсэн шинж чанарууд ===
ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан  сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг&lt;ref&gt;Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles &quot;Positive psychotherapy: Core principles&quot;.] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]&lt;/ref&gt;. 

'''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:'''
* Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил
* Хүмүүнлэг психодинамик арга барил
* Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо
* Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга
* Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй
* Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг 
* Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй
* Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг.

=== Үндсэн зарчмууд ===
Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;:
* Итгэл найдварын зарчим 
* Тэнцвэрийн зарчим
* Зөвлөгөөний зарчим юм.
'''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь:
* Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, 
* Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж,
* Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг.
* Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. 
'''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог:
* Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд.
* Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд.
* Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал  -  сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс.
* Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби.
Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг.
Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно.

'''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг.
Таван үе шат нь дараах байдалтай байна:
# '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой  зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм.  
# '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг.
# '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна.
# '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог.
# '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс &quot;Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?&quot; гэх мэт асуулт асууна. 
Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг.

=== Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм ===
Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; номондоо&lt;ref&gt;Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt; тэрээр энэ сорилтод &quot;Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал&quot; (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг&lt;ref&gt;Lapworth P, Sills C. Integration in counselling &amp; psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг  сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно.

Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн&lt;ref&gt;Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.&lt;/ref&gt;. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл  заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа  ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна&lt;ref&gt;Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper &amp; Row; 1954.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.&lt;/ref&gt;. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна.

=== Эерэг хандлага ===
Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс  &quot;эерэг сэтгэл судлал&quot; гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.&lt;/ref&gt;. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,&lt;ref&gt;In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.&lt;/ref&gt; с.;13).

Эерэг сэтгэл заслын &quot;эерэг&quot; гэсэн нэр томъёо нь &quot;эерэг шинжлэх ухаан&quot; ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан &quot;positum&quot; гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн &quot;шинж тэмдгийн уут&quot;-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа &quot;эерэг&quot; гэж нэрлэдэг болсон&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt;. 

Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд&lt;ref&gt;Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; суурилдаг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй  бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг &quot;мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар&quot;, ганцаардлаас айх айдсыг &quot;бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл&quot;, архидалтыг &quot;бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар&quot;, психозыг &quot;хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар&quot;, зүрхний эмгэгийг &quot;зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар&quot; гэж тайлбарладаг.&lt;ref&gt;Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.&lt;/ref&gt; ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.&lt;/ref&gt;. 

Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь &quot;жинхэнэ өвчтөнийг&quot; олж тодорхойлох боломжийг олгодог&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ &quot;Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].&lt;/ref&gt;. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. 

=== Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) ===
Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу  эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг.

Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг  бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь  хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. 

Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно.

Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ.  Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Бодит чадвар&quot; гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн&lt;ref&gt;Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.&lt;/ref&gt;. 

Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”&lt;ref&gt;Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München&lt;/ref&gt;.    

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''Бодит чадварууд'''
|-
! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг'''
|-
| Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи  (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality)
|-
| Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар  (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness)
|-
| Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order)
|-
| Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience)
|-
| Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy)
|-
| Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) 
|-
| Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty)
|-
| Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness)
|-
| Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment)
|-
| Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness)
|-
| Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness)
|-
| Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision)
|-
| Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness)
|-
| '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)'''''
|}
Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(&lt;ref&gt;Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ &quot;Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness&quot;. The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].&lt;/ref&gt;; с. 25).  Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн.

&quot;Анхдагч&quot; гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг&lt;ref&gt;Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.&lt;/ref&gt;. 

Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. &quot;Тэвчээр&quot; гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, &quot;бүрэн итгэл&quot; чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх&lt;ref&gt;Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].&lt;/ref&gt;.  

'''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''&quot;эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх&quot;''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд  Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх  яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг.  Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг.

Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно.  Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл  үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.  

=== Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль хандлага ===
Соёл хоорондын (соёл дамнасан/транскультарль) хэтийн төлвийг сэтгэл засалд нэвтрүүлэх нь анхнаасаа Носсрат Пезешкианы анхаарлын төвд байсан төдийгүй түүний хувьд нийгэм, улс төрийн чухал ач холбогдолтой байв. Соёл дамнасан хандлага нь ЭЗС-ын аргад байнга давтагддаг сэдэв учраас  Н. Пезешкиан түүний ач холбогдлыг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 

Энэ хандлага нь хувь хүний мөргөлдөөнийг ойлгоход үнэ цэнэтэй мэдээлэл болдог төдийгүй нийгмийн чухал үр дагавартай байдаг. Цагаачлал, хөгжлийн тусламж, өөр өөр соёл иргэншилтэй хүмүүстэй харилцах, хоёр өөр соёлтой хүмүүс гэр бүл зохиох, хэвшмэл үзлийг даван туулах, өөр өөр соёлын хүрээллээс бий болсон загварууд, соёл хоорондын нөхцөл байдлаас үүдэлтэй улс төрийн сорилтуудыг энэ хандлагаар шийдвэрлэх боломжтой&lt;ref&gt;Cesko, E., Sinici, E. (2020). Positive Psychotherapy in Different Cultures. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 201–210), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.

Соёлын хүчин зүйлсийг багтаасан засал бүрийн өвөрмөц шинж чанарыг хүлээн зөвшөөрсөн нь ЭСЗ-ын хэрэглээг өргөжүүлж, олон үндэстний нийгэмд хэрэглэх үр дүнтэй арга болгосон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt; ЭЗС-ыг 70 гаруй оронд зааж, дадлагажуулж ирсэн бөгөөд үүнийг сэтгэл заслын соёл дамнасан (транскультураль) хандлагатай арга гэж үзэж болно. Тиймээс ЭСЗ-ын зарчмууд нь сэтгэл зүйн боловсрол, насан туршийн боловсрол, сэтгэл заслын шинэ салбаруудыг хүлээн зөвшөөрөх, нэвтрүүлэхэд чухал юм. Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын салбарыг тодорхойлж, бий болгох үндэс суурийг бүрдүүлдэг.

“Соёл хооронды/Соёл дамнасан/Транскультураль” гэдгийг ЭСЗ-д хоёр утгаар ойлгож болно:
1. Соёл хоорондын, эсвэл шилжин суурьшсан хүмүүсийн сэтгэл засал гэж нэрлэгддэг өөр өөр соёлтой хүмүүсийн өвөрмөц шинж чанаруудыг хүлээн зөвшөөрөх хандлага
2. Заслын харилцаанд соёлын хүчин зүйлийг харгалзан үзэх нь засалчийн хэрэглэх арга барилын хүрээг өргөжүүлж, нийгэм-улс төрийн ухамсрыг нь дээшлүүлэх явдал юм.

ЭСЗ нь соёлуудын ялгаанд мэдрэмтгий арга (&quot;олон янз байдал дахь нэгдмэл байдал&quot; гэсэн ойлголт), янз бүрийн соёл, амьдралын нөхцөл байдалд дасан зохицох боломжийг олгодог бөгөөд барууны &quot;сэтгэл зүйн колоничлолын&quot; нэг хэлбэр гэж үзэх ёсгүй.&lt;ref&gt;Robinson DJ. The psychiatric interview. 2nd edition. Port Huron, MI, USA, Rapid Psychler Press: 2005&lt;/ref&gt; Носсрат Пезешкиан ЭСЗын нийгмийн ач холбогдлыг онцолж, үүнийг бүлэг, ард түмэн, үндэстэн, соёлын бүлгүүдийн хоорондын харилцаа гэх мэт нийгмийн янз бүрийн харилцаанд өргөнөөр хэрэглэж болохыг санал болгож байна. Ингэснээр харилцан үйлчлэл, хүний чадвар, эдийн засгийн нөхцөл байдал – энэ бүгдэд анхаарлаа хандуулсан нийгмийн цогц (бүгдийг багтаасан) онол бий  болгож болохоор байна&lt;ref&gt;Reimer C, Eckert J, Hautzinger M, Wilke E. Psychotherapie: Ein Lehrbuch für Ärzte und Psychologen. Heidelberg: Springer; 2000.&lt;/ref&gt;.  

Соёл хоорондын/Соёл дамнасан/Транскультураль сэтгэл засал нь зөвхөн өөр өөр соёлын харьцуулалт төдий биш харин хүний зан үйлийн соёлын хэмжигдэхүүнд чиглэсэн цогц хандлаг юм. Энэ нь хүмүүс юугаараа ялгаатай, юугаараа ижил төстэйг ойлгохыг хичээдэг. ЭСЗ нь өвчтөнд өөрсдийн зан үйлийн хэв маягийг (репертуарыг) өргөжүүлэх, өөрсдийн ирээдүйг харьцангуйгаар тодорхойлоход нь туслахын тулд бусад соёлын жишээг ашигладаг. Түүх, үлгэр, нийгмийн хэм хэмжээ, тэнцвэрийн загвар зэрэг хэрэгслийг соёл дамнасан хэтийн төлвийг хөгжүүлэхэд ашигладаг. 1979 онд Носсрат Пезешкиан &quot;Транскультураль сэтгэл засал&quot; гэсэн нэр томъёог анх хэрэглэж, &quot;Худалдаачин ба тоть: эерэг сэтгэл заслын дорно дахины түүхүүд&quot; номондоо нэг бүлгийг зориулжээ. Хувийн амьдрал, ажил хөдөлмөр, улс төрд соёл хоорондын зөрчилдөөнүүд улам нэмэгдэж байгаа тул тэдгээрийг шийдвэрлэх нь ирээдүйн томоохон зорилтуудын нэг болно гэж үзэж байв. Соёл хоорондын асуудлын зарчим нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны болон дотоод зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх зарчим болж, эцэст нь сэтгэл заслын объект болж хувирдаг&lt;ref&gt;Lambert NJ. Psychotherapy outcome research: implications for integrative and eclectic therapists. In: Goldfried M, Norcross JC, editors. Handbook of psychotherapy integration. New York: Basic Books; 1992.&lt;/ref&gt;.

=== Эерэг сэтгэл заслын асуулга - Анхны ярилцлага ===
Пезешкиан хагас бүтэцтэй “Анхны ярилцлага”-ын асуулга боловсруулсан. Энэ нь психодинамик сэтгэл заслын талбарын цөөн асуулгын нэг юм. 1988 онд танилцуулсан Хамид Пезешкианы диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; нь ЭСЗ-ын сэдвээр бичигдсэн анхны шинжлэх ухааны докторын төсөл ажил байсан. Энэхүү диссертацид ЭСЗ-ын “Анхны ярилцлага”-ыг тодорхой бүтэцтэйгээр боловсруулан, асуулгын хуудсыг танилцуулж, психодинамикийн судалгааг хийсэн. Хожим боловсрогдсон хагас бүтэцтэй психодинамикийн Анхны ярилцлагын энэхүү урьдал хувилбар нь психодинамик сэтгэл засалд чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд 1988 онд WIPPF-ийн ЭСЗ-ын асуулгын хамт хэвлэгджээ. Сэтгэл заслын Анхны ярилцлагыг анагаах эмнэлгийн үзлэг, өвчний түүхтэй харьцуулж болох сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм&lt;ref&gt;Snyder C. R. Handbook of hope: theory, measures &amp; applications. San Diego: Academic Press; 2000.&lt;/ref&gt;. Энэ нь оношлогоо, заслын төлөвлөлт, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зэрэг хэд хэдэн зорилготой&lt;ref&gt;Frank J. D. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.&lt;/ref&gt;. 

ЭСЗ-ын анхны ярилцлага нь өвчтөнд оношлогоог түүний өвчний түүхийн дагуу тавьдаг хандлагатай төстэй бөгөөд түүнээс гадна харилцааны хүчин зүйлс, заслын явцад оролцогчдын холбоог мөн харгалзаж үздэг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt;. Энэ нь үр дүнтэй засал хийх найдварыг (Snyder,&lt;ref&gt;Remmers, A., Peseschkian, H. (2020). The First Interview in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 309–330), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; с. 193-212, Frank&lt;ref&gt;Peseschkian, H., Remmers, A. (2020). Life Balance in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 91–102), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;) багтаасан хүлээлтийн үр нөлөөний ач холбогдлыг&lt;ref&gt;Peseschkian H. Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall (Psycho-social aspects of lumbar disc herniation). Doctoral medical dissertation. University of Mainz, Medical Faculty; 1988.&lt;/ref&gt; хүлээн зөвшөөрдөг. Хагас бүтэцтэй шинж чанар, дасан зохицох боломжийг олгодог хандлага улмаас хувь хүний засал, хосын засал, гэр бүлийн засал, зөвлөгөө, дасгалжуулалт зэрэг янз бүрийн нөхцөлд ба олон төрлийн соёлд хэрэглэгдэхэд тохиромжтой хэрэгсэл юм.  

ЭСЗ дахь анхны ярилцлага нь заавал асуугдах болон нэмэлт асуултуудыг багтаасан хагас бүтэцтэй ярилцлага юм. Заавал асуугдах асуултуудад өгсөн хариултаас хамааран эмч нэмэлт асуулт асуух, эсвэл асуухгүйгээ шийднэ. Асуултууд нь нээлттэй, эсвэл хаалттай байж болох бөгөөд тэдгээрийг оношлогоо, засал, урьдчилсан дүгнэлт, таамаглал дэвшүүлэх зорилгоор мэдээлэл цуглуулахад ашиглана(&lt;ref&gt;Cesco, Enver (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/cesko-e-2023-four-aspects-of-the-quality-of-life-the-balance-model-and-sexual-disorders-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Four Aspects of the Quality of Life, the Balance Model and Sexual Disorders&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 104–114. doi:10.52982/lkj188.&lt;/ref&gt;; с.31). Ярилцлагыг ашиглах хэд хэдэн хувилбар байдаг. Тухайлбал, заслын урьдчилсан шатны нэг хэсэг болгон эхний уулзалт, эсвэл хэд хэдэн уулзалтын үеэр ашиглах; эхний уулзалтанд эрэл хайгуулын зорилгоор ашиглах; дараагийн уулзалтуудад тодорхой чиглэлүүдийг гүнзгийрүүлэх зорилгоор ашиглах гэх мэт. Анхны ярилцлага нь хувь хүн, хүүхэд, залуучууд, хос, гэр бүлтэй засал хийх, зөвлөгөө өгөх, дасгалжуулах зэрэг өргөн хүрээний нөхцөлд хэрэглэгдэх бөгөөд өөр өөр соёлд дасан зохцодог.&lt;ref&gt;Peseschkian, N. Positive psychotherapy of everyday life: A practical guide. Bloomington, USA: AuthorHouse; 2016. (first German edition in 1974)&lt;/ref&gt;

=== Тэнцвэрийн загвар (ТЗаг) ===
Тэнцвэрийн загвар нь өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд сэтгэл засал, өөрөө өөртөө туслах, мөн гэр бүлийн засалд хэрэглэгддэг. Энэ нь Зигмунд Фрейдийн бэлгийн дур хүслийн тухай ойлголт, [[Алфред_Адлер|Альфред Адлерын]] амьдралын зорилгын үзэл баримтлал, [[Карл_Юнг|Карл Юнгийн]] хүртэхүй, харьцаа, мэдрэмж, зөн совингийн дөрвөн үйлдэлтэй харьцуулж болно. Тэнцвэрийн загвар нь хувь хүний бүхэл цогц төсөөллийг санал болгож, чухам аль хүрээнд хөгжил дутагдаж буйг тодорхойлох боломжийг олгодог. Эдгээр хүрээнд байж болох зөрчилдөөнийг  олж судалснаар шинэ тэнцвэрт байдалд хүрч, заслын явцын доторх синтезийг бий болгож чадна.

[[File:Balance Model in PPT.png|thumb|Figure 3. Balance Model in positive psychotherapy developed by Nossrat Peseschkian]]

Тэнцвэрийн загвар нь хүний амьдрал, үйл ажиллагааны үндсэн дөрвөн хүрээгээр тодорхойлогдох бөгөөд энэ нь хувь хүний сэтгэл ханамж, өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, сорилт бэрхшээлийг даван туулах чадварт ихээхэн нөлөөлдөг гэсэн суурь үзэл баримтлалд үндэслэдэг. Эдгээр хүрээнүүд нь тухайн үеийн хувь хүний зан чанарын гол үзүүлэлт болж, биологи-бие махбодь, оновчтой-оюун ухаан, нийгэм-сэтгэл хөдлөл, бүтээлч төсөөлөл, өдөр тутмын амьдралын үнэт зүйлд чиглэсэн талуудыг хамаардаг. Хүн болгон эдгээр хүрээ бүрт боломжуудыг эзэмшдэг ч боловсрол, хүрээлэн буй орчны ялгаагаас хамааран зарим нь илүү тод илэрхийлэгдсэн, эсвэл үл тоомсорлогдон хөгжөөгүй байж болно&lt;ref&gt;Goncharov, M. (2020). Conflict model of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 331–348), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь амьдралын эрч хүч, үйл ажиллагаа, хариу үйлдэл нөлөөлж, хоорондоо холбоотой байдаг: 
# Бие махбодийн идэвхтэй байдал үйл ажиллагаа болон хүртэхүй. Энд: хоол унд, эмзэглэл, бэлгийн харьцаа, нойр, амрах, спорт, гадаад төрх байдал хувцас зэрэг;
# Мэргэжлийн ололт, ур чадвар, тухайлбал, мэргэжил, эрхэлж байгаа ажил, гэр ахуйн үүрэг ажил, цэцэг, ургамал ургуулах, үндсэн болон дэд боловсрол, мөнгөний зохицуулалт;
# Түншүүд, гэр бүл, найзууд, танилууд болон танихгүй хүмүүстэй харилцаа холбоо барих хэв маяг; нийгмийн оролцоо ба үйл ажиллагаа;
# Ирээдүйн төлөвлөгөө, шашны зан үйлийн туршлага, зорилго/утга агуулга, бясалгал, бодрол, үхэл, үзэл баримтлал, санаанууд, алсын хараа эсвэл төсөөлөл-уран зөгнөлийн хөгжил.
Тэнцвэрийн загварын зорилго нь амьдралын дөрвөн хүрээний тэнцвэртай байдлыг сэргээх явдал юм. Сэтгэл заслын зорилго нь өвчтөнд өөрийн нөөц бололцоогоо тодорхойлж, тэдгээрийг динамик тэнцвэрт байдалд хүрэх зорилгоор ашиглахад туслах&lt;ref&gt;Battegay R. In: Jork K, Peseschkian N, editors. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern: Huber; 2006.&lt;/ref&gt;. Тодруулбал, энергийн тэнцвэртэй хуваарилалтыг эрэмбэлэх шаардлагатай бөгөөд хүрээ тус бүр нь тэнцүү цаг хугацаа биш харин энерги буюу эрч хүчийн тэнцүү хувийг (хүрээ тус бүрт 25%) хуваарилж чаддаг болох зорилготой. Удаан хугацаанд үргэлжилсэн нэг хүрээг  илүү хөгжүүлсэн, илүү анхаарал тавьсан байдал нь зөрчилдөөн, өвчин эмгэг, бусад сөрөг үр дагаварт хүргэдэг.

=== Дөрвөн үлгэр дууриаллын загварын хүрээ (ДДЗаг) ===
Хүүхдийн бага насны туршлагаас өвчтөнд үзүүлэх нөлөөг үнэлэх нь психодинамик сэтгэл заслын хамгийн чухал бөгөөд хэцүү ажил юм. ЭСЗ-д Үлгэр дууриаллын загвар гэгч арга барилыг хэрэглэдэг. Англиар Dimensions model&lt;ref&gt;Peseschkian, Farid; Torres, Diego (2024). Therapeutic Narration. Anecdotes &amp; Aphorisms for Psychotherapy &amp; Self-Help (1st ed.). Wiesbaden: WAPP Press. ISBN 978-3-910225-21-3.&lt;/ref&gt;. ЭСЗд  Үлгэр дууриал загварын тухай ойлголтыг мөн &quot;жишээ&quot;, &quot;Хэмжээст загвар&quot;, &quot;Үлгэр дууриал&quot; эсвэл &quot;Хайрын хэлбэрүүд&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд хувийн туршлага, хөгжлийг бүрдүүлдэг гэр бүлийн суурь үзлийн  хэв маягийг тодорхойлох хэрэгсэл болгон ашигладаг.

[[File:Dimensions model.png|thumb|Figure 4. The four model dimensions of positive psychotherapy]]

Бага насны хүмүүжил орчин тойрон нь Носсрат Пезешкианы тодорхойлсоны дагуу хүний өвөрмөц хөгжил, Хайрлах/Хайрлагдах болон Танин мэдэх/Танин мэдэгдэх өгөгдөл чадавхийн илэрхийлэлд нөлөөлдөг. Тэнцвэрийн загвар нь танин мэдэх чадавхийн арга хэрэгслийг дүрсэлсэн бол Үлгэр дууриалын загвар нь хайрлах чадавхийн арга хэрэгслийг харуулдаг. 

ЭСЗ -д Үлгэр дууриаллын загварын дөрвөн хэмжигдэхүүнийг ашиглах нь зөвхөн &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүнийг төдийгүй &quot;ТА&quot;, &quot;БИД&quot;, &quot;Анхдагч/Пра-БИД&quot; хэмжигдэхүүнүүдийг нэвтрүүлснээр Кохут, Кернберг нарын аналитик “БИ” болон «Объект» онолыг өргөжүүлдэг. &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь өвчтөний эцэг эх, эсвэл анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн хоорондын харилцах харилцааг илэрхийлдэг, &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь эцэг эх/анхан шатны асран хамгаалагчийн бусадтай хэрхэн харилцаж байсан туршлагыг агуулдаг. ЭЗСын &quot;Анхдагч БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь өвөрмөц бөгөөд эцэг эх, эмээ өвөө зэрэг өвчтөний анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчид болон тэдний амьдралын харилцааг дүрслэхийн зэрэгцээ тэдний амьдралын философи, эсвэл шашны итгэл үнэмшлийг тодорхойлдог. Эдгээр дөрвөн субъектын харилцааг нэгтгэснээр ЭСЗ нь Объектийн онол болон психодинамик заслын ирээдүйд нөлөөлж болох өвөрмөц хандлага хэмээн тодорхойлогддог. 
# &quot;БИ&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж, өөртөө итгэх итгэл, өөрийн дүр төрх, үндсэн Бүрэн итгэл эсвэл үл итгэх байдал зэрэг өөртэйгөө харьцах харьцаа болон амьдралд үүсгэх асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг загварын хэмжигдэхүүн юм. Эдгээр асуудалд тухайн хүний бага насны туршлага, эцэг эх, ах эгч нартайгаа харилцаж байсан харилцаа, тэд нарын хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Бага наснаасаа хүмүүс хүсэл, хэрэгцээ нь хэрхэн хангагдаж байсан туршлагад тулгуурлан өөртэйгөө харилцаа тогтоож сурдаг. 
# &quot;ТА&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний бусадтай, ялангуяа романтик хамтрагчтайгаа харилцах харилцааны тухай. Энэ харилцааны үндсэн загвар нь тухайн хүний эцэг эх, ялангуяа тэдний хоорондын харилцааны жишээ юм. Эцэг эхийн хоорондох зан байдал, харилцан үйлчлэл нь түншлэлийн боломжит зан үйлийн загвар болж, хүн романтик хамтрагчтайгаа хэрхэн харилцаагаа бүрдүүлэхэд нөлөөлдөг. 
# &quot;БИД&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний нийгмийн хүрээлэн буй орчинтойгоо харьцах харьцааны илэрхийлэл бөгөөд энд эцэг эхийн нийгмийн орчинтой харилцах харилцаа ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. Нийгмийн зан үйлд хандах хандлага, амжилтын хэм хэмжээ  нийгэмшүүлэх замаар эцэг эхээс хүүхдүүдэд шилждэг. Эдгээр хандлага, хүлээлт нь хамаатан садан, хамтран ажиллагсад, нийгмийн бүлгүүд, сонирхлын бүлгүүд, эх орон нэгтнүүд, нийт хүн төрөлхтөнтэй харилцах харилцаа зэрэг ойрын гэр бүлээс гадуурх нийгмийн харилцаатай холбоотой байдаг. Эдгээр нийгмийн харилцаанд эцэг эх хэрхэн харилцаж, удирдан чиглүүлж байгаа нь тэдний хүүхдийн нийгэмд хэрхэн бие авч явах/зан үйлдэх талаарх ойлголт, хандлагыг бүрдүүлдэг. 
# &quot;Гарал үүсэл/Анхдагч БИД/Пра-бид&quot; хэмжигдэхүүн нь хувь хүний гарал үүсэл, эсвэл анхдагч нийгэмлэгтэй харилцах харилцааг хэлдэг бөгөөд үүнд эцэг эхийн амьдралын утга учир, зорилго, сүнслэг байдал/шашин, ертөнцийг үзэх үзэл зэрэгт хандах хандлага ихээхэн нөлөөлдөг. Энэ хэмжигдэхүүн нь зөвхөн шашны нийгэмлэгийн албан ёсны гишүүнчлэлд суурилдаггүй, харин амьдралын хожим үүсэх утга учрын талаархи асуултын үндэс юм. Хэдийгээр хүн шашин шүтлэгийг үгүйсгэсэн ч түүний гарал үүсэл, эртний нийгэмлэгтэй холбоо нь чухал хэвээр байна. Энэ нь утга санаа, зорилгыг хангах бусад чиг баримжаа олгох тогтолцооны үндэс суурь юм.

=== Зөрчилдөөний загвар ===
Пезешкианы психодинамик Зөрчилдөөний загвар (зургаас үзнэ үү) нь зөрчилдөөний  гол цэг болох агуулгын ялгаа, түүний дотоод үнэлгээг онцолж өгдөг. Пезешкианы зөрчилдөөний сэтгэл зүйн динамик загвар (зураг харна уу) нь зөрчилдөөний гол анхаарал хандуулсан агуулга болон түүний дотоод үнэлгээний хоорондох ялгааг онцолж өгдөг. Загварт нь одоогийн хүнд хэцүү нөхцөл байдалд үүссэн Бодит зөрчилдөөн (БЗн), урьд өмнө бага насанд үүссэн Үндсэн зөрчилдөөн (ҮЗн), бие махбодийн, эсвэл сэтгэцийн шинж тэмдгийг үүсгэдэг ухамсарлагдаагүй Дотоод зөрчилдөөн (ДЗн) гэж тус тус тодорхойлогддог. &quot;Зөрчилдөөн&quot; гэсэн нэр томъёо нь (Латины confligere, мөргөлдөх, тэмцэх гэсэн утгатай) дотоод болон гадаад үнэт зүйлс, төсөөлөл хоорондын үл нийцэх байдал болон дотоод хоёрдмол байдлыг илэрхийлдэг. Сэтгэл хөдлөл, сэтгэл хөдлөлийн байдал, бие махбодийн хариу үйлдэл нь үнэт зүйлс болон бодит чадваруудын хуваарилалтын дотоод зөрчлийн дохионы үзүүлэлт гэж ойлгож болно. Тиймээс ЭСЗ-д агуулгын талаар Энэ сэтгэл хөдлөлийг юу үүсгэдэг, эсвэл өдөөдөг вэ?&lt;ref&gt;Lytvynenko, O., Zlatova, L., Karikash, V., Zhumatii, T. (2020). Using stories, anecdotes and humor in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 349–358), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; гэж асуудаг.  

[[File:Conflict Model in Positive Psychotherapy.png|thumb|Figure 5. The concept of the three main conflicts in PPT]]

Пезешкианы &quot;микро гэмтэл&quot; гэсэн ойлголт нь микро стресс үүсгэдэг &quot;жижиг зүйл, эсвэл өчүүхэн зүйл&quot; (&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt;; с.80) гэгддэг ч дотоод зөрчилдөөнийг өдөөж болох жижиг, давтагдах сэтгэцийн гэмтлүүдийн хуримтлалыг томъёолдог. Эдгээр микро гэмтэл нь амьдралын томоохон үйл явдлууд, өөрөөр хэлбэл, макро гэмтлээс ялгаатай. Микро гэмтлүүд нь зөрчилдөөний агуулга болон харилцаа тогтооход тусалдаг хувь хүмүүсийн бодит чадваруудтай холбоотой  боловч зөрчилдөөний эх үүсвэр болох магадалтай.

Даван туулах механизм хэт ачаалалтай байх Бодит зөрчилдөөнийн үед '''Бүрэн итгэл, Итгэл найдвар, Хайр/Энхрийлэл''' зэрэг сэтгэл хөдлөлийн анхдагч хэрэгцээг '''Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгулалтай байх, цаг баримтлах, шударга ёсч, шулуун шударга/нээлттэй''' байх зэрэг хоёрдогч чадварууд (БЧ2), эсвэл нийгмийн хэм хэмжээнүүдтэй  мөргөлдүүлэн харьцуулсан хуучин ухамсарлагдаагүй Үндсэн зөрчилдөөн үүсч ирнэ. Үндсэн зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхийн тулд хийж байсан өмнөх буулт нь одоогийн зөрчилдөөнд үр дүнгүй болох үед дотоод зөрчилдөөн үүснэ. Дотоод зөрчилдөөнийн үр дүнд зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх оролдлого гэж үздэг шинж тэмдгүүд бий болно. Зөрчилдөөний хариу үйлдлүүд гэж тооцож болох шинж тэмдэгүүдийг тэнцвэрийн загвараар (ТЗаг) харуулж болно: энэ нь шийдвэр гаргахад хүргэж чадахгүй ч гэсэн нөлөөлөл/нэмэр үзүүлдэг. Тодорхой чадвар, ёс суртахуун, үзэл баримтлал, зарчмуудыг одоогийн нөхцөл байдалд дасан зохицохгүйгээр тууштай ашиглах нь эмгэг үүсгэнэ.

Хэрэв гэр бүлийн төсөөлөл,  эсвэл урьд өмнө хийсэн буулт нь дахин дахин давтагдаж байх нөхцөлд  ухамсарлагдаагүй дотоод зөрчилдөөн үүсч, энэ нь сэтгэл зүйн, психосоматик болон бие махбодийн эмгэг үүсгэх талтай. Эдгээр шинж тэмдэг нь өвчтөнд ямар нэг ухамсарлагдаагүй зүйлийг илэрхийлэх арга болж, хүн бүрийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ЭЗСын зорилго нь заслын харилцааны орон зайнд болон өдөр тутмын амьдралд үл тоомсорлогдсон хүүрээнүүдийг болон хөгжөөгүй чадваруудыг бэхжүүлэх, ингэснээр өвчтөнүүд зөрчлийг үр дүнтэй шийдвэрлэх, дотоод болон гадаад тэнцвэрт байдалд хүрэх боломжийг олгох явдал юм.

=== Түүх, сургаалт үлгэр, зүйр цэцэн үгийг ашиглан өгүүлэх арга ===
ЭСЗ-д ашигладаг тусгай арга бол үлгэр, түүх, зүйр цэцэн үгсийг заслын зориулалтаар ашиглах явдал бөгөөд үүнийг Носсрат Пезешкиан анх 1979 онд &quot;Дорнын түүхүүд сэтгэл заслын хэрэгсэл болох нь: Худалдаачин ба тоть&quot; бүтээлдээ нэвтрүүлсэн. Милтон Эриксоны Гипно засалд энэ аргыг хэрэглэж байсан ч энэ нь Пезешкианаас өмнө психодинамик засалд нийтлэг байгаагүй. Үлгэрт анхаарлаа хандуулж байсан Карл Густав Юнгын аргаас  Пезешкианы арга нь өгүүлэх засал болон нийлэмжийн илүү өргөн хүрээний хэрэгслийг ашигладагаараа ялгагаатай. Дорно дахины болон бусад соёлын түүх, сургаалт зүйрлэлүүдийг ашиглан тухайн хүний онцлогийг танин мэдэх, цаашид өөртөө туслах боломжийг хөгжүүлэхийг хичээдэг. Олон соёлоос гаралтай янз бүрийн цэцэн үгс, эртний мэргэн үгсийн бэлгэдлийн утгыг сонсч байгаа хүн өөрийгөө илүү эергээр харж эхлэх  талтай (&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2022). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ &quot;How do Traditional Stories Work in the Process of Solving Unconscious, Interpersonal and Cultural Conflict? A Contribution to Narrative Ethics&quot;.] The Global Psychotherapist. 2 (2): 77–85. [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2022-how-do-traditional-stories-work-in-the-process-of-solving-unconscious-interpersonal-and-cultural-conflict-a-contribution-to-narrative-ethics/ doi:10.52982/lkj175].&lt;/ref&gt; p. 92). 

Европын соёлд анхнаасаа танил бус мэт санагдаж болох дорно дахины түүхийг ашигласны үр дүнд бий болох гайхашралын заслын үр нөлөө нь бүх соёлд үр дүнтэй болохоо баталсан (&lt;ref&gt;Eryilmaz, Ali (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;The Method of Resolving Actual Conflict in Five Stages and with Five Capabilities Based on Positive Psychotherapy: The Trust-PHAL Method&quot;.] The Global Psychotherapist. 3: 15–24. [https://www.positum.org/ppt_artticles/eryilmaz-a-2023-the-method-of-resolving-actual-conflict-in-five-stages-and-with-five-capabilities-based-on-positive-psychotherapy-the-trust-phal-method-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj177].&lt;/ref&gt;, с.24–34). Түүхүүд нь өөрийгөө өөр соёлын хүмүүстэй харьцуулах хэм хэмжээг бий болгох, тогтсон хэм хэмжээг эсэргүүцэх, тэдгээрийг харьцангуй гэж үзэх зэрэг эмчилгээнд олон үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын эхний үе шатанд эдгээр түүхүүд нь хэтийн төлөвийг өөрчлөхөд хүргэж болох бөгөөд үүнийг дараагийн үе шатуудад ашигладаг. Мөн түүхүүд нь сэтгэл хөдлөл, бодлыг чөлөөлөхөд тусалдаг бөгөөд энэ нь засалд ихэвчлэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг. Заслын үеийн түүх ярих явц нь уншигч, эсвэл сонсогчдод түүхийн баатруудтай тэдний сэтгэл хөдлөлийн асуудлуудтай өөрсдийгөө адилтгаж, өөрсдийн хэрэгцээ, нөхцөл байдлыг тусгаж ухамсарлах толь болдог. Шийдвэрүүдийг танилцуулснаар түүхүүд нь өвчтөнүүдэд өөрийн гэсэн хандлагатай харьцуулах загвар болсон нь илүү өргөн хүрээтэй тайлбар, өөрчлөлт хийх боломжийг бий болгодог.  Нэмж дурдахад түүх ярих нь өөрчлөлтийг эсэргүүцэгч, хуучин хоцрогдсон санаануудтай зууралддаг өвчтөнүүдэд туслахад онцгой үр дүнтэй байдаг&lt;ref&gt;Remmers, Arno (2023). [https://www.positum.org/ppt_artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ &quot;Transference and Countertransference&quot;]. The Global Psychotherapist. 3: 75–79. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/remmers-a-2023-transference-and-countertransference-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj183].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ &quot;Evaluation Criteria for Psychosomatic Practice&quot;.] The Global Psychotherapist. 3 (2): 57–69. [https://www.positum.org/ppt_artticles/kirillov-i-2023-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj199.]&lt;/ref&gt;.

=== Таван үе шатат зөвлөгөө/засал явуулах суурь үзэл ===
Хувь хүний болон гэр бүлийн засалд хэрэглэдэг заслын явцын таван үе шатын хөтөлбөр нь  гарын таван хуруу мэт Рэймонд Баттегайн тайлбарласан бүлгийн сэтгэл засал, Мореногийн Психодрам, Альфред Адлерын хүмүүсийн ахицтай боловсролд ажиглагддаг байгалийн үйл явцтай маш төстэй юм. Пезешкианы хандлагын онцлог&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)&lt;/ref&gt; нь заслын үйл явцын энэ загварыг сэтгэл засалд системтэйгээр хэрэглэдэгт оршдог. Таван үе шаттай хөтөлбөр нь засалчийн хувьд засал явуулах замын зураглал болж, мөн үйлчлүүлэгчид өөртөө туслах явцад аль алинд нь хамгийн үр дүнтэй арга олох боломж болдог. Сэтгэл заслын хүрээнд хийсэн судалгааны дагуу засалч хүндрэлтэй заслын нөхцөл байдлыг илүү сайн даван туулж, заслын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодох тусам заслын үр дүн төдий чинээ амжилттай болно гэдгийг харуулсан. 

Заслын харилцан үйлчлэлийн гурван үе шат (хамааралт, ялгарал, салах) нь ганцаарчилсан уулзалт бүрт болон заслын нийт үйл явцын турш хэрэгжүүлэх харилцааны үйл явцын 5 үе шаттай уялдаа холбоотой&lt;ref&gt;Cope TA. Positive Psychotherapy’s theory of the capacity to know as explication of unconscious contents. J Relig Health. 2007;48(1):79–89.&lt;/ref&gt;.
# Анхны алхам- хэтийн төлвөө өөрчлөх ажилд үр дүн үзүүлэх хүлээн зөвшөөрөл, ажиглалт, зай барилт.
# Хоёр дахь алхам– бүрдүүлэлт/мэдээлэл цуглуулах, зөрчилдөөний агуулга болон үүсгэсэн нөхцөлийн ялгарал, өвчтөний давуу талыг илрүүлэх.
# Гурав дахь алхам- өөртөө туслах чадвар болон нөөцөө олж хөгжүүлэх, нөхцөл байдлын урамшуулал/дэмжлэг
# Дөрөв дэх алхам– зөрчилдөөнийг үгээр илэрхийлж, боловсруулах
# Тав дахь эцсийн алхам– зорилго тэлэх/өргөжүүлэх нэртэй, энэ нь ирээдүйд чиглэсэн шинэ суурь үзэл, ажлын бүтэц хөтөлбөр бүгдийг санаачлах, нэгтгэх, турших 
Харилцаанд хандах энэхүү бүтэцтэй хандлага нь Пезешкианы арга барилын өвөрмөц тал бөгөөд заслын амжилттай үр дүнд хувь нэмэр оруулдаг. Энэхүү заслын үйл явц нь ирээдүй, өөрчлөлтөд чиглэгддэг бөгөөд өнөө үед үр дүнтэйгээр ашиглаж болох өнгөрсөн үеийн суурь үзлүүдэд чиглэгдсэн байдаг. Нэмж дурдахад, сэтгэл заслын бусад салбарын үзэл баримтлалыг тохиромжтой үед ашигладаг (интеграцийн тал). Өвчтөн болон түүний эргэн тойрныхон өвчний явцыг ойлгоход идэвхтэй оролцдог (өөртөө туслах). ЭСЗ-ын 5 үе шат нь заслын уулзалт бүрт, эсвэл заслын бүх үйл явцын туршид харилцааны бүтэц болдог. Иймгүй байсан бол заслын явц нь чиглэлгүй байх байсан&lt;ref&gt;Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. [in Russian].&lt;/ref&gt;. Тохиромжтой ойлголт, тэргүүлэх асуултууд, түүхүүд, төсөөллүүдийг (ассоциации) өдөөх, өмнөх сэдвүүдийг эргэн харах замаар өвчтөний түүхийг ярих, эргэцүүлэн бодоход тусалдаг. Энэ үйл явц нь засалч болон өвчтөнд эхлэлийн цэг, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг өгч, өвчтөнийг зөрчилдөөнийг даван туулах, ялангуяа засал дууссаны дараа өөртөө туслах явдалд бэлтгэдэг.

== ЭЗСыг хэрэглэх ==
=== ЭСЗ-ын хэрэглээний хүрээнүүд ===
Анх сэтгэл заслын ажилд зориулж боловсруулсан эерэг сэтгэл заслын арга нь уламжлалт хэрэглээнээсээ хальж, зөвлөгөө өгөх, сурган хүмүүжүүлэх, нийгмийн ажил гэх мэт олон салбарт хэрэглэгдэж байна. ХБНГУ-д 1992 оноос хойш зөвлөгөө өгөхдөө ЭСЗ-ыг ашиглаж байгаа бол Болгарт мөн жилээс эхлэн сурган хүмүүжүүлэх ухаанд ашиглаж байна. Хятадад үүнийг 2014 оноос хойш нийгмийн ажилтнуудад сэтгэцийн эрүүл мэндийн эмгэг, гэр бүлийн асуудал, халшрах эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр сургахад ашиглаж байна. ЭСЗ нь 2006 оноос Болгарт, дараа нь Украин, Орост хүүхэд залуучуудын заслын төрөлжсөн сургалтын хөтөлбөрүүдийн үндэс болгон ашиглаж байна. Герман, Болгар, Кипр, Турк, Косово, Хятад, Боливи, Украин зэрэг орны мэргэжилтнүүд ЭСЗ-д суурилсан эерэг гэр бүлийн засал, зөвлөгөө өгөх чиглэлээр мэргэшиж байна. Үүний үр дүнд ЭСЗ нь янз бүрийн мэргэжлийн болон соёлын салбарт сэтгэл заслын ур чадвар, туршлагаа хуваалцах хэрэгсэл болсон.&lt;ref&gt;Syrous S. Positive and crosscultural psychotherapy. Nossrat Peseschkian—his life and work. In: Leeming DA, editor. Encyclopedia of psychology and religion. 2nd ed. New York: Springer; 2014.&lt;/ref&gt; 

Анх Сэтгэцийн эрүүл мэнд, психосоматик анагаах ухаан&lt;ref&gt;Peseschkian N, Peseschkian N, Peseschkian H. Lebensfreude statt Stress. 2nd ed. Stuttgart: TRIAS; 2009&lt;/ref&gt;, урьдчилан сэргийлэлт, сэтгэл заслын үндсэн эерэг психосоматик засал гэж хөгжүүлэгдэсэн Эерэг сэтгэл заслыг одоо үед Германы олон эмч нар ажилдаа ашиглаж байна. Энэ хандлагыг хэд хэдэн эмнэлэгт болон Германы Висбадены Сэтгэл заслын академийн психодинамик эмчилгээний сургалтын хөтөлбөрт хэрэгжүүлсэн.

=== Сэтгэл заслын хүрээнээс гадна ===
Эерэг сэтгэл засал нь боловсрол сургууль&lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;, сэтгэл зүй, шашны сэтгэл зүй &lt;ref&gt;Пеев И. [Peev, I.]. Позитивната психотерапия в модерната армия и общество. Военно издателство, София (Positive Psychotherapy in army and society). Sofia: Voenno Izdatelstvo; 2002. [in Bulgarian]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boessmann U, Peseschkian N. Positive Ordnungstherapie. Stuttgart: Hippokrates; 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hübner G. Burnout. Lenzkirch: Lenzkircher Verlagsbuchhandel; 2009.&lt;/ref&gt;, багш нарын сургалт &lt;ref&gt;Seiwert L. Balance your life. Die Kunst, sich selbst zu führen. München: Piper; 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kirillov I.O. Supervision in positive psychotherapy (Unpublished doctoral dissertation). St. Petersburg: Bekhterev Federal Neuropsychiatric Research Institute; 2002. [In Russian].&lt;/ref&gt; цагийн менежмэнт&lt;ref&gt;Kravchenko, Y. (2020). Positive Psychotherapy in Organizational and Leadership Coaching. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 253–276), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, янз бүрийн зөвлөх үйлчилгээ, удирдлагын менежментийн сургалт&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;, түншлэл, эсвэл гэрлэлтийн бэлтгэл, хүний нөөцийн семинар, хуульч, эвлэрүүлэн зуучлагчид, зэвсэгт хүчин, улс төрчдөд зориулсан сургалт&lt;ref&gt;Sinici, E. (2020). Positive Family and Marital Therapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 218–228), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;, соёл хоорондын сургалт, натуропати болон оюун ухаан-биеийн анагаах ухааны засал&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive family therapy. The family as therapist. Berlin, Heidelberg: Springer; 1986. (first German edition in 1980, latest English edition in 2016 by AuthorHouse UK)&lt;/ref&gt;, ядаргаанаас урьдчилан сэргийлэх&lt;ref&gt;&quot;WAPP Training Standards and Curricula&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2022-07-03.&lt;/ref&gt;, супервишн&lt;ref&gt;&quot;Educational group self-experience/discovery in PPT training&quot; (PDF). Archived from the original (PDF) on 2021-07-23.&lt;/ref&gt; зэрэг өргөн хүрээний орчинд хэрэглэгдэх болсон. Үүнээс гадна, ЭСЗ-ыг коучинг&lt;ref&gt;Ciesielski, Roman (2023). &quot;The Integrative Model of Reflective Team Supervision in Positive Psychotherapy&quot;. The Global Psychotherapist. 3: 80–86. doi:10.52982/lkj184.&lt;/ref&gt;, гэр бүлийн зөвлөгөө&lt;ref&gt;Frolov, P. (2020). Supervision in Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 359–370), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt; болон ерөнхий зөвлөгөөнд хэрэглэдэг. 

== Сэтгэл засал/Эмчилгээ ==
=== Дадлага ажил ===
Эерэг сэтгэл засал нь ICD -10-ын F3-5 бүлэгт ангилагдсан сэтгэл санааны эмгэг (аффект), мэдрэлийн эмгэг, стресстэй холбоотой эмгэгүүд, соматоформын эмгэгүүд, зан үйлийн зарим синдром гэх мэт сэтгэцийн эмгэгүүдийг эмчлэхэд ашигладаг. Энэ нь мөн тодорхой хэмжээгээр хувь хүний эмгэгийг (Бүлэг F6) шийдвэрлэхэд үр дүн харуулсан. ЭСЗ нь уламжлалт ганцаарчилсан засалтай амжилттай нэгтгэгдэж, хос, гэр бүл&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230323082723/https:/www.positum.org/wp-content/uploads/2023/03/Handbook-for-Trainers-and-Organizers.pdf &quot;Trainings in Positive Psychotherapy - Handbook for Trainers and Training Organizers&quot;] (PDF). Archived from the original (PDF) on 2023-03-23.&lt;/ref&gt; болон бүлгийн засалд үр дүнтэй байдаг. Нэмж дурдахад, ЭСЗ-ыг сэтгэцийн эмгэг судлалын салбарт сэтгэцийн эмгэгтэй өвчтөнүүдтэй болон сэтгэцийн эмнэлгүүдийн бүлгийн ажилд  хэрэглэхэд ялангуяа түүх, шог яриа ашиглах нь үр дүнтэй болохыг нотолсон.

=== Өөртөө туслах ===
Пезешкианы номууд нь өөртөө туслахыг эрэлхийлж буй мэргэжилтэн бус хүмүүст тусгайлан зориулагдсан болно. Түүний &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1977 Герман, 1986 Англи хэлдээр) зэрэг бүтээл нь хувь хүмүүст үл ойлголцлыг арилгахад туслах зорилготой юм. Үүний нэгэн адил “Утга учрын эрэлд” (1983 Герман, 1985 Англи хэлдээр) нь амьдралын хямралыг хэрхэн даван туулах талаар зааварчилгаа өгдөг. Цаашилбал “Хэрэв та хэзээ ч байгаагүй зүйлээ хүсч байвал хэзээ ч хийгээгүй зүйлээ хий” (2011) ном нь хүмүүс хоорондын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд төвлөрсөн. Түүгээр ч зогсохгүй хувь хүмүүс эерэг сэтгэл заслын чиглэлээр мэргэшсэн сургалтад хамрагдаж, гэрчилгээт зөвлөх болсноор зөрчилдөөнийг зохицуулах, сорилт бэрхшээлийн үед өөртөө туслах боломжийг олгоно.  

== Сургалтууд ==
=== ЭСЗ сургалтууд === 
WAPP-ийн төгсөлтийн дараах сургалтын үндсэн хөтөлбөр нь гурван хэсэгт хуваагддаг. Эдгээр хэсэг нь тогтсон дарааллаар хийгдсэн байдаг, өөрөөр хэлбэл, тэдгээрийг хамгийн доод түвшнээс эхлэн дараалан дуусгах шаардлагатай&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;].&lt;/ref&gt;.
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн зөвлөх (200 цаг – онол ба өөрийгөө таних мэдэх).
* Эерэг сэтгэл засалчид нэр дэвшүүлэгч (710 цаг – онол, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
* Европын мэргэшсэн эерэг сэтгэл засалч (1400 цаг – онол, практик, супервишн, өөрийгөө танин мэдэх).
Хичээлүүд нь 3 эсвэл 4 өдрийн модулиудад хуваагддаг бөгөөд сургалтын төрлөөс хамааран хэдэн сар, эсвэл жил үргэлжилнэ. Эерэг ба соёл хоорондын сэтгэл заслын сургалт нь гурван үндсэн агуулгаас бүрдэнэ:
* Онол. Эерэг ба соёл хоорондын/со1л дамнасан сэтгэл заслын бүх үндсэн ойлголт, хэрэгслийг сурах.
* Өөрийгөө танин мэдэх/өөрийн туршлагыг судлах. Юуны өмнө сургалтын бие даасан туршлага нь оюутнууд (нэр дэвшүүлэгчид, резидент, дадлагажигчид) психодинамик сэтгэл засалчийн хувийн шинж чанар, засалчийн адилтгалыг  хөгжүүлэхэд туслана. Оюутан өөрийгөө эргэцүүлэн бодох чадварыг бэхжүүлж, хөгжүүлэх ёстой. Тэд өөрсдийн дотоод зөрчилдөөн, кубт хүнийн бүтэцтэйгээ тулгарах ёстой. Сэтгэл засал хэрхэн ажилладаг, энэ нь хичнээн хэцүү байдгийг өөрдээрээ мэдрэх нь чухал. Хувийн туршлага судалж, ухамсарлагдаагүй түвшинтэй танилцах нь психодинамик өөрийгөө танин мэдэх явцын гол тал юм. Сургалтын өөрийгөө танин мэдэх явцад хувийн асуудлуудыг авч үздэг ч энэ нь хувийн засал биш юм. Оюутан бол өвчтөн биш, харин ирээдүйн хамт олонч сэтгэл засалч юм. Сургалтын явцад суралцагч, эсвэл түүний сургагч багш хувийн шийдэгдээгүй олон асуудал байгааг олж мэдвэл оюутан хувийн засалд хамрагдах ёстой. Энэ нь хувийн заслыг өөрийгөө танин мэдэх сургалт гэж тооцох боломжгүй гэсэн үг юм. 
* Супервишн нь эерэг сэтгэл заслын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд ганцаарчилсан болон бүлгийн хэлбэрээр явагдана. ЭСЗ-д супервишн нь зөвхөн заслын нөхцөл байдлыг ойлгохоос гадна супервишн олгож байгаа болон авч байгаа мэргэжилтэн хоёрын хэрэгцээнд тулгуурлан супервишн олгож байгаа мэргэжилтэний чадвар, ур чадварыг хөгжүүлэх зорилготой. Бүлгийн супервишн нь ЭСЗ-д өргөнөөр хэрэглэгддэг, учир нь, цогц үйл явц нь практик ашиг тус, дидактик үр нөлөөг өгдөг. Хамгийн түгээмэл хэлбэр нь уулзалтын үеэр нэг кейс дээр анхаарлаа төвлөрүүлж, бүлгийн бусад гишүүн болон удирдагч супервишн олгогч нар оролцогчийн дүр гүйцэтгэгчээр оролцдог. Энэ арга нь бусад оролцогчийг супервишнд идэвхтэй татан  оролцуулж, өөрийн үзэл бодол, олон янзын суурь үзэл баримтлалаасаа хуваалцах нь кейс танилцуулж буй засалчийн ойлголт, заслын хэтийн төлвийг баяжуулах ач холбогдолтой&lt;ref&gt;[https://www.wiap.de/ &quot;Wiesbadener Akademie für Psychotherapie (WIAP)&quot;] (in German).&lt;/ref&gt;. 

=== ЭСЗ гэрчилгээ олгох ===
ЭСЗ курс бүрийг амжилттай дүүргэсний дараа оролцогч нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбооноос (WAPP) сургалтын үндсэн сургагч багш болон холбооны ерөнхийлөгчийн гарын  үсэгтэй Гэрчилгээг хүлээн авна. WAPP нь эерэг сэтгэл заслын сургагч багш нарыг Гэрчилгээ олгож баталгаажуулдаг. Зөвхөн WAPP-ын магадлан итгэмжлэгдсэн Гэрчилгээт сургагч багш нар албан ёсны WAPP гэрчилгээнд гарын үсэг зурж гардуулахыг зөвшөөрдөг&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt;.

=== Сургалтын стандартууд ===
WAPP нь бүх нийтийн Эерэг сэтгэл заслын төгсөлтийн дараах сургалтын стандартыг боловсруулсан&lt;ref&gt;[https://wapp2026.org/ &quot;World Congress&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эдгээр стандарт нь сургалт бүрт заавал байх ёстой. Зарим улс оронд стандарт өөр байж болно. Гэхдээ WAPP-ын тодорхойлсон стандартууд нь шаардлагатай стандартын хамгийн энгийн байж заавал биелэгдэх байх ёстой.

=== Сургагч багш нарын сургалт ===
WAPP нь Үндсэн болон Мастер курсын сургагч багш нарыг сургаж, Тусгай гэрчилгээ олгодог (&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ &quot;Home&quot;]. World Association for Positive and Transcultural Psychotherapy.&lt;/ref&gt; стр. 26):
* Эерэг сэтгэл заслын үндсэн курсын сургагч багш 
* Эерэг сэтгэл заслын мастер курсын сургагч багш
ЭСЗ-ын сургагч багш болох хүсэлтэй эерэг сэтгэл засалч нар сургагч багш нарт зориулсан сургалтын хөтөлбөрт хамрагдах боломжтой. Үүнд, WAPP-ын удирдлагад ярилцлага/шалгалт өгч, явагдах Үндсэн эсвэл Мастер (1 эсвэл хэдэн) курсэд нэр дэвшүүлэгч сургагч багш (дагалдах сургагч багш) болох эрхийн Зөвшөөрлийг авна. Цаашдаа тухайн курсын сургалтад иж бүрэн хамрагдсанаар Сургагч багш Гэрчилгээд хүрэх боломжоо олж авна.

=== Олон улсын цугларалт, сургалтын төслүүд ===
Дэлхийн эерэг сэтгэл заслын холбоо WAPP нь үндэсний болон олон улсын уулзалтууд,  тухайлбал, бага хурал, сургагч багш нарын семинар, Дэлхийн конгрессыг тогтмол зохион байгуулдаг&lt;ref&gt;[https://ankarapsikolojikdestek.com/ &quot;Positive Psychotherapy&quot;.]&lt;/ref&gt;. 2000 оноос хойш жил бүр олон улсын сургалтын семинар, 1997 оноос хойш Дэлхийн конгресс долоон (7) удаа зохиогджээ.

=== Хөгжил ба олон улсын сүлжээ ===
Сүүлийн 40 жилийн турш эерэг сэтгэл заслын гол анхаарал засал, сургалт, хэвлэн нийтлэхэд чиглэж байв. 1979 онд Германы Висбаден хотод эмч нарын төгсөлтийн дараах сургалт явуулах зорилгоор Висбаденийн Сэтгэл засал, гэр бүлийн заслын институт байгуулагдсан. 1999 онд Висбаденд сэтгэл зүйч, боловсролын эрдэмтэн нарын төгсгөлтийн дараах бэлтгэлийн сургалт явуулах томоохон амбулатори бүхий улсын тусгай зөвшөөрөлтэй Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160307042204/http:/europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- &quot;Positive Psychotherapy (Peseschkian, since 1968)&quot;]. European Association of psychotherapy. Archived [https://www.europsyche.org/contents/13148/positive-psychotherapy-peseschkian-since-1968- from the original] on 2016-03-07.&lt;/ref&gt; байгуулагдав. Олон улсын төв оффис нь Германы Висбаден хотод байрладаг. Эерэг сэтгэл засал нь Дэлхийн эерэг ба соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын холбоо (WAPP) ны шугамаар олон улсад төлөөлдөг&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe Verlag für Psychologie; 1994.&lt;/ref&gt;. Түүний олон улсын Удирдах зөвлөлийг хоёр жил тутам сонгодог. Арав (10) орчим оронд үндэсний болон бүс нутгийн холбоо байдаг.
ЭСЗ болон түүний мэргэжилтэн нар сэтгэл заслын олон улсын хөгжилд оролцож, олон улсын болон тивийн холбоодын идэвхтэй гишүүд юм&lt;ref&gt;Tritt J, Loew TH, Meyer M, Werner B, Peseschkian N. Positive psychotherapy: effectiveness of an interdisciplinary approach. Eur J Psychiatry. 1999;13(4):231–41.&lt;/ref&gt;.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>dblbpx7459x6yzsdp3ogwx5ivm9rjs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурван найз (2014 он)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146535</id>
    <revision>
      <id>866398</id>
      <parentid>864065</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T18:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <origin>866398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6371" sha1="i899odbrs5xfhnwy0wfovfyqwstf4bx" xml:space="preserve">'''&quot;Гурван найз&quot;''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм.
[[File:1db1efb2351fd50510daaa31922ceeba1a27c3ee (1).jpg|thumb|Гурван найз постер]]

== Киноны тухай ==

“Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй &quot;Гурван найз&quot; киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна.

Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино.

Энэ олон ангит кино амжилттай болсны дараа 2015 онд &quot;[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]&quot; хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд &quot;Гурван найз: Эргэж ирсэн нь&quot; хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн.

== Гурван найзын тухай ==
Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ.

=== Төгөлдөр ===
Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь.

=== Санчир ===
Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн.

=== Цэкү/Цэрэндалай ===
Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн.

Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа.

== Жүжигчид ==
=== Гол дүрүүд  ===
* ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка)
* ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө)
* ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа)

=== Бусад ===
* Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] (Цэкүгийн найз бүсгүй)
* Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] (Санчирын ах/Паабын захирал)
* Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг (Санчирын эгч)
* Мөөгий — Б.Ариунцэцэг (Төгөлдөрийн найз бүсгүй)
* Ганаа — Т.Энэрэл (Төгөлдөрийн дүү)
* Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] (Санчирын найз бүсгүй)

== Киноны дуу ==
{{Track listing
| extra_column = Уран бүтээлч
| title1 = Stay 
| extra1 = A Sound
| length1 = 3:33
| title2 = Хайж явсан уу?
| extra2 = The Highway
| length2 = 3:30
}}

{{Authority control}}

[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Олон ангит кино]]
[[Ангилал:2014 оны кино]]</text>
      <sha1>i899odbrs5xfhnwy0wfovfyqwstf4bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866399</id>
      <parentid>866398</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T18:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>866399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6632" sha1="gool087tidcgrm1bckxm1oatezjvnhm" xml:space="preserve">'''&quot;Гурван найз&quot;''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм.
[[File:1db1efb2351fd50510daaa31922ceeba1a27c3ee (1).jpg|thumb|Гурван найз постер]]

== Киноны тухай ==

“Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй &quot;Гурван найз&quot; киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна.

Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино.

Энэ олон ангит кино амжилттай болсны дараа 2015 онд &quot;[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]&quot; хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд &quot;Гурван найз: Эргэж ирсэн нь&quot; хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн.

== Гурван найзын тухай ==
Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ.

=== Төгөлдөр ===
Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь.

=== Санчир ===
Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн.

=== Цэкү/Цэрэндалай ===
Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн.

Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа.

== Жүжигчид ==
=== Гол дүрүүд  ===
* ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка)
* ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө)
* ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа)

=== Бусад ===
* Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] (Цэкүгийн найз бүсгүй)
* Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] (Санчирын ах/Паабын захирал)
* Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг (Санчирын эгч)
* Мөөгий — Б.Ариунцэцэг (Төгөлдөрийн найз бүсгүй)
* Ганаа — Т.Энэрэл (Төгөлдөрийн дүү)
* Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] (Санчирын найз бүсгүй)

== Киноны дуу ==
{{Track listing
| extra_column = Уран бүтээлч
| title1 = Stay 
| extra1 = A Sound
| length1 = 3:33
| title2 = Хайж явсан уу?
| extra2 = The Highway
| length2 = 3:30
}}

== Гадны холбоосууд ==
* [https://www.themoviedb.org/tv/331985 Киноны TMDB хуудас]
* [https://www.imdb.com/title/tt43619507/ Киноны IMDb хуудас]
* [https://kinosan.mn/movie/1546 Киноны Кино Сан хуудас]

{{Authority control}}

[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Олон ангит кино]]
[[Ангилал:2014 оны кино]]</text>
      <sha1>gool087tidcgrm1bckxm1oatezjvnhm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866400</id>
      <parentid>866399</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T18:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <origin>866400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6609" sha1="20dlxmmlr48a0ael9v9vaysfxw5m9ws" xml:space="preserve">'''&quot;Гурван найз&quot;''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит инээдмийн кино 2014 онд [[Боловсрол суваг|Боловсрол суваг телевиз]] болон Эмоци продакшн хамт бүтээсэн юм.
[[File:1db1efb2351fd50510daaa31922ceeba1a27c3ee (1).jpg|thumb|Гурван найз постер]]

== Киноны тухай ==

“Гурван найз” инээдмийн цуврал нь Солонгосын MBC телевизээр 10 гаруй жилийн өмнө гарч байсан ижил нэртэй &quot;Гурван найз&quot; киноны Монгол хувилбар юм. Солонгосын MBC телевизийн бүтээл “Гурван найз” кино 2000 онд дэлгэцнээ гарч, хөгжилтэй, хөгтэй залуусын түүх тухайн үедээ үзэгчдийг нэлээдгүй хөгжөөж чадсан гэдэг. Солонгосын “Гурван найз” киноны хамгийн ухаалаг нь болох эмч залуу Чон Ун Иний дүрийг манай кинонд [[Юнител|Юнител компанийн]] ажилтан Төгөлдөр болгон өөрчилжээ. Харин байнга л бүтэлгүйтэж бусдыгаа хөгжөөж явдаг алиа залуу Пак Сан Мёны дүрийг гэнэн цайлган, сайхан сэтгэлтэй Санчир, фитнесийн багш Юн Да Хүний дүрийг хүүхэмсэг залуу Цэкү/Цэрэндалай болгон өөрчилсөн байна. Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, амьдралыг үргэлж өөдрөгөөр хардаг залуусын түүх гээд эрч хүч бэлэглэх хөгжилтэй бүхнийг “Гурван найз” кинонд өгүүлдэг байна.

Ямар ч асуудал үл салгах үүрдийн нөхөрлөл, хайр дурлалын төлөөх хөгжилтэй атлаа ширүүн тэмцэл, бүтэлгүй гурван найзын аз жаргал, адал явдлыг харуулсан кино.

Энэ олон ангит кино амжилттай болсны дараа 2015 онд &quot;[[Гурван найз: Яасан байх нь уу?]]&quot; хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоор энэ олон ангит киноны үргэлжлэл хийсэн юм. Дараа нь 2017 онд &quot;Гурван найз: Эргэж ирсэн нь&quot; хэмээх дахиад уран сайхны киногоор үргэлжлэл хийсэн.

== Гурван найзын тухай ==
Тэгвэл олон ангит кинотай хамт байх үзэгчид маань одооноос гурван найзтай илүү дотно танилцах хэрэгтэй болжээ.

=== Төгөлдөр ===
Энэ бол Төгөлдөр (жүжигчин О.Тэмүүжин). Ямар ч багт залан чиглүүлэгч, удирдагч гэж байдаг даа. Төгөлдөрийг манай гурван найзын удирдагч нь бас ээж нь ч, аав нь ч гэж хэлж болно. Багаасаа онц сурлагатан, гавал толгой байсан тэрээр одоо ч гэсэн найзуудынхаа дунд хамгийн про нь.

=== Санчир ===
Харин энэ бол Санчир (жүжигчин Д.Түвшинтөр). Жинхэнэ будлианы эзэн гэж хэлж болно. Түүн шиг сайхан сэтгэлтэй хүнийг одоо үед олоход хэцүү шүү. Тийм ч учраас үзэсгэлэнтэй найз бүсгүйтэй. Эгчийнхээ гар дээр эрхэлж өссөн тэрээр найзуудынхаа дунд ч хамгийн эрх, гэнэн цайлган, үрэлгэн нь. Бас мэдээж үнэхээр хөгжилтэй нэгэн.

=== Цэкү/Цэрэндалай ===
Энэ бол Цэкү (жүжигчин Г.Анхбаяр). Бүтэн нэр нь Цэрэндалай. Хэдийгээр тийм сайхан нэртэй биш ч гэсэн тэр үргэлж бүсгүйчүүдийг араасаа хуйлруулж байдаг сайхан залуу. Багаасаа өнчирч хоцорсон ч амьдралд гуньж гутардаггүй, сэргэлэн зантай. Тэр бол саваагүй, алиа бас нэлээд хүүхэмсэг нэгэн.

Ингээд бид гурван найзтайгаа танилцчихлаа.

== Жүжигчид ==
=== Гол дүрүүд  ===
* ''Төгөлдөр'' — [[Одхүүгийн Тэмүүжин|О.Тэмүүжин]] (Тэмка)
* ''Санчир'' — [[Довдонгийн Түвшинтөр|Д.Түвшинтөр]] (Төтө)
* ''Цэкү'' / ''Цэрэндалай'' — [[Ганболдын Анхбаяр|Г.Анхбаяр]] (Анхаа)

=== Бусад ===
* Сарнай — [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] (Цэкүгийн найз бүсгүй)
* Баасан — [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] (Санчирын ах/Паабын захирал)
* Цэцэгээ — Ш.Алтанцэцэг (Санчирын эгч)
* Мөөгий — Б.Ариунцэцэг (Төгөлдөрийн найз бүсгүй)
* Ганаа — Т.Энэрэл (Төгөлдөрийн дүү)
* Энэрэл — [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] (Санчирын найз бүсгүй)

== Киноны дуу ==
{{Track listing
| extra_column = Уран бүтээлч
| title1 = Stay 
| extra1 = A Sound
| length1 = 3:33
| title2 = Хайж явсан уу?
| extra2 = The Highway
| length2 = 3:30
}}

== Гадны холбоосууд ==
* [https://www.themoviedb.org/tv/331985 Киноны TMDB хуудас]
* [https://www.imdb.com/title/tt43619507/ Киноны IMDb хуудас]
* [https://kinosan.mn/movie/1546 Киноны Кино Сан хуудас]

[[Ангилал:21-р зууны монгол кино]]
[[Ангилал:Монгол кинонууд]]
[[Ангилал:Уран сайхны кино]]
[[Ангилал:Олон ангит кино]]
[[Ангилал:2014 оны кино]]</text>
      <sha1>20dlxmmlr48a0ael9v9vaysfxw5m9ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөгжилтэй гэр бүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146574</id>
    <revision>
      <id>866414</id>
      <parentid>858107</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T20:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BaldiBear</username>
        <id>103637</id>
      </contributor>
      <origin>866414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="8frhwu4x4fzsqpzmt2z4e2g6ok3k1e0" xml:space="preserve">'''&quot;Хөгжилтэй гэр бүл&quot;''' - Монголын 40 ангит телевизийн олон ангит кино 2015 онд &quot;[[Боловсрол суваг]]&quot; телевиз болон &quot;Коктейл фильмс&quot; хамт бүтээсэн юм.

== Киноны тухай ==
Хэзээ ч үл тасрах гэр бүлийн асуудлууд, эгч дүүсийн өрсөлдөөн хийгээд нандин холбоо,  эцэг эхийн үрээ гэсэн сэтгэл, хайрандаа чин үнэнч залуугийн туулах хүндхэн сорилтууд гээд бидний эргэн тойронд хөвөрсөөр байдаг үйл явдалууд хэрхэн хөгжилтэй нэгэн гэр бүлийн түүх болсныг харуулдаг.

== Жүжигчид ==
Гол дүрд жүжигчин С.Лхагвасүрэн /МУГЖ/, С.Өлзийхүү /СТА/, Д.Энхбаяр /СТА/, Э.Цолмонбаяр /СТА/, А.Өнөржаргал /СТА/, Н.Цэнд-Аюуш /СТА/, Б.Гэрэлчулуун, Ц.Эрдэнэцэцэг, Б.Бадамцэцэг, У.Цасжин, Б.Хүслэн нар тогложээ.</text>
      <sha1>8frhwu4x4fzsqpzmt2z4e2g6ok3k1e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2025 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147738</id>
    <revision>
      <id>866425</id>
      <parentid>864526</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T02:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>866425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15249" sha1="seaud6n8extiq6meahphitaskpihwxc" xml:space="preserve">{{Инфобокс сонгууль
| country = Өмнөд Солонгос
| type = presidential
| ongoing = no
| previous_election = 2022 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| previous_year = 2022
| next_election = 2030 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль
| next_year = 2030
| election_date = 2025 оны 6 сарын 3
| registered = 44,391,871
| turnout = 79.38%
| votes_for_election = Хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялна

| nominee1 = '''[[Ли Жэ Мён]]'''
| party1 = Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)
| popular_vote1 = '''17,287,513'''
| percentage1 = '''49.42%'''

| nominee2 = [[Ким Мүн-сү]]
| party2 = Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)
| popular_vote2 = 14,395,639
| percentage2 = 41.15%

| nominee3 = [[Ли Жүн-сок]]
| party3 = Шинэчлэлийн нам (Өмнөд Солонгос)
| popular_vote3 = 2,917,523
| percentage3 = 8.34%

| title = Ерөнхийлөгч
| before_election = [[Ли Жу-хо]]&lt;br /&gt;{{small|(үүрэг гүйцэтгэгч)}}
| before_party = Бие даагч
| after_election = [[Ли Жэ Мён]]
| after_party = Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)
}}

'''2025 оны Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийн сонгууль''' ({{lang-ko|대한민국 제21대 대통령 선거}}) нь [[Өмнөд Солонгос]]ын ерөнхийлөгчийг сонгох ээлжит бус сонгууль бөгөөд 2025 оны 6 сарын 3-нд зохион байгуулагдсан. Ерөнхийлөгч [[Юн Сок Ёл]]ыг Үндсэн хуулийн шүүх 2025 оны 4 сарын 4-нд албан тушаалаас нь огцруулсны дараа сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө зарлажээ.&lt;ref name=&quot;Court&quot;&gt;{{cite web
 |title=Case on Impeachment Trial of President (Yoon Suk-yeol)
 |url=https://isearch.ccourt.go.kr/view.do?docId=84503&amp;idx=01
 |publisher=Constitutional Court of Korea
 |date=2025-04-04
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]]ын нэр дэвшигч [[Ли Жэ Мён]] 17,287,513 санал буюу 49.42 хувийн санал авч ялсан. [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]]ын [[Ким Мүн-сү]] 41.15 хувь, Шинэчлэлийн намын [[Ли Жүн-сок]] 8.34 хувийн санал авчээ. Сонгогчдын ирц 79.38 хувь байв.&lt;ref name=&quot;Results&quot;&gt;{{cite web
 |title=South Korean Presidency 2025 General
 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/4690/
 |publisher=IFES Election Guide
 |date=2025-06-03
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Ерөнхийлөгчийн албан тушаал сул байсан тул Ли Жэ Мён Сонгуулийн үндэсний хороо дүнг албан ёсоор баталсан 2025 оны 6 сарын 4-нөөс таван жилийн бүрэн эрхээ шууд хэрэгжүүлж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;Inauguration&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lee Jae Myung officially sworn in as nation's 21st president
 |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=272644
 |publisher=Korea.net
 |date=2025-06-04
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Нөхцөл байдал ==

{{гол|Юн Сок Ёлын импичмент}}

Ерөнхийлөгч Юн Сок Ёл 2024 оны 12 сарын 3-нд цэргийн онц байдал зарласан боловч Үндэсний Ассамблей хэдхэн цагийн дараа уг шийдвэрийг хүчингүй болгохыг шаардсан тогтоол баталсан. Үүний дараа онц байдлыг цуцалжээ.

2024 оны 12 сарын 14-нд [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] Юныг огцруулах саналыг 204 гишүүний дэмжлэгтэйгээр баталж, түүний ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлсэн. Үндсэн хуулийн шүүх 2025 оны 4 сарын 4-нд импичментийг санал нэгтэйгээр баталж, Юныг албан тушаалаас нь огцруулсан.&lt;ref name=&quot;Court&quot;/&gt;

Өмнөд Солонгосын Үндсэн хуулийн 68 дугаар зүйлд ерөнхийлөгчийн албан тушаал сулрах тохиолдолд 60 хоногийн дотор залгамжлагчийг сонгоно гэж заасан байдаг.&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web
 |title=Constitution of the Republic of Korea
 |url=https://www.law.go.kr/LSW/eng/engLsInfoR.do?lsiSeq=61603
 |publisher=Korea Legislation Research Institute
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч Хан Док-сүгийн удирдсан Засгийн газар 4 сарын 8-нд сонгуулийг 6 сарын 3-нд явуулах шийдвэр гаргаж, уг өдрийг түр амралтын өдөр болгосон.&lt;ref name=&quot;ElectionDate&quot;&gt;{{cite web
 |title=Country to elect new president on June 3, temp holiday declared
 |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=269443
 |publisher=Korea.net
 |date=2025-04-08
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Сонгуулийн тогтолцоо ==

Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгчийг нийт улсын хэмжээнд явагдах нэг шаттай шууд сонгуулиар сонгодог. Хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялж, саналын үнэмлэхүй олонх авах шаардлагагүй.

Ерөнхийлөгч таван жилийн хугацаатай сонгогдох бөгөөд дахин сонгогдох эрхгүй. Ерөнхийлөгчийн албан тушаал сулрахтай холбоотой ээлжит бус сонгуулийн ялагчид ердийн хоёр сарын шилжилтийн хугацаа үйлчилдэггүй. Сонгуулийн үндэсний хороо саналын дүнг баталснаар шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх шууд эхэлнэ.&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Inauguration&quot;/&gt;

== Нэр дэвшигчид ==

Сонгуульд таван нэр дэвшигч санал хураалт дуустал өрсөлдсөн.&lt;ref name=&quot;Candidates&quot;&gt;{{cite web
 |title=후보자 데이터: 전체 목록
 |url=https://data.nec.go.kr/lod/search/candidate-list.do
 |publisher=Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хороо
 |access-date=2026-08-03
 |language=ko
 }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Дугаар
! Нэр дэвшигч
! Нам
! Өмнө хашиж байсан гол албан тушаал
|-
| 1
| '''[[Ли Жэ Мён]]'''
| [[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]]
| Кёнги мужийн захирагч, Үндэсний Ассамблейн гишүүн, Ардчилсан намын дарга
|-
| 2
| [[Ким Мүн-сү]]
| [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]]
| Хөдөлмөр эрхлэлт, хөдөлмөрийн сайд, Кёнги мужийн захирагч
|-
| 4
| [[Ли Жүн-сок]]
| Шинэчлэлийн нам
| Шинэчлэлийн намын дарга, Үндэсний Ассамблейн гишүүн
|-
| 5
| [[Квон Ён-гүк]]
| Ардчилсан хөдөлмөрийн нам
| Хүний эрх, хөдөлмөрийн эрхийн хуульч
|-
| 8
| Сон Жин-хо
| Бие даагч
| Бизнес эрхлэгч
|}

=== Ардчилсан нам ===

Ли Жэ Мён 2025 оны 4 сарын 27-нд Ардчилсан намын анхан шатны сонгуульд нийт саналын 89.77 хувийг авч, ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших эрхтэй болсон. Тэрээр 2022 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Юн Сок Ёлд 0.73 хувийн зөрүүгээр ялагдаж байв.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Lee Jae-myung nominated by South Korea's liberal opposition to run for president
 |url=https://apnews.com/article/1d343c373435fcf135e77ba54b616805
 |publisher=Associated Press
 |date=2025-04-27
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== Ард түмний хүч нам ===

Ким Мүн-сү 5 сарын 3-нд Ард түмний хүч намын анхан шатны сонгуульд ялсан. Намын удирдлага түүний нэр дэвших эрхийг түр цуцалж, ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч асан Хан Док-сүтэй нэгдсэн нэр дэвшигч тодруулахыг оролдсон боловч намын гишүүд уг өөрчлөлтийг дэмжээгүй. Кимийн нэр дэвших эрхийг 5 сарын 10-нд сэргээжээ.&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=A look at the key events that triggered South Korea's snap presidential election
 |url=https://apnews.com/article/3e81cb6e38e20086998c8f8fdc701546
 |publisher=Associated Press
 |date=2025-06-02
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Сонгуулийн кампанит ажил ==

Сонгуулийн кампанит ажлын гол асуудалд 2024 оны цэргийн онц байдлын дараах ардчилсан тогтолцоог сэргээх, улс төрийн тогтвортой байдал, эдийн засгийн өсөлт, амьжиргааны өртөг, орон сууцны үнэ, нийгмийн туйлшрал болон гадаад худалдааны нөхцөл багтаж байв.&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;/&gt;

Ли Жэ Мён улс төрийн хямралыг даван туулах, эдийн засгийг сэргээх, дотоодын хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх болон нийгмийн ялгааг бууруулахыг онцолж байв. Ким Мүн-сү зах зээлийн эдийн засаг, үндэсний аюулгүй байдал болон АНУ-тай тогтоосон холбоог бэхжүүлэхийг гол бодлогоо болгожээ. Ли Жүн-сок залуу сонгогчид, улс төрийн шинэчлэл болон төрийн бүтцийн өөрчлөлтийн асуудлыг түлхүү хөндсөн.

Нэр дэвшигчдийн телевизийн мэтгэлцээнүүдэд улс төрийн хямрал, эдийн засаг, АНУ-ын худалдааны бодлого, гадаад харилцаа болон Умард Солонгосын асуудлыг хэлэлцсэн.&lt;ref name=&quot;Timeline&quot;/&gt;

== Үр дүн ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
! Нэр дэвшигч
! Нам
! Санал
! Хувь
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Ли Жэ Мён]]'''
| style=&quot;text-align:left&quot; | '''[[Ардчилсан Нам (Өмнөд Солонгос, 2015)|Ардчилсан нам]]'''
| '''17,287,513'''
| '''49.42%'''
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ким Мүн-сү]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ард түмний хүч нам (Өмнөд Солонгос)|Ард түмний хүч нам]]
| 14,395,639
| 41.15%
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Ли Жүн-сок]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | Шинэчлэлийн нам
| 2,917,523
| 8.34%
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | [[Квон Ён-гүк]]
| style=&quot;text-align:left&quot; | Ардчилсан хөдөлмөрийн нам
| 344,150
| 0.98%
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; | Сон Жин-хо
| style=&quot;text-align:left&quot; | Бие даагч
| 35,791
| 0.10%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Хүчинтэй санал
! 34,980,616
! 100.00%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Хүчингүй санал
! colspan=&quot;2&quot; | 255,881
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Нийт санал өгсөн
! colspan=&quot;2&quot; | 35,236,497
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Бүртгэлтэй сонгогч
! colspan=&quot;2&quot; | 44,391,871
|- class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Ирц
! colspan=&quot;2&quot; | 79.38%
|}

&lt;small&gt;Эх сурвалж: Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хороо.&lt;ref name=&quot;Results&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

Ли Жэ Мён Сөүл, Инчон, Кёнги, Тэжон, Сэжун, Чэжү болон баруун өмнөд нутгийн мужуудад хамгийн олон санал авсан. Ким Мүн-сү Тэгү, Пүсань, Үлсань, Канвонь болон Кёнсангийн мужуудад тэргүүлжээ.

== Сонгуулийн дараа ==

Сонгуулийн үндэсний хороо 2025 оны 6 сарын 4-ний өглөө санал хураалтын дүнг албан ёсоор баталж, Ли Жэ Мёныг Өмнөд Солонгосын 21 дэх ерөнхийлөгчөөр зарласан. Түүний таван жилийн бүрэн эрх мөн өдөр 06:21 цагт эхэлжээ.&lt;ref name=&quot;Inauguration&quot;/&gt;

Ли мөн өдөр Үндэсний Ассамблейн ордонд тангараг өргөж, улс төрийн хуваагдлыг багасгах, эдийн засгийг сэргээх, үндэсний эв нэгдлийг хангахаа амласан.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Lee JM pledges to be 'everyone's president' at inauguration
 |url=https://www.korea.net/NewsFocus/policies/view?articleId=272655
 |publisher=Korea.net
 |date=2025-06-04
 |access-date=2026-08-03
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== Мөн үзэх ==

* [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч]]
* [[Юн Сок Ёл]]
* [[Ли Жэ Мён]]
* [[Өмнөд Солонгосын улс төр]]
* [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)]]

== Лавлах холбоос ==

{{лавлах холбоос}}

== Гадаад холбоос ==

{{Commonscat|2025 South Korean presidential election}}
* [https://data.nec.go.kr/ Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Сонгуулийн үндэсний хорооны нээлттэй мэдээллийн сан]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Ангилал:Өмнөд Солонгосын сонгууль]]
[[Ангилал:2025 оны сонгууль]]
[[Ангилал:2025 он Өмнөд Солонгост]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]</text>
      <sha1>seaud6n8extiq6meahphitaskpihwxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>III Филипп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147980</id>
    <revision>
      <id>866418</id>
      <parentid>866302</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T00:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1011" sha1="kfxqfccp3lujlh7v8d14ynk2qr1bv3t" xml:space="preserve">[[Файл:Couronnement de Philippe III.jpg|thumb]]
Зоригт хэмээх ([[Франц хэл|франц.]] ''le Hardi'') '''III''' '''Филипп'''  ([[Франц хэл|франц.]] ''Philippe III''), (1245 оны 5-р сарын 1-нд Пуасси цайзад төрсөн — 1285 оны 10-р сарын 5-нд Сэн-Дэни мужийн Перпиньянд нас барсан) — 1270- 1285 онуудад Францын хаан суусан хүн. 
[[Файл:Jollivet - Philip III of France.jpg|thumb]]
Филип нь [[IX Луи]] хаан болон Провансын Маргаретын хоёр дахь хүү байв. Түүнийг элэнц өвөг эцэг [[II Филипп Огюст|II Филипп]] [[II Филипп Огюст|Огюст]] хааны нэрээр нэрлэжээ. 1260 онд ах Францын Луи-г нас барсны дараа түүнийг хаан ширээний залгамжлагч болно гэж зарласан байна.</text>
      <sha1>kfxqfccp3lujlh7v8d14ynk2qr1bv3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866421</id>
      <parentid>866418</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T00:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1063" sha1="lvss7dzk69axe39g908j2no0jj2tgm1" xml:space="preserve">[[Файл:Couronnement de Philippe III.jpg|thumb]]
'''Зоригт''' ({{langx|fr|le Hardi}}) хэмээх '''III Филипп''' ({{langx|fr|Philippe III}}, 1245 оны 5-р сарын 1-нд Пуасси цайзад төрж, 1285 оны 10-р сарын 5-нд Сэн-Дэни мужийн Перпиньянд нас барсан) — 1270- 1285 онуудад Францын хаан суусан хүн. 
[[Файл:Jollivet - Philip III of France.jpg|thumb]]
Филипп нь [[IX Луи]] хаан болон Провансын Маргаретын хоёр дахь хүү байв. Түүнийг элэнц өвөг эцэг [[II Филипп Огюст]] хааны нэрээр нэрлэжээ. 1260 онд ах Францын Луиг нас барсны дараа түүнийг хаан ширээний залгамжлагч болно гэж зарласан байна.

{{DEFAULTSORT:Филипп, 03}}
[[Ангилал:Францын хаан]]
[[Ангилал:1245 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1285 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>lvss7dzk69axe39g908j2no0jj2tgm1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардчилсан Холбоо Эвсэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147985</id>
    <revision>
      <id>866459</id>
      <parentid>866329</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>866459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12767" sha1="884uzej21ulnrgtjsgqf75webqul3sc" xml:space="preserve">{{short description|Монголын улс төрийн эвсэл (1996–2000)}}
{{Инфобокс нам
| name             = Ардчилсан Холбоо Эвсэл
| native_name      = 
| logo             = Logo of the Democratic Union Coalition (1996-2000).png
| logo_size        = 
| colorcode        = #11479E
| foundation       = 1996 оны 2 сарын 26
| ideology         = {{ubl|class=nowrap
| [[Реформисм|Реформизм]]
| [[Эдийн засгийн либерализм]]
| [[Үндсэрхэг үзэл]]
}}
| headquarters     = [[Улаанбаатар]]
| website          = 
| country          = Монголын
| abbreviation     = &quot;АХ&quot; эвсэл
| dissolved        = 2000 оны 7-р сар
| colors           = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх
| native_name_lang = 
| successor        = [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]&lt;br&gt;(де-факто)
| position         = [[Төвийн улс төр|Төв]] ба [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]
| national         = 
| flag             = Mongolian Democratic Party Flag.svg{{!}}border{{!}}200px
| seats1_title     = [[Улсын Их Хурал]]&lt;br&gt;(1996–2000)
| seats1           = {{Composition bar|50|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}}
| affiliation1_title = Гишүүн намууд
| affiliation1     = *[[Монголын Үндэснийн Ардчилсан Нам]]
*[[Монголын Социал-Демократ Нам]]
*[[Монголын Ногоон Нам]]
*[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]
}}

'''Ардчилсан Холбоо Эвсэл''' нь 1996 оноос 2000 он хүртэл Монголын улс төрийн намуудын нэгэн том эвсэл байсан. Уг эвслийн үндсэн бүрэлдэхүүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] (МҮАН) болон [[Монголын Социал-Демократ Нам]] (МСДН) байв.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Монголын ардчилал ба АН-ын &quot;түүхэн замнал&quot; |url=https://sonin.mn/newsDetail/134983 |access-date=2026-08-16 |website=sonin.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996 оны сонгуулиар]] уг эвсэл үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] 50 суудалтай, [[МАХН]]-гүй анхны Засгийн газрыг байгуулсан түүхтэй.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-07-02 |title=Хоёр дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хурал /1996-2000 он/ |url=https://www.parliament.mn/nn/2349/ |access-date=2026-01-23 |website=parliament.mn - Монгол Улсын Их Хурал |language=mn}}&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч, бүрэлдэхүүн намуудын дотоодын зөрчлөөс шалтгаалан улс төрийн тогтворгүй байдал ба эдийн засгийн зогсонги байдал үүссэн.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Дөрвөн жил тогтвортой засаглаж чадаагүй хэмээн олон нийт үзснээс үүдэн Ардчилсан Холбоо эвсэл нь [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] томоохон ялагдал хүлээсэн бөгөөд парламентад ганцхан суудал авчээ. Удалгүй 2000 оны 12-р сард эвслийн гишүүн 5 намууд нь одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан юм.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Намын тухай |url=http://www.democraticparty.mn/page/17/ |access-date=2025-09-01 |website=democraticparty.mn |publisher=Ардчилсан Нам |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==

=== 1996 оны УИХ-ын сонгууль ===
МҮАН, МСДН, МАСМН, МНН “Ардчилсан холбоо эвсэл” нэрээр УИХ-д 50 суудал авч ялалт байгуулав.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=gogo.mn |title=Тарж, талцдаг эвслүүдийн түүх давтагдах уу |url=https://gogo.mn/r/28037 |access-date=2025-09-01 |website=gogo.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt; Ардчилсан намын түүхэнд хамгийн сургамжтай тодоор бичигдэж үлдсэн он жилүүд байдаг. Өвөрхангай аймагт АХЭ-ээс нэр дэвшиж ялалт байгуулсан тус аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн мэс заслын их эмч Түмэн-Өлзийгийн саналыг МАХН-аас нэр дэвшигч Шийлэгийн Батбаяр будлиантуулж, гуравхан саналаар ялсан болгож, Ардчилсан холбоо эвсэлд хохирол учруулсан нь тэмдэглэгдэж үлджээ.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Л.ЦЭРЭН-ОЧИР |date=2016-12-21 |title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж |url=https://www.assa.mn/a/41589 |access-date=2026-08-16 |website=www.assa.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
{{Multiple image|image1=Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|image2=Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|image3=Janlavyn Narantsatsralt.jpg|image4=Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|direction=horizontal|total_width=250|perrow=2|caption1=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;(1996–1998)|header=1996 оноос 2000 он хүртэлх Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар|caption2=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;(1998)|caption3=[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;(1998–1999)|caption4=[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;(1999–2000)}}

=== Засгийн газар ===
Ардчилсан холбоо эвсэл 1996-2000 оны хооронд дөрвөн ч Засгийн газраа огцруулж, парламентынхаа үйл ажиллагааг ч явуулж чадахгүйд хүрч байлаа. Бүр сүүлдээ Засгийн газрын гишүүн, төрийн сайдаар ажиллуулах төрийн албан хаагчаа хаа нэгтэйгээс эрж хайх, сайдын сэнтийд суулгасны дараа Ардчилсан намын гишүүнээр элсүүлж байлаа. УИХ дахь МАХН-ын 25 гишүүн, Уламжлалын намын нэг гишүүн, Монголын социал демократ намын 15 гишүүн нэгдэж, Ардчилсан намын Засгийн газрыг дөрвөн ч удаа огцруулсан улс төрийн ээдрээтэй явдлын учир шалтгааныг Нийслэлийн МҮАН-ын дарга [[Содномзундуйн Эрдэнэ|Содномзундуйн Эрдэнээс]] өөрөөр хэн ч эргэж ухаарч байсангүй.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Тэр цагт С.Эрдэнэ хэлэхдээ: “Социал Демократууд Ху-гийнхантай нэгдэж, бидний байгуулсан Ардчилсан нам, төр засгийн газраар тоглож байна. Бидэнд эрүүл саруул улс төрийн орчин хэрэгтэй. 1990 оны цагаан морин жилийн ардчилсан хувьсгалын тугийг өргөж явсан манай МоАХ-ны партизануудынхаа үүсгэн байгуулсан Монголын Ардчилсан нам /МоАН/-аа дахин байгуулаагүй цагт эрүүл саруул улс төрийн орчин хэзээ ч эргэж ирэхгүй. Хатуу санацгаа. Партизануудаа!“ гэсэн байдаг. Удалгүй тэрбээр 2000 оны эхнээс эхлэн [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] байгуулах болсноо зарлан тунхаглаж, улс төрийн элдэв луйвар булхайг нээж, шинээр байгуулагдах намынхаа үзэл баримтлал, дүрмийн төслийг боловсруулан түгээхэд ардчиллын анхдагчид төдийгүй эрдэмтэн, мэргэд судлаачдын анхаарлыг татаж байсан жинтэй бүтээл болж нийгэмд үнэлэгдэж байлаа.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 онд явагдсан УИХ-ын сонгуульд]] МоАН 76 тойрогт нэр дэвшүүлж, сонгуулийн үр дүнгээр МАХН, МҮАН, МСДН, ИЗН-уудын араас шил даран хүчтэй улс төрийн нам болохоо харуулсан юм. Ардчиллын төлөөх намуудын нэгдэлгүйгээр монголын ард түмний төлөөх улс төрийн бодлогыг цаашид тодорхойлох боломжгүй болохыг ухаарч эхлэсэн намууд нэгдэх алхмыг хийхэд С.Эрдэнийн тэргүүлсэн МоАН голлох үүрэгтэй байлаа.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Ардчилсан Нам байгуулагдсан нь ===
[[Их Монгол Улс]] байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12 дугаар сарын 06-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд Улс төрийн намууд нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдууллаа. МҮАН дарга нь Р.Амаржаргал, МСДН дарга нь Р.Гончигдорж, МАСМН дарга нь Д.Бямбасүрэн, МШАН дарга нь Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь С.Эрдэнэ нарын санаачилгаар намууд нэгдэж [[Монголын Ардчилсан Нам|Монголын Ардчилсан Намыг]] байгуулснаа зарлан тунхаглалаа. С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Сонгуулийн тухай ==

=== Ерөнхийлөгчийн сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Нэр дэвшигч
!Санал
!%
!Үр дүн
|-
|[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]]
|[[Пунсалмаагийн Очирбат]]
|292,896
|30.65%
|'''Ялагдсан''' {{Nay}}
|}

=== Улсын Их Хурлын сонгууль ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!Сонгууль
!Намын дарга
!Санал
!%
!Авсан суудал
!+/–
!Эзэлсэн байр
!Үр дүн
|-
|[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
|[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|475,267
|47.05%
|{{Composition bar|50|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}}
|{{increase}} 50
|{{increase}}1-р
|{{yes2|Эвслийн засгийн газар}}
|-
|[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]
|133,890
|13.35%
|{{Composition bar|1|76|hex={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}}
|{{decrease}} 49
|{{decrease}} 2-р
|{{no2|Сөрөг хүчин}}
|}

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
{{Монголын нам}}
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нам]]
[[Ангилал:Намуудын эвсэл]]
[[Ангилал:Монголын улс төрийн байгууллагууд]]
[[Ангилал:1996 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:2000 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>884uzej21ulnrgtjsgqf75webqul3sc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хафез Асад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147994</id>
    <revision>
      <id>866419</id>
      <parentid>866373</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T00:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2557" sha1="m3pypop25wwuv4p11h13ccg8dgkjxq3" xml:space="preserve">[[Файл:Hafez al-Assad official portrait.jpg|thumb]]
'''Хафез Асад''' ([[Араб хэл|араб:]] حافظ الأسد‎; 1930 оны 10-р сарын 6-нд, Кардаха, Сирийн Бүгд Найрамдах Улсад төрсөн – 2000 оны 6-р сарын 10-нд Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын [[Дамаск]] хотод нас барсан) - Сирийн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, цэргийн удирдагч байв. Тэрээр 1971- 2000 оны 6-р сарын 10 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын 17 дахь Ерөнхийлөгч байв. Түүнээс өмнө нь 1970 оны 11-р сарын 21-нээс 1971 оны 4-р сарын 3 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхий сайд, 1966-1972 онд Сирийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ.

Хафез Асад засгийн эрхэнд гараад намынхаа бодлогыг радикал бус болгож, хувийн өмчийн хяналтыг сулруулж, өмнөх удирдагчид нь дайсан гэж үздэг байсан орнуудтай харилцаагаа сайжруулсан. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед тэрээр Израильтай хийсэн мөргөлдөөнд дэмжлэг авахын тулд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын талд орж, тус бүс нутагт Арабын ашиг сонирхлыг төлөөлж, пан-Арабизмаас татгалзсан. Тэрээр ерөнхийлөгчийн хүчтэй эрх мэдэл бүхий нэг намын дэглэмийг тогтоож, улс орны удирдлагыг шашны байдлаар эрх мэдлийг хуваасан: [[Суннит урсгал|Суннитууд]] улс төрийн байгууллагуудыг хянаж байсан бол Алавитууд зэвсэгт хүчин, тагнуул, аюулгүй байдлын албыг хянадаг байв.

Хафез Асад 30 орчим жил төрийн тэргүүнээр ажиллаж байгаад 2000 оны 6-р сард 70 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан бөгөөд түүний эрх мэдлийг хүү [[Башар Асад]] залгамжлах болсон болсон.</text>
      <sha1>m3pypop25wwuv4p11h13ccg8dgkjxq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866420</id>
      <parentid>866419</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T00:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2879" sha1="r2rln6k4v25m3r5up72vjkf71dlakr2" xml:space="preserve">[[Файл:Hafez al-Assad official portrait.jpg|thumb]]
'''Хафез Асад''' ({{langx|ar|حافظ الأسد}}‎; 1930 оны 10-р сарын 6-нд Сирийн Бүгд Найрамдах Улсын Кардахад төрж, 2000 оны 6-р сарын 10-нд Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын [[Дамаск]] хотод нас барсан) - [[Сири]]йн төрийн зүтгэлтэн, улс төрч, цэргийн удирдагч байв. Тэрээр 1971- 2000 оны 6-р сарын 10 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын 17 дахь Ерөнхийлөгч байв. Түүнээс өмнө нь 1970 оны 11-р сарын 21-нээс 1971 оны 4-р сарын 3 хүртэл Сирийн Арабын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхий сайд, 1966-1972 онд Сирийн Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ.

Хафез Асад засгийн эрхэнд гараад намынхаа бодлогыг радикал бус болгож, хувийн өмчийн хяналтыг сулруулж, өмнөх удирдагчид нь дайсан гэж үздэг байсан орнуудтай харилцаагаа сайжруулсан. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үед тэрээр Израилтай хийсэн мөргөлдөөнд дэмжлэг авахын тулд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын талд орж, тус бүс нутагт Арабын ашиг сонирхлыг төлөөлж, пан-Арабизмаас татгалзсан. Тэрээр ерөнхийлөгчийн хүчтэй эрх мэдэл бүхий нэг намын дэглэмийг тогтоож, улс орны удирдлагыг шашны байдлаар эрх мэдлийг хуваасан: [[Суннит урсгал|Суннитууд]] улс төрийн байгууллагуудыг хянаж байсан бол Алавитууд зэвсэгт хүчин, тагнуул, аюулгүй байдлын албыг хянадаг байв.

Хафез Асад 30 орчим жил төрийн тэргүүнээр ажиллаж байгаад 2000 оны 6-р сард 70 насандаа зүрхний шигдээсээр нас барсан бөгөөд түүний эрх мэдлийг хүү [[Башар Асад]] залгамжилжээ.

{{DEFAULTSORT:Асад, Хафез}}
[[Ангилал:Сирийн ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:Сирийн ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Сирийн батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Сирийн улс төрч]]
[[Ангилал:1930 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2000 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>r2rln6k4v25m3r5up72vjkf71dlakr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын шагнал</title>
    <ns>14</ns>
    <id>147997</id>
    <revision>
      <id>866392</id>
      <timestamp>2026-08-17T17:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>866392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866412</id>
      <parentid>866392</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T19:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>866412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="m9hmu1g02jmsdaf8vkes3cpo21ja4bc" xml:space="preserve">[[Ангилал:Урьдын шагнал]]</text>
      <sha1>m9hmu1g02jmsdaf8vkes3cpo21ja4bc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол</title>
    <ns>14</ns>
    <id>147998</id>
    <revision>
      <id>866393</id>
      <timestamp>2026-08-17T17:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>866393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866394</id>
      <parentid>866393</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T17:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <origin>866394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="b90jusgtho0jdk6559rohnh2jtmpxrx" xml:space="preserve">[[Ангилал:БНМАУ-ын цол]]</text>
      <sha1>b90jusgtho0jdk6559rohnh2jtmpxrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын цол</title>
    <ns>14</ns>
    <id>147999</id>
    <revision>
      <id>866395</id>
      <timestamp>2026-08-17T17:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Ангилал:БНМАУ-ын шагнал]]&quot;</comment>
      <origin>866395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="7c44yvkh62tex58gn4rti60cgc0xl9r" xml:space="preserve">[[Ангилал:БНМАУ-ын шагнал]]</text>
      <sha1>7c44yvkh62tex58gn4rti60cgc0xl9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>БНМАУ-ын сансрын нисэгч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148000</id>
    <revision>
      <id>866397</id>
      <timestamp>2026-08-17T18:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Загвар:Инфобокс шагнал | name=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цол | image=Badge of the Pilot-Cosmonaut of the Mongolian People's Republic.svg | image_size=150px | caption=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цолны тэмдэг | country=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | presenter=БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид | awarded_for=Сансарт ниссэ...&quot;</comment>
      <origin>866397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="5lb2qy2ewjhlpmgqajj83jyoomc4w0a" xml:space="preserve">{{Загвар:Инфобокс шагнал
| name=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цол
| image=Badge of the Pilot-Cosmonaut of the Mongolian People's Republic.svg
| image_size=150px
| caption=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цолны тэмдэг
| country=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]
| presenter=БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид
| awarded_for=Сансарт ниссэн, сансрын нислэгт амжилт байгуулсны төлөө
| type=Хүндэт цол
| status=
| established=1981 оны 3-р сарын 30
| firstawarded=1981 оны 3-р сарын 31 
| lastawarded=1981 оны 5-р сарын 14 
| total_awarded=2
}}

'''БНМАУ-ын сансрын нисэгч''' цол нь сансрын нислэг хийж, гарамгай амжилт байгуулсан хүнд олгож байсан [[БНМАУ-ын цол|БНМАУ-ын хүндэт цол]] юм.&lt;ref&gt;{{cite web | title=БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм | date=2021-04-28 | url=http://bulgan.bulgan.khural.mn/n/210860 | website=Булган аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал}}&lt;/ref&gt; [[БНМАУ]]-ын иргэн &quot;[[Интеркосмос]]&quot; хөтөлбөрийн дагуу [[Зөвлөлт-Монголын сансрын хамтарсан нислэг|Зөвлөлт-Монголын сансрын хамтарсан нислэгт]] оролцон сансарт ниссэнтэй холбогдуулан уг цолыг [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн 1981 оны 3 дугаар сарын 30-ны өдрийн 89 дүгээр зарлигаар бий болгожээ. Сансрын нисэгч цол хүртсэн хүнд үнэмлэх, энгэрийн тэмдэг олгож байв.

== Цолны тэмдэг ==
БНМАУ-ын сансрын нисэгч цолны тэмдэг нь алтадсан [[Металл|металлаар]] хийсэн, үзүүртээ монгол үндэсний булангийн хээ чимэглэлтэй таван хошуу хэлбэртэй байна. Таван хошууны голд хар хөх өнгөтэй дугуй дэвсгэрт &quot;Союз&quot; [[Сансрын хөлөг|сансрын хөлгийг]] нисэж яваа байдлаар дүрсэлж, тойруулан &quot;БНМАУ&quot;, &quot;сансрын нисэгч&quot; гэсэн үгийг товойлгож бичсэн. Тэмдгийн дээд зүүлт нь таван өнцөгт хэлбэртэй, төрийн далбааны улаан, хөх өнгийн бүрмэлтэй байна. Зүүлтний баруун доод хэсэгт нь алдрын навч дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite book| author=Б.Болд, Ж.Мишигбаатар | title=Монгол төрийн одон медалийн түүх (1913-2013) | publisher=Адмон ХХК | year=2014 | isbn=978-99973-0-258-8 | pages=84}}&lt;/ref&gt;

== Сансрын нисэгч цолтнууд ==
# 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]; 
# 1981 оны 5-р сарын 14 — [[Майдаржавын Ганзориг]], &quot;[[Союз-39]]&quot; хөлгийн 2-р багийн гишүүн.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://archives.gov.mn/content/986 | title=Монгол хүн сансрын уудамд... | date=2026-03-22 | website=Архивын Ерөнхий Газар}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол]]
[[Ангилал:Монголын сансрын нисгэгч]]</text>
      <sha1>5lb2qy2ewjhlpmgqajj83jyoomc4w0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын эрхэм дээд цол</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148001</id>
    <revision>
      <id>866402</id>
      <timestamp>2026-08-17T19:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Ангилал:БНМАУ-ын цол]]&quot;</comment>
      <origin>866402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="b90jusgtho0jdk6559rohnh2jtmpxrx" xml:space="preserve">[[Ангилал:БНМАУ-ын цол]]</text>
      <sha1>b90jusgtho0jdk6559rohnh2jtmpxrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:БНМАУ-ын одон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>148002</id>
    <revision>
      <id>866407</id>
      <timestamp>2026-08-17T19:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Saruul 04</username>
        <id>37290</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Ангилал:БНМАУ-ын шагнал]]&quot;</comment>
      <origin>866407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="7c44yvkh62tex58gn4rti60cgc0xl9r" xml:space="preserve">[[Ангилал:БНМАУ-ын шагнал]]</text>
      <sha1>7c44yvkh62tex58gn4rti60cgc0xl9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генетикийн дрейф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148003</id>
    <revision>
      <id>866416</id>
      <timestamp>2026-08-17T21:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Koldobin</username>
        <id>106481</id>
      </contributor>
      <comment>Генетикийн дрейфийн тухай шинэ өгүүлэл үүсгэж, үндсэн механизм, үүсгэн байгуулагчийн нөлөө, популяцийн бөглөрөл болон эх сурвалж нэмэв</comment>
      <origin>866416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16506" sha1="8l1g3wmts3wvkyekzqwwk1dys4uem5y" xml:space="preserve">[[File:Random genetic drift chart.png|thumb|350px|Жижиг популяцид аллелийн давтамж санамсаргүй байдлаар өөрчлөгдөж, эцэст нь аллель тогтох эсвэл алга болох боломжтойг харуулсан жишээ.]]

'''Генетикийн дрейф''' (англиар ''genetic drift'') нь [[популяци]] дахь [[аллел]]ийн давтамж үеэс үед '''санамсаргүй''' өөрчлөгдөх хувьслын механизм юм. Байгалийн шалгаралтай адил генийн давтамжийг өөрчилдөг боловч генетикийн дрейфийн үед тухайн аллель организмд ашигтай эсвэл хортой эсэх нь өөрчлөлтийн гол шалтгаан болдоггүй.&lt;ref&gt;National Human Genome Research Institute. [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Drift Genetic Drift]. ''Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms''. 2026 оны 8 сарын 18-нд хандсан.&lt;/ref&gt;

Генетикийн дрейф бүх хязгаарлагдмал хэмжээтэй популяцид явагддаг боловч '''жижиг популяцид''' түүний нөлөө илүү хүчтэй байдаг. Санамсаргүй хэлбэлзлийн үр дүнд ховор аллель бүрэн алга болох, эсвэл эсрэгээрээ популяцид улам түгээмэл болж эцэст нь цорын ганц хувилбар болон тогтох боломжтой.&lt;ref&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK588556/ Evaluating the Taxonomic Status of the Mexican Gray Wolf and the Red Wolf]. National Academies Press; 2019.&lt;/ref&gt;

Генетикийн дрейф нь [[мутаци]], [[генийн урсгал]], [[байгалийн шалгарал]]ын хамт популяцийн генетикийн бүтцэд нөлөөлдөг үндсэн хувьслын хүчин зүйлүүдийн нэг юм.

== Үндсэн зарчим ==

Диплоид популяцид нэг локусын тодорхой аллелийн давтамжийг '''p''' гэж үзье. Дараагийн үеийн бодгалиуд нь өмнөх үеийн генийн сангийн бүх аллелийг яг ижил харьцаагаар өвлөж авдаггүй. Харин үржилд оролцсон бодгаль болон бэлгийн эсүүд нь нийт боломжит генийн сангаас нэг төрлийн санамсаргүй түүвэр болдог.

Иймээс нэг үеэс дараагийн үед аллелийн давтамж:

* санамсаргүйгээр өсөж;
* санамсаргүйгээр буурч;
* тодорхой хугацаанд бараг өөрчлөгдөхгүй

байж болно.

Эдгээр жижиг санамсаргүй өөрчлөлт олон үеийн турш хуримтлагдвал популяцийн генетикийн бүтэц мэдэгдэхүйц өөрчлөгдөж болно.&lt;ref&gt;Frank SA. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1549/ Inheritance]. ''Dynamics of Cancer: Incidence, Inheritance, and Evolution''. Princeton University Press; 2007.&lt;/ref&gt;

== Популяцийн хэмжээ ==

Генетикийн дрейфийн хүч популяцийн хэмжээнээс ихээхэн хамаардаг.

'''Том популяцид''' олон бодгаль үржилд оролцдог тул санамсаргүй хэлбэлзэл нийт генийн санд харьцангуй бага нөлөөтэй.

'''Жижиг популяцид''' цөөн бодгаль үржилд оролцдог тул нэг бодгаль үр төл үлдээхгүй байх, эсвэл эсрэгээрээ олон үр төлтэй болох зэрэг санамсаргүй үйл явдал аллелийн давтамжийг хүчтэй өөрчилж болно.

Иймээс популяцийн хэмжээ багасах тусам генетикийн дрейфийн нөлөө ерөнхийдөө ихэсдэг.&lt;ref name=&quot;DriftNe&quot;&gt;Derex M, Mesoudi A. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9020689/ Effective population size for culturally evolving traits]. 2022.&lt;/ref&gt;

== Үр ашигт популяцийн хэмжээ ==

Генетикийн дрейфийг судлахад бодит хүн амын тооноос гадна '''үр ашигт популяцийн хэмжээ''' (''effective population size'', N&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;) гэсэн ойлголтыг ашигладаг.

Үр ашигт популяцийн хэмжээ нь тухайн бодит популяцитай ижил хэмжээний генетикийн дрейф үзүүлэх онолын төгс популяцийн хэмжээг илэрхийлнэ.

Бодит популяцийн N&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; нь нийт бодгалийн тооноос бага байж болно. Үүнд:

* үржилд оролцдог бодгалийн тоо;
* эр, эм бодгалийн тооны харьцаа;
* бодгалиудын үр төлийн тооны ялгаа;
* популяцийн хэмжээ үеэс үед өөрчлөгдөх

зэрэг хүчин зүйл нөлөөлнө.

Генетикийн дрейфийн хэмжээ N&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; багасах тусам ихэснэ.&lt;ref name=&quot;DriftNe&quot; /&gt;

== Аллелийн тогтворжилт ба алдагдал ==

Хоёр аллельтэй локусыг авч үзвэл генетикийн дрейфийн улмаас нэг аллелийн давтамж санамсаргүй хэлбэлзсээр эцэст нь:

* '''0''' — популяциас бүрэн алга болох;
* '''1''' буюу 100% — популяцид бүрэн тогтох

боломжтой.

Аллелийн давтамж 100%-д хүрэхийг '''фиксаци''' буюу тогтворжилт гэнэ.

Хэрэв тухайн аллель сонгон шалгарлын хувьд саармаг бол түүний эцэст тогтох магадлал нь эхний давтамжтай нь холбоотой. Маш ховор шинэ мутаци санамсаргүйгээр алга болох магадлал өндөр байдаг.

Дрейфийн улмаас аллель алдагдах тусам нэг популяцийн доторх генетикийн олон янз байдал буурч болно.&lt;ref&gt;Allendorf FW, Luikart G, Aitken SN. ''Conservation and the Genetics of Populations''. Wiley-Blackwell.&lt;/ref&gt;

== Үүсгэн байгуулагчийн нөлөө ==

[[File:Founder effect.svg|thumb|350px|Үүсгэн байгуулагчийн нөлөө. Эх популяцийн цөөн тооны бодгаль шинэ популяци үүсгэхэд шинэ популяцийн аллелийн давтамж эх популяциас санамсаргүйгээр ялгаатай байж болно.]]

'''Үүсгэн байгуулагчийн нөлөө''' (''founder effect'') нь цөөн тооны бодгаль эх популяциас салж шинэ популяци үүсгэх үед бий болох генетикийн дрейфийн нэг хэлбэр юм.

Шинэ популяцийг үүсгэсэн цөөн бодгаль эх популяцийн бүх генетикийн олон янз байдлыг төлөөлөхгүй байж болно.

Иймээс шинэ популяцид:

* зарим аллель эх популяциас илүү өндөр давтамжтай;
* зарим нь бага давтамжтай;
* зарим нь огт байхгүй

байж болно.

Шинэ популяци дараа нь их хэмжээгээр өссөн ч эхний үүсгэн байгуулагчдын санамсаргүй генетикийн бүтэц олон үеийн турш хадгалагдаж болно.

== Популяцийн бөглөрөл ==

[[File:Population bottleneck.svg|thumb|350px|Популяцийн бөглөрлийн үед популяцийн хэмжээ огцом буурснаар генетикийн олон янз байдлын зөвхөн хэсэг нь дараагийн популяцид үлдэж болно.]]

'''Популяцийн бөглөрөл''' (''population bottleneck'') нь популяцийн хэмжээ богино хугацаанд огцом буурах үзэгдэл юм.

Үүний шалтгаан нь:

* байгалийн гамшиг;
* халдварт өвчин;
* амьдрах орчны сүйрэл;
* ан агнуур;
* дайн;
* экологийн огцом өөрчлөлт

зэрэг байж болно.

Амьд үлдсэн цөөн бодгаль нь өмнөх том популяцийн генетикийн олон янз байдлыг бүрэн төлөөлөхгүй байж болох тул аллелийн давтамж огцом өөрчлөгдөнө.

Популяци дараа нь тоогоороо сэргэж болох ч өмнө нь алдагдсан генетикийн хувилбарууд автоматаар эргэн бий болдоггүй. Иймээс бөглөрөл нь генетикийн олон янз байдлыг удаан хугацаанд бууруулах боломжтой.

== Генетикийн дрейф ба байгалийн шалгарал ==

[[Генетикийн дрейф]] болон [[байгалийн шалгарал]] хоёулаа популяци дахь аллелийн давтамжийг өөрчилдөг боловч үндсэн механизм нь өөр.

'''Байгалийн шалгарал'''ын үед тодорхой удамшлын хувилбар организмын амьд үлдэх болон үржих амжилтад нөлөөлж, улмаар тухайн аллелийн давтамж системтэйгээр өөрчлөгдөнө.

'''Генетикийн дрейф'''ийн үед өөрчлөлт нь санамсаргүй түүвэрлэлтийн үр дүн юм.

Иймээс:

* ашигтай аллель дрейфийн улмаас санамсаргүй алга болж болно;
* саармаг аллель тогтож болно;
* бага зэрэг хортой аллель жижиг популяцид санамсаргүйгээр өндөр давтамжтай болж болно.

Популяцийн хэмжээ том байх тусам байгалийн шалгарал сул нөлөөтэй генетикийн ялгааг ч илүү үр дүнтэй ялгаж чаддаг бол жижиг популяцид дрейфийн нөлөө харьцангуй хүчтэй болдог.

== Генетикийн дрейф ба генийн урсгал ==

'''[[Генийн урсгал]]''' нь бодгаль эсвэл бэлгийн эс нэг популяциас нөгөөд шилжих үед аллель популяци хооронд дамжихыг хэлнэ.

Генетикийн дрейф нь тусгаарлагдсан популяциудын аллелийн давтамжийг санамсаргүйгээр өөр өөр болгох хандлагатай.

Харин генийн урсгал нь популяциудын хооронд аллель солилцох тул тэдгээрийн генетикийн ялгааг багасгах боломжтой.

Иймээс дрейф болон генийн урсгал популяцийн генетикийн бүтэц дээр зарим тохиолдолд эсрэг чиглэлтэй нөлөө үзүүлдэг.

== Генетикийн олон янз байдал ==

Генетикийн дрейф нэг популяцийн доторх аллелийн олон янз байдлыг бууруулах хандлагатай.

Харин тусгаарлагдсан хэд хэдэн популяцид дрейф бие даан явагдвал тэдгээрийн аллелийн давтамж өөр өөр чиглэлд хэлбэлзэж, популяциуд хоорондоо генетикийн хувьд ялгаатай болж болно.&lt;ref&gt;Holsinger KE, Weir BS. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4687486/ Genetics in geographically structured populations: defining, estimating and interpreting FST]. ''Nature Reviews Genetics''. 2009.&lt;/ref&gt;

Ийм процесс нь популяцийн бүтэц, тусгаарлалт болон урт хугацааны хувьслын ялгаралд хувь нэмэр оруулж болно.

== Саармаг хувьсал ==

Молекулын түвшний олон генетикийн өөрчлөлт организмын нөхөн үржихүйн чадварт мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлдэггүй эсвэл маш сул нөлөөтэй байдаг.

Ийм саармаг болон бараг саармаг хувилбаруудын хувь заяанд генетикийн дрейф онцгой чухал үүрэгтэй.

Санамсаргүй дрейфийн улмаас саармаг аллель популяцид тогтох эсвэл бүрэн алга болж болно.&lt;ref&gt;Brown TA. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21122/ Molecular Phylogenetics]. ''Genomes''. 2nd edition. Wiley-Liss; 2002.&lt;/ref&gt;

Энэ ойлголт нь молекул хувьслын саармаг онолын үндсэн хэсэг юм.

== Хамгааллын генетик ==

Генетикийн дрейф нь [[хамгааллын генетик]]т онцгой ач холбогдолтой.

Ховордсон зүйлийн популяци ихэвчлэн жижиг байдаг тул:

* генетикийн дрейф хүчтэй явагдах;
* аллель алдагдах;
* гетерозигот байдал буурах;
* популяцийн генетикийн олон янз байдал багасах

эрсдэлтэй.&lt;ref&gt;Frankham R, Ballou JD, Briscoe DA. ''Introduction to Conservation Genetics''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

Генетикийн олон янз байдал буурах нь хүрээлэн буй орчны өөрчлөлт, шинэ өвчин болон бусад дарамтад дасан зохицох популяцийн боломжийг хязгаарлаж болно.

== Хүний популяцийн генетик ==

Генетикийн дрейф хүний популяцийн түүхийг судлахад мөн чухал.

Цөөн тооны хүмүүс шинэ нутагт шилжин суурьших, популяци удаан хугацаанд тусгаарлагдах эсвэл хүн амын хэмжээ огцом буурах үед үүсгэн байгуулагчийн нөлөө болон популяцийн бөглөрөл бий болж болно.

Үүний улмаас зарим аллель тодорхой популяцид бусад популяциас илүү өндөр эсвэл бага давтамжтай байдаг.

Орчин үеийн [[популяцийн геномик]] болон [[эртний ДНХ]]-ийн судалгаанд генетикийн дрейфийг хүн төрөлхтний шилжилт хөдөлгөөн, популяцийн салалт, холилдолт болон хүн ам зүйн түүхийг сэргээхэд тооцож үздэг.

== Мөн үзэх ==

* [[Популяцийн генетик]]
* [[Эволюци]]
* [[Байгалийн шалгарал]]
* [[Генийн урсгал]]
* [[Мутаци]]
* [[Аллел]]
* [[Генийн сан]]
* [[Популяци]]
* [[Геномик]]
* [[Үүсгэн байгуулагчийн нөлөө]]
* [[Популяцийн бөглөрөл]]

== Эх сурвалж ==

{{Reflist}}

{{Commons category|Genetic drift}}

[[Ангилал:Популяцийн генетик]]
[[Ангилал:Эволюци]]
[[Ангилал:Генетик]]</text>
      <sha1>8l1g3wmts3wvkyekzqwwk1dys4uem5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яблоко (нам)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148004</id>
    <revision>
      <id>866422</id>
      <timestamp>2026-08-18T00:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Логотип Яблоко прозрачный 2018.png|thumb|390x390px|Яблоко (нам)]] '''Яблоко нам''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»'') -[[Орос|Оросын]] орчин цагийн албан ёсны бүртгэлтэй, зүүн төвийн үзэлтэй идэвхитэй үйл ажиллагаа уя...&quot;</comment>
      <origin>866422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6458" sha1="sxw30sn0qysl0q11cza0yxsmyouzuwt" xml:space="preserve">[[Файл:Логотип Яблоко прозрачный 2018.png|thumb|390x390px|Яблоко (нам)]]
'''Яблоко нам''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»'') -[[Орос|Оросын]] орчин цагийн албан ёсны бүртгэлтэй, зүүн төвийн үзэлтэй идэвхитэй үйл ажиллагаа уявуулж байгаа улс төрийн нам юм. Тус нам нь Орост бүртгэлтэй цорын ганц сөрөг хүчний, бие даасан нам гэж тооцогддог. Мөн &quot;Оросын цорын ганц ардчилсан нам&quot; бөгөөд Оросын эрх баригчдын хүчтэй дарамт, хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байгаа нам гэж өөрсдийгөө тодорхойлдог байна. 

Энэ нам нь 1993 оны 10-р сарын 25-нд Оросын Христийн Ардчилсан Нам, Төвийн үзэлтнүүд (Парнас), Социал-Деиократ нам, Ногоон Нам, Феминистүүд нам бөгөөд Эдийн засаг, улс төрийн судалгааны хүрээлэнгийн нам бус улс төр судлаачид, социологчид, эдийн засагчдын сонгуулийн эвсэл болж байгуулагдсан түүхтэй. Тус эвслийн хамгийн том удирдагчдыг хүндэтгэн &quot;Явлинский - Болдырев - Лукин&quot; гэж нэрлэж байв. 1995 оны 1-р сарын 5-нд уг эвслийг &quot;ЯБЛОКО&quot; олон нийтийн холбоо, 1998 оны 3-р сарын 15-нд &quot;ЯБЛОКО Холбоо&quot; бүх Оросын улс төрийн олон нийтийн байгууллага болгон албан ёсоор байгуулсан. 2002 оны 4-р сарын 26-нд улс төрийн нам болгон бүртгүүлсэн байна.

Яблоко нам өөрийн бүс нутгийн, орон нутгийн болон анхан шатны бүтэцтэй бөгөөд Оросын Холбооны Улсын 78 бүрэлдэхүүнд хэсэг болсон бүс нутгийн салбаруудтай бөгөөд эдгээр нь 600 гаруй бүтцийн дэд хэсэгт хуваагддаг байна.

Энэ нам 1993 онд байгуулагдсанаас хойшхи [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] 8 сонгуульд бүгдэд нь оролцож ирсэн байна. 2003 он хүртэл Яблоко намыг Төрийн Думын фракц, дараа нь 2007 он хүртэл бие даасан депутатууд төлөөлж байв. Удаан хугацааны турш Яблоко-Нэгдсэн Ардчилсан намын эвслийн хүрээнд бусад ардчилсан хүчнүүдтэй хэд хэдэн сонгуулийн блок, холбоог болж ирсэн.

2026 оны 8-р сарын 10-нд Оросын Холбооны Улсын Дээд шүүх тус намыг анх удаа 2026 оны Төрийн Думын сонгуульд оролцох эрхийг хассан байна.

== Намын удирдлага ==
Одоогийн намын Дүрмээр намын Даргыг намын Их хурлаар олонхийн саналаар 4 жилийн хугацаатай сонгодог. Намын дарга төлөөллийн чиг үүргийг гүйцэтгэж, намын их хурлыг нээж, даргалж, их хурал эсвэл зөвлөлийн хурлуудын хооронд намыг удирддаг.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Зураг
!Намын дарга
!Хугацаа
!Намын орлогч дарга 
!Тэмдэглэл
|-
|1
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Yavlinsky_2023.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yavlinsky_2023.jpg|center|frameless|113x113px]]
|[[Григорий Явлинский]]
|1993 — 2008
|[[Владимир Лукин]] (1993—2004)
Юрий Болдырев (1993)

Сергей Иваненко (1996—2000)

Вячеслав Игрунов (1996—2000)

Алексей Арбатов (2001—2008)

Игорь Артемьев (2001—2008)

[[Сергей Иваненко]] (2001—2008)

Сергей Митрохин (2001—2008)

Сергей Попов (2004—2008)

Галина Хованская (2004—2007)

[[Ирина Яровая]] (2004—2007)

Алексей Яблоков (2006—2008)
|1993- 1995 онд Сонгуулийн блокийн Зохицуулах зөвлөлийн дарга.
1995 - 2002 онд Олон нийтийн холбооны дарга.  
|-
|2
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sergey_Mitrokhin_(Moscow_International_Book_Fair_2013).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sergey_Mitrokhin_(Moscow_International_Book_Fair_2013).jpg|center|frameless|100x100px]]
|[[Сергей Митрохин]]
|2008 — 2015
|''Орлогч даргын албан тушаалыг цуцалсан'' 
|
|-
|3
|[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Emilia_Slabunova_in_the_State_Duma_(2019-12-10)_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Emilia_Slabunova_in_the_State_Duma_(2019-12-10)_(cropped).jpg|center|frameless|107x107px]]
|Эмилия Слабунова
|2015 — 2019
|Александр Гнездилов, 
Сергей Иваненко

Николай Рыбаков
|
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |4
| rowspan=&quot;7&quot; |[[https://ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Николай_Рыбаков_(портрет,_Москва).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82,_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0).jpg|center|frameless|83x83px]]
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Николай Рыбаков]]
| rowspan=&quot;7&quot; |2019 — 
|Иван Большаков (2019—2023)
|-
|Борис Вишневский (2019 — )
|-
|Сергей Иваненко (2019—2024)
|-
|Владимир Дорохов (2023 — )
|-
|Максим Круглов (2023 — )
|-
|Анна Черепанова (2023 — )
|-
|Лев Шлосберг (2023 —)
|}</text>
      <sha1>sxw30sn0qysl0q11cza0yxsmyouzuwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866423</id>
      <parentid>866422</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T01:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7949" sha1="35h61mid9bms8erb7iqpe6qcivihaie" xml:space="preserve">[[Файл:Логотип Яблоко прозрачный 2018.png|thumb|390x390px|Яблоко (нам)]]
'''Яблоко нам''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»'') -[[Орос|Оросын]] орчин цагийн албан ёсны бүртгэлтэй, зүүн төвийн үзэлтэй идэвхитэй үйл ажиллагаа уявуулж байгаа улс төрийн нам юм. Тус нам нь Орост бүртгэлтэй цорын ганц сөрөг хүчний, бие даасан нам гэж тооцогддог. Мөн &quot;Оросын цорын ганц ардчилсан нам&quot; бөгөөд Оросын эрх баригчдын хүчтэй дарамт, хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байгаа нам гэж өөрсдийгөө тодорхойлдог байна. 

Энэ нам нь 1993 оны 10-р сарын 25-нд Оросын Христийн Ардчилсан Нам, Төвийн үзэлтнүүд (Парнас), Социал-Деиократ нам, Ногоон Нам, Феминистүүд нам бөгөөд Эдийн засаг, улс төрийн судалгааны хүрээлэнгийн нам бус улс төр судлаачид, социологчид, эдийн засагчдын сонгуулийн эвсэл болж байгуулагдсан түүхтэй. Тус эвслийн хамгийн том удирдагчдыг хүндэтгэн &quot;Явлинский - Болдырев - Лукин&quot; гэж нэрлэж байв. 1995 оны 1-р сарын 5-нд уг эвслийг &quot;ЯБЛОКО&quot; олон нийтийн холбоо, 1998 оны 3-р сарын 15-нд &quot;ЯБЛОКО Холбоо&quot; бүх Оросын улс төрийн олон нийтийн байгууллага болгон албан ёсоор байгуулсан. 2002 оны 4-р сарын 26-нд улс төрийн нам болгон бүртгүүлсэн байна.

Яблоко нам өөрийн бүс нутгийн, орон нутгийн болон анхан шатны бүтэцтэй бөгөөд Оросын Холбооны Улсын 78 бүрэлдэхүүнд хэсэг болсон бүс нутгийн салбаруудтай бөгөөд эдгээр нь 600 гаруй бүтцийн дэд хэсэгт хуваагддаг байна.

Энэ нам 1993 онд байгуулагдсанаас хойшхи [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] 8 сонгуульд бүгдэд нь оролцож ирсэн байна. 2003 он хүртэл Яблоко намыг Төрийн Думын фракц, дараа нь 2007 он хүртэл бие даасан депутатууд төлөөлж байв. Удаан хугацааны турш Яблоко-Нэгдсэн Ардчилсан намын эвслийн хүрээнд бусад ардчилсан хүчнүүдтэй хэд хэдэн сонгуулийн блок, холбоог болж ирсэн.

2026 оны 8-р сарын 10-нд [[Оросын Дээд шүүх]] тус намыг анх удаа 2026 оны Төрийн Думын сонгуульд оролцох эрхийг хассан байна.

== Яблоко намын үзэл баримтлал ==
[[Файл:2015-03-01 Шествие памяти Немцова L1520063 Путин — это война.jpg|thumb|330x330px]]
Яблоко -Оросын Нэгдсэн Ардчилсан Нам нь нийгмийн либерал, зүүний төв үзэлтэй улс төрийн нам юм. Түүхийнхээ туршид энэ нь Оросын Засгийн газрын эсрэг сөрөг хүчин болж ирсэн бөгөөд анх Б.Ельцин болон түүний баруун жигүүрийн либерал багийн эсрэг байгуулагдсан бөгөөд улс орныг ардчилах, улс төрийн өндөр ёс зүйг тууштай дэмжиж ирсэн. Нам байгуулагдсан цагаасаа эхлүүлээд [[феминизм]] болон [[ЛГБТ]] эрхийг дэмжиж ирсэн юм.

2015 онд тус нам нь улс төрийн санамж бичиг баталсан бөгөөд энэ нь намын үзэл суртал, үзэл санааны тухай товч мэдэгдэл байв. Санамж бичигт улс төрийн гүнзгий, цогц шинэчлэл, улс төрийн ардчилалт, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг зогсоох, хэвлэл мэдээллийн цензурээс холдох шаардлагатай байгааг баталсан. Цаашилбал, тус намын зорилгод большевик, сталинист дэглэмийн эсрэг шүүх хурал зохион байгуулах, үндсэрхэг үзэл, шашны хэт үзлийг улс төрийн оролцогч болгон хүлээн зөвшөөрөхгүй байх, бизнес ба эдийн засгийг тусгаарлах, мөн цөөн тооны компаниуд зах зээлийн дийлэнхи хэсгийг хянах, хууль сахиулах байгууллагын улс төржилтийг зогсоох зэрэг орно. Орос улсад улс төрийн өөрчлөлт, ардчиллын цорын ганц боломжит зам бол бүрэн тасралтгүй, хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөх энх тайван, хүчирхийлэлгүй замаар явах явдал гэдгийг онцгойлон үзсэн байна. 

== Намын удирдлага ==
Одоогийн намын Дүрмээр намын Даргыг намын Их хурлаар олонхийн саналаар 4 жилийн хугацаатай сонгодог. Намын дарга төлөөллийн чиг үүргийг гүйцэтгэж, намын их хурлыг нээж, даргалж, их хурал эсвэл зөвлөлийн хурлуудын хооронд намыг удирддаг.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Намын дарга
!Хугацаа
!Намын орлогч дарга 
!Тэмдэглэл
|-
|1
|[[Григорий Явлинский]]
|1993 — 2008
|[[Владимир Лукин]] (1993—2004)
Юрий Болдырев (1993)

Сергей Иваненко (1996—2000)

Вячеслав Игрунов (1996—2000)

Алексей Арбатов (2001—2008)

Игорь Артемьев (2001—2008)

[[Сергей Иваненко]] (2001—2008)

Сергей Митрохин (2001—2008)

Сергей Попов (2004—2008)

Галина Хованская (2004—2007)

[[Ирина Яровая]] (2004—2007)

Алексей Яблоков (2006—2008)
|1993- 1995 онд Сонгуулийн блокийн Зохицуулах зөвлөлийн дарга.
1995 - 2002 онд Олон нийтийн холбооны дарга.  
|-
|2
|[[Сергей Митрохин]]
|2008 — 2015
|''Орлогч даргын албан тушаалыг цуцалсан'' 
|
|-
|3
|[[Эмилия Слабунова]]
|2015 — 2019
|Александр Гнездилов, 
Сергей Иваненко

Николай Рыбаков
|
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |4
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Николай Рыбаков]]
| rowspan=&quot;7&quot; |2019 — 
|[[Иван Большаков]] (2019—2023)
|-
|[[Борис Вишневский]] (2019 — )
|-
|[[Сергей Иваненко]] (2019—2024)
|-
|[[Владимир Дорохов]] (2023 — )
|
|-
|[[Максим Круглов]] (2023 — )
|-
|[[Анна Черепанова]] (2023 — )
|-
|[[Лев Шлосберг]] (2023 —)
|}</text>
      <sha1>35h61mid9bms8erb7iqpe6qcivihaie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Григорий Явлинский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148005</id>
    <revision>
      <id>866424</id>
      <timestamp>2026-08-18T02:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Yavlinsky 2023 (3x4 cropped).jpg|thumb|Григорий Явлинский]] '''Григорий Явли́нский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Григо́рий Алексе́евич Явли́нский,'' 1952 оны 4-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины Львов хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн бөгөөд улс төрийн зүтгэлтэн, Зөв...&quot;</comment>
      <origin>866424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13024" sha1="761xcxt017f63oism8qpt85shjopia6" xml:space="preserve">[[Файл:Yavlinsky 2023 (3x4 cropped).jpg|thumb|Григорий Явлинский]]
'''Григорий Явли́нский''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Григо́рий Алексе́евич Явли́нский,'' 1952 оны 4-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины Львов хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн бөгөөд улс төрийн зүтгэлтэн, Зөвлөлт Оросын Сайд анрын Зөвлөлийн орлогч дарга (1990), эдийн засагч, 1994-2003 ондуудад Оросын [[Төрийн Дум|Төрийн Думын]] гишүүн. 1993-2008 онуудад [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] удирдагч. 2005 оноос Эдийн засгийн ухааны доктор.

1996, 2000, 2018 онуудын ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч.

== Намтар ==
Григорий Явлинскийн эцэг нь Алексей Григорьевич Явлинский (1917—1981) Оросын Иргэний дайны үед эцэг эхээ алдаж өнчин хүүхдийн асрамжийн газар өссөн. Зөвлөлтийн Эх орны дайнд байлдагчаар оролцож ахлах дэслэгчээр дайныг Чехословакад дууссгасан байна. Дайны дараа эцэг нь Львов хотод эхнэр Вера Ноевна Явлинская (1924-1997)-тай танилцаж 1947 онд тэндээ гэрлэсэн байна. Тэд 1952 онд Григорий, 1957 онд Михаил гэдэг хоёр хүүтэй болжээ. Михаил Львов хотод амьдардаг бөгөөд жижиг бизнес эрхэлдэг байна.

Григорий Явлинский 1969 онд дунд сургуулиа төгсөөд Москва явж Плехановын нэрэмжит Ардын аж ахуйн дээд сургуульд шалгалт өгөөд элсэн оржээ. 1973 онд дээд сургуулиа онц дүнтэй төгсөөд аспирантурт орж 1976 онд дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ.

1976 онд Явлинский ЗХУ-ын Нүүрсний үйлдвэрийн яамны харьяа Бүх Холбоотны Шинжлэх Ухааны Судалгааны Хүрээлэнд ажилд орсон байна. 1978 онд тэрээр &quot;Химийн үйлдвэрийн ажилчдын хөдөлмөрийн хуваарилалтыг сайжруулах нь&quot; сэдвээр докторын диссертаци хамгаалжээ.

1980 онд Явлинский Хөдөлмөр, нийгмийн асуудлын улсын хорооны Хөдөлмөрийн шинжлэх ухааны судалгааны хүрээлэнд хүнд үйлдвэрийн салбарын даргаар ажилласан. Түүний анхны төслүүдийн нэг нь ЗХУ-д хөдөлмөрийг сайжруулах хөтөлбөр боловсруулах явдал байсан юм.

1985-1991 онд тэрээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын]] гишүүн байв.

1989 онд Плехановын дээд сургуульд Ялинскийн профессор, багш Леонид Абалкин 1989 оны зун ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга болоод Григорий Явлинскийг Сайд нарын Зөвлөлд урьж оруулсан байна. Ийнхүү Явлинский ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Эдийн засгийн хамтарсан хэлтсийн эрхлэгч болжээ.

1990 оны 7-р сарын 14-нд Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөл Явлинскийг Зөвлөлт Оросын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, Эдийн засгийн шинэчлэлийн улсын комиссын даргаар баталсан байна.

Улмаар Михаил Задорнов, Алексей Михайлов нартай хамтран ЗХУ-ын эдийн засгийг шинэчлэх &quot;Итгэлцлийн 400 өдөр&quot; төсөл дээр ажилласан. Хожим нь &quot;500 өдөр&quot; гэж нэрлэгдсэн энэхүү хөтөлбөрийг тухайн үеийн Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөлийн дарга Борис Ельцинд Оросын эдийн засгийг шинэчлэх хөтөлбөр болгон санал болгосон юм. Хөтөлбөрт тус улсын эдийн засгийг зах зээлийн эдийн засагт аль болох богино хугацаанд шилжүүлэхийг тусгасан байв.

1991 оны 8-р сарын 24-нд Орос дахь төрийн эргэлт бүтэлгүйтсэний дараа Иван Силаев тэргүүтэй ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн үйл ажиллагааны удирдлагын хороо байгуулж Григорий Явлинский, [[Аркадий Вольский]], [[Юрий Лужков]] нарыг хорооны орлогч даргаар томилсон. Ленинградын хотын дарга [[Анатолий Собчак]] Явлинскийг ЗХУ-ын Ерөнхий сайдын албан тушаалд санал болгож байв.

1991 оны 12-р сард [[Беловежийн хэлэлцээр]] байгуулагдсаны дараа Явлинский болон түүний баг Борис Ельциний үйлдлүүдтэй санал зөрөлдөж Засгийн газраас гарсан.

1993 оны намар, бүтэлгүйтсэн төрийн эргэлтийн дараа рейтинг өсч байгаатай холбогдуулан Григорий Явлинский Төрийн Думын суудлын төлөө өрсөлдөх боломжтой сонгуулийн эвслийг байгуулахаар шийджээ. Удаан хугацааны хэлэлцээрийн дараа тус намын хамтран үүсгэн байгуулагчид нь Оросын Улсын Ерөнхий байцаагч асан [[Юрий Болдырев]], эрдэмтэн, дипломатч, АНУ-д суугаа Оросын Элчин сайд асан [[Владимир Лукин]] нар байв. &quot;Явлинский-Болдырев-Лукин&quot; эвсэл Оросын Холбооны Улсын анхны Думд 27 суудал, саналын 7.86%-ийг авч 6-рт орсон. Явлинский тэргүүтэй Яблоко фракц анхны Төрийн Думд нийгмийн либерал байр суурь эзэлж байв.

1995 оны 12-р сарын 17-нд Орос улсад хоёрдугаар шатны Төрийн Думын сонгууль болж, Яблоко нам 6.89%-ийн санал авч 4-р байр эзэлжээ. Тус эвслийн Төрийн Дум дахь фракц суудал нэмэгдэж 45 болжээ.

1996 оны 2-р сарын 15-нд Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин хоёр дахь удаагаа Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээр төлөвлөж байгаагаа зарлав. Түүний гол өрсөлдөгч нь Оросын Коммунист Намын удирдагч [[Геннадий Зюганов]] байв. Явлинский &quot;гуравдагч хүчний&quot; төлөөлөл болсон юм. Хожим нь нүдний эмч [[Святослав Фёдоров]], генерал [[Александр Лебедь]] нар нэмэгдэж өрсөлдөх болов.

1999 оны 12-р сард болсон Төрийн Думын сонгуулийн дараа Яблоко нам 6-р байр эзэлсэн байна.

1999 оны 12-р сарын 31-нд Борис Ельцин гэнэт огцорч, Владимир Путин ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдов. 2000 онд Орос улсад Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлыг Григорий Явлинский эдийн засгийн хөгжил, одоогийн дэглэмийг шүүмжлэх уриан дор эхлүүлжээ. Оросын ерөнхийлөгчийн сонгууль 2000 оны 3-р сарын 26-нд болж Владимир Путин 52.94%-ийн саналаар ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан. Геннадий Зюганов 29.21%-ийн саналаар хоёрдугаарт, Григорий Явлинский 5.8%-ийн саналаар гуравдугаарт орсон юм.

2002 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Хууль зүйн яам [[Яблоко (нам)|Оросын Ардчилсан Нам &quot;Яблоко&quot;]]-г (бүртгэлийн дугаар 5018) бүртгэсэн. Григорий Явлинский даргаар сонгогдсон. 2006 онд Ногоон Орос болон Цэргүүдийн эхчүүд намыг нэгтгэж нэрийг нь &quot;Оросын Нэгдсэн Ардчилсан Нам &quot;Яблоко&quot; болгон өөрчилсөн.
[[Файл:Moscow rally 4 February 2012, Yakimanka Street, Bolotnaya Square 19.JPG|thumb|336x336px]]
2004 оны 3-р сард Яблоко намын шийдвэрийн дагуу Явлинский Оросын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээс татгалзаж, нэг ёсондоо бойкотлосон байна. Энэ нь 2003 оны Төрийн Думын сонгуулийн кампанит ажлын дараа Орос улс чөлөөт, шударга сонгууль явуулах чадавхигүй гэж Явлинский үзэж байсантай холбоотой гэж үздэг юм.

2011 оны 9-р сарын 10-наас 11-нд шилжих шөнө Яблоко намын 16 дахь Их хурлаар Григорий Явлинский 2011 оны 12-р сарын 4-нд болох Төрийн Думын сонгуульд намын сонгуулийн жагсаалтыг тэргүүлэхээр болжээ.

2011 оны 12-р сарын 4-нд болсон санал хураалтын албан ёсны дүнгээр тус нам 5%-ийн босгыг давж чадаагүй бөгөөд парламентад суудал аваагүй байна. 

2016 оны 7-р сард Яблоко нам их хурлаа хийж, тус намын 7-р удаагийн Төрийн Думын сонгуульд нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг бүрдүүлсэн. 7-р сарын их хурлын санал хураалтын дүнгээр Григорий Явлинский Төрийн Думын сонгуульд Яблокогийн холбооны жагсаалтыг тэргүүлсэн. Владимир Рыжков, Дмитрий Гудков, Галина Ширшина зэрэг бусад нам, хөдөлгөөний төлөөлөгчид мөн Яблокогийн холбооны нэгдсэн жагсаалтын эхний 10-т багтжээ.

== Эрүүл мэндийн асуудал ==
Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд Григорий Явлинский эрүүл мэндийн асуудал, ялангуяа зүрхний асуудлын улмаас тогтмол эмчилгээ хийлгэж ирсэн. 2012 оны 3-р сарын 18-нд тэрээр Москвагийн эмнэлэгт зүрхний хэм алдагдсан оншоор хэвтсэн бөгөөд эмч нар түүний завгүй хуваарь, амьдралын хэв маягийг өөрчлөхөд хүрсэн. Үүнээс болж Явлинский Останкино хотод болсон сөрөг хүчний жагсаалыг өнгрөөсөн. Тэрээр 2012 оны 3-р сарын 27-нд эмнэлгээс гарчээ.

2021 оны 9-р сарын 27-нд Григорий Явлинский Москвагийн эмнэлэгт зүрхний мэс засал (абляци) хийлгэсэн.

== Хувийн амьдрал ==
Григорий Явлинский эхнэр, хоёр хүүтэй. Тэрээр украин хэлээр ярьдаг.

Түүний эхнэр Елена Анатольевна (төрсөн овог нь Смотряева, 1951 онд төрсөн) нь инженер, эдийн засагч мэргэжилтэй.</text>
      <sha1>761xcxt017f63oism8qpt85shjopia6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лев Шлосберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148006</id>
    <revision>
      <id>866439</id>
      <timestamp>2026-08-18T04:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Shlosberg1.jpg|thumb|Лев Шлосберг, 2023 он.]] '''Лев Шло́сберг''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лев Ма́ркович Шло́сберг'', 1963 оны 7-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Псков]] хотод төрсөн) — оросын улс төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, хүний эрхийг хамгаалагч бөгөөд сэтгү...&quot;</comment>
      <origin>866439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="qj3t5ltrpl43bjf405e2ei9chwhgt16" xml:space="preserve">[[Файл:Shlosberg1.jpg|thumb|Лев Шлосберг, 2023 он.]]
'''Лев Шло́сберг''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лев Ма́ркович Шло́сберг'', 1963 оны 7-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Псков]] хотод төрсөн) — оросын улс төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, хүний эрхийг хамгаалагч бөгөөд сэтгүүлч.  [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] Псков бүсийн орон нутгийн (1996—2023) салбарын дарга. Яблоко намын Холбооны Улс төрийн хорооны гишүүн бөгөөд орлогч дарга. Псков мужийн Төлөөлөгчдийн Хурлын гишүүн (2011–2015, 2016–2021).

2015, 2019 оны 12-р сард тэрээр Яблоко намын даргын албан тушаалд нэр дэвшиж, эхний санал хураалтаар хоёрдугаар шатанд шалгарч, Эмилия Слабуновад ялагдсан.

Тэрээр Псковын бүсийн Төлөөлөгчдийн Хурлын хуралдаан дээр &quot;Хүний суурь эрхийг хамгаалах хууль&quot;-ийг дэмжих асуудлыг хэлэлцэх үеэр хэлсэн үг бөгөөд 2014 оны 8-р сард Донбасс дахь дайнд Оросын Агаарын десантын дивизийн гэрээт хоёр цэрэг амиа алдсан тухай мэдээллийг нийтэлснээрээ алдартай болсон.

2025 оны 12-р сараас хойш түүнийг Псков хотын урьдчилан хорих байранд хорьж байгаад 2026 оны 8-р сарын 17-нд Псков хотын Шүүхээс армийн нэр хүндийг удаа дараа гутаасан хэргээр эрүүгийн хэрэг үүсгээд Лев Шлосбергд 11 жил 1 сарын хорих ялыг ерөнхий дэглэмтэй хорих ангид эдлүүлэх ял оноогоод байгаа юм.

== Бүтээлүүд (орос хэл дээрх) ==

* «Високосный политический год в Псковской области: октябрь 1995 — ноябрь 1996 гг.» (автор В. Вагин, 1998)
* «Бюджет, который можно понять и на который можно влиять. Псков» (1999)
* «Правовые и бухгалтерские аспекты деятельности некоммерческих организаций: псковский опыт» (2000)
* «Псковская область на рубеже веков. Общество. Власть. Политика» (2002)
* «Благотворительность в современной России. Законодательство. Методология. Практика» (2003)
* «Порог Европы. Влияние европейского трансграничного и приграничного сотрудничества на региональное экономическое развитие Псковской области» (2003)
* «Моделирование еврорегиона для Псковской области» (2004)
* «Влияние политических систем на международное сотрудничество» (2005)
* «Псковская губерния». Избранные страницы (2005)
* «Политический процесс в Псковской области в 2002—2005 гг. Общество. Власть. Политика» (2006)
* «Центробежное управление» (2006)
* «Псковская парламентская журналистика» (2007)
* ''Коллектив авторов.''&amp;#x20;Псковская губерния. Савва Ямщиков&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Под ред. Л. М. Шлосберга.&amp;#x20;— Псков: Центр социального проектирования «Возрождение», 2010.&amp;#x20;— 432&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 2000 экз.
* ''Коллектив авторов.''&amp;#x20;«Россия и Украина. Дни затмения». Сборник статей газеты «Псковская губерния»&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Под ред. Д. Н. Камалягина, А. В. Семёнова, Л. М. Шлосберга.&amp;#x20;— Псков - Москва, 2018.&amp;#x20;— 621&amp;#x20;с.&amp;#x20;— 1500 экз.</text>
      <sha1>qj3t5ltrpl43bjf405e2ei9chwhgt16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмилия Слабунова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148007</id>
    <revision>
      <id>866442</id>
      <timestamp>2026-08-18T04:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Эмилия Слабунова (cropped).png|thumb|Эмилия Слабунова, 2025 он.]] '''Эмилия Слабунова''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Эми́лия Э́дгардовна Слабуно́ва,'' 1958 оны 10-р сарын 7-нд ЗХУ-ын [[Уфа]] хотод төрсөн) — оросын улс төрийн зүтгэлтэн. 2011 оны 12-р сарын 21-нээс хойш ОХУ-ын Карелийн Бү...&quot;</comment>
      <origin>866442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4713" sha1="ir75kpuscqwyapxvlqckh16v4k43ovt" xml:space="preserve">[[Файл:Эмилия Слабунова (cropped).png|thumb|Эмилия Слабунова, 2025 он.]]
'''Эмилия Слабунова''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Эми́лия Э́дгардовна Слабуно́ва,'' 1958 оны 10-р сарын 7-нд ЗХУ-ын [[Уфа]] хотод төрсөн) — оросын улс төрийн зүтгэлтэн. 2011 оны 12-р сарын 21-нээс хойш ОХУ-ын Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын 5-6-р чуулганы Хууль тогтоох Хурлын гишүүн. 2015-2019 онуудад Оросын улс төрийн [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] дарга.

== Намтар ==
Э.Слабунова 1980 онд Куйбышевын Улсын Их Сургуулийн Түүхийн тэнхимийг төгссөн.

1982-1992 онд Петрозаводскийн Барилгын Коллежид түүх, нийгмийн ухааны хичээл зааж багшилсан. Дараа нь Петрозаводск хотын 1-р лицейд шилжиж, багш, шинжлэх ухаан, арга зүй хариуцсан орлогч захирлаар ажиллаж байжээ.

1999-2013 онд 1-р лицейгийн захирлаар ажиллаж байв. Энэ хугацаанд олон системийн боловсролын дүүргийн зохицуулагч, тасралтгүй боловсролын тогтолцооны багшаар ажиллаж байжээ.

2004 онд Карелийн Улсын Багшийн дээд сургуульд &quot;Олон салбарын лицейг хөгжүүлэх шинжлэх ухаан, арга зүйн дэмжлэг үзүүлэх сурган хүмүүжүүлэх нөхцөл&quot; сэдвээр диссертаци хамгаалж, сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр ОХУ-ын Ерөнхий боловсролын гавьяат ажилтан, ОХУ-ын гавьяат багш юм.

2001 онд тэрээр Петрозаводск хотын зөвлөлд сонгогдсон. Тэр жилийнхээ 5-р сард түүнийг даргын албан тушаалд нэр дэвшүүлсэн боловч шаардлагатай тооны санал авч чадаагүй.

Тэрээр 2003 онд Яблоко намд элссэн. 2006 онд тэрээр Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох чуулганы дөрөв дэх удаагийн сонгуульд намын жагсаалтаар нэр дэвшсэн боловч эрх баригчид уг жагсаалтыг татаж авсан.

2013 оны 9-р сард тэрээр [[Петрозаводск]] хотын даргын сонгуульд сөрөг хүчний тэргүүлэгч нэр дэвшигч байсан. Санал хураалтаас 2 долоо хоногийн өмнө Петрозаводск хотын шүүхийн шийдвэрээр нэр дэвшигчийг баримт бичгийн зөрчил гаргасан хэргээр түүний нэрийг татсан.

2011, 2016, 2021 онуудад тэрээр Яблоко намын гишүүний хувиар 6-р чуулганы Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

2016 оны Оросын [[Төрийн Дум|Төрийн Думын]] 7-р чуулганы сонгуульд тэрээр Яблоко намын холбооны жагсаалтад [[Григорий Явлинский|Григорий Явлинскийн]] дараа хоёрдугаарт бичигдэж, жагсаалт 5%-ийн босгыг давж чадаагүй.

2019 оны 12-р сарын 13-15-ны хооронд Москвад болсон Яблоко намын 21-р Их хурлын үеэр болсон намын даргын сонгуульд Эмилия Слабунова 3-р байр (19 санал)-д орж ялагдсан бол Псковын салбарын дарга [[Лев Шлосберг]] хоёрдугаар байрт, [[Николай Рыбаков]] нэгдүгээр байрт (69 санал) орсон.

2022 онд тэрээр Оросын Украин руу довтлохыг эсэргүүцэн үг хэлсэн.

2023 оны 2-р сард түүнд Оросын Зэвсэгт хүчний нэр хүндийг гутаасан хэргээр торгууль ногдуулсан байна.</text>
      <sha1>ir75kpuscqwyapxvlqckh16v4k43ovt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866456</id>
      <parentid>866442</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="qwo3xsu7i6n56ygn215cg61x0x5tzs3" xml:space="preserve">[[Файл:Эмилия Слабунова (cropped).png|thumb|Эмилия Слабунова, 2025 он.]]
'''Эмилия Слабунова''' ({{langx|ru|Эми́лия Э́дгардовна Слабуно́ва}}, 1958 оны 10-р сарын 7-нд ЗХУ-ын [[Уфа]] хотод төрсөн) — Оросын улс төрийн зүтгэлтэн. 2011 оны 12-р сарын 21-нээс хойш ОХУ-ын Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын 5-6-р чуулганы Хууль тогтоох Хурлын гишүүн. 2015-2019 онуудад Оросын улс төрийн [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] дарга.

== Намтар ==
Э.Слабунова 1980 онд Куйбышевын Улсын Их Сургуулийн Түүхийн тэнхимийг төгссөн.

1982-1992 онд Петрозаводскийн Барилгын Коллежид түүх, нийгмийн ухааны хичээл зааж багшилсан. Дараа нь Петрозаводск хотын 1-р лицейд шилжиж, багш, шинжлэх ухаан, арга зүй хариуцсан орлогч захирлаар ажиллаж байжээ.

1999-2013 онд 1-р лицейн захирлаар ажиллаж байв. Энэ хугацаанд олон системийн боловсролын дүүргийн зохицуулагч, тасралтгүй боловсролын тогтолцооны багшаар ажиллаж байжээ.

2004 онд Карелийн Улсын Багшийн дээд сургуульд &quot;Олон салбарын лицейг хөгжүүлэх шинжлэх ухаан, арга зүйн дэмжлэг үзүүлэх сурган хүмүүжүүлэх нөхцөл&quot; сэдвээр диссертаци хамгаалж, сурган хүмүүжүүлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр ОХУ-ын Ерөнхий боловсролын гавьяат ажилтан, ОХУ-ын гавьяат багш юм.

2001 онд тэрээр Петрозаводск хотын зөвлөлд сонгогдсон. Тэр жилийнхээ 5-р сард түүнийг даргын албан тушаалд нэр дэвшүүлсэн боловч шаардлагатай тооны санал авч чадаагүй.

Тэрээр 2003 онд Яблоко намд элссэн. 2006 онд Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох чуулганы дөрөв дэх удаагийн сонгуульд намын жагсаалтаар нэр дэвшсэн боловч эрх баригчид уг жагсаалтыг татаж авсан.

2013 оны 9-р сард тэрээр [[Петрозаводск]] хотын даргын сонгуульд сөрөг хүчний тэргүүлэгч нэр дэвшигч байсан ч санал хураалтаас 2 долоо хоногийн өмнө Петрозаводск хотын шүүхийн шийдвэрээр баримт бичгийн зөрчил гаргасан хэргээр түүний нэрийг татсан.

2011, 2016, 2021 онуудад тэрээр Яблоко намын гишүүний хувиар 6-р чуулганы Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох хурлын гишүүнээр сонгогдсон.

2016 оны Оросын [[Төрийн Дум|Төрийн Думын]] 7-р чуулганы сонгуульд тэрээр Яблоко намын холбооны жагсаалтад [[Григорий Явлинский|Григорий Явлинскийн]] дараа хоёрдугаарт бичигдэж, жагсаалт 5%-ийн босгыг давж чадаагүй.

2019 оны 12-р сарын 13-15-ны хооронд Москвад болсон Яблоко намын 21-р Их хурлын үеэр болсон намын даргын сонгуульд Эмилия Слабунова 3-р байр (19 санал)-т орж ялагдсан бол Псковын салбарын дарга [[Лев Шлосберг]] хоёрдугаар байрт, [[Николай Рыбаков]] нэгдүгээр байрт (69 санал) орсон.

2022 онд тэрээр Оросын Украин руу довтлохыг эсэргүүцэн үг хэлсэн.

2023 оны 2-р сард түүнд Оросын Зэвсэгт хүчний нэр хүндийг гутаасан хэргээр торгууль ногдуулсан байна.

{{DEFAULTSORT:Слабунова, Эмилия}}
[[Ангилал:Оросын улс төрч]]
[[Ангилал:Яблоко Намын гишүүн]]
[[Ангилал:1958 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>qwo3xsu7i6n56ygn215cg61x0x5tzs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николай Рыбаков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148008</id>
    <revision>
      <id>866443</id>
      <timestamp>2026-08-18T05:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|thumb|Николай Рыбаков, 2021 он.]] '''Николай Рыбако́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Никола́й И́горевич Рыбако́в,'' 1978 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — оросын улт төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 2019 оны 12-р сарын 14-нөөс Оросын улс төр...&quot;</comment>
      <origin>866443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="mqqk1x2x2bs7zea5ucohvhnlkenmieh" xml:space="preserve">[[Файл:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|thumb|Николай Рыбаков, 2021 он.]]
'''Николай Рыбако́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Никола́й И́горевич Рыбако́в,'' 1978 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — оросын улт төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 2019 оны 12-р сарын 14-нөөс Оросын улс төрийн [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] дарга бөгөөд Намын Холбооны Улс төрийн Хороо ба Товчооны гишүүн.

== Намтар ==
Тэрээр 534 дүгээр дунд сургууль, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн оройн бизнесийн коллеж, Санкт-Петербургийн Улсын Зам харилцааны Их Сургуулийн эдийн засгийн тэнхимийг төгссөн.

1995 онд тэрээр Яблоко намын олон нийтийн холбоо болон түүний шинээр байгуулагдсан залуучуудын байгууллагад элссэн. Тэрээр бараг тэр даруй улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцож, намын сонгуулийн кампанит ажлын үеэр намын материалыг сурталчлагч, түгээгчээр ажилласан. 1997-2000 онд тэрээр Санкт-Петербургийн Хууль тогтоох Хурлын депутат [[Михаил Амосов|Михаил Амосовын]] туслахаар ажиллаж, 1998 онд түүний кампанит ажлын штабыг удирдаж, Яблоко намын Санкт-Петербург хотын Залуучуудын Холбооны Төв Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 1999-2000 онд тэрээр Санкт-Петербург дахь Яблоко залуучуудын байгууллагын бүсийн салбарын даргаар ажиллаж байжээ.

2008 оноос хойш тэрээр Яблоко намын товчооны гишүүнээр ажиллаж байна.

2008-2015 онд тэрээр &quot;Беллона&quot; байгаль орчны хүний ​​эрхийн төвийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан. 2010-2015 онд Bellona.ru онлайн хэвлэлийн ерөнхий редактор, 2014-2016 онд &quot;Экологи ба хууль&quot; сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан.

2009-2017 онд тэрээр тус намын Санкт-Петербургийн салбарын дэд даргаар ажиллаж байв.

2019 оны 12-р сарын 15-нд Рыбаков Яблоко намын даргаар сонгогдсон. Тэрээр эхний шатанд их хурлын төлөөлөгчдөөс 69 санал авч ялалт байгуулсан (Псков Яблоко намын удирдагч [[Лев Шлосберг]] 40 санал, тухайн үеийн намын дарга, Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох чуулганы гишүүн [[Эмилия Слабунова]] 19 санал авсан).</text>
      <sha1>mqqk1x2x2bs7zea5ucohvhnlkenmieh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866449</id>
      <parentid>866443</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T05:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3499" sha1="p4ygz7e4rm1n40rmculicrpge6gmqjh" xml:space="preserve">[[Файл:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|thumb|Николай Рыбаков, 2021 он.]]
'''Николай Рыбаков''' ({{langx|ru|Никола́й И́горевич Рыбако́в}}, 1978 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — Оросын улс төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 2019 оны 12-р сарын 14-нөөс Оросын улс төрийн [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] дарга бөгөөд Намын Холбооны Улс төрийн Хороо ба Товчооны гишүүн.

== Намтар ==
Тэрээр 534 дүгээр дунд сургууль, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн оройн бизнесийн коллеж, Санкт-Петербургийн Улсын Зам харилцааны Их Сургуулийн эдийн засгийн тэнхимийг төгссөн.

1995 онд тэрээр Яблоко намын олон нийтийн холбоо болон түүний шинээр байгуулагдсан залуучуудын байгууллагад элссэн. Бараг тэр даруй улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцож, намын сонгуулийн кампанит ажлын үеэр намын материалыг сурталчлагч, түгээгчээр ажилласан. 1997-2000 онд Санкт-Петербургийн Хууль тогтоох Хурлын депутат [[Михаил Амосов|Михаил Амосовын]] туслахаар ажиллаж, 1998 онд түүний кампанит ажлын штабыг удирдаж, Яблоко намын Санкт-Петербург хотын Залуучуудын Холбооны Төв Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 1999-2000 онд Санкт-Петербург дахь Яблоко залуучуудын байгууллагын бүсийн салбарын даргаар ажиллаж байжээ.

2008 оноос хойш тэрээр Яблоко намын товчооны гишүүнээр ажиллаж байна.

2008-2015 онд тэрээр &quot;Беллона&quot; байгаль орчны хүний ​​эрхийн төвийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан. 2010-2015 онд Bellona.ru онлайн хэвлэлийн ерөнхий редактор, 2014-2016 онд &quot;Экологи ба хууль&quot; сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан.

2009-2017 онд тэрээр тус намын Санкт-Петербургийн салбарын дэд даргаар ажиллаж байв.

2019 оны 12-р сарын 15-нд Рыбаков Яблоко намын даргаар сонгогдсон. Тэрээр эхний шатанд их хурлын төлөөлөгчдөөс 69 санал авч ялалт байгуулсан (Псков Яблоко намын удирдагч [[Лев Шлосберг]] 40 санал, тухайн үеийн намын дарга, Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох чуулганы гишүүн [[Эмилия Слабунова]] 19 санал авсан).

{{DEFAULTSORT:Рыбаков, Николай}}
[[Ангилал:Оросын улс төрч]]
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>p4ygz7e4rm1n40rmculicrpge6gmqjh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866458</id>
      <parentid>866449</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T06:11:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>866458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="ew6yyk3g6l9cxvqiub4wwv6yfmqy73z" xml:space="preserve">[[Файл:Nikolay Rybakov 05 (cropped).jpg|thumb|Николай Рыбаков, 2021 он.]]
'''Николай Рыбаков''' ({{langx|ru|Никола́й И́горевич Рыбако́в}}, 1978 оны 12-р сарын 24-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн) — Оросын улс төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн. 2019 оны 12-р сарын 14-нөөс Оросын улс төрийн [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] дарга бөгөөд Намын Холбооны Улс төрийн Хороо ба Товчооны гишүүн.

== Намтар ==
Тэрээр 534 дүгээр дунд сургууль, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн оройн бизнесийн коллеж, Санкт-Петербургийн Улсын Зам харилцааны Их Сургуулийн эдийн засгийн тэнхимийг төгссөн.

1995 онд тэрээр Яблоко намын олон нийтийн холбоо болон түүний шинээр байгуулагдсан залуучуудын байгууллагад элссэн. Бараг тэр даруй улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцож, намын сонгуулийн кампанит ажлын үеэр намын материалыг сурталчлагч, түгээгчээр ажилласан. 1997-2000 онд Санкт-Петербургийн Хууль тогтоох Хурлын депутат [[Михаил Амосов|Михаил Амосовын]] туслахаар ажиллаж, 1998 онд түүний кампанит ажлын штабыг удирдаж, Яблоко намын Санкт-Петербург хотын Залуучуудын Холбооны Төв Зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байжээ. 1999-2000 онд Санкт-Петербург дахь Яблоко залуучуудын байгууллагын бүсийн салбарын даргаар ажиллаж байжээ.

2008 оноос хойш тэрээр Яблоко намын товчооны гишүүнээр ажиллаж байна.

2008-2015 онд тэрээр &quot;Беллона&quot; байгаль орчны хүний ​​эрхийн төвийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан. 2010-2015 онд Bellona.ru онлайн хэвлэлийн ерөнхий редактор, 2014-2016 онд &quot;Экологи ба хууль&quot; сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан.

2009-2017 онд тэрээр тус намын Санкт-Петербургийн салбарын дэд даргаар ажиллаж байв.

2019 оны 12-р сарын 15-нд Рыбаков Яблоко намын даргаар сонгогдсон. Тэрээр эхний шатанд их хурлын төлөөлөгчдөөс 69 санал авч ялалт байгуулсан (Псков Яблоко намын удирдагч [[Лев Шлосберг]] 40 санал, тухайн үеийн намын дарга, Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын Хууль тогтоох чуулганы гишүүн [[Эмилия Слабунова]] 19 санал авсан).

{{DEFAULTSORT:Рыбаков, Николай}}
[[Ангилал:Оросын улс төрч]]
[[Ангилал:Яблоко Намын гишүүн]]
[[Ангилал:1978 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>ew6yyk3g6l9cxvqiub4wwv6yfmqy73z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иван Ремизов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148009</id>
    <revision>
      <id>866474</id>
      <timestamp>2026-08-18T07:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Иван Ремизов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ива́н Миха́йлович Ре́мизов'', 1901 оны 5-р сарын 21-нд [[Санкт-Петербург|Санкт-Перебург]] хот орчим төрсөн — 1939 оны 7-р сарын 8-нд Халх голд нас барсан) — 1-р армийн бүлгийн Лениний одонгийн 36-р моторт бууны дивизийн 149-р Улаан туги...&quot;</comment>
      <origin>866474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="ffz2uh3wht5msksam2agkn9pabaur28" xml:space="preserve">'''Иван Ремизов''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ива́н Миха́йлович Ре́мизов'', 1901 оны 5-р сарын 21-нд [[Санкт-Петербург|Санкт-Перебург]] хот орчим төрсөн — 1939 оны 7-р сарын 8-нд Халх голд нас барсан) — 1-р армийн бүлгийн Лениний одонгийн 36-р моторт бууны дивизийн 149-р Улаан тугийн Белорецкийн мото- буудлагын хорооны командлагч, хошууч, ЗХУ-ын Баатар.

== Намтар ==
1918 онд [[Улаан Арми|Улаан армид]] элссэж [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцсон. Тэрээр Симбирскийн дивизийн улс төрийн хэлтэст зааварлагч, 20-р винтовын дивизийн 2-р Петроградын хорооны намын товчооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1921 оны эхээр тэрээр Вольск хотод пулемётын курс төгсөж, дараа нь Новгород мужид тусгай хүчний анги нэгтгэлийн взвод, рот, 56-р винтовын дивизийн ротыг командлаж байжээ.

1936 онд Иван Ремизов М.Фрунзегийн нэрэмжит Цэргийн академийг төгсөж, 32-р механикжуулсан бригадын штабын 1-р ангийн даргаар Ар Байгал руу илгээгджээ. 1938 оны 1-р сараас 11-р хөнгөн танкийн бригадын винтов, пулемётын батальоныг командлаж, 1939 оны эхээр 149-р мотобуудлагын хорооны командлагчаар томилогдсон байна.

1939 оны 5-р сарын 28-наас эхлэн Иван Ремизов [[Халхын голын тулалдаан|Халхин голын тулалдаанд]] оролцож, хорооны байлдааны ажиллагааг амжилттай удирдаж, хувийн эр зоригийг харуулсан. Тэрээр 1939 оны 7-р сарын 8-нд тулалдаанд амь үрэгдэж, тулалдааны талбарт оршуулжээ.

Дараа нь ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1939 оны 8-р сарын 29-ний өдрийн зарлигаар хороог чадварлаг удирдаж, цэргийн болон олон улсын үүргээ биелүүлэхдээ үзүүлсэн эр зориг, баатарлаг үйлсийнхээ төлөө хошууч Иван Михайлович Ремизовыг нас барсны дараа Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар цолоор нөхөн шагнасан юм.</text>
      <sha1>ffz2uh3wht5msksam2agkn9pabaur28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвачууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148010</id>
    <revision>
      <id>866485</id>
      <timestamp>2026-08-18T08:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Map of the Lithuanian Diaspora in the World.svg|thumb|371x371px|Литвачуудын дэлхийгээр тархсан байдлын газрын зураг]] '''Литвачууд''' ([[Литва хэл|литв.]] нэг тоон дээр ''lietuvis'', олон тоон дээр. ''lietuviai'') — Балтийн бүс нутгийн үндэстэн бөгөөд ихэнх нь Литва улсад амьдардаг. Тэд голчлон...&quot;</comment>
      <origin>866485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4881" sha1="i8ydxypd7ay969cft6f8vsgxwa1pctn" xml:space="preserve">[[Файл:Map of the Lithuanian Diaspora in the World.svg|thumb|371x371px|Литвачуудын дэлхийгээр тархсан байдлын газрын зураг]]
'''Литвачууд''' ([[Литва хэл|литв.]] нэг тоон дээр ''lietuvis'', олон тоон дээр. ''lietuviai'') — Балтийн бүс нутгийн үндэстэн бөгөөд ихэнх нь Литва улсад амьдардаг. Тэд голчлон Энэтхэг-Европын аймгийн Балт хэлний бүлгийн [[Литва хэл|Литва хэлээр]] ярьдаг ард түмэн. Литвачууд бол түүхийн урт хугацаанд өөрийн гэсэн өвөрмөц зан заншил, үндэсний ижилслийг хамгийн цэврээр нь хадгалж үлдсэн '''Балтийн бүс нутгийн уугуул үндэстэн''' юм.

Одоогийн байдлаар ойролцоогоор 4.2 сая хүн (Литва хэлээр ярьдаггүй хүмүүсийг оруулаад) өөрсдийгөө Литванчууд гэж үздэг. Тэдний 1.3 сая гаруй нь хилийн чанадад амьдардаг байна.

2021 оны Литвийн хүн амын тооллогоор Литвачууд тус улсын хүн амын 84.6%-ийг эзэлж байна.

== Литвачуудын тоо болон тархалт ==
Литвачууд МЭӨ 2000 орчим оны үед Балтын тэнгисийн зүүн эрэгт суурьшсан энэтхэг-европ угсааны эртний Балтийн аймгуудаас гаралтай гэж үздэг.

Литвачуудын томоохон бүлэг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]], [[Их Британи]], [[Бразил]] болон хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] бүрэлдэхүүнд байсан зарим Бүгд найрамдах улсуудад амьдардаг. Литвийн уугуул иргэдийн цөөн хэсэг нь орчин үеийн Литвийн газар нутгаас гадуур үлджээ: голчлон Беларусь улсын баруун хойд хэсэгт (Витебск мужийн Браслав дүүргийн Опса хөдөө аж ахуйн хот, Гродно мужийн Островец дүүргийн Гервиати хөдөө аж ахуйн хот, Гродно мужийн Вороново дүүргийн Пелеса тосгон гэх мэт), Латвийн зүүн өмнөд хэсэгт (голчлон Литва-Латвийн хил ба [[Даугава гол|Даугава голын]] хооронд), Польшийн зүүн хойд хэсэгт (Пунскийн гмина болон Подлаские воеводство дахь Сейни, [[Сувалки]] хотууд) байрладаг.

=== Зан байдал ===
Тэдний өвөг дээдэс модыг ариун гэж шүтдэг байсан уламжлал одоо ч бий. Ой мод, байгальтайгаа маш ойр зохицож, нам гүм, тайван амьдралын хэв маягийг эрхэмлэдэг.

Зан байдлын хувьд бүрэгдүү ба тэвчээртэй гэгддэг''':''' Гадны хүнд эхэндээ дуу цөөтэй, хүйтэн хөндий мэт санагдаж болох ч дотноссон үедээ маш найрсаг, тусархаг үндэстэн юм. Олон зууны дайн, дарангуйллыг давж гарсан тул маш тэвчээртэй, шаргуу хөдөлмөрч зантай.

== Соёл ==

* [[Файл:Traditional Lithuanian dancers3.jpg|thumb]]Клумпакоис — литовачуудын ардын бүжиг.
* Сутартинес — литовачуудын олон салдаг холойгоор дуулдаг дуу.

=== Шашин ===
14-р зууны төгсгөл хүртэл Литвачуудын өвөг дээдсийн ихэнх нь бөө мөргөлийн шашинтан байсан бөгөөд цөөн тооны үнэн алдартны шашинтан байжээ. Литва (Аукштайтиа) 1387 онд католик шашинд орсон бол Самогитиа бүр хожим буюу 1413 онд католик шашинд шилжжээ. 16, 17-р зуунд Шинэчлэлийн давалгаа Литвад нэвтрэн орж, голчлон Литвийн язгууртнуудад нөлөөлсөн. Одоогийн байдлаар шашин шүтлэгтэй Литвачууд голчлон [[Католик|католик шашинтан]] юм.</text>
      <sha1>i8ydxypd7ay969cft6f8vsgxwa1pctn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвичууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148011</id>
    <revision>
      <id>866494</id>
      <timestamp>2026-08-18T09:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Латвичууд''' ([[Латви хэл|латви.]] ''latvieši)'' -Европ тивийн зүүн хойд хэсэг, Балтын тэнгисийн эрэгт орших [[Латви]] улсын үндсэн хүн ам бөгөөд Балтын төрлийн хэлээр ярьдаг энэтхэг-европ угсааны ард түмэн. Тэднийг заримдаа, ялангуяа эртний ном зүйн эх сурвалжууд...&quot;</comment>
      <origin>866494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4448" sha1="d480tcrsjyj84uynsyn7vvsjizerp0q" xml:space="preserve">'''Латвичууд''' ([[Латви хэл|латви.]] ''latvieši)'' -Европ тивийн зүүн хойд хэсэг, Балтын тэнгисийн эрэгт орших [[Латви]] улсын үндсэн хүн ам бөгөөд Балтын төрлийн хэлээр ярьдаг энэтхэг-европ угсааны ард түмэн. Тэднийг заримдаа, ялангуяа эртний ном зүйн эх сурвалжуудад &quot;Лэттс&quot; '''Letts''' гэж нэрлэдэг. Латвичууд нийтлэг Латви хэл, соёл, түүх, гарал үүсэлтэй.

Дэлхий даяар 1.5 сая орчим латвичууд байдгаас 1.2 сая нь Латви улсдаа амьдардаг байна.

== Түүх ==
Эрт үед Балтийн тэнгисийн [[Фин хэл|Фин хэлээр]] ярьдаг Ливс овог нь орчин үеийн Латвийн хойд эрэгт суурьшжээ. Герман суурьшигчид уугуул иргэдийнхээ нэрийг &quot;лив&quot; гэдэг үгнээс гаргалтай гэдэг. Тэд бүх уугуул иргэдийг &quot;Леттс&quot;, улсаа &quot;Леттланд&quot; гэж нэрлэж, колонио Ливони буюу Ливланд гэж нэрлэдэг байжээ. Латвичууд 13-16-р зууны үед дундад зууны үеийн Ливони оршин тогтнох үед Балтийн (Латгаличууд, Курончууд, Семигалличууд болон Селончууд) болон Финно-Угрын (Ливс) овгуудын нэгдлийн үр дүнд үүссэн гэж үздэг.

Латин хувилбар болох Ливони нь аажмаар орчин үеийн Латвийн бүх нутаг дэвсгэр, мөн Германы нөлөөнд автсан өмнөд Эстонийг нэрлэх болсон. Латви, Литвачууд бол Энэтхэг-Европын гэр бүлийн Балтийн салбарын цорын ганц амьд үлдсэн хэлтний төлөөлөгчид юм.

== Соёл ==
Латвийн ардын соёл нь тариачны нийгэмд үндэслэсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд цагаан ноосон гивлүүр өмсдөг байв. Эмэгтэйчүүд, охидууд тусгай гоёл чимэглэлийн хатгамал эсвэл нэхмэл бүсээр бэхэлсэн хормогчгүйгээр гэрээсээ гарах нь зохисгүй зүйл гэж үздэг байв. Үнэт эдлэл нь ид шидийн хүч чадалтай гэж үздэг байсан бөгөөд гэр бүлийн зан үйлд ашигладаг байжээ. Үнэт эдлэл нь тодорхой овог аймаг, бүс нутаг, нийгмийн гарал үүслийг илтгэдэг (эхнэр нь нөхрийнхөө тэмдгийг зүүдэг байв). Гэр бүлийн тэмдгийг зөвхөн хувцас төдийгүй барилга байгууламж, гэр ахуйн эд зүйлс гэх мэтийг чимэглэхэд ашигладаг байв.

Аж ахуйн болон гар урлал нь эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Ганц айл өрх багаж хэрэгслээс эхлээд гэр ахуйн хэрэгсэл хүртэл бараг бүх зүйлийг үйлдвэрлэдэг байв. Дархан, ваар, мужаан, мужаан, нэхмэл эдлэлийг эрэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байсан бол нэхэх, сүлжихийг эмэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байжээ. Эртний уламжлалын хадгалагдан үлдсэн нь чийглэг, сэрүүн уур амьсгалтай тул ноосон эдлэл үйлдвэрлэх, ашиглахад илүү илэрдэг.

Латвичууд ардын дууны найрал дууны тоглолт бүхий дуу, бүжгийн наадамд тусгалаа олсон баялаг ардын хөгжмийн уламжлалтай. Алдартай ардын баяруудад Лиго, Микели гэх болон бусад дуу багтдаг байна.</text>
      <sha1>d480tcrsjyj84uynsyn7vvsjizerp0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>866495</id>
      <parentid>866494</parentid>
      <timestamp>2026-08-18T09:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>866495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6323" sha1="83hjwh9vxkwiyqe8bb8jortocbtslug" xml:space="preserve">[[Файл:Map of the Latvian Diaspora in the World.svg|thumb|434x434px|Дэлхий дээрх Латвичуудын тархалтын газрын зураг]]
'''Латвичууд''' ([[Латви хэл|латви.]] ''latvieši)'' -Европ тивийн зүүн хойд хэсэг, Балтын тэнгисийн эрэгт орших [[Латви]] улсын үндсэн хүн ам бөгөөд Балтын төрлийн хэлээр ярьдаг энэтхэг-европ угсааны ард түмэн. Тэднийг заримдаа, ялангуяа эртний ном зүйн эх сурвалжуудад &quot;Лэттс&quot; '''Letts''' гэж нэрлэдэг. Латвичууд нийтлэг Латви хэл, соёл, түүх, гарал үүсэлтэй.

Дэлхий даяар 1.5 сая орчим латвичууд байдгаас 1.2 сая нь Латви улсдаа амьдардаг байна.

[[Генетик|Генетикийн]] хувьд Латвичууд [[Литвачууд|Литвачуудтай]] хамгийн ойр бөгөөд бага хэмжээгээр Эстоничууд, Зүүн болон баруун [[Слав|Славууд]] бөгөөд Финүүдтэй холбоотой байдаг ажээ.

== Түүх ==
Эрт үед Балтийн тэнгисийн [[Фин хэл|Фин хэлээр]] ярьдаг Ливс овог нь орчин үеийн Латвийн хойд эрэгт суурьшжээ. Герман суурьшигчид уугуул иргэдийнхээ нэрийг &quot;лив&quot; гэдэг үгнээс гаргалтай гэдэг. Тэд бүх уугуул иргэдийг &quot;Леттс&quot;, улсаа &quot;Леттланд&quot; гэж нэрлэж, колонио Ливони буюу Ливланд гэж нэрлэдэг байжээ. Латвичууд 13-16-р зууны үед дундад зууны үеийн Ливони оршин тогтнох үед Балтийн (Латгаличууд, Курончууд, Семигалличууд болон Селончууд) болон Финно-Угрын (Ливс) овгуудын нэгдлийн үр дүнд үүссэн гэж үздэг.

Латин хувилбар болох Ливони нь аажмаар орчин үеийн Латвийн бүх нутаг дэвсгэр, мөн Германы нөлөөнд автсан өмнөд Эстонийг нэрлэх болсон. Латви, Литвачууд бол Энэтхэг-Европын гэр бүлийн Балтийн салбарын цорын ганц амьд үлдсэн хэлтний төлөөлөгчид юм.

== Соёл ==
Латвийн ардын соёл нь тариачны нийгэмд үндэслэсэн байдаг. Эмэгтэйчүүд цагаан ноосон гивлүүр өмсдөг байв. Эмэгтэйчүүд, охидууд тусгай гоёл чимэглэлийн хатгамал эсвэл нэхмэл бүсээр бэхэлсэн хормогчгүйгээр гэрээсээ гарах нь зохисгүй зүйл гэж үздэг байв. Үнэт эдлэл нь ид шидийн хүч чадалтай гэж үздэг байсан бөгөөд гэр бүлийн зан үйлд ашигладаг байжээ. Үнэт эдлэл нь тодорхой овог аймаг, бүс нутаг, нийгмийн гарал үүслийг илтгэдэг (эхнэр нь нөхрийнхөө тэмдгийг зүүдэг байв). Гэр бүлийн тэмдгийг зөвхөн хувцас төдийгүй барилга байгууламж, гэр ахуйн эд зүйлс гэх мэтийг чимэглэхэд ашигладаг байв.

Аж ахуйн болон гар урлал нь эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Ганц айл өрх багаж хэрэгслээс эхлээд гэр ахуйн хэрэгсэл хүртэл бараг бүх зүйлийг үйлдвэрлэдэг байв. Дархан, ваар, мужаан, мужаан, нэхмэл эдлэлийг эрэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байсан бол нэхэх, сүлжихийг эмэгтэй хүний ​​гар урлал гэж үздэг байжээ. Эртний уламжлалын хадгалагдан үлдсэн нь чийглэг, сэрүүн уур амьсгалтай тул ноосон эдлэл үйлдвэрлэх, ашиглахад илүү илэрдэг.

Латвичууд ардын дууны найрал дууны тоглолт бүхий дуу, бүжгийн наадамд тусгалаа олсон баялаг ардын хөгжмийн уламжлалтай. Алдартай ардын баяруудад Лиго, Микели гэх болон бусад дуу багтдаг байна. Латвичууд соёлын өв, уламжлалт ардын дуундаа (Dainas) маш хайртай. Таван жил тутамд зохиогддог &quot;Балтын дуу, бүжгийн их наадам&quot; нь ЮНЕСКО-гийн биет бус соёлын өвд бүртгэгдсэн бөгөөд олон арван мянган дуучид нэг дор цугладгаараа алдартай.

=== Зан байдал ===
Латвичууд харилцааны явцад биеийн хэлэмж, гарны хөдөлгөөнийг идэвхтэй ашигладаг. Түүнчлэн, тэд зөвхөн өөрт нь үнэхээр таалагдсан эсвэл итгэсэн хүмүүсийнхээ нүд рүү эгцэлж хардаг соёлтой ажээ.

[[Латви хэл]] нь Латин цагаан толгойд суурилсан өвөрмөц тэмдэглэгээ бүхий цагаан толгой ашигладаг.

=== Шашин ===
Түүхэн хугацаанд латвичуудын дийлэнх нь Христийн шашны '''Лютеран''' (Протестант) урсгалыг шүтэж ирсэн. Харин тус улсын зүүн өмнөд бүсийн (Латгале) оршин суугчид голдуу Католик шашинтан байдаг ажээ.</text>
      <sha1>83hjwh9vxkwiyqe8bb8jortocbtslug</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>