Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Хятад 0 2058 866525 864072 2026-08-18T20:35:28Z Karixway39 102441 /* */ 866525 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. ----->| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km<sup>2</sup> of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км<sup>2</sup> нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг мөрөн|Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрөнгүүдийг дагаад тариалангийн газар байна. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. [[Төвөдийн өндөрлөг|Төвөдийн өндөрлөгт]] альпийн нурууны уур амьсгалтай. [[Хармөрөн муж|Хармөрөн мужид]] I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн [[хөхтөн]], 1221 зүйлийн [[жигүүртэн]], 424 зүйлийн [[хоёр нутагтан]], 333 зүйлийн [[шавж]] байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн [[ургамал]] бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "[[Синьхуа агентлаг|Синьхуа" агентлагийн]] мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[Бумбын шашин|бумб]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши]] 1912 оны 1 сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чай Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын Чөлөөлөх Арми 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Зэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жиньтао]], [[Вэнь Жябао]] нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж Хятадын «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд Үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. БХАТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд —[[Ли Цян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, [[АСЕАН]]-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж хуцардсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан байна. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] 3m32hmfw2y8mvopoxpa1lvtuda1q6zw Маркетинг 0 2093 866508 789583 2026-08-18T13:08:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866508 wikitext text/x-wiki '''[[Маркетинг]]''' ([[Англи хэл|англи]]. ''marketing,-''зах зээлийн үйлажиллагаа) - байгууллагын ашиг сонирхолын төлөө бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бий болгох, сурталчлах, хэрэглэгчдэд хүргэх, тэдэнтэй харилцах харилцааг зохицуулах байгууллагын чиг үүрэг, үйл явцын цогц юм. Товчхондоо маркетинг бол ашиг олохын тулд зах зээлийн хэрэгцээг хангахад чиглэсэн үйл ажиллагаа юм. Америкийн эдийн засагч, маркетолог буюу зах зээл судлаач [[Филип Котлер]]ын тодорхойлолтоос үзвэл, "[[Бүтээгдэхүүн]] болон үнэ цэнийг (өртөг, value) бий болгон бусадтай солилцох замаар хувь хүн буюу байгууллагууд хэрэгцээтэй буюу хүсч байгаа зүйлсээ олж авахын тулд явуулах нийгэм, бизнесийн үйл явц" юм. Бусад судлаачид, байгууллагын хувьд маркетингийг янз бүрээр тодорхойлдог боловч алийг нь ч авч үзсэн маркетинг нь ашиг олохын төлөө худалдаа арилжаа, солилцоотой холбоотой. [[Нийгэм эдийн засаг|Нийгэм эдийн засгийн ухаан]] болон [[макро эдийн засаг|макро эдийн засгийн ухаанд]] илүү өргөн хүрээнд "Хэрэглэгч болон нийлүүлэгчийн хоорондох солилцоо" гэж үздэг ч "Нийгэм дэх амьдралын түвшинг сайжруулах үйл ажиллагаа" гэж тодорхойлох нь ч бий. Түүнчлэн, маркетингийн эцсийн зорилгын тухай [[Петр Дракер]]ын "Сэйлинг (Арилжааны зар сурталчилгаа зэрэг үйл явц)-ийг үгүй болгох" гэсэн үзэл зонхилдог. Өргөн тархсан ойлголт болох "Бараа үйлчилгээг худалдаалснаас олох ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд хэрэглэгчийн үйлдэл, сонирхлыг судлан дүн шинжилгээ хийх", "тэдгээр судалгаа, дүн шинжилгээний үр дүнд үндэслэн бараа бүтээгдэхүүний арилжааг явуулах үйл явц" гэх зэрэг утгаар хэрэглэгдэх боловч үнэндээ энэ нь маркетингийн нэг бүрэлдэхүүн ойлголт төдий бөгөөд ялангуяа эхнийхийг нь [[маркетингийн судалгаа]] хэмээн нэрлэдэг. Жишээ нь, судалгаатай холбоогүй зүйл болох арилжааны арга замыг боловсронгуй, үр ашигтай болгох замаар ашгийг нэмэгдүүлэх нь ч маркетинг юм. [[Маркетингийн хэлбэрүүд]] сэдвээс дэлгэрэнгүйг үзнэ үү. Тухайн нөхцөл байдал, цаг үе, зах зээлээс хамааран үр ашигтай маркетингийн бодлого нь янз бүр байдаг. Орчин үед [[мэдээллийн технологи|мэдээллийн технологийг]] маркетингад ашиглах шаардлага нэмэгдэж буй. == Түүх == 1902 онд АНУ-ын их дээд сургуулиудад маркетингийн анхны хичээлүүдийг зааж эхэлсэн байсан. Үүнд: [[Эдвард Жонс]] (англи. ''Edward Jones'') - Мичиганы их сургууль, [[Саймон Литман]] (англи. ''Simon Litman'') - Беркли дэх Калифорнийн их сургууль, [[Жорж М. Фиск]] (англи. ''George M. Fisk'')- Иллинойсын их сургууль. 1926 онд АНУ-д Үндэсний маркетинг, сурталчилгааны холбоо байгуулагджээ. Үүний үндсэн дээр Америкийн маркетингийн нийгэмлэг байгуулагдаж, 1973 онд энэ байгууллагыг [[Америкийн маркетингийн холбоо]] ([[Англи хэл|англи]]. ''American Marketing Association; AMA'') болж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Дараа нь Баруун Европ, Канад, Австрали, Японд ижил төстэй холбоо, байгууллагууд бий болсон. == Маркетингийн үндсэн ойлголтууд == * ''Шаардлага'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Need'') — хүний ​​ямар нэг зүйл дутагдаж буй мэдрэмж. * ''Хэрэгцээ'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Want'') — нь тухайн хүний ​​соёлын түвшин, зан чанарт тохирсон хэлбэртэй хэрэгцээ юм. * ''[[Эрэлт]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Demand'') — худалдан авах чадвар бүхий этгээдэд эрэлттэй байгаа зүйл. * ''[[Нийлүүлэлт]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Supply'') —тухайн компанийн зах зээл дээрх зан төлөв, тодорхой нөхцөлд тодорхой хугацаанд ямар нэгэн хэмжээгээр бараа, үйлчилгээг үйлдвэрлэх (санал болгох) бэлэн байдал. * ''[[Бүтээгдэхүүн]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Product'') —сонирхол татах, олж авах, ашиглах, хэрэглэх зорилгоор зах зээлд санал болгож буй хэрэгцээ, хэрэгцээг хангаж чадах бүх зүйл. * ''Солилцоо'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Exchange'') — хэн нэгнээс хүссэн зүйлээ хүлээн авч, хариуд нь нөгөөхдөө ямар нэгэн хэрэгцээт зүйлийг өгөх үйлдэл. * ''Гүйлгээ арилжаа'' (англи. ''Transaction'') — хоёр талын хоорондох үнэт зүйлийн худалааны солилцоо. * ''[[Зах зээл]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Market'') — одоо байгаа тухайн бүтээгдэхүүн болон боломжит худалдан авагчдын цогц юм. * ''[[Зах зээлийн сегментчлэл]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Market segment'') — крупная, чётко определённая группа покупателей внутри рынка со сходными потребностями и характеристиками, в отличие от других групп целевого рынка. * ''[[Нийлүүлэгч]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Suppliers'') —түнш байгууллага болон бусад компаниудыг шаардлагатай материаллаг нөөцөөр хангах чиг үүрэгтэй маркетингийн тогтолцооны этгээд. * ''[[Өрсөлдөгч]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Competitors'') —бизнесийн үйл ажиллагааг зохион байгуулах, явуулах бүх үе шатанд бусад бизнесийн бүтэц, бизнес эрхлэгчидтэй холбоотой өрсөлдөгчийн үүрэг гүйцэтгэдэг хуулийн этгээд эсвэл хувь хүн. * ''[[Брокер|Зуучлагч]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Distributors'') —үйлдвэрлэлийн байгууллагад бүтээгдэхүүнээ сурталчлах, хэрэглэгчдэд хүргэх, борлуулахад тусалдаг хуулийн этгээд, хувь хүн. * ''[[Хэрэглэгч]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Consumers'') — зах зээл дээр бараа, үйлчилгээг худалдан авахад бэлэн, бүтээгдэхүүн болон худалдагчаа сонгох эрхтэй, худалдан авах, худалдах үйл явцад өөрийн нөхцөлийг тавих эрхтэй хуулийн этгээд, хувь хүн бөгөөд бүлэг хүмүүс. * ''Барааны бүрдэл төрлүүд'' (англи. ''Assortment, range'') - компаниас борлуулж буй бүтээгдэхүүний бүрдэл хэсэг, төрөл, чанар, зэрэглэл, хэмжээ. Энэ нь өргөн (бүтээгдэхүүний бүлгүүдийн тоо) ба гүн (загваруудын тоо, бүлэг тус бүрийн брэндийн төрлүүд) ялгаатай. * ''Барааны тэмдэг'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Trade mark'') —хэрэглэгчдэд нэг компанийн бараа, үйлчилгээг нөгөөгөөс нь ялгахад тусалдаг тэмдэг, дүрс тэмдэг, үг, тэдгээрийн хослол юм. * ''Өрсөлдөөний давуу тал'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Competitive advantages'') —нэмэлт ашиг, өндөр ашиг, зах зээлд эзлэх хувь, борлуулалтын хэмжээ зэрэг эдийн засгийн үзүүлэлтээр хэмжигддэг компанийн өрсөлдөгчдөөс давуу байдлыг тодорхойлдог хүчин зүйлүүд. * ''[[Макро орчин]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Macroenvironment'') — компанийн бичил орчинд нөлөөлдөг хүчин зүйлүүд. Үүнд: хүн ам зүй, эдийн засаг, байгал орчин, шинжлэх ухаан-техник, улс төр болон соёл. * ''[[Микро орчин]]'' (англи. ''Microenvironment'') тухайн компанитай нягт ойр холбоотой, зорилтот хэрэглэгчдэд үйлчлэх чадварт нөлөөлдөг хүчин зүйлүүд юм. Үүнд: компани өөрөө, зуучлагчид, ханган нийлүүлэгчид, өрсөлдөгчид, зорилтот хэрэглэгчид, боломжит болон холбоотой хэрэглэгчид ордог байна. == Маркетингийн 4P (4Пи) == Маркетингийн үндсэн 4P гэдэгт дараах ойлголтууд багтдаг: *[[Бүтээгдэхүүн]] (Product) *Үнэ (Price) *[[Идэвхжүүлэлт]] (Promotion) *[[Хуваарилалт]] (Place) Дээрх үндсэн 4Р дээр зөвхөн үйлчилгээний маркетингэд хамаарах дараах 3Р нэмэгдэж орсноор маркетингийн "7Р" бүрддэг. *[[Үйлчилгээ үзүүлж буй хүмүүс]] (People) *[[Үйл явц]] (Process) *[[Бодитоор илрэх шинж]] (Physical evidence) Аливаа байгууллага эдгээр "4 үндсэн Р"-г хэрхэн амжилттайгаар удирдан зохион байгуулснаас тухайн байгууллагын амжилт хамаардаг. Маркетингийн 4Р-г удирдах ухааныг Маркетингийн хольц буюу "Marketing Mix" гэж нэрлэдэг. == Маркетингийн хольц == Маркетингийн хольц нь маркетингийн иж бүрдэл гэж нэрлэгддэг маркетингийн дөрвөн "Пи" гэсэн ойлголтыг хамардаг. Энэ нь англи хэлний "Пи" үсгээр эхэлсэн 4 ойлголтыг хамарсан тул "Маркетингийн 4 Пи" гэж нэрлэх нь түгээмэл байдаг. Үүнийг тайлбарлавал Product-Бүтээгдэхүүн, Price-Үнэ, Place-Хуваарилалт, Promotion-Идэвхжүүлэлт. Эдгээр бүх үйл явц нь маркетингийн үйл ажиллагааны хүрээг хамардаг байна. Эдгээр иж бүрдлүүдийг хэдийгээр тусад нь авч үздэг боловч хоорондоо нарийн уялдаа холбоотой харилцан хамааралтай ойлголт юм. == Маркетинг цогцоороо == Маркетинг цогцоороо дараах байдлаар илэрхийлэгддэг. Дөрвөн үндсэн хэсэг байдаг нь: # '''Ойлгох'''- Энэ нь зах зээлийн 5 үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг буюу 5C-ийг шинжлэх, ойлгохыг хэлдэг. Үүнд: #* Хэрэглэгч (Customer) #* Компани (Company) #* Өрсөлдөгч (Competitors) #* Түнш (Collaborators) #* Мэдээлэл (Content) # '''Сонгох'''-Дээрх 5C-ийг ойлгож, шинжилж судалсны үндсэн дээр Маркетингийн стратегийг тодорхойлдог. Ингэхдээ: #* Зах зээлийг сегментчлээд #* Зорилтот зах зээлээ тодорхойлж #* Байрших буюу хуваарилах стратегиа сонгодог # '''Үйлдэх'''-Дээрх бүгд дээр үндэслэсний дараа Маркетингийн холцыг (4P/SAVE) ашиглан: #* Бүтээгдэхүүн буюу шийдэл санал болгож, #* Байршил (хуваарилалт) буюу нэвтрэлтийг хийж, #* Идэвхжүүлэлт буюу мэдлэгжүүлэх, #* Үнэ/үнэ цэнийг бий болгох ажлуудыг хийдэг. # '''Хянах'''-Хамгийн сүүлийн шатанд Харилцагчийн Үйлчилгээний Менежментийг хийдэг. Ингэхдээ: #* Шинэ хэрэглэгчийг бий болгож, #* Улмаар хэрэглэгчийг урт хугацаанд авч үлдсэн эсэхийг хянаж, судлах ажлуудыг энд хийдэг. ==Мөн үзэх== *[[Маркетингийн төлөвлөгөө]] *[https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%B8%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3 Дижитал маркетинг] *[[Инбаунд маркетинг]] *[[Мэдлэгийн менежмент]] *[[Маркетингийн онол]] *[[Зах зээлийг ангилах]] *[[Хэрэглэгчийн үйлдлийн онол]] *[[Маркетингийн дөрвөн П]] *[[Филип Котлер]] *[[Өрсөлдөөний бодлого]] *[[Маркетингийн менежмент]] *[[Маркетингийн төрлүүд]] *[[Хэрэглэгчтэй харилцах менежемент]] *[[Харилцааны маркетинг]] *[[Маркетингийн судалгаа]] *[[Сегментчилэл]] *[[Зар сурталчилгаа]] *[[Борлуулалтын суваг]] *[[Олон нийтийн харилцаа]] ==Холбоос== *[http://www.marketing.de/ Маркетинг (Герман хэлээр)] * [https://web.archive.org/web/20200331214441/https://www.knowthis.com/ KnowThis.com - Маркетингийн номын сан] * [https://web.archive.org/web/20050913165948/http://www.sosig.ac.uk/roads/subject-listing/World-cat/market.html SOSIG-ийн маркетингийн лавлах] * [http://www.mediapost.com/ Мэдээлэл, зар сурталчилгааны лавлах] * [https://web.archive.org/web/20051101012045/http://ollie.dcccd.edu/mrkt2370/book/mrktbook.htm ''Маркетинг''], Жемми Аллены бичсэн үнэгүй электрон ном. * [https://www.bzp.mn/blog/ Маркетингийн блог] [[Ангилал:Маркетинг| ]] [[Ангилал:Ажлын- ба байгууллагын сэтгэл судлал]] [[Ангилал:Зах зээлийн сэтгэл судлал]] [[Ангилал:Аж ахуйн нэгжийн ялгарах онцлог]] n8ey9yl0y0xwggnfxki1grt9tz73nbv Өмнөд Солонгос 0 3929 866524 866502 2026-08-18T20:34:41Z Karixway39 102441 /* */ 866524 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Азийн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Солонгос Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠣᠯᠣᠩᠭᠣᠰ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}} | common_name = Өмнөд Солонгос | native_name = {{native name|ko|대한민국|italics=off}}<br />{{resize|90%|大韓民國{{nbsp}}([[Ханжа]])}}<br />{{resize|90%|Тэхань миньгүг}}{{nbsp}}([[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|ШЛ]]) | image_flag = Flag of South Korea.svg | flag_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн далбаа|Далбаа]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em;">[[File:Seal of South Korea.svg|border|85px]]</div> | other_symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын Тамга|Үндэсний тамга]] | alt_flag = | image_coat = Emblem of South Korea.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Өмнөд Солонгосын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | anthem = <br />{{lang|ko|애국가}}<br />[[Өмнөд Солонгосын төрийн дуулал|Эгүгга]]<br />"Эх орончдын дуу"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav]]}} | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | map_width = 250px | alt_map = | map_caption = {{Legend|#336733|Хянадаг нутаг дэвсгэр}} {{Legend|#49c946|[[Хойд Солонгосын таван мужийн хороо|Нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй]] нутаг дэвсгэр ([[Хойд Солонгос]])}} | capital = [[Сөүл]]<br />{{Coord|37|33|N|126|58|E|type:city}} | largest_city = capital | admin_center = [[Сэжун]]{{efn|name=Sejong City|2012 оноос хойш ''де-факто'' засаг захиргааны нийслэл}}<br />{{coord|36.487002|127.282234|display=inline|type:city_region:KR-50}} | official_languages = [[Солонгос хэл]] ([[Өмнөд Солонгосын стандарт хэл|стандарт]])<br />[[Солонгос дохионы хэл]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |script-title=ko:[시행 2016.8.4.] [법률 제13978호, 2016.2.3., 제정]|trans-title=Сахиулалт 2016.8.4. 2016 оны 2 сарын 3-ны өдөр хэрэгжиж эхэлсэн 13978 дугаар хууль |language=ko |year=2016 |access-date=2017-07-26 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311124649/http://www.law.go.kr/%EB%B2%95%EB%A0%B9/%ED%95%9C%EA%B5%AD%EC%88%98%ED%99%94%EC%96%B8%EC%96%B4%EB%B2%95/(13978,20160203) |url-status=live }}</ref> | languages_type = Албан бичиг | languages = [[Солонгос үсэг|Хангыл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list| | 95.1% [[Солонгосчууд‎]] | 4.9% [[Өмнөд Солонгосын хүн ам#Угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2019 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|title=Солонгос дахь гадаадын хүн ам 2.5 саяыг давлаа|date=2020-02-24|website=[[The Korea Times]]|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716152028/http://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2020/07/742_283632.html|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |51% [[Өмнөд Солонгос дахь шашингүй байдал|шашингүй]] |31% [[Өмнөд Солонгос дахь христийн шашин|Христийн]]{{efn|name=Christian|21% нь [[Протестант урсгал|протестант]], 10% нь [[Өмнөд Солонгос дахь католик сүм|католик]].}} |17% [[Өмнөд Солонгос дахь буддизм|Буддизм]] |1% [[Өмнөд Солонгос дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{cite web |trans-title=Өмнөд Солонгос дахь шашны хүн ам, шашны үйл ажиллагааны байдал (2023) |url= https://hrcopinion.co.kr/en/archives/28464 |access-date=2024-11-09 |language=ko |script-title=ko:통계청 제19차 인구주택총조사(2015) |date= 2023-12-12 }}</ref> | demonym = {{hlist|[[Өмнөд Солонгосын хүн ам|Өмнөд Солонгосчууд‎]]|[[Солонгосчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Хан Док Су]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = [[Өмнөд Солонгосын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Хан Док Су]] | leader_title3 = [[Өмнөд Солонгосын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]] | leader_name3 = [[У Вон Сик]] | leader_title4 = [[Солонгосын Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч|Дээд Шүүхийн ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Чо Хи Дэ]] | leader_title5 = [[Солонгосын Үндсэн хуулийн цэцийн дарга|Үндсэн хуулийн цэцийн дарга]] | leader_name5 = [[Мун Хён Бэ]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Өмнөд Солонгос)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Солонгосын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Кужусонь]] | established_date1 = МЭӨ 2333 (домгийн) | established_event2 = [[Солонгосын гурван хаант улс|Гурван хаант улс]] | established_date2 = МЭӨ 57 | established_event3 = [[Хойд ба өмнөд улсуудын үе|Бохай ба Силла улсууд]] | established_date3 = 668 | established_event4 = [[Гуулин улс]] | established_date4 = 918 | established_event5 = [[Чосон]] | established_date5 = 7 сарын 17, 1392 | established_event6 = [[Солонгосын эзэнт улс]] | established_date6 = 10 сарын 12, 1897 | established_event7 = [[Японы эзэрхийллийн Солонгос орон|Японы түрэмгийлэл]] | established_date7 = 8 сарын 22, 1910 | established_event8 = [[Солонгосын Тусгаар Тогтнолын Тунхаглал|Тусгаар тогтнолоо тунхаглав]] | established_date8 = 3 сарын 1, 1919 | established_event9 = [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Түр засгийн газар|Түр засгийн газар]] | established_date9 = 4 сарын 11, 1919 | established_event10 = Япон бууж өгөв | established_date10 = 9 сарын 2, 1945 | established_event11 = [[38-р хойд өргөрөг|38-р өргөргийн]] өмнөд Солонгосын [[Солонгос дахь АНУ-ын армийн цэргийн засгийн газар|АНУ-ын захиргаа]] | established_date11 = 9 сарын 8, 1945 | established_event12 = [[Анхны Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ байгуулагдав]] | established_date12 = 8 сарын 15, 1948 | established_event13 = [[Өмнөд Солонгосын түүх#6-р БНУ 1987-одоо үе|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 2 сарын 25, 1988 | established_event14 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 702 тоот тогтоол|элсэв]] | established_date14 = {{nowrap|9 сарын 17, 1991}} | area_label = Хойд Солонгосгүй | area_km2 = 100,363<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/#geography|title=Өмнөд Солонгос|date=2023-02-27|publisher=Тагнуулын төв газар|via=CIA.gov|access-date=2023-02-24|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110072816/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-korea#geography|url-status=live}}</ref><ref name="South Korea country profile">{{cite web |title=Өмнөд Солонгосын улсын танилцуулга |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |website=[[BBC News]] |access-date=2023-10-17 |date=2023-10-17 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127202409/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15289563 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Тэгш бус байдал – Орлогын тэгш бус байдал – ЭЗХАХБ-ын мэдээлэл|publisher=[[ЭЗХАХБ]]|access-date=2021-07-17|archive-date=2022-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | area_rank = 107 | area_sq_mi = 38,750 | percent_water = 0.3 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 52,081,799<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Korea South|access-date=2022-09-24}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 28 | population_density_km2 = 507 | population_density_rank = 15 | GDP_PPP = {{increase}} $3.258 их наяд<ref name="IMFWEO.KR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=542,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2024 оны 10-р сарын хэвлэл. (Өмнөд Солонгос) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=2024-10-22 |access-date=2024-10-22}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 14 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,960<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{increase}} $1.869 их наяд<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 14 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $36,131<ref name="IMFWEO.KR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 33 | Gini = 33.3 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="auto"/> | Gini_rank = | HDI = 0.929<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Хүний хөгжлийн тайлан 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=2024-03-13 |access-date=2024-03-13 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Өмнөд Солонгосын вон|БНСУ-ын вон]] (₩) | currency_code = KRW | time_zone = [[Өмнөд Солонгос дахь цаг|Солонгосын стандарт цаг]] | utc_offset = +9 | date_format = {{unbulleted list|жжжж년 с월 ө일|жжжж. с. ө. ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = баруун | calling_code = [[Өмнөд Солонгос дахь утасны дугаар|+82]] | cctld = {{hlist|[[.kr]]|[[.kr|.한국]]|[[.kr|.韩国]]}} }} '''Өмнөд Солонгос''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' ('''БНСУ'''; {{lang-ko|대한민국}} ''Тэхань миньгүг'') — [[Дорнод Ази]] болон [[Солонгосын хойг|Солонгосын хойгийн]] өмнөд хэсэгт оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Хойд талаараа [[Умард Солонгос]]той газраар хиллэдэг ба баруун зүгт [[Шар тэнгис|Шар тэнгисээр]] [[Хятад]], зүүн зүгт [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Япон]] улсуудтай хиллэлдэг байна. Эх газрын болон халуун орны чийглэг уур амьсгалтай, дийлэнхдээ уулархаг тогтоцтой 100,210 ам дөрвөлжин километр газар нутаг, 51 сая хүнтэй. [[Чэжү]] зэрэг олон жижиг аралтай. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Сөүл]]. [[Солонгос|Солонгос орон]] (умард, өмнөд хамтдаа) эртний иргэншилт нутаг бөгөөд НТӨ 2333 онд анхны төрт [[Кужусонь|улсаа]] үүссэн гэж үздэг. [[Шилла]] улс нь 660-676 онд [[Когурё]], [[Пэгжэ]] хоёр хөрш улсын газрыг нэгтгэн Нэгдсэн Шилла улсыг байгуулсан. Улмаар 10-р зуунд [[Гуулин улс]], 14-р зуунд [[Чусонь улс|Чусонь]] улс, 1895 онд [[Солонгосын эзэнт улс]] болон нэр өөрчлөгдсөн солонгос улс оршин тогтнож байв. 1910-1945 онд [[Япон]]ы эзэнт гүрний эзэмшилд орж, 1945 онд [[Дэлхийн 2-р дайн]] дууссаны дараа [[солонгос үндэстэн]] нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] хоёр улсын үзэл бодол, цэргийн хяналтаар хоёр хуваагдсаны тул 1948 онд Америкийн талыг барьсан Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь хойгийн өмнөд хэсэгт тусгаар тогтносон байна. 1950-1953 онд хоёр Солонгосын хооронд [[Солонгосын дайн]] болсон ба цэргийн өндөр хамгаалалт бүхий [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр хил тогтоод байгаа. 1960-1987 оныг хүртэл Өмнөд Солонгост цэргийн эрхтэн төрийг барьж байсан ба өдгөө ардчилсан сонгуулиар төрийн эрх шилжиж байна. Үндсэн хуулиар [[Бүгд найрамдах улс|ерөнхийлөгчийн засаглалтай]], [[ардчилсан]] улс бөгөөд сүлийн жилүүдэд эдийн засаг нь асар хурдацтай өсч байгаа орон юм. [[худалдан авах чадвар|ХАЧ-аарх]] [[ДНБ]]-ээр дэлхийд 12 дахь (Азид 4 дэх) дэст эрэмбэлэгдэх [[хөгжингүй орон|хөгжингүй]] орон болсон. [[Экспорт]]од чиглэсэн эдийн засагтай учраас аж үйлдвэрлэлийн [[цахилгаан бараа]], [[хагас дамжуулагч]], [[гар утас]], [[робот]]ын технологүүд нь өндөр хөгжсөн. Дэлхийд [[Усан онгоц|хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээрээ тэргүүн байрт, [[ган]] хайлуулалтаараа эхний гуравт, [[автомашин үйлдвэрлэл]]ээрээ эхний тавд багтана. Өмнөд Солонгос нь [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] болон [[Их Хорь|Их 20]] зэрэг олон улсын холбоодын гишүүн орон. == Нэр == '''Бүгд Найрамдах Солонгос Улс''' (대한민국 — ''Тэхань миньгүг'' - [тэаань мингүү])-ын оноосон нэрийг монголоор хоёр янз товчилж байна. Үсгээр товчилж '''БНСУ''', байрлалаар нь '''Өмнөд Солонгос''' гэдэг. «[[Солонгос]]» гэж монгол хэлээр оноосон нэр юм. [[Солонго]] гэсэн үгний олон тоо, дундад зууны [[солон]] аймгийн зүгт байснаас ийн нэр авсан гэдэг. Монголын [[Юань Улс]]тай дотно холбоотой байсан 10-14-р зууны [[Курё]] улсыг нь монгол хэлээр «[[Гуулин улс|Гуулин]]» улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хятадаар «Гаоли» гэснээс монгол хэлэээр ийнхүү нэрлэн бичих болсон. Өдгөө албан бусаар энэ түүхэн Гуулин нэрийг монголчууд ашиглах нь бий. [[Солонгос хэл]]ээр 1948 оноос умард улсад нь «''чусонь''» (조선), өмнөд улсад нь «''хань''» (한) гэж нэрийдэж болсон байна. == Газар зүй == Өмнөд Солонгос 100,210 хавтгай дөрвөлжин километр нутагтай, [[Унгар]]аас том буюу [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|108-р том]] орон юм. Монголын Дорнод аймагтай ойролцоо газар нутагтай. [[Зураг:South Korea Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_South_Korea_in_January_2004.jpg|thumb|200px|left|Сансраас авсан зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 33° — 39°, зүүн уртрагийн 124° — 130° дотор [[Ази тив]]ийн дорнод зах болсон [[Солонгосын хойг]]ийн өмнөд хагасыг эзлэн оршдог. Хойд талаараа 238 км үргэлжлэх [[Солонгосын цэрэггүй бүс]]ээр зааглагдаж [[Умард Солонгос]] улстай хуурай газраар хиллэнэ. Баруун талаараа [[Шар тэнгис]] (солонгосоор ''Өрнөд тэнгис''), урд талаараа [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Солонгосын хоолой]] (''Өмнөд тэнгис''), зүүн талаараа [[Япон тэнгис]]т (''Дорнод тэнгис'') тулна. Эргийн нийт урт нь 2413 км. === Газрын тогтоц === Өмнөд Солонгос ерөнхийдөө уулархаг. Тариаланд тохиромжтой газар 30%-ийг эзэлнэ. Орныг газрын тогтоцоор дөрвөн хэсэг хувааж болно. Дорнод тал нь өндөр уулын нуруу ([[Тэбэг]], [[Субэг]]), тэнгисийн нарийн зурвас эрэгтэй бол өрнөд тал нь нам доор, өргөн тал газар, гол мөрний сав, тэнгисийн эрэг, бага шиг уулстай. Өрнө өмнөд хэсэг нь уулархаг, дорно өмнөд хэсэг нь Нагдун голын сав, өргөн нам доор газар байна. === Усны зүй === Хамгийн урт гол нь [[Пүсань]] хот орчмоор Солонгосын хоолойд цутгах [[Нагдун]] (521 км). Сөүл орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Хань мөрөн|Хань]] (514 км урт), Күньсань орчмоор Шар тэнгист цутгах [[Кым]] (401 км), хоёр Солонгосын хилээр урсах [[Имжинь]] зэрэг гол мөрөн байна. === Арал === Баруун болон урд эргийн дагуу 3000 гаруй арал, хад байна. Өмнөд эргээс 100 км зайтай [[Чэжү арал]] (1845 км²) хамгийн том нь юм. Тус арал дээр Өмнөд Солонгосын хамгийн өндөр уул [[Халла]] хэмээх унтарсан [[галт уул]] (1950 м) байдаг. Хамгийн өмнөд зүгийн арал нь [[Мара]], дорнод зүгийн арал нь [[Үллын]] юм. === Уур амьсгал === [[Зураг:Buddist Temple Seoraksan.JPG|thumb|right|[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонийн]] [[Сораг]] уул (''Сораг-сань'')]] [[Зураг:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|thumb|left|Сөүлийн Чонгечонь]] Дөрвөн улиралтай. Өвөл 1-р сард дунджаар -7°C -аас +1°C хүрч хүйтэрнэ. Зун 7-р сард дунджаар +22°C -аас +29°C байна. Уулархаг газраар өвөл илүү хүйтэн байх ба 6-9-р сарын хооронд бороо их орно. Өмнөд эрэг орчмоор аадар бороо бүхий [[хар салхи]] зуны сүүл саруудад үзэгдэнэ. Жилийн дундаж хур тунадас 1370 мм-1470 мм-т хэлбэлзэнэ. === Байгаль хамгаалал === Чири уулын, Сүньчонь эргийн гэх мэт 20 байгалийн цогцолборт газартай. Хүн ам их хотуудын агаар, ус бохирдож байгаа. Хүрээлэн байгаа орчныг хамгаалах, сэргээн босгох талаар томоохон ажлууд хийж байгаагийн жишээ нь Сөүл хотын төвд байгуулсан цэвэр уст, тохижуулсан Чонгечонь горхи юм. == Хүн ам зүй == [[Зураг:South_Korea_Age_Pyramid_(English).png|thumb|Нас хүйсийн суварга]] [[Зураг:Ansan_May_2014_05.JPG|thumb|[[Аньсань|Аньсанийн]] буддын, христийн сүм]] Өмнөд Солонгос улс 2020 онд 51,829,023 хүнтэй байв. Дэлхийн 194 улсаас хүн амын олноор [[Улс орнуудын хүн амын тоо|24-р]] байрт байна. Дайны дараа хүн амын тоо огцом өсч жилийн дундаж өсөлт 2.8% байсан бол аж үйлдвэржихийн хэрээр өсөлт удааширч 0.26%-д хүрээд байна. Мянган хүн тутамд 8 төрж, 5 нас нөхцдөг. Хүн амын 14 хувь 0–14 насны багачууд, 74% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 12% нь 65-ээс дээш өндөр настан байна. Хүн амын нягт — 198.3 хүн/км², хүйсийн харьцаа - жигд, залуу насныханд эрэгтэй 4% давамгайлна, бичиг үсэг тайлагдалт — 98%, дундаж наслалт — 79 жил. === Ард түмэн === Өмнөд Солонгос бараг нэгэн төрлийн ард түмний орон. 97 хувь [[солонгос үндэстэн]]. Гадаадын иргэн 1,576,034 хүн 3%-ийг эзэлж байна. [[Хятад]]ын иргэн 1 сая (ихэнх нь [[солонгос үндэстэн]]), [[Япон]]ы хүн байхаас гадна [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Төв Ази]]йн орноос ажиллахаар ирдэг. Сүүлийн жилүүдэд хөдөөний солонгос эр Азийн бусад орноос эхнэр буулгах болсон нь жилийн нийт гэрлэлтийн 10%-ийг эзэлдэг болов.<ref>http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2880519</ref> Англи хэлний багшаар ирсэн 22000 хүн, Америкийн 31,000 цэрэг байнга байрладаг.<ref>US military figures as of 2005, from {{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Research/NationalSecurity/troopMarch2005.xls|wayback=20100209230227|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 23:32:45 InternetArchiveBot}} ([[Microsoft Excel|Excel]] file) Tim Kane Global US Troop Deployment, 1950-2003</ref> === Хэл бичиг === Зарим талаар [[алтай хэлний язгуур|алтай язгуурт]] багтах, зарим талаар өнчин бүрэлдсэн хэмээх [[солонгос хэл]] улсын албан ёсны хэл бөгөөд [[солонгос үсэг|солонгос үсгээр]] (энд ''хань-гыль'' гэнэ) бичнэ. Төв ([[Сөүл]] хавийн), [[Чолла]], [[Кёнсан]]гийн аялгуу ялгарна. Гадаад хэлнээс [[англи хэл]] дэлгэрсэн.15-аас дээш насны иргэдийн 98% бичиг үсэгтэй байна. === Шашин шүтлэг === Хүн амын 46 хувь [[атеизм|шашин шүтдэггүй]], 29 хувь [[христийн шашин|христ]], 23% [[буддын шашин|будда]], 2% бусад шашны шүтлэгтэй. Хамгийн эрт үед бөө мөргөл (одоо ч энд байгаа), 372 онд буддын шашин дэлгэрсэн бол Чусонь улсын үед [[күнзийн суртал]] улсын шашин байжээ. 1790 оноос христийн шашин танилцуулагдсан бөгөөд Солонгосын дайны дараа 1970-аад оноос ихээр дэлгэрчээ. Протестант, католик урсгал зонхилно. Гадаад руу номлогч явуулдаг. Өмнөд Солонгост мөн шинэ шашин хэд хэдээр үүсч байгаа. [[Зураг:Seoul-01.jpg|thumb|left|180px|Сөүл]] [[Зураг:Port_of_Incheon.jpg|thumb|right|180px|Иньчонь]] === Хот суурин === [[Зураг:Busan_harbour.jpg|thumb|left|180px|Пүсань]] [[Зураг:Daegu_from_Migliore.jpg|thumb|right|180px|Тэгү]] 1985 онд улсын хүн амын 65.4% хот газар амьдарч байсан. {|class="wikitable" |+ 2014 оны хүн амын тоогоор жагсаасан [[Өмнөд Солонгосын хотын жагсаалт|20 том хот]]: |- valign="top" | * [[Сөүл]] (10,103,233 хүнтэй) * [[Пүсань]] (3,519,401) * [[Инчон]] (2,902,608) * [[Тэгү]] (2,493,264) * [[Тэжонь]] (1,531,809) * [[Куанжү]] (1,475,884) * [[Сүвонь]] (1,174,228) * [[Үлсань]] (1,166,377) * [[Чанвонь]] (1,075,168) * [[Куян]] (1,006,154) || * [[Соннам]] (974,608) * [[Юнъинь]] (961,026) * [[Пүчонь]] (855,586) * [[Чонжү]] (831,521) * [[Аньсань]] (707,876) * [[Чоньжү]] (652,877) * [[Намъянжү]] (636,256) * [[Аньян]] (600,809) * [[Чонань]] (598,346) * [[Хуасон]] (540,862 хүнтэй) |} == Түүх == === Эртний улс === [[Зураг:Goguryeo tomb mural.jpg|thumb|right|200px|Когурё улсын үед хамаарах<br>булшны дотор ханын зураг]] [[Солонгосын хойг]]т хүний үлдээсэн [[археологи|эртний судлал]]ын олдвор [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн]] үеэс эхтэй. Анхны [[солонгос үндэстэн|солонгос]] улс болох [[Кужусонь улс|Кужусонийг]] [[Таньгүнь]] гэгч МЭӨ 2333 онд үүсгэсэн гэж солонгос домогт өгүүлдэг.<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm Korea's History (Ko-Choson, Three Kingdoms, Parhae Kingdom, Unified Shilla, Koryo Dynasty, Colonial Period, Independence Struggle, Provisional Government of Korea, Independence Army, Republic of Korea,)<!-- Bot generated title -->]</ref> Кужусонь Умард Солонгос, хаяа залгаа [[Манжуур]]т буюу [[Шар тэнгис]]ийн эрэг нутагт оршин байв. Хятадын [[Хань улс]]тай эе эвдрэн мөхсөн ба Хань улсын [[Наннан]] хязгаар байгуулагдав. Кужусонийг залгаж нийтийн он тооллын эхэнд [[Пүё улс]], [[Угжо]], [[Тунъе]], [[Самхань]] зэрэг овог аймгийн холбоод оршин байж байгаад гурван улсын үетэй золгожээ. Өмнөд этгээдийн [[Пэгжэ]], [[Шилла]], умардын [[Когурё]] гэх гурван улс болж, нэг улс үндэстэнд дөхөж хэдэн зууныг үдсэний эцэст [[Тан улс]]тай холбоолсон Шилла 676 онд бусад хоёрыг мөхөөж газар нутгийг нь эрхшээж [[Шилла улс|нэгдсэн Шилла улс]] болжээ. Дараах үед [[яруу найраг]], [[дүрслэх урлаг]], [[Буддын шашин|буддын соёл]] дэлгэрэн хөгжив. Шилла ([[Солонгос]]) - Тан ([[Хятад]]) найрамдалтай байв. 10-р зуунд Шилла дотоодын хямралаас сулран Гуулин улсаар солигджээ. Манжуурт Кугурёгийн өвийг залгасан [[Пальхэ]] улс оршиж байгаад 926 онд [[Кидан|Кидан Улсад]] мөхөөгджээ. === Гуулин, Чусонь === [[Зураг:History_of_Korea-1374.png|thumb|right|150px|Гуулин улс. 1374 он.]] 936 онд [[Солонгос үндэстэн|солонгос үндэстний]] Курё буюу [[Гуулин улс]]ыг [[Тэжу (Курё)|Ван Гонь]] үүсгэн байгуулав. Энэ улсад Шиллагийн адилаар суурин соёл урлаг, эрдэм сэхээрэл лавшран тогтсон. Тухайлбал 1377 онд буддын «[[Чигжи]]» номыг төмрөөр барласан нь дэлхийн анхны төмөр бар байжээ.<ref>[http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php URL_ID=3946&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html World's oldest printed Doc]</ref> 13-р зуунд Гуулин улс [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] довтолгоонд өртөж байв. 30 жил дайтсны эцэст хараат, үнэнч холбоотон нь болжээ. [[Юань улс]] мөхөхөд Курёгийн гадаад бодлого зөрчилдөж, хятадын Минтэй байлдахаар мордсон [[Тэжу ван|И Сонге]] жанжин цэргээ [[Ялу]] голоос нийслэл рүү буцаан довтолгож 1388 онд [[Ү ван]]г унагаад 1392 онд төр эргүүлэн улсын ван болж, [[Чусонь]] улсыг (1392-1897) үндэслэжээ. [[Зураг:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|thumb|left|180px|Вангийн [[Кёньбүг]] ордон]] Чусоний түрүү 200 жилд нийслэл [[Кэсон|Кэгён]]гоос [[Сөүл|Ханьсонд]] шилжиж, дайн дажингүй амгалан байв. [[Сэжун ван]] [[Солонгос үсэг|солонгос үсгээ]] зохиож, [[күнзийн суртал]] улсын шашин болов. 1592-1598 оны хооронд [[Япон]]ы [[Тоёотоми Хидёши]] халдаар ирэхэд усан цэргийн [[И Сүньшинь]] жанжны [[яст мэлхий онгоц]], [[Мин улс]]ын цэргийн тусламжтай байлдан дийлэв. Мин улстай найрсаг Чусонь 1627, 1636 онд умардаас мандсан [[Манж үндэстэн|манжтай]] байлдаж ялагдан [[Чин улс|Чингийн]] хараат улс болон найрамдаж амаржсан. [[өрнө дахин|Өрнө дахинд]] хаалттай байв. 1870-аад оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Солонгост нөлөөлж эхэлсэн ба 1895 онд Чусоний хатны амийг хорлож<ref>[http://www.kimsoft.com/2002/jp-rape.htm Murder of Empress Myeongseong]</ref> 1897 оноос [[Солонгосын эзэнт улс]] болгов. Солонгос 1905 онд [[Япон]]ы ивээлт орон (''протекторат'') болж,<ref>[http://joongangdaily.joins.com/200108/30/200108300144080739900090809081.html Forced Annexation]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1910-1945 оны хооронд [[Японы харьяа Солонгос|харьяа нутаг]] нь болж эзлэгдэв. [[Дэлхийн II дайн]]ы төгсгөлд Японоос [[Солонгос]]ыг чөлөөлөхдөө [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] хоёр уралдан, таллан хуваажээ. === БНСУ === Дайны дараах гурван жил [[Солонгос]]ын өмнөд хэсэг АНУ-ын цэргийн хяналтанд байж, [[капитализм|капиталист]] (хөрөнгөт) эдийн засаг, [[ардчилсан]] дэглэмээр замнахад бэлтгэгджээ. Японоос Солонгосыг тусгаар тогтнуулахын төлөө тэмцэж явсан нөхдөөс АНУ-д гойд таалагдсан [[И Сын-мань]] 1945 онд АНУ-аас ирж, 1948 оны 8 сарын 13-нд БНСУ тунхаглагдахад анхны Ерөнхийлөгч болжээ. [[Хүйтэн дайн]]ы тэмцэлийн анхны дайн болох [[Солонгосын дайн]] 1950-аас 1953 оны хооронд дэгдэв. ЗХУ-, БНХАУ-аар дэмжигдсэн [[Умард Солонгос]] эхний үед амжилттай давшиж, зорьсоноороо Солонгосыг бүхэлд нь коммунист улсдаа нэгтгэх шахсан ч [[АНУ]], [[НҮБ]]-ийн хүчний тусламжаар Өмнөдийнхөн буцаан түрж умардын холбоотон [[БНХАУ]]-ын 1 сая цэргийн хүчтэй тулж дайн зогсчээ. 1953 оны 38-р өргөргөөр хил тогтоож, харилцан галаа зогсоох Гэрээнд [[АНУ]], [[Умард Солонгос]] хоёр гарын үсэг зуралцжээ. Өмнөдийнхөн гарын үсэг зураагүй учраас хоёр Солонгос одоо ч дайны байдалд байгаа гэж үзэж болно.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2800.htm |title=South Korea |work=U.S. Department of State |accessdate=2006-09-16}}</ref> [[Зураг:Park_Chung_hee.jpg|thumb|right|130px|Паг Жонхи]] [[Зураг:South_Korea's_GDP_(PPP)_growth_from_1911_to_2008.png|thumb|left|200px|Хань мөрний гайхамшиг. Жилийн ДНБ-ийн 10% өсөлт, экспортын 20% өсөлт.]] 1960 оны [[4-р сарын 19-ний хувьсгал (Өмнөд Солонгос)|4-р сарын 19-ний хувьсгал]] буюу оюутны эсэргүүцлийн жагсаалаар 85 настай И Сын-мань огцорч, тэр самуун цагийн дараа 1963 онд генерал [[Паг Жонхи]] цэргийн хүчээр төрийн эрхийг авч 1979 онд алагдах хүртлээ БНСУ-ын Ерөнхийлөгч байв. Түүний үед улс төрийн дарангуй дэглэмтэй боловч эдийн засаг экспортод чиглэн үсрэнгүй хөгжсөн. Пак Жонхигийн дараа [[Куанжү]] хотын гэх мэт ардчиллыг хүссэн оюутан, хөдөлмөрчдийн хөдөлгөөнийг нухчан дарж байж бас нэгэн цэргийн эрхтэн '''[[Чонь Дү-хуань]]''' 1987 оны оюутны амь эрсдэлт хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллажээ. Дараа нь ардчилсан сонгуульт 6-р Бүгд найрамдах улсын үе эхэлсэн юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.yolsa.org/sub_plus_1.html |wayback=20160803223326 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-10-06 23:00:47 InternetArchiveBot }} Yolsa.org Information on Anti-Yushin protests</ref> [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны Олимпын наадмыг]] [[Сөүл]] хүлээн авч зохион байгуулсан. 1996 онд [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллагын]] гишүүн болсны дараа жил Өмнөд Солонгос [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал|Азийн санхүүгийн хямралд]] дайрагдаж өнгөрсөн. 1998-2003 оны ерөнхийлөгч [[Ким Дэ-жүн]] хоёр Солонгосыг эвлэрүүлэх дорвитой ажил санаачилж байснаараа [[Нобелийн шагнал|Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртэв.<ref>{{cite web |url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html |title=The Nobel Peace Prize 2000 |publisher= The Nobel Foundation |year=2000 |accessdate=February 17, 2009}}</ref> 2002 онд Японтой хамтран [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ыг хүлээн авсан. 1990 оноос хойш дуу бүжиг, кино их хөгжиж олон улсын үзвэр болсон. == Төр засаг == {| class="wikitable" style="text-align:left; float:right; margin-right:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|120px]] | style="text-align:left;"| [[File:Chung_Sye-kyun_(cropped).jpg|120px]] |- | style="text-align:center;"|[[Мүнь Жэ-инь]] <br /> ерөнхийлөгч | style="text-align:center;"|Чон Се-гюнь<br />ерөнхий сайд |} Одоогийн Үндсэн хууль нь 1987 онд '''[[Ну Тэ-ү]]''' ерөнхийлөгчийн үеэс тогтсон бөгөөд 6-р Бүгд найрамдах засаг гэж нэрийддэг. Ардчилсан дэглэмийн жишгээр төрийн эрх хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гурван хэсэгт хуваагддаг. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засгийн газар улсын түвшинд ажиллах ба орон нутагт салбар хэсэг нь байна. Орон нутаг нь өөрийн нутгийн засгийн газар ба нутгийн хууль тогтоох байгууллагтай байна. Шүүх байгууллага мөн улсын болон орон нутгийн түвшинд ажиллана. Өмнөд Солонгос улсын хууль тогтоох байгууллага нь «[[Өмнөд Солонгос улсын хурал|Улсын хурал]]» бөгөөд 300 гишүүнтэй нэг танхимт парламент юм. Парламентын сонгууль 4 жил тутам болдог бөгөөд сүүлийн сонгууль 2020 онд болж [[Өмнөд Солонгосын Ардчилсан нам|Ардчилсан нам]] бусдаас олон санал авчээ. Төрийн тэргүүн, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь «[[Өмнөд Солонгосын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч»]] байна. 1948 оноос Ерөнхийлөгч сонгогдсон бөгөөд 1960-1980-аад онд цэргийн дарангуй эрхтнүүд улсын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байв. 1987 оны үндсэн хуулиар ерөнхийлөгчийн сонгууль 5 жил тутамд ард түмний саналаар сонгогдох ба улиран сонгогдох эрхгүй юм. Сүүлийн сонгууль 2017 онд болж Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн [[Мүнь Жэ-инь]] сонгогдон ажиллаж байв. 2022-2025 онд '''[[Юн Сок Ёл]]''' Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. 2025 оноос '''[[Ли Жэ Мён]]''' Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод ажиллаж байна. Ерөнхийлөгч «[[Хөх ордон]]»-д байрладаг. Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдыг томилно. Ерөнхий сайд Ерөнхийлөгчид тусалж сайд нарыг удирдана. === Засаг захиргааны хуваарь === [[Зураг:South_Korea_second_level_divisions.svg|thumb|II зэргийн нутгийн хуваарь]] {|class="wikitable" cellspacing="0" ! Зэрэг || Засаг захиргааны нэгж || Солонгос || Галиг || Нутгийн <br> тоо || Нийт |- | rowspan=5 | Нэгдүгээр || [[муж]] || 도 || ту || 8 || rowspan=5| 17 |- || [[муж|өөртөө засах онцгой муж]] || 특별자치도|| тыгбёльжачиду || 1 |- || [[хот|онцгой хот]] || 특별시 || тыгбёльши || 1 |- || [[хот|өөртөө засах онцгой хот]] || 특별자치시 || тыгбёльжачиши || 1 |- || [[хот|өргөн хот]] || 광역시 || куанъёгши || 6 |- | Хоёрдугаар || [[хот]], [[хошуу]], дүүрэг || 시, 군, 구 || ши, күнь, кү || 77, 82, 104 || 263 |- | Гуравдугаар || [[балгас]], [[сум]], [[хороо]] || 읍, 면, 동 || ыб, мёнь, тун || 216, 1198, 2073 || 3487 |- || Дөрөвдүгээр || [[суурин]], [[тосгон]] || 통, 리 || тун, ри || || |- || Тавдугаар || [[баг]] || 반 || пань || || |} === Орон нутаг === Солонгосын нэгдүгээр зэргийн газар нутагт дараах 17 муж байна. {| class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center |- ! Газрын зураг ! # !! Мужийн нэр !! Засаг захиргааны нэгж!! Солонгос бичиг !! Латин галиг !! Хүн амын тоо |- |rowspan=18|{{South Korea Provincial level Labelled Map}} |---------- |1 || [[Сөүл]] || онцгой хот || <span style="font-size:small;">서울특별시</span> || Seoul || 9,794,304 |--------- |2 || [[Сэжун хот|Сэжун]] || өөртөө засах онцгой хот || <span style="font-size:small;">세종특별자치시</span> || Sejong || 122,263 |---------- |3 |[[Пүсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">부산광역시</span> ||Busan ||3,635,389 |---------- |4 ||[[Тэгү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">대구광역시</span> ||Daegu ||2,512,604 |---------- |5 ||[[Инчон]] || өргөн хот|| <span style="font-size:small;">인천광역시</span> ||Incheon ||2,628,000 |---------- |6 ||[[Тэжонь]] || өргөн хот ||<span style="font-size:small;">대전광역시</span> ||Daejeon ||1,442,857 |---------- |7 ||[[Куанжү]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">광주광역시</span> ||Gwangju ||1,456,308 |---------- |8 ||[[Үлсань]] || өргөн хот || <span style="font-size:small;">울산광역시</span> ||Ulsan ||1,087,958 |---------- |9 ||[[Кёнги]] || муж || <span style="font-size:small;">경기도</span> ||Gyeonggi ||10,415,399 |---------- |10 ||[[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] || муж || <span style="font-size:small;">강원도</span> ||Gangwon ||1,592,000 |---------- |11 ||[[Умард Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청북도</span> ||North Chungcheong ||1,462,621 |---------- |12 ||[[Өмнөд Чүнчон]] || муж ||<span style="font-size:small;">충청남도</span> ||South Chungcheong ||1,840,410 |---------- |13 ||[[Умард Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라북도</span> ||North Jeolla ||1,890,669 |---------- |14 ||[[Өмнөд Чолла]] || муж ||<span style="font-size:small;">전라남도</span> ||South Jeolla ||1,994,287 |---------- |15 ||[[Умард Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상북도</span> ||North Gyeongsang ||2,775,890 |---------- |16 ||[[Өмнөд Кёнсан]] || муж || <span style="font-size:small;">경상남도</span> ||South Gyeongsang ||2,970,929 |---------- |17 || [[Чэжү муж|Чэжү]] || өөртөө засах онцгой муж ||<span style="font-size:small;">제주특별자치도</span> ||Jeju ||560,000 |} == Эдийн засаг == [[Зураг:Galaxy_S6_Edge.jpg|thumb|right|200px|''Galaxy S6 Edge'' гар утас]] [[Зураг:Hynix_HY57V64820HG.jpg|thumb|right|200px|Хагас дамжуулагч]] [[Зураг:Hellespont_Alhambra-223713_v2.jpg|thumb|200px|right|Тэүгээс гарсан хөлөг онгоц]] БНСУ-ын 2015 оны нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) 1.393 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]], худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн ДНБ 1.849 тэрбум $-оор хэмжигдсэн ба дэлхийд 13-р байрт байна. Өмнөд Солонгос бол аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй орон бөгөөд Их хорьд багтдаг. Хань мөрний гайхамшиг хэмээн алдаршсан их өсөлт буюу 1960-1990 онд Өмнөд Солонгосын эдийн засаг хурдацтай буюу жилийн 10%, экспорт 20% өсч байсан бөгөөд [[Хонконг]], [[Сингапур]], [[Тайвань|Тайваний]] хамтаар «[[Азийн дөрвөн бар]]» хэмээх хоч авчээ. Өмнөд Солонгос дэлхийд экспортын хэмжэээгээр 5-р, импортын хэмжээгээр 7-р байр эзэлдэг. Өмнөд Солонгост төвтэй үндсэн дамнасан корпорациуд бий. ''[[Samsung]]'' (Самсон), ''[[Hyundai]]'' (Хёньдэ), ''[[SK]]'' (СК), ''[[LG]]'' (ЛЖ), ''[[Lotte]]'' (Лотте), ''[[Hanjin]]'' (Ханьжинь), ''[[Kumho]]'' (Кымху), ''[[Doosan]]'' (Түсань) зэрэг экспортод чиглэсэн хэдэн компани ДНБ-ийн 90%-ийг бүтээдэг. Нарийн технологи хөгжсөн. [[Цахилгаан бараа]] үйлдвэрлэлээр Самсон дэлхийд тэргүүлж, LG бас хувь нэмрээ оруулж байна. Пухангийн ган төмрийн үйлдвэр (''[[POSCO]]'') ажиллаж байна. Өмнөд Солонгос [[хөлөг онгоц]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 1-р байр эзэлнэ. Тус салбарын дэлхийн зах зээлийн 51%-ийг Хёньдэ, Самсон, Дэү, ''STX'' компаниуд хийж байна. [[Автомашин]] үйлдвэрлэлээр дэлхийд 5-р байр. Хёньдэ-Киа салбартаа тэргүүлдэг. Ханьжинь, Кымху нь иргэний агаарын тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг. 1997 оны [[Азийн санхүүгийн хямрал]]д өртсөн. ''[[Daewoo]]'' (Тэү) компанийн дампуурал<ref>[http://www.iie.com/publications/papers/paper.cfm?ResearchID=458] Paper: Economic Reform in South Korea: An Unfinished Legacy</ref> том сургамж болсон. Өмнөд Солонгос дунд зэргийн [[инфляци]], ажилгүйдлын бага түвшин, экспорт, орлогын тэгш байдалтай.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |title=Field Listing - Inflation Rate - (consumer prices) |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024055921/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |title=Field Listing - Unemployment Rate |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106100416/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2129.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |title=Field Listing - Exports |work=CIA Factbook |accessdate=2006-09-15 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504222805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2078.html |url-status=dead }}</ref> === Зам тээвэр === [[Зураг:Korean Air A330-223 (HL7552) taxiing at Nagasaki Airport.jpg|thumb|200px|Нисэх онгоц]] Өмнөд Солонгос хурдны төмөр зам, хурдны зам, зам тээвэр хөгжсөн орон юм. Төрийн өмчит хурдны замын компани, төмөр замын компани хоёр улсдаа том нь юм. Төмөр замаар гол хотууд холбогдсон. Хурдны төмөр замын [[Кёнбү]] шугам Сөүлийг Пүсаньтай, [[Хунам]] шугам Сөүлийг Чоньжү-Мугбутай холбоно. Хурдны зорчигч тээврийн автобус хот хооронд явна. Замын зангилаа нь [[Тэжонь]] болно. Өмнөд Солонгосын хамгийн том нисэх буудал Иньчоньд 2001 онд баригдсан. Жилдээ 30 сая хүн зорчдог. Иньчониос гадна Кимпу, Пүсань, Чэжүгийн олон улсын нисэх буудлууд байна. Ханьжинь компанийн 1962 онд байгуулагдсан ''Korean Air'' (Өмнөд Солонгосын иргэний агаарын тээвэр компани), Кымху компанийн 1988 онд үүсэн байгуулагдсан ''Asiana Airlines'' (Азийн иргэний агаарын тээвэр компани) гэсэн хоёр гол компани байна. === Эрчим хүч === Өмнөд Солонгос 1962 оноос цөмийн эрчим хүчний бодлого хэрэгжүүлсэн. Одоо эрчим хүчний 45%-ийг цөмийн урвалаас гаргаж авдаг. Одоо ажиллаж байгаа 4 атомын цахилгаан станц байна. Нэг станц 4-6 реактортой. Өмнөд Солонгос АНЭУ, Турк, Аргентинд реактор барьж өгөхөөр ажиллаж байна. === Сансрын хөтөлбөр === Өмнөд Солонгос 1992 оноос хойш гадаадын пуужин ашиглан 10 хиймэл дагуул сансарт хөөргөсөн. 1999 онд хөөргөсөн Ариран-1 2008 онд алга болсон бол 2006 онд Оросын пуужинг ашиглан хөөргөсөн Ариран-2 одоо ажиллаж байгаа. 2008 онд Өмнөд Солонгосоос анх удаа хүн, эмэгтэй хүн, [[И Суёнь]] Оросын Союз-ТМА12 хөлгөөр сансарт нисжээ. Нару хэмээх сансрын буудлыг ашиглалтанд оруулахаар ажиллаж байгаа. == Өв соёл == [[Зураг:Korea-Honrye-The_bride.jpg|thumb|200px|Уламжлалт хурим. Шинэ бэр]] Өмнөд Солонгост уламжлалт соёл, орчин үеийн соёл байна. Уламжлалт соёл буддын шашин, күнзийн суртлын ёсны суурьтай. Уран зураг, шаазан эдлэл, уран баримал, жүжиг, бүжиг эртнээс ялгаран хөгжсөн байдаг. Солонгос цайлах ёс байна. Орчин үеийн соёлд аж үйлдвэржилт, хотжилт, техник технологийн дэвшил нөлөөлж байна. Солонгосын эртний барилга байшин урлал дорнын хийцтэй. Ордон, сүм хийд хээ угалз, олон давхар, үелээ хийц бүхий дээвэртэй. Өрнийн барилгын хийц 19-р зуунаас эхлэн нэвтэрсэн. Их сургууль, албан газрын байшин барилга орчин үеийн хийцтэй. === Идээ унд === Солонгос хоолонд [[цагаан будаа]], [[гоймон]], [[хүнсний ногоо]], загасны мах, үхрийн мах голлодог. ''[[Кимчи]]'' хэмээх халуун ногоотой онцгой амтлагч байна. Сүмс, саримс зэрэг амтлагч хэрэглэнэ. ''Бүльгуги'', ''[[кимбаб]]'' зэрэг олон төрлийн хоол байна. Жижиг аяганд хольц хачираа тус тусад нь хийж ширээ засдаг. ''Сужү'', ''магголли'' гэх архи байна. Өмнөд Солонгос архины хэрэглээгээр дэлхийд тэргүүлж байгаа. [[Зураг:RAIN_2011_Shankbone.JPG|thumb|130px|Дуучин [[Рэйн]]]] === Урлаг === Өмнөд Солонгост орчин үеийн [[кино]], [[дуу]] [[бүжиг]] ихээр хөгжиж [[Дорно дахин]], дэлхий дахины үзвэр болж «Солонгос давалгаа» гэх болов. Уянгын дуу, зохиолын дуу голлодог байснаа 1990-ээд оноос огцом өөрчлөгдөж рэп, поп, техно, бүжиг хосолсон солонгос дуу бүжгийн урсгал хөгжөөд (''K-pop'') байна. Рэп дуучин [[PSY|Сайн]] 2012 оны «''Gangnam Style''» ([[Каннам дүүрэг|Каннам]] маяг) дууны бүжиг дэлхий дахиныг хуйлруулсан. 1990-ээд оны сүүлээс солонгос уран сайхны кино, олон ангит кино их үйлдвэрлэгдсэн. «[[Өвлийн хайрын дуу]]», «[[Зүрхэнд шингэсэн намар]]», «Миний байшин», «Хотын ангууч», «Нууц цэцэрлэг», «[[Нар сарны тэврэлт]]» зэрэг ОАК олон улсын дуртай үзвэр болжээ. === Спорт === [[Зураг:KoreaWBC2009.jpg|thumb|180px|left|Өмнөд Солонгосын бэйсболын шигшээ баг]] [[Тэгвоньду]] Солонгост үүссэн. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[бэйсбол]], [[сагсан бөмбөг]] сонирхож тоглодог. Мөн [[байт харваа]], [[буудлага]], [[тэшүүр]], [[шорт трейк]], [[бадминтон]], [[ширээний теннис]], [[бөх барилдаан]], [[жүдо]] сайн хөгжсөн. [[Өмнөд Солонгос улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг]] 1986 оноос [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д анх орж, 2002 онд шөвгийн дөрөвт үлдэж, 2012 оны олимпын хүрэл медаль хүртсэн. Бэйсболын шигшээ баг 2008 оны олимпын алтан медаль хүртсэн. Сагсан бөмбөгийн баг Азийн хоёр удаагийн аварга. Өмнөд Солонгос [[Сөүлийн олимп|1988 оны зуны олимп]] болон [[Пёнчангийн олимп|2018 оны өвлийн олимпыг]] зохион явуулсан. 1948 оноос олимпод оролцож, 1976 онд анхны алтан медалиа авсан ([[Ян Жон-му]] бөх). Нийт зуны олимпоос 243 медаль, өвлийн олимпоос 53 медаль хүртээд байгаагийн 81 нь алт байна. Буудлагын тамирчин [[Чинь Жун-у]] дөрвөн олимпын алтан медальтай. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|South Korea}} * [http://www.britannica.com/place/South-Korea Британника] нэвтэрхий толийн хуудаснаа {{ref-en}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Солонгос]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 0z01im7of5akj81r35tk1tzy5s2oabl Нүүрс 0 4349 866515 866208 2026-08-18T15:27:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866515 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] igh46jywcg6ij04jeyhfbi030dm7d2p Азербайжан 0 5530 866566 865368 2026-08-19T00:25:22Z Karixway39 102441 /* */ 866566 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠠᠽᠧᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Азербайжан | native_name = {{native name|az|Azərbaycan Respublikası}} | image_flag = Flag of Azerbaijan.svg | flag_type = [[Азербайжаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Azerbaijan.svg | symbol_type = [[Азербайжаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|az|[[Азербайжаны марш|Azərbaycan marşı]]}}<br />"Азербайжаны марш"{{parabr}}{{center|[[File:Azərbaycan marşı instrumental.ogg]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Azerbaijan - Location Map (2013) - AZE - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Кавказын газрын зураг|[[File:Azerbaijan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|default=2}} | map_caption = Азербайжаны байршил (ногооноор) | capital = [[Баку]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city}} | official_languages = [[Азербайжан хэл]]<ref>{{cite web |title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan |url=http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |website=President of the Republic of Azerbaijan |publisher=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |access-date=31 August 2020|quote=I. The official language of the Republic of Azerbaijan is Azerbaijani Language. The Republic of Azerbaijan guarantees the development of Azerbaijani Language.}}</ref> | ethnic_groups_year = 2009<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20131110034957/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.] azstat.org</ref> | ethnic_groups = {{Unbulleted list |91.6% [[Азербайжанчууд]]|2.0% [[Лезги ястан|Лезги]]|1.4% [[Азербайжан дахь арменичууд|Арменичууд]]|1.3% [[Азербайжан дахь Оросууд|Оросууд]]|1.3% [[Талыш]]|item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em|2.4% [[#Ethnicity|others]]}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages = [[Азербайжаны хэлнүүд|Бүтэн жагсаалт]] | religion_year = 2021{{Efn| * {{Cite web |date=2 June 2022 |title=2021 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604000708/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-date=4 June 2022 |website=U.S Department of State}} * {{Cite web |last=Greenger |first=Nurit |date=8 May 2017 |title=Azerbaijan a Destination Worthwhile. My week travel log in Azerbaijan - Day two |url=https://m.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119062158/https://www.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899 |archive-date=19 January 2023 |website=The Jerusalem Post}} * {{Cite web |last=Balci |first=Bayram |date=18 March 2013 |title=The Syrian Crisis: A View from Azerbaijan |url=https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118105418/https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-date=18 January 2022 |website=Carnegie Endowment for International Peace}} * {{Cite book |last=Ismayilov |first=Murad |title=The Dialectics of Post-Soviet Modernity and the Changing Contours of Islamic Discourse in Azerbaijan |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498568364 |location=London|pages=2 |chapter=1: Hybrid Intentionality and Exogenus Sources of Elite's Manifold Attitudes to Islam in Azerbaijan}} * {{cite web |title=National / Regional Profiles |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=16c |website=[[Association of Religion Data Archives]] |access-date=15 October 2022}} * {{Cite book |last1=S. Nielsem |first1=Jorgen |title=Yearbook of Muslims in Europe: Volume 5 |last2=Balciz Goyushov |first2=Bayram, Altay |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-90-04-25456-5 |location=Leiden, The Netherlands |pages=65 |chapter=Azerbaijan}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YoIbBQAAQBAJ&dq=Azerbaijan+Sunni+35&pg=PT201 |title=Whitaker's Shorts 2015: International |publisher=Bloomsbury |year=2014 |isbn=9781472914842}}}} | religion = {{unbulleted list| 96.2% [[Ислам]]|~55-85% [[Шийт Ислам]] |~15-45% [[Суннит Ислам]]|2.4% [[Христ итгэл|Христ]]|1.3% - 52% Шашингүй|0.1% Бусад}}<ref name="Pres">{{Cite web |url=https://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf |format=PDF |title=Religion |publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library |accessdate=2023-05-12}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006084434/http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-date=6 October 2014 | title=Today.Az - Gallup: "Azerbaijan is ranking 5th in the list of most atheistic countries of the world" }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.gallup.com/analytics/213617/gallup-analytics.aspx | title=Access Crucial Data for Your Research }}</ref> | demonym = {{hlist |Азербайжанчууд}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлагчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="LaPorte2016">{{cite book |last=LaPorte |first=Jody |author-link=<!-- Jody LaPorte --> |year=2016 |chapter=Semi-presidentialism in Azerbaijan |editor1-last=Elgie |editor1-first=Robert |editor1-link=Robert Elgie (academic) |editor2-last=Moestrup |editor2-first=Sophia |editor2-link=Sophia Moestrup |title=Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia |url=https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2 |location=London |publisher=Palgrave Macmillan |publication-date=15 May 2016 |pages=[https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2/page/91 91]–117 |doi=10.1057/978-1-137-38781-3_4 |isbn=978-1-137-38780-6 |lccn=2016939393 |oclc=6039791976 |quote=LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan's regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan's president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan's semi-presidential regime. }}</ref> | leader_title1 = [[Азербайжаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ильхам Алиев]] | leader_title2 = [[Азербайжаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мехрибан Алиева]] | leader_title3 = [[Азербайжан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Али Асадов]] | legislature = [[Үндэсний Хурал (Азербайжан)|Үндэсний Хурал]] | sovereignty_type = [[Азербайжаны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Азербайжан Улс|Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date1 = 5 сарын 28, 1918 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date2 = 4 сарын 28, 1920 | established_event3 = Тусгаар тогтнол | established_date3 = {{plainlist| * 8 сарын 30, 1991 (тунхаглал) * 10 сарын 18, 1991 (тусгаар тогтнол) * 12 сарын 25, 1991 (бүрэн)}} | established_event4 = {{nowrap|[[Азербайжаны Үндсэн Хууль|Үндсэн Хуулиа]] баталсан}} | established_date4 = 11 сарын 12, 1995 | area_km2 = 86,600 | area_rank = 112 | area_sq_mi = 33436 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 1.6 | population_estimate = 10,353,296<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Azerbaijan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 90 | population_density_km2 = 117 | population_density_sq_mi = 293 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 99 | GDP_PPP = {{increase}}$189.8 тэрбум<ref name="World Economic Outlook">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=912,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= February 1, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 79 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$18,310<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 87 | GDP_nominal = {{increase}} $71.2 тэрбум<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 82 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,872<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 88 | Gini = 33.7 <!--number only--> | Gini_year = 2008 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.745 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Азербайжаны манат|Манат]] (₼) | currency_code = AZN | time_zone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Азербайжан дахь утасны дугаар|+994]] | cctld = [[.az]] | today = | leader_title4 = [[Азербайжаны Үндэсний Хурлын дарга|Үндэсний Хурлын дарга]] | leader_name4 = [[Сахиба Гафарова]] }} '''Азербайжан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ|h}}; {{lang-az|Azərbaycan}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) нь [[Зүүн Европ]] болон [[Баруун Ази]]йн хилдээр оршдог [[Кавказын нуруу|Кавказын]] нуруунд орших улс юм. Уг нь [[Өрнөд Ази]]йнх<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|title=UN classification of world regions|first=UN classification of world regions|author=UN|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archivedate=2010-04-17|url-status=dead}}</ref> буюу [[Дорнод Европ]]ынх гэж бас хэлж болно.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|title=Definition of AZERBAIJAN|quote=independent country W Asia & SE Europe bordering on Caspian Sea|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525015950/http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|archivedate=2012-05-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|title=AZERBAIJAN|author=CIA|quote=Southwestern Asia, bordering the Caspian Sea, between Iran and Russia, with a small European portion north of the Caucasus range|accessdate=2012-04-18|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|url-status=dead}}</ref> Азербайжан, өөртөө засах [[Нахчыван]] гэх Армений нутгаар зааглуулсан салангид газартай. Азербайжан улс нь [[Армени]] (566 км), [[Гүрж]] (322 км), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] ([[Дагестан]]аар, 284 км), [[Иран]] (432 км) дөрвөн улстай, Нахчыван нь Иран, Армени, үл ялиг зайгаар (9 км) [[Турк]]тай тус тус хил залгана. Азербайжан [[Каспийн тэнгис]] 703 км урт эргээр хүрээлүүлдэг. Улсын нийслэл нь [[Баку]] хот, төрийн хэл нь [[азербайжан хэл]]. Азербайжан олон үндэстэнтэй олон шашин шүтлэгтэй орон юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Исламын шашин|исламын шашны]] [[Шийт урсгал|шийт урсгалыг]] даган шүтдэг байна. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай нэгдсэн захиргаатай улс юм. 2003 оноос Ерөнхийлөгчөөр '''[[Ильхам Алиев]]''' ажиллаж байна. Азербайжанд [[Кавказын нуруу|Кавказын]] уулархаг газар, [[Каспийн тэнгис]]ийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янзын газар нутгийн бүтэцтэй. [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]той хиллэх зурваснаа байх [[Их Кавказын нуруу|Их Кавказын]] нурууны [[Базардүзү уул]] (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байдаг байна. Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд [[2011]] онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="хүнам">[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]</ref> Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг [[азербайжан үндэстэн]] бүрдүүлж байна.<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.]</ref> Тэд [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] [[огуз хэлнүүд|огуз]] бүлгийн [[азербайжан хэл|хэл яриатай]] болохоор [[турк үндэстэн|турк]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]]тэй арай ойр болдог. == Түүх == === Эртний үе === Азербайжанд НТӨ 10-р мянганы үеийн хадны сүг зураг олдсон байна. Эртний суурьшилтай холбоотой дурсгал [[Азых агуй]]гаас олдсон. НТӨ 9-р зуунаас эхлэн [[скиф]], [[мид]] зэрэг иран угсаатан нутагласан ба 550 онд [[Ахемены улс]]ын мэдэлд орж, [[зороастрын шашин]] нэвтэрсэн. === Ираны улс === НТ 252 оноос эхлэн [[9-р зуун]] хүртэл оршсон [[Кавказын Албани]] нь ираны [[Сасаны улс]]ын хараат болсон бөгөөд [[Урнаяр ван]]гийн хаанчилсан 4-р зуунд [[христийн шашин]]д оржээ. 7-р зуунд Кавказын Албани нь Сасаны улсын нэгэн адил [[ислам]] шашинд шилжин орсон байна. Арабын [[Умаяны халифт улс]] нь Сасан болон [[Визант]]ыг Өвөр Кавказаас урвуулж, Кавказын Албанийг хараат улс болгожээ. === Ираны түрэг === [[Зураг:Palace_of_Shirvanshahs_common.JPG|thumb|left|15-р зуун. Ширван шахын ордон.]] [[11-р зуун|11-р зуунд]] тус нутаг аажмаар дундад Азиас ирсэн [[огуз]] [[түрэг|түргийн]] нутаг болсон ба түүнээс [[Селжүк улс]] үүссэн. Эрт үед амьдарч асан улсууд хуучин азери буюу иран төрлийн, армени болон бусад кавказын хэлээр ярьж байсан бол одоо түрэг төрлийн хэл буюу [[Азербайжан хэл|азербайжан хэлтний]] улс болсон. 11-12-р зуунд Селжүк улсын харьяанд нутгийн ван буюу [[Ильдегиз]] ургийн "атабег" (эцэг ноён) тус нутгийг удирдаж байсан. Эхлээд [[Нахчыван]]д, дараа нь [[Табриз]]ын ордонд суужээ. Тус нутагт [[Низами Ганжави]], [[Хагани]] зэрэг перс яруу найрагч нар амьдарч бүтээл туурвиж байжээ. 13-р зуунд монгол [[Хүлэгүгийн улс]]ын харьяанд орж, дараа нь [[Төмөрийн улс]]ын хараат болж нутгийн [[Ширван шах]]ууд цэрэг засаж хараатын хувиар [[Зүчийн улс|Зүчийн улсын]] [[Тохтамыш]]тай байлдсан дайнд оролцож байв. Төмөрийн улс задарсны дараа 15-р зуунд [[Каракоюнлу]], [[Аккоюнлу]] гэсэн байлдаант түрэг улсуудад хамаарч байгаад орон нутгийн ноёд эзэн мэдэлд байв. 1501 онд Ираны [[Сафавын улс]] Ширван шахуудыг эрхэндээ оруулж, өмнө нь [[Суннит урсгал|суннит]] байсныг [[ислам]]ын нөгөө урсгал буюу [[Шийт урсгал|шийт]] шашинд түлхүү оруулжээ. 1538 онд Сафавын [[I Тамасп]] хаан ширван шахуудын эрхийг халж Ширван хэмээх муж болгожээ. 1578-1590 онд суннитуудыг өмөөрсөн [[Осман-Сафавын дайн]] болж 1578-1590 оны богино хугацаанд суннит Осман ялсан боловч шийт Сафавын [[I Аббас]] (1588–1629 онд хаанчилсан) эргүүлэн эзэлжээ. 1722-1723 онд орос-персийн дайны үед оросуудад түр эзлэгдсэн боловч 19-р зуун хүртэл ерөнхийдөө Песийн мэдэлд байлаа. === Оросын түрэг === Сафавын улсын [[Надер шах]] (1736–1747 онд хаанчилсан) нас барснаар олон тооны хант улсууд үүсэв. Түүнээс нааш Иранд төвлөсөн [[Занд]], түрэг угсаатны Иран дахь [[Кажар]] улсын хараанд орсон. 18-р зууны төгсгөлөөс [[хаант Орос]] нь Осман, Ирантай тэрсэж энэ нутаг руу өнгөлзөж эхэлсэн. [[1804-1813 оны орос-персийн дайн]]д Орос ялж Гулистаны гэрээгээр [[Ар Кавказ]]ыг бүхэлд нь, мөн [[Өвөр Кавказ]]ын зарим хэсгийг авчээ. 1829 онд Орос Азербайжаны нөгөө хагас болон Арменийг Кажарын улсаас мөн л салган авчээ. Ингэснээр азербайжан үндэстний зарим нь Оросын харьяанд (одоогийн тусгаар Азербайжан), зарим нь Ираны умард нутагт амьдарч хоёр хуваагджээ. === Зөвлөлт Азербайжан === [[Зураг:Baku_VOV-010.jpg|thumb|1942 он. Бакугаас фронт руу <br> газрын тос тээж байв]] Оросын эзэнт гүрэн 1917 онд мөхсөний дараа түр хугацааны [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Транскавказын Холбооны Улс]] байгуулагджээ. 1918 оны 3-р сарын 30-аас 4-р сарын 2-ны хооронд Баку мужид [[Мартын хэрэг]] гэх [[арменичууд|армени]]-[[азербайжанчууд]] хоорондын мөргөлдөөн гарч байв. 5-р сард Азербайжан тусгаар тогтнолоо зарласан ба ислам дахинд анхны парламентын, мөн эмэгтэйчүүдийг тэгш эрхийг тунхагласан төр засаг байв. 1920 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Бакуг довтолсон ба [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]<nowiki/>ий удирдсан Зөвлөлт Орос улс нь "Бакугийн газрын тосгүйгээр оршиж чадахгүй" гэжээ. Азербайжан 23 сарын турш тусгаар тогтносны эцэст 1920 оны 4-р сарын 28-нд [[Зөвлөлт Азербайжан]] үүсэн байгуулагдав. Карсын гэрээгээр [[Нахчыван]] Зөвлөлт Азербайжаны бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны үед]] Азербайжан [[Зөвлөлт Хобоот Улс|Зөвлөлт]]ийн фронтод нийлүүлэх газрын тосны гол эх үүсвэр байсан. [[Герман]]ы цэргийн [[Эдельвейс ажиллагаа]] нь Зөвлөлтийн шатахууны эх үүсвэр Бакуг чиглэсэн байсан. Дайнд Азербайжаны хүн амын 1/5 буюу 681000 цэрэг оролцсоноос 250000 нь амь үрэгджээ. ===Өнөөгийн Азербайжан=== 1986 оны [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] эхэлснээр жагсаал цуглаан эхэлж 1990 онд "Зөвлөлт" гэсэн үгийг улсын нэрээс хасаж 1991 оны 10-р сарын 18-нд тусгаар тогтнолыг зарласан нь 1991 оны 12-р сарын 25-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарснаар албан ёсоор байгуулагджээ. [[Уулын Карабахын 1-р дайн]]д [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]оор дэмжүүлсэн [[Армени]]д харьцангуй ялагдаж зарим нутгаа эзлүүлэв. Тусгаар тогтносны дараа [[оросууд]], [[арменичууд]] Азербайжаныг орхин нүүжээ. 1993 онд цэргийн эргэлтийн дараагаар хуучин цагийн Зөвлөлтийн үеийн удирдагч [[Гейдар Алиев]] төрийн эрхэнд гарч 1998 онд дахин сонгогдсон. Газрын тосны шинэ ордууд нээгдэж, 2003 онд [[Ильхам Алиев]] эцгийгээ залгамжлан ерөнхийлөгч болсноос хойш 2018 онд дөрөв дахиа улиран сонгоджээ. Сүүлийн сонгуулиар сонгогчдын 2020 онд [[Уулын Карабахын 2-р дайн]]аар Арменитай дахин байлдаж Азербайжан ялж эзлэгдсэн газрыг буцаан авсан төдийгүй [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Арцах]]ын зарим газрыг эзлэн авсан. ==Улс төрийн тогтолцоо == Азербайжаны шинэ [[Үндсэн хууль]] 1995 оны 11-р сарын 12-нд батлагдсан. Үндсэн хууль ёсоор гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх зэрэг төрийн эрх мэдэл гурван салбартай. Төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах засаг]]тай. === Ерөнхийлөгч === Төрийн тэргүүн нь ерөнхийлөгч юм. Азербайжан бол ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс юм. Ерөнхийлөгчийг бүх нийтийн санал хураалтаар 7 жилийн хугацаатай сонгодог (гэхдээ 1993 оноос хойш энэ албан тушаалыг Алиевын гэр бүл үнэндээ хашиж ирсэн) бөгөөд Ерөнхийлөгч Засгийн газрын бүх албан тушаалтнуудыг томилдог. === Парламент === [[Зураг:Munich_Security_Conference_2010_-_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|200px|[[Ильхам Алиев]] ерөнхийлөгч]] Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт парламент буюу [[Милли мажлис|Милли мажилис]] юм. Улсын хурлын 125 гишүүн нь 5 жил тутамд сонгогддог. Парламент нь Засгийн газрыг бүрдүүлэх үүрэггүй ба хууль ёсоор Сайд нарын танхимыг баталдаг. [[Шинэ Азербайжан]] улс төрийн нам парламентын бараг бүх суудлыг эзэлсээр байгаа. Өмнөх ерөнхийлөгчийн хүү [[Ильхам Алиев]] 2003 оноос хойш төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч юм. Ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам шууд сонгуулиар сонгож байгаа юм. Засгийн газар нь ерөнхий сайд болон бусад сайдаас бүрдэнэ. Орон нутгийн удирдлагыг Засгийн газраас томилогддог. Шүүх байгууллага нь Үндсэн хуулийн цэц, Дээд сүүх, Эдийн засгийн шүүх зэргээс бүрддэг. Ерөнхийлөгч эдгээр шүүхийн шүүгчдийг томилдог байна. Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх "Аюулгүйн зөвлөл" 1997 онд үүссэн. Улс төрийн эрх чөлөө хумигдмал байгаа. Ерөнхийлөгчийг шүүмжилсэн сэтгүүлчид баригдаж хоригдсон нь нэлээн бий. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Нэгдмэл Азербайжан улсын нутаг дэвсгэр үндсэн 66 аймагууд (rayon, «район»), эдгээрээс гадна 12 [[хот]] (şəhər) болон [[Нахчыван|Нахчыван орон]] гээд нэр бүхий 79 нутгаас бүрдэнэ. Цаашилбал аймгууд 2698 [[суурин|суурин газар]] (bələdiyyə), хотууд дотроо дүүрэг (şəhər rayon) болж хуваагддаг. Үндсэн газар нутгийг эдийн засгийн 10 бүст хуваасан байдаг. [[Зураг:Azerbaijan districts numbered rus.png|left|270px|thumb|Азербайжаны аймаг, хот, өөртөө засах орныг ялгасан газрын зураг. Ногоон өнгөөр [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]]ын эзэлсэн газрыг тэмдэглэв.]] <table><td> '''Тавин есөн район'''<br> 1. [[Абшерон (район)|Абшерон]]<br> 2. [[Агжабеди (район)|Агжабеди]]<br> 3. [[Агдам (район)|Агдам]]<br> 4. [[Агдаш (район)|Агдаш]]<br> 5. [[Акстафа (район)|Акстафа]]<br> 6. [[Агсу (район)|Агсу]]<br> 8. [[Астара аймаг|Астара]]<br> 10. [[Балакен аймаг|Балакен]]<br> 11. [[Барде аймаг|Барде]]<br> 12. [[Бейлеган аймаг|Бейлеган]]<br> 13. [[Билесувар аймаг|Билесувар]]<br> 14. [[Жабраил (район)|Жабраил]]<br> 15. [[Жалилабад аймаг|Жалилабад]]{{nbsp|5}}<br> 16. [[Дашкесан (район)|Дашкесан]]<br /> 17. [[Шабран (район)|Шабран]]<br /> 18. Физули<br /> 19. [[Кадебай аймаг|Кадебай]] <br /> 21. Геранбой<br /> </td><td> 22. Геокчай<br /> 23. [[Хажигабул аймаг|Хажигабул]]<br /> 24. Имишли<br /> 25. Исмаиллы<br /> 26. Кельбажар<br /> 27. Кюрдамир<br /> 28. Лачин<br /> 29. [[Ленкеран (район)|Ленкеран]]<br /> 31. Лерик<br /> 32. Масаллы<br /> 35. Нефтечала{{nbsp|5}}<br /> 36. Огуз<br /> 37. Габала<br /> 38. Кахи<br /> 39. Казах<br /> 40. Гобустан<br /> 41. Куба<br /> 42. Кубатлы<br /> </td><td> 43. Кусары <br /> 44. Саатлы<br /> 45. Сабирабад{{nbsp|5}}<br /> 46. Шеки<br /> 48. Сальяны<br /> 49. Шемаха<br /> 50. Шамкир<br /> 51. Самух<br /> 52. Сиазань<br /> 56. Тертер<br /> 57. Товуз<br /> 58. Ужар<br /> 59. Хачмаз<br /> 61. Ханлар<br /> 62. Хызы <br /> 63. Хожалы<br /> 64. Хожавед<br /> 65. Ярдымлы<br /> </td><td> 66. Евлах<br /> 68. Зангелан<br /> 69. Закаталы<br /> 70. Зердаб<br /> '''Арван хот'''<br> 9. [[Баку]]<br> 7. [[Ширван]]<br> 20. [[Гянжа]] <br /> 30. [[Ленкеран (хот)|Ленкеран]]<br /> 33. [[Мингечевир хот|Мингечевир]] <br /> 34. [[Нафталан]] <br /> 47. [[Шеки]]<br /> 53. [[Сумгаит]]<br /> 55. [[Шуша]]<br /> 60. [[Ханкенди]] <br /> 67. [[Евлах]]<br /> '''Өөртөө засах нэг орон'''<br> 70. [[Нахчыван]] </td></table> [[Зураг:Recep_Tayyip_Erdoğan_meet_with_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|2017 он. Азербайжан-Туркийн<br> ерөнхийлөгч нарын уулзалт]] === Гадаад харилцаа === Азербайжан дэлхийн 182 оронтой дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 38 байгуулагад гишүүнээр элссэн. [[Турк]] улстай онцгой сайн харилцаатай. Тус улсын гадаад бодлого нь нутаг дэвсгэрийн бүрэн байдлыг сэргээн хадгалах, [[Уулын Карабах]]<nowiki/>т эзлэгдсэн газрыг авах, Европ-Атлантын интеграцилалд нэгдэх, олон улсын энхийг сахих үйл ажиллагаанд оролцох, олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, бүс нутгийн харилцаа болон батлан хамгаалах чадварыг дээшлүүлэх, ардчиллыг бэхжүүлэх, боловсрол соёл, шашин угсаатны эв нэгдлийг хангах, эдийн засаг нийгмийн дэвшил, цагаачлал, эрчим хүч, зам тээврийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт төвлөрч байна. Олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхийлж Косово, Афганистан, Иракт цэргээ илгээж байв. [[НАТО]]-гийн түнш орон юм. [[Европын Холбоо]]нд элсэх өргөдөл өгсөн байна. === Цэрэг зэвсэг === 2021 оны байдлаар Азербайжан улсын зэвсэгт хүчин 126 мянган хүнтэй. Бэлтгэл цэргийн хүчин нь 330 мянга, цэргийн насны үүрэгтний тоо 3 сая байна. Хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, усан цэрэг гэж гурван салбартай. Дотоодын цэрэг, хилийн цэрэгтэй. Хүндэт харуул болон тусгай цэргийн хүчнүүдтэй байдаг. Улсын батлан хамгаалах төсөв нь 2020 онд 2.2 тэрбум ам.доллартай тэнцэж байсан нь ДНБ-ийн 5% болно. Тусгаар тогтносноос хойш мэргэжлийн, бэлтгэгдсэн, хөдөлгөөнт байдлаар чиглэн хөгжүүлсэн ба одоо 220 танк, 595 хуягт техник, 270 артиллерийн харвах хэрэгсэл, 106 нисэх онгоц, 35 нисдэг тэрэгтэй. ''Global Firepower'' олон улсын байгууллагын 2017 оны мэдээгээр цэргийн хүчин чадлаар 127 орноос 59-р байранд бичигдсэн нь Өвөр Кавказын орнуудаас хамгийн сайн үзүүлэлт юм. == Эдийн засаг == Азербайжан бол дунд зэрэг хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн улс. Азербайжаны эдийн засгийн гол салбаруудад газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэл, газрын тос боловсруулах, химийн бодис (эрдэс бордоо, синтетик резин, автомашины дугуй гэх мэт), механик инженерчлэл, уул уурхай (төмрийн хүдэр ба [[алунит]]), өнгөт бус металлурги, хүнсний янз бүрийн боловсруулах үйлдвэрүүд (даршлах, цай, дарс үйлдвэрлэх), мөн хөнгөн үйлдвэр (хөвөн цэвэрлэх, хөвөн нэхмэл эдлэл, торго, ноос, хивс нэхэх) орно. 2000-аад онд Азербайжан улс эдийн засгийн өсөлтөөрөө хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүний орнууд дотроос тэргүүлж байв. 2003-2008 оны хооронд Азербайжаны ДНБ 2.6 дахин өссөн; тус улсын ядуурлын түвшин 2003 онд 45%-иас 11% болж буурсан. 2006 онд тус улсын ДНБ 36.6%-иар өсч 20.4 тэрбум доллар болжээ. Эдийн засгийн өсөлт 1996 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна. [[Манат]] бол Азербайжаны албан ёсны мөнгөн тэмдэгт бөгөөд 100 гяпикт тэнцэнэ. Азербайжан улс [[Газрын тос|газрын тосноос]] гадна химийн болон түлшний үйлдвэр, өнгөт болон хар төмөрлөгө, механик инженерчлэл, металл боловсруулах (зөөврийн өрөмдлөгийн төхөөрөмж, өргөх төхөөрөмж, зөөврийн цамхаг, худгийн толгойн тоног төхөөрөмж, гүний худгийн насос, цахилгаан мотор, геофизикийн багаж хэрэгсэл), хөнгөн үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг экспортолдог. Импортын хэмжээ нь голчлон бэлэн бүтээгдэхүүн байдаг: машин механизм, төрөл бүрийн хөдөө аж ахуйн машин механизм, автомашин, хувцас, хүнсний бүтээгдэхүүн. Азербайжаны ДНБ-ий өсөлт нь нүүрсустөрөгчийн үйлдвэрлэл, экспортын өсөлт (ялангуяа 2005 онд Баку-Тбилиси-Жейхан газрын тос дамжуулах хоолой ашиглалтад орсон, 2006 оны сүүлээр Шах Денизийн талбайд хийн олборлолт эхэлсэнтэй холбоотой), мөн дэлхийн газрын тосны үнэ өссөнтэй шууд холбоотой. Газрын тосноос олсон орлогоо [[Азербайжаны газрын тосны улсын сан|Азербайжаны газрын тосны улсын санд]] хуримтлуулж зарцуулдаг. == Газар зүй == [[Зураг:Azerbaijan_topographic_map-de.svg|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Quba 328.jpg|thumb|left|200px|Губа аймгийн уулын ам]] [[Зураг:Kur_Azerbaijan_Salian.jpg|thumb|left|200px|Кура гол]] Азербайжан улс 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Сомали]]гаас том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|43-р том]] орон болно. === Байрлал === Хойд өргөргийн 38°—41°, зүүн уртрагийн 44°—50° дотор байрладаг. Хойноос урагш 400 км, зүүнээс баруунш 500 км сунасан газар нутагтай. == Тэмдэглэл == {{notelist|refs= {{efn|name="region"|Энэ бүс нутгийг олон улс Азербайжаны газар нутаг гэж үздэг.}} {{efn|name="control"|Бүгд найрамдах улсын шууд удирдлагад байдаг хот.}} }} == Лавлах холбоос == {{reflist}} {{Ази}} {{OIC}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Азербайжан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] jex6ghd8p3fpoozftpdehz8eho1lm9x Вьетнам 0 5816 866526 848890 2026-08-18T20:44:50Z Karixway39 102441 /* */ 866526 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠰᠣᠼᠢᠶᠠᠯᠢᠰᠲ<br/>ᠸᠢᠶᠧᠲᠨᠠᠮ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Вьетнам | native_name = {{native name|vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt&nbsp;Nam}} | image_flag = Flag of Vietnam.svg | flag_type = [[Вьетнамын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of Vietnam.svg | symbol_type = [[Вьетнамын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}} | englishmotto = "Тусгаар тогтнол – Эрх Чөлөө – Аз жаргал" | national_anthem = {{lang|vi|[[Вьетнамын төрийн дуулал|Tiến Quân Ca]]}}<br />"Армийн Марш"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Vietnam.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=ногоон|region=[[АСЕАН]]|region_color=хар саарал}} | capital = [[Ханой]] | coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | largest_city = [[Хошимин]]<br />{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Вьетнам хэл]]<ref>{{cite web |title=Vietnam |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vietnam/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=27 April 2023 |language=en |date=18 April 2023 |archive-date=10 Зургадугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610173010/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/vietnam/ |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 85.32% [[Вьетнамчууд]] | 14.68% [[Вьетнам дахь угсаатны бүлгүүдийн жагсаалт|Бусад]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = 2019 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |45.3% [[Вьетнамын ардын шашин|Ардын шашин]] |28.4% Шашингүй |14.9% [[Вьетнам дахь буддын шашин|Буддизм]] |8.5% [[Вьетнам дахь христийн шашин|Христ]] |1.5% [[Хоахао]] |1.2% [[Каодай]] |0.2% Бусад<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = 2019 | demonym = [[Вьетнамчууд]]<br />Вьет (ярианы хэллэг) | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Марксизм-Ленинизм|Марксист–Ленинист]] [[нэг намын систем|нэг-намын]] [[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]]<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = [[Вьетнамын Коммунист намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга]] | leader_name1 = ирээдүй | leader_title2 = [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = То Лам | leader_title3 = [[Вьетнамын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Фам Минь Тинь]] | leader_title4 = [[Вьетнамын Үндэсний Ассамблейн Дарга|Үндэсний Ассамблейн Дарга]] | leader_name4 = [[Выонг Динь Хюэ]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Вьетнам)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Вьетнамын түүх|Түүх]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Нго улс|Хятадаас тусгаар тогтнов]] | established_date1 = 939 | established_event2 = [[Динь улс|Анхны хаант улс]] | established_date2 = 968 | established_event3 = [[Ле улс|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date3 = 1428 | established_event4 = [[Нгуен улс|Нгуен]]ы нэгдэл | established_date4 = 1802 | established_event5 = [[Хуэгийн гэрээ (1883)|Хамгаалалтын гэрээ]] | established_date5 = 8 сарын 25, 1883 он | established_event6 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Вьетнам Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date6 = 9 сарын 2, 1945 он | established_event7 = [[1954 оны Женевийн хурал|Хойд–Өмнөдийн хуваалт]] | established_date7 = 7 сарын 21, 1954 он | established_event8 = [[Сайгоны уналт|Вьетнамын дайны төгсгөл]] | established_date8 = 4 сарын 30, 1975 он | established_event9 = [[Үндэсний Ассамблей (Вьетнам)#1976 оноос хойш|Дахин эргэн нэгдэв]] | established_date9 = 7 сарын 2, 1976 он | established_event10 = [[Дой мой]] | established_date10 = 12 сарын 18, 1986 он | established_event11 = [[Вьетнамын Үндсэн хууль#Одоогийн үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date11 = 11 сарын 28, 2013 он{{efn|2014 оны 1 сарын 1-ээс үйлчилж эхэлсэн.{{sfn|''Việt Nam News''|2014}}}} | area_km2 = 331,212 | area_rank = 66 | area_sq_mi = 128,069 | percent_water = 6.38 | population_estimate = 100,300,000<ref name="gso-pop">{{cite web |title=https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2023/12/thong-cao-bao-chi-ve-tinh-hinh-dan-so-lao-dong-viec-lam-quy-iv-va-nam-2023/}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 16 | population_census = 96,208,984{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = 2019 | population_density_km2 = 303 | population_density_sq_mi = 785 | population_density_rank = 29 | GDP_PPP = {{increase}} $1.450&nbsp;их наяд{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 26 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $14,458{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_per_capita_rank = 103 | GDP_nominal = {{increase}} $449.094&nbsp;тэрбум{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 34 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $4,475{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_per_capita_rank = 116 | Gini = 35.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = 0.726<!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=3 March 2023 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 107 | currency = [[Вьетнам донг]] (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[UTC+07:00|Вьетнамын Стандарт Цаг]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = баруун | calling_code = [[Вьетнам дахь утасны дугаар|+84]] | cctld = [[.vn]] | today = }} '''Вьетнам''' ([[Вьетнам хэл|Вьетнам]]: ''Việt Nam'' {{Audio|Vietnam.ogg|''Вьетнам''}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс''' ([[Вьетнам хэл|вьетн]]. ''Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam'', дуудлага- конг хоа са хой тю нгиа вьет нам) Зүүн өмнөд Ази дахь [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]ийн зүүн хэсэгт орших орон юм. Хойд талаараа [[Хятад]], баруун талаараа [[Лаос]] баруун өмнөд хэсгээрээ [[Камбож]] улстай тус тус хиллэж зүүн талаараа [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]ээр хүрээлүүлэн оршдог. Вьетнам нь 2023 оны байдлаар 100,3 сая гаруй хүн амтай бөгөөд энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийд арван зургадугаар байрт бичигдэнэ. Улс төрийн нэг намын тогтолцоотой улс. == Нэр томьёо == Тус улсын «Вьетнам» нь «[[вьет үндэстэн|вьет]]» (''үндэстэн''), «нам» (''өмнөд'') гэсэн хоёр үгний нийлмэл байна. НТ 3-р зууны үеийн хятад сурвалжид «юэнань» (өмнөд [[юэ]]) нэрлэгдэж байсан бол анх 16-р зуунд яруу найрагч Нъуен Бинхиемийн «[[Чан Чиний зөгнөлүүд]]» зохиолд «вьетнам» гэж өгүүлжээ. Энэ нэрийг 16-17-р зууны үед Хайфон дахь Бао Лам сүмд байдаг 12 чулуун хөшөөн дээр сийлсэн байдаг байна. 1804-1813 онд эзэн хаан Нгуен Тхе-То буюу Зиа Лонг албан ёсны баримт бичигт "Вьетнам" гэдэг үгийг хэрэглэж байжээ. Гэсэн хэдий ч 1945 он хүртэл вьетнамын сүүлчийн эзэн хаан Бао Дай-дэ албан ёсоор өөрчлөх хүртэл тус улсыг ихэвчлэн "Аннам" гэж нэрлэдэг байсан. == Газар зүй == [[Зураг:Vietnam_Topography.png|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] Вьетнам 332,212 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Кот-д'Ивуар]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|66-р том]] орон юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 8° — 24° ([[мэлхийн зам]] [[экватор]] хоёрын дунд), зүүн уртрагийн 102° — 110° дотор [[Зүүн Өмнөд Ази]] болон [[Энэтхэг-Хятадын хойг]]ийн дорнод эргийг даган, умардаас өмнөд хүртлээ 1650 километр урт, хөндлөн 50-600 километр нарийн ''S'' маягийн хэлбэртэй оршдог. Баруун талаараа [[Камбож]] (1228 км хил), [[Лаос]] (2130 км), хойд талаараа [[Хятад]] (1281 км) улстай хиллэж зүүн талаараа [[Бакбогийн булан]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]], баруун урд талаараа [[Тайландын булан]] гээд [[Номхон далай]]н хөвөө хязгаарт тулдаг. Хилийн нийт урт — 4639 км, эргийн урт — 3444 км. === Газар ус === Нутгийн 40% нь өндөр уулс, 42% -г халуун орны ой шугуй эзэлнэ. Вьетнам нь халуун орны, сэрүүн бүсийн зэрэг олон янзын уур амьсгалтай ба ерөнхийд нь 2 улиралтай гэж тооцдог. 5-10 сар хүртэл борооны улирал үргэлжилж, 11-4 сар хүртэл хуурай улирал байдаг. Хойд нутагт дундажаар агаарын температур +27-34 хэм дулаан байдаг бол өмнөдөд жилийн турш +21-28 хэм байна. == Төрийн тогтолцоо == Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс нь Бүгд найрамдах засаглалтай улс юм. Одоогийн Үндсэн хуулийг 1992 оны 4-р сарын 15-нд баталсан байна. Үндсэн хуульд зааснаар [[Вьетнамын Коммунист нам]] төр, нийгэмд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг юм. Төрийн эрх барих дээд байгууллага нь бүх нийтийн шууд саналаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог 498 депутатаас бүрдсэн нэг танхимтай [[Вьетнамын Үндэсний Ассамблей]] юм. Төрийн энэ дээд байгууллага нь Үндсэн хууль болон бусад хуулиудыг батлаж тэдгээрийн хэрэгжилтэд хяналт тавьдаг байна. Үндэсний Ассамблей нь Ерөнхийлөгч, Үндэсний Ассамблейн Байнгын хороо, Засгийн газар, Ардын Дээд Шүүх, Ардын Дээд Прокурорын газрын ажлын тайланг хянан хэлэлцэх бүрэн эрхтэй. Чуулган улсын төсөв баталж, татвар тогтоож, хүчингүй болгодог эрхтэй. Мөн энэ байгууллага нь Ерөнхийлөгч, Дэд Ерөнхийлөгч, Үндэсний Ассамблейн дарга, түүний орлогч, Үндэсний Ассамблейн Байнгын хорооны гишүүд, Ерөнхий сайд, Ардын дээд шүүхийн дарга, Ардын дээд прокурорын газрын прокурор, Засгийн газрын гишүүн нарыг сонгох, огцруулах, эгүүлэн татах эрхтэй юм. Дээрх байгууллага, албан тушаалтны гаргасан шийдвэр нь Үндсэн хууль, хууль, Үндэсний Ассамлейн тогтоолд харшилсан бол хүчингүй болгодог байна. Үндэсний Ассамблейн бусад эрх мэдлийн дотор: өршөөл үзүүлэх тухай шийдвэр гаргах, цэргийн болон бусад цол тогтоох, дайн ба энхийн асуудлыг шийдвэрлэх, Вьетнамын оролцоотой олон улсын гэрээ, гэрээг соёрхон батлах, цуцлах, үндэсний санал асуулга явуулах асуудлыг шийдвэрлэдэг байна. Төрийн тэргүүн нь '''Ерөнхийлөгч''' бөгөөд Үндэсний Ассемблейн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Тэрээр Үндэсний Ассамблейн гишүүд дундаас таван жилийн хугацаатай сонгогддог байна. Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэд: Үндсэн хууль, хууль, зарлиг нийтлэх; дэд ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Ардын дээд шүүхийн дарга, Ардын дээд прокурорын ерөнхий прокурорыг томилох, огцруулах, эгүүлэн татах саналыг Үндэсний Ассамблейн чуулганд оруулах; Вьетнамын нэрийн өмнөөс олон улсын гэрээ байгуулах; тушаал, шийдвэр гаргах; зэвсэгт хүчний дээд удирдлага гэх мэт. 2018 оны 10-р сарын 23-наас хойш Вьетнамын Ерөнхийлөгч нь ХНН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Нгуен Фу Чонг ажиллаж байгаа бөгөөд ингэснээр [[Хо Ши Мин|Хо Ши Минээс]] хойш анх удаа нам, төрийн дээд албан тушаалыг нэгтгэсэн байна. Вьетнамын гүйцэтгэх засаглалын дээд байгууллага нь Үндэсний Ассамблей, Байнгын хороо, Ерөнхийлөгчийн өмнө хариуцлага хүлээдэг '''Засгийн газар''' юм. Засгийн газар нь Ерөнхий сайд, Шадар сайд, Сайд болон бусад гишүүдээс бүрдэнэ. Дээд шатны байгууллагын шийдвэрийг үндэслэн Засгийн газар тогтоол, шийдвэр, Ерөнхий сайд шийдвэр, чиглэл гаргадаг байна. Засаг захиргааны хувьд Вьетнам нь 58 муж болон[[Ханой]], [[Хо Ши Мин (хот)|Хо Ши Мин]], [[Хайфон]], [[Да Нанг]], [[Кантхо]] гэх таван хотоос бүрддэг. Эдгээр муж, хотуудад ард түмний зөвлөлүүд - оршин суугчдын дундаас сонгогдсон төрийн байгууллагууд байдаг. Тэдний бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна. Аймгууд нь дүүрэгт хуваагддаг бөгөөд тэнд бусад хот, тосгонд (нөхөрлөл) хүн амын дундаас сонгогдсон Ардын зөвлөлүүд байдаг. 1997 оноос хойш аймаг, засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн бусад нэгжид гадаад худалдааны үйл ажиллагаа эрхлэх эрхийг олгосон байна. == Түүх == МЭӨ I мянган оны үед өнөөгийн өмнөд Хятад, умард Вьетнамын нутагт эртний вьетүүдийн хэд хэдэн улс оршиж байжээ. МЭӨ 7-р зуунд Нго (хятад."У") болон Вьет (хятад."Юэ") гэж улс бий болж байжээ. Эдгээр улсууд нь МЭӨ 2-р зуунд Хятадын Хань эзэнт улсад эзлэдсэн түүхтэй. Вьетнам нь 10-р зуунд тусгаар улс болохоос өмнө мянган жилийн турш [[Хятад]]ын захиргаанд байжээ. Үүнээс хойш олон династи хөгжин цэцэглэж байсан. 13-р зууны хоёрдугаар хагаст [[Дай Вьет|Дай Вьет улс]] Зүүн өмнөд Азийн бусад мужуудын нэгэн адил [[Монголын эзэгнэл|монголчуудын довтолгооны]] дайралтад өртөв. 1285 онд [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] хүү Туганы арми Хятадаас хөдөлж Вьетнам улсын хилийг довтолж, мөн далайгаас довтолж, Монгол-Хятадын десантын цэрэг Улаан мөрний бэлчирт газарджээ. Гэсэн хэдий ч түрэмгийлэгчдийн хүч Као голын ойролцоо ялагдаж, аравны нэг нь л Хятад руу буцаж ирэв. Вьетнамын эцсийн ялалт нь Батданг голын тулалдаанд оров. Сүүлд 19 дүгээр зууны эхэн үед Вьетнам нь [[Франц]]ын [[колони]] болсон байна. 1858 онд Вьетнамын эрх баригчид худалдааны эрх чөлөөний шаардлагыг хүлээн авахаас татгалзсан нэрийдлээр францчууд Вьетнам руу довтолж эхлэсэн байна. 1862 онд эзлэгдсэн зүүн гурван мужаас Францын "Кочин" Хятадын колони байгуулагдаж, 1867 онд баруун гурван аймгийг нэмж оруулснаар Вьетнамын өмнөд хэсэг бүхэлдээ Францын нөлөөнд автжээ. 1873 онд Хойд болон Төв Вьетнам руу дахин довтлох ажиллагаа зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1874 онд Вьетнамчуудад таагүй байсан худалдааны хэлэлцээрээр дуусгавар болсон боловч 80-аад онд хүчин төгөлдөр болоогүй шинэ интервенц хийх шалтаг болгон ашигласан. 1882 онд францчууд Ханойг эзлэн авч, 1883 онд Вьетнамыг протекторатын гэрээнд гарын үсэг зурахыг албадав. Колончлолын дэглэм Вьетнамд 1885 онд эцэслэн тогтжээ. Тус улс зохиомлоор гурван хэсэгт хуваагдсан: Кочин Хятадын колони (Өмнөд Вьетнам), Аннам (Төв Вьетнам) ба Тонкин (Хойд Вьетнам). Вьетнам, Лаос, Камбожтой хамт Францын Энэтхэг-Хятадын нэг хэсэг болжээ. Француудын эсрэг тэмцлийн үр дүнд 20-р зууны дунд үед тэднийг газар нутгаасаа хөөж чадсан боловч улс төрийн шалтгаанаар тус улс нь умард (Бүгд найрамдах Ардчилсан Вьетнам), өмнөд ([[Өмнөд Вьетнам|Бүгд Найрамдах Вьетнам]]) гэж хоёр хэсэгт хуваагджээ. Хуваагдсан хоёр тал нь [[Вьетнамын дайн]]ы үеэр ширүүн дайтаж, 1975 онд Зөвлөлт, Хятадын дэмжлэгтэй [[коммунизм|коммунистууд]] буюу умардынхан дайнд ялалт байгуулж нэгдсэн нэг Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс болсон байна. Урт хугацааны дайн дууссаны дараа Вьетнам нь нэгдэж чадсан ч улс төрийн хувьд тусгаарлагдсан байв. Засгийн газрынх нь [[төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн]] шийдвэрүүд нь дайны дараах бүтээн байгуулалтыг саатуулж, ялагдсан талд хандах харьцаа нь эвлэрэх биш, дургүйцэлд хүргэж байв. 1986 онд эдийн засаг, улс төрийн шинэчлэл хийж олон улсын интеграцчилалд оролцох замд шилжжээ. 2000 он гэхэд олон улсын харилцаагаа өргөтгөж дэлхийн ихэнх орнуудтай [[дипломат харилцаа]] тогтоосон байна. Сүүлийн арван жилийн эдийн засгийн өсөлт нь дэлхийд хамгийн өндөрт тооцогдож байв. Энэхүү хүчин чармайлтынхаа хүрээнд 2007 онд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|Дэлхийн худалдааны байгууллага]]<nowiki/>д элсэж, 2008 онд [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөлийн]] байнгын бус гишүүн, АСЕАН-ны гишүүн орон болжээ. == Улс төрийн намууд == Вьетнамын Коммунист нам нь 1930 оны 2-р сард Хонконгод цөллөгт байсан, 1920-иод оноос хойш оршин тогтнож байсан коммунист бүлгүүдийг нэгтгэх бага хурлын үеэр байгуулагдсан эрх баригч нам юм. Удирдагч Хо Ши Мин намын дарга болсон. 1930 оны 10-р сард Энэтхэг-хятадын хойгийн Коммунист нам нэртэй болжээ. 1951 оны 2-р сард тус нам Вьетнамын ажилчдын нам болж өөрчлөгдсөн. Хо Ши Мин Төв Хорооны дарга болсон бөгөөд 1969 онд нас барах хүртлээ энэ албан тушаалд үлджээ. 1976 оны 12-р сард Ажилчдын нам Вьетнамын Коммунист нам гэж нэрлэсэн байна. Ле Зуан Вьетнамын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болсон бөгөөд 1986 онд нас барах хүртлээ энэ албан тушаалд байсан. Вьетамын Коммунист нам бол 1988 онд Ардчилсан болон Социалист намууд оршин тогтнохоо больсноос хойш улсын цорын ганц нам болсон байна. == Соёл урлаг == Нутгийн ард түмний амьдралаас урган гарсан соёл иргэншил, [[Хятад]], [[Энэтхэг]] зэрэг хил залгаа орших орнуудын соёл холилдон ууссан зэрэг нь нийгэм соёлын нэгэн баялаг хэв шинжийг бий болгожээ. Орон нутгийн Чо дуурь, Чуан хо ардын дуу зэрэг нь уламжлалт урлагийн төрөл зүйлүүд бөгөөд Дү хү болон Торгон дээрх зураг, шавар вааран урлал нь алдартай. Вьетнамд жил бүр зохиогддог баяр наадам нь Тед баяр буюу Цагаан сар, Хуан луут бүжиг, Луут завины наадам, бух ноцолдуулах Дү Сүн наадам, Заанчдын уралдааны Тай Гин зэрэг 30 гаруй арга хэмжээ зохиогддог байна. == Аялал жуулчлал == Вьетнам орныг зорих жуулчдын тоо сүүлийн жилүүдэд тогтвортой өсөж байна. 2006 оны байдлаар олон орны 3.56 сая жуулчдыг хүлээн авсан бөгөөд энэ нь 2005 онтой харьцуулахад 3,7%-р өсжээ. Вьетнамын Засгийн газар эх орныхоо экологийн цэвэр унаган төрх, соёлын өвийг хадгалах зорилгоор 30 Үндэсний хүрээлэн, 4 байгалийн үзэсгэлэнт газрыг [[ЮНЕСКО]]-н [[дэлхийн өв]]ийн бүртгэлд хамруулжээ. ==Гадаад харилцаа== Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс 1977 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын гишүүн болсон. Олон улсын Засгийн газар хоорондын 63 байгууллагын гишүүн, дэлхийн 175 оронтой дипломат харилцаатай, 200 улс, эдийн засагтай худалдаа, хөрөнгө оруулалтын харилцаатай. 1995 онд [[АСЕАН]], 1998 онд [[Ази Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагаа|АПЕК]]-т гишүүнээр элссэн. Гишүүн болсон бусад гол олон улсын байгууллага: * НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагууд * Сэргээн босголт хөгжлийн олон улсын банк * Олон улсын иргэний агаарын байгууллага * Олон улсын валютын сан, * ЮНЕСКО * ДЭМБ * Олон улсын далайн байгууллага * Дэлхийн оюуны өмчийн холбоо * АХБ * АНДЭЗНК * ЭҮНХ Вьетнам 1989 оноос Камбожоос цэргээ татан гаргаж эхэлсэн бөгөөд гадаад бодлогоо илүү нээлттэй болгожээ. Вьетнам Улс ЗХУ болон Зүүн Европын орнуудтай баримталж байсан чиг шугамаа хадгалахын сацуу Өрнөд Европ болон Азийн хөгжиж буй орнуудтай өргөн харилцаатай байх зарчмыг баримтлах болсон. 1994 он гэхэд Вьетнамын худалдааны 5 том түнш нь бүгд Япон, Сингапур, Хонг Конг, Өмнөд Солонгос, Хятад зэрэг Азийн орнууд болжээ. Вьетнам улс дэлхийн бүх улстай улс төр, нийгмийн тогтолцооны хэлбэрийг үл харгалзан харилцаа, хамтын ажиллагаагаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэх, дотоодын хэрэгт үл оролцох, харилцан ашигтай байх зарчмуудын үндсэн дээр өргөжүүлэн хөгжүүлэх, социалист орнууд болон хөрш орнуудтай эв нэгдэл, найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг бэхжүүлэхийг эрмэлзсэн, энхтайван, үндэсний тусгаар тогтнол, ардчилал, нийгмийн дэвшлийн төлөөх дэлхийн ард түмнүүдийн нийтлэг үйлс, хүчин чармайлтыг идэвхтэй дэмжиж, оролцох чиглэлээр энхтайван, найрамдалт харилцааг эрхэмлэсэн гадаад бодлого явуулна гэж БНСВУ-ын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр зүйлд тодорхойлсон байна. Вьетнам болон түүний хөршүүдийн хооронд гардаг газар нутгийн маргаантай асуудал бол [[Өмнөд Хятадын тэнгис]] дэх Спратли, [[Параселийн арлууд]] юм. Вьетнам, Хятад, Филиппин, Малайз, Тайвань, Индонез, Бруней улсууд тус арлыг бүхэлд нь эсвэл хэсэгчлэн өөрсдийн газар нутгийн хэсэг хэмээн үздэг. 1970-аад оны дунд үеэс вьетнамчууд хуучин ЗХУ-ыг хэт дагах болсон, Камбожид цэргээ оруулсныг Хятад Улс таашаагаагүйн улмаас Вьетнам-Хятадын харилцаа эрс муудаж эхэлсэн. 1978 оны 3 дугаар сараас Хятад Вьетнамд олгож байсан эдийн засгийн тусламжаа бүрэн зогсоосон. 1979 оны 2-р сард тус хоёр улсын хил дээр цэргийн зэвсэгт мөргөлдөөн болж байсан. 1991 онд Вьетнам, Хятадын албан ёсны дипломат харилцаа дахин сэргэсэн. Эдүгээ Хятад нь Вьетнамын гадаад худалдааны гуравдахь түнш болсон бөгөөд тэд цаашдын харилцааныхаа цар хүрээг найрсагаар хөрш зэргэлдээ оршиж, урд удаан тогтвортой бүх талаар хамтран ажиллаж, ирээдүйд хүрэх гэж тодорхойлж байна. Хоёр орны удирдагчид, намын дарга нар харилцан айлчлал хийж, XXI зуунд харилцаа, хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлэн бэхжүүлэхийн төлөө байгаагаа нотолсон. 1995 оны 7-р сарын 11-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон|Б.Клинтон]] Вьетнамтай дипломат харилцаа тогтоосноо зарласан. Мөн оны 8 дугаар сард тус хоёр орон ЭСЯ-аа харилцан нээсэн юм. АНУ-ын зүгээс олзлогдогсод, сураггүй бологсдын асуудлаар Вьетнамтай хамтран ажиллаж, энэ ажлын явц амжилттай байсан тул 1994 онд Вьетнамд тавьж байсан худалдааны хоригоо цуцалсан. Өнөөдөр АНУ Вьетнамд оруулж буй хөрөнгө оруулалтынхаа хэмжээгээр эхний 8 орны тоонд орж байна. 2001 оны 9-р сарын 6-нд байгуулсан Вьетнам-Америкийн Худалдааны хэлэлцээр хүчин төгөлдөр болсон. 2001 онд ОХУ-ын төрийн тэргүүн буюу ерөнхийлөгч [[Владимир Путин|В. Путины]] анх удаагаа Вьетнамд хийсэн айлчлал нь хоёр орны харилцааг шинэ мянганд хөгжүүлэхэд чиглэсэн, харилцааны шинэ суурь тавьж өгч байгаагаараа онцлог юм гэж БНСВУ-ын ерөнхийлөгч Чан Дык Лыонг Оросын Үндэсний радио, телевизэд өгсөн ярилцлагадаа тэмдэглэсэн. Вьетнамын улсын нийт төсвийн 27-29%-ийг газрын тос, байгалийн хийн салбар үйлдвэрлэж гаргадаг бөгөөд Вьетнам, ОХУ-ын хамтарсан "Вьетсовпетро" газрын тосны хамтарсан үйлдвэр 80%-ийг нь үйлдвэрлэдэг байна. 1981 онд ашиглалтад орсон тус үйлдвэр 2005 онд нийт 150 сая тонн газрын тос олборложээ. ОХУ Вьетнамд нийтдээ 1,7 тэр бум ам.долларын хөрөнгө оруулсан. Худалдаaны эргэлт 2005 онд 1,100 тэрбум ам.долларт хүрч, экспортын эргэлт 255 сая ам.долларт хүрчээ. 1990 оны эхэн үеэс Вьетнам-Японы харилцаа эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн байна. Харилцан ойлголцох явдлыг бэхжүүлснээр бүх талын хамтын ажиллагаанд хүрсэн бөгөөд энэ нь хоёр улсын 30 жилийн харилцааны хамгийн гол үр дүн гэж вьетнамчууд тодорхойлдог. Хоёр орны хооронд өндөр, дээд хэмжээний айлчлалууд тогтмолжсон. Тухайлбал, 1993 оноос хойш Японы дөрвөн Ерөнхий сайд Вьетнамд, Вьетнамын хоёр Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хоёр Ерөнхий сайд Японд айлчилжээ. ===Монгол-Вьетнамын харилцаа=== {{гол|Монгол-Вьетнамын харилцаа}} Монгол, Вьетнам улс 1954 оны 11-р сарын 17-нд албан ёсоор дипломат харилцаа тогтоосон байна. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == * {{commons|Việt Nam|Вьетнам}} * [http://vietnaminthenews.blogspot.com/ Vietnam in the News] == Эшлэл == {{reflist}} {{Ази}} [[Ангилал:Вьетнам| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын хойг]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Социалист улс]] hspi9k4qns8jkluriofrcdub2qughn0 Галдан бошигт хаан 0 5897 866584 865464 2026-08-19T06:35:07Z HorseBro the hemionus 100126 866584 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] e4ymdps5c5uazxq1ese6tusw38cst6f 866589 866584 2026-08-19T06:48:57Z HorseBro the hemionus 100126 866589 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] oe4f9weceven3ehw0jh304gr2h0dji2 866590 866589 2026-08-19T06:53:02Z HorseBro the hemionus 100126 866590 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] bpkmi8715za284c2egg7mtplcf94fol 866591 866590 2026-08-19T06:54:20Z HorseBro the hemionus 100126 866591 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан бошигт хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан Яркентийн хант улсыг эзлэн авсныхаа дараа Өмнөд Казахстан руу довтолж,{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Адышагийн хэлснээр Галдан Сайрам хотыг шатааж, энгийн иргэдийг [[Зүүнгар нутаг]], [[Зүүн Туркестан]] руу хүчээр нүүлгэн шилжүүлжээ. Галданы цэргүүд удалгүй Хорсаман, Менкент, [[Шымкент]], Текек, Бабан Елган, Харахулор, Чинах, [[Ташкент]] хотуудыг эзлэн авав.{{Sfn|Adysha|2019|p=89}} Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Адышагийн хэлснээр Галданы цэрэг [[Памирын нуруу]], Мургаба гол, Сарыколд хүрсэн байна.{{Sfn|Adysha|2019|p=90}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} [[Файл:Hovd.jpg|thumb|Орчин үеийн [[Ховд (хот)|Ховд хотын]] үзэмж.]] Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} 1680-аад онд Галдан [[Или мөрөн|Или мөрөнд]], ялангуяа Угалз, Хайнаг хийдүүдэд газар тариалан эрхлэхийг тушаасан бөгөөд [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом]] орчимд газар тариалан эрхэлдэг байжээ. Эцэст нь Галдан Манжийн эсрэг бэхлэлт, Халхуудтай дипломат харилцаа тогтоох гэж Угалз, Хайнаг, Ховд, Улаангом хотуудыг байгуулсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=92-93}} === Захиргаа === [[Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] отог захирагчийн үүрэг гүйцэтгэх [[Зайсан]].]] Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай, Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] 38pawxvtywbsdu8ujgyn8zj2sz8m88c Европын Холбоо 0 6132 866546 804390 2026-08-18T21:58:38Z Karixway39 102441 /* */ 866546 wikitext text/x-wiki {{short description|Үндэстэн дамнасан улс төр, эдийн засгийн нэгдэл}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Европын Холбоо<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠧᠸᠷᠣᠫ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠ|size=1em}}</span> | native_name = {{Нэр янз бүрийн хэлээр | name = {{nobold|''(бусад албан ёсны хэлээр)''}} | bg = Европейски съюз | hr = Europska unija | cs = Evropská unie | da = Den Europæiske Union | nl = Europese Unie | et = Euroopa Liit | fi = Euroopan unioni | fr = Union européenne | de = Europäische Union | el = Ευρωπαϊκή Ένωση | en = European Union | hu = Európai Unió | ga = An tAontas Eorpach | it = Unione europea | lv = Eiropas Savienība | lt = Europos Sąjunga | mt = Unjoni Ewropea | pl = Unia Europejska | pt = União Europeia | ro = Uniunea Europeană | sk = Európska únia | sl = Evropska unija | es = Unión Europea | sv = Europeiska unionen }} | linking_name = Европын Холбоо | image_flag = Flag of Europe.svg | alt_flag = Цэнхэр дэвсгэр дээр 12 алтан одны тойрог | flag_border = yes | symbol_width = | motto = {{Native name|la|"[[Европын Холбооны уриа|In Varietate Concordia]]"|italics=off}} | englishmotto = "Олон талт байдлаараа нэгдсэн" | anthem = "[[Европын дуулал]]"{{Paragraph break}}{{Center|[[File:Anthem of Europe (US Navy instrumental short version).ogg]]}} | text_symbol_type = | text_symbol = | image_map = {{Switcher | [[File:Europe and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | Дэлхий | [[File:Special member state territories and the European Union.svg|upright=1.25|frameless]] | [[Гишүүн орнуудын тусгай нутаг дэвсгэр ба Европын Холбоо|Тусгай нутаг дэвсгэрийг]] харуулах }} | loctext = | alt_map = Globe projection with the EU in green | map_caption = Европын Холбооны байршил (хар ногоон)<br/> [[Европ]]од (хар саарал) | admin_center_type = [[Европын Холбооны байгууллагын төв|Байгууллагын төв]] | capital = [[Брюссель Хот|Брюссель]] {{small|(''[[Брюссель ба Европын Холбоо|де-факто]]'')}}<ref name="capital">{{cite book |last=Кибривский |first=Роман Адриан |title=Дэлхийн нийслэл хотууд: Газарзүй, түүх, соёлын нэвтэрхий толь бичиг |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2013 |isbn=978-1-61069-248-9 |page=[{{GBurl|id=qb6NAQAAQBAJ|p=64}} 64] |quote=Бельгийн нийслэл Брюссель хотыг ЕХ-ны де-факто нийслэлээр тооцдог}}</ref> | admin_center = {{collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|Брюссель}} | bullets = true | [[Европын Комисс|Комисс]] | [[Европын Зөвлөл]] <!-- Do not shorten to "Council". That is the official title of the Council of the EU in the treaties, so it's confusing. --> | [[Европын Холбооны зөвлөл|ЕХ-ны зөвлөл]] | [[Европын парламент|Парламент]] (хоёрдогч) }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|[[Франкфурт]]}} | bullets = true | [[Европын Төв Банк|Төв Банк]] }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{Nowrap|[[Люксембург (хот)|Люксембург]]}} | bullets = true | [[Европын Аудитын Шүүх|Аудитын Шүүх]] | [[Европын Холбооны Шүүх|Холбооны Шүүх]] | ЕХ-ны Зөвлөл (4, 6, 10-р сарын чуулган) | [[Европын Парламентын Тамгын газар|Парламентын Тамгын газар]] | Комисс (янз бүрийн хэлтэс, үйлчилгээ) }} {{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;"<!--Hides borders and improves row spacing--> | title = {{nowrap|[[Страсбург]]}} | bullets = true | Парламент }} | largest_settlement_type = [[хот]] | largest_settlement = [[Парис]]<!-- if the parameter is metropolis, then link to the article about the metropolitan area. If the parameter is municipality, then Berlin is largest, not Paris --> | official_languages = [[Европын Холбооны хэлнүүд|24 хэл]] | languages_type = Албан ёсны бичиг | languages = {{hlist|[[Латин бичиг|Латин]]|[[Грек цагаан толгой|Грек]]|[[Кирилл бичиг]]}} | religion = {{tree list}} * 71.6% [[Европ дахь христийн шашин|Христ]] ** 45.3% [[Европ дахь католик сүм|Католик]] ** 11.1% [[Европ дахь протестант урсгал|Протестант]] ** 9.6% [[Европ дахь үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартны]] ** 5.6% бусад [[христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] * 24.0% [[Европ дахь шашингүй байдал|шашингүй]] * 1.8% [[Европ дахь ислам|Ислам]] * 2.6% [[Европын Холбоо дахь шашин шүтлэг|бусад]] {{Tree list/end}} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="EB2015" /> | demonym = [[Европын Холбооны иргэншил|Европ]] | org_type = [[Тивийн холбоо]]<br>[[Конфедераци]] <small>(''[[де-факто]]'')</small> | membership = {{Collapsible list|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = [[Европын Холбооны гишүүн улсууд|27 улс]] |{{flag|Австри}} |{{flag|Бельги}} |{{flag|Болгар}} |{{flag|Герман}} |{{flag|Грек}} |{{flag|Дани}} |{{flag|Ирланд}} |{{flag|Испани}} |{{flag|Итали}} |{{flag|Кипр}} |{{flag|Латви}} |{{flag|Литва}} |{{flag|Люксембург}} |{{flag|Мальта}} |{{flag|Нидерланд}} |{{flag|Польш}} |{{flag|Португал}} |{{flag|Румын}} |{{flag|Словак}} |{{flag|Словени}} |{{flag|Унгар}} |{{flag|Финланд}} |{{flag|Франц}} |{{flag|Хорват}} |{{flag|Чех}} |{{flag|Швед}} |{{flag|Эстони}} }} | government_type = [[Үндэстэн дамнасан холбоо|Үндэстэн дамнасан]] болон засгийн газар хоорондын холимог парламентын [[холбоо]]<!-- PLEASE DO NOT change this to say the European Union is a "Staatenverbund". The term is only recognized by the German Federal Constitutional Court. No EU institution and none of the other 26 Member States has been using this term in a legal document. --> | leader_title1 = [[Европын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Антониу Кошта]] | leader_title2 = [[Европын Комиссын ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Урсула фон дер Ляйен]] | leader_title3 = [[Европын Холбооны зөвлөлийн даргалал]] | leader_name3 = {{flag|Польш}}<ref>{{cite web |title=Европын Холбооны зөвлөл |url=https://www.consilium.europa.eu/en/council-eu/presidency-council-eu/|publisher=ЕХ-ны зөвлөл |access-date=2025-01-01}}</ref> | leader_title4 = [[Европын Парламентын дарга]] | leader_name4 = [[Роберта Метсола]] | sovereignty_type = [[Европын Холбооны түүх|Үүсэл]]<ref>[[Маастрихтын гэрээ|Европын Холбооны тухай гэрээний]] одоогийн 1-р зүйлд: "Холбоо нь энэхүү Гэрээ болон [[Ромын гэрээ|Европын Холбооны үйл ажиллагааны гэрээнд]] үндэслэн байгуулагдана. Эдгээр [[ЕХ-ны гэрээнүүд|хоёр гэрээ]] нь ижил эрх зүйн үнэ цэнэтэй. Холбоо нь [[Европын Нийгэмлэг]]ийг орлож, залгамжлах болно."</ref> | legislature = Европын Парламент ба Зөвлөл | lower_house = [[Европын Парламент]] | upper_house = [[Европын Холбооны зөвлөл]] | established = <!-- Usually a date, in lieu of event/s hereafter --> | established_event1 = [[Парисын гэрээ (1951)|Парисын гэрээ]] | established_date1 = 4 сарын 18, 1951 | established_event2 = '''[[Ромын гэрээ]]''' | established_date2 = 1 сарын 1, 1958 | established_event3 = [[Нэг Европын Хууль]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1987 | established_event4 = <span style=white-space:nowrap;>'''[[Маастрихтын гэрээ]]'''</span><!-- NOTE: [[Template:Nowrap]] is ignored on mobile. --> | established_date4 = 11 сарын 1, 1993 | established_event5 = [[Лиссабоны гэрээ]] | established_date5 = 12 сарын 1, 2009 | area = <!-- Major area size (in [[Template:convert]] either km2 or sqmi first) --> | area_km2 = 4,225,104<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_sq_mi = {{Convert|4,225,104|km2|sqmi|disp=number}}<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_footnote = <!-- Optional footnote for area --><ref>{{cite web|title=NUTS 3 бүсээр талбай|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/reg_area3__custom_13249664/default/table?lang=en|access-date=2024-10-11|publisher=[[Евростат]]|website=ec.europa.eu/eurostat}}</ref> | percent_water = 2.93 | area_label = Нийт | area_label2 = <!-- label below area_label (optional) --> | area_dabodyalign = <!-- text after area_label2 (optional) --> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}}{{Spaces}}449,206,579<ref>{{Cite web |title=Хүн ам 1 сарын 1-нд |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00001/default/table?lang=en |access-date=2024-07-11 |website=ec.europa.eu |publisher=Евростат}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_density_km2 = 106.3<!-- 449,206,579 / 4,225,104km2 = 106.3 people/km2 (1 January 2024) --> | population_density_sq_mi = 275.4<!-- 449,206,579 / 1,631,322sq_mi = 275.4 people/sq_mi (1 January 2024) --> | GDP_PPP = {{increase}} $28.044 их наяд<ref name="GDP">{{cite web|title=Сонгогдсон улс, сэдвүүдэд зориулсан тайлан: 2024 оны 10 сар|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?a=1&c=998,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,PPPPC,PCPIPCH,PCPIEPCH,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|access-date=2024-10-31|publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]|website=imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $62,660<!-- GDP/population --><ref name="GDP"/> | GDP_nominal = {{increase}} $19.403 их наяд<ref name="GDP"/> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $43,194<!-- GDP/population --> | Gini = 29.6 | Gini_change = steady<!-- increase/decrease/steady --> | Gini_year = 2023 | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/ilc_di12/default/table?lang=en&category=livcon.ilc.ilc_ie.ilc_iei|title=Насаар нь тэгшитгэсэн бэлэн орлогын Жини коэффициент |publisher=[[Евростат]]|website=ec.europa.eu/eurostat|access-date=2024-10-09}}</ref> | currency = [[Евро]] ([[€]]) (EUR) {{Break}}{{Collapsible list | framestyle="border: none; padding: 0;" <!--Hides borders and improves row spacing--> | title = Бусад | {{Nowrap|{{Flagicon|Болгар}} [[Болгарын лев]] (BGN)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Дани}} [[Дани крон]] (DKK)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Польш}} [[Польш злоты]] (PLN)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Румын}} [[Румын лей]] (RON)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Унгар}} [[Унгарын форинт]] (HUF)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Чех}} [[Чех крон]] (CZK)}} | {{Nowrap|{{Flagicon|Швед}} [[Швед крон]] (SEK)}} }} | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]], [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]], [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = <!-- NOTE:No offset -->{{Nowrap| - UTC+2}} | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]], [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]], [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = {{Nowrap|+1 - UTC+3}} | DST_note = | cctld = [[.eu]], [[.ευ]], [[.ею]]{{efn|.eu, .ευ, болон .ею нь ЕХ-г бүхэлд нь төлөөлдөг; гишүүн орнууд өөрийн гэсэн TLD-тэй.}} | official_website = {{URL|europa.eu}} | footnote1 = | footnote2 = | footnote7 = | footnotes = <!-- For generic non-numbered footnotes --> }} '''Европын Холбоо''' ('''ЕХ''') нь Европт [[Европын Холбооны газарзүй|үндсэндээ байрладаг]] 27 [[Европын Холбооны гишүүн улсууд|гишүүн улсаас]] бүрдсэн [[үндэстэн дамнасан холбоо|үндэстэн дамнасан]] [[улс төрийн холбоо|улс төр]], [[эдийн засгийн холбоо|эдийн засгийн]] нэгдэл юм.<ref name="oecdcc">{{Cite news |date=2013-06-11 |title=Статистикийн нэр томьёоны тайлбар толь – КОПЕНХАГЕНЫ ШАЛГУУР |publisher=Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага |url=https://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=3048 |access-date=2021-04-03 |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208052824/https://stats.oecd.org/glossary/detail.asp?ID=3048 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-06-16 |title=ЕХ-ны тухай товчхон |url=https://europa.eu/european-union/about-eu/eu-in-brief_en |website=Европын Холбоо}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Рамфорд |first1=Крис |title=Европын Холбоо |journal=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization |date=2016 |pages=1–4 |doi=10.1002/9780470670590.wbeog188.pub2 |isbn=9780470670590}}</ref> Холбоо нь нийт 4,233,255 км<sup>2</sup> газар нутагтай, нийт хүн ам нь 449 сая гаруй гэсэн тооцоололтой. ЕХ-г ихэвчлэн [[холбооны улс|холбоо]], [[конфедераци]]йн аль алиных нь шинж чанарыг хослуулсан өвөрмөц улс төрийн байгууллага гэж тодорхойлдог.<ref>{{Cite journal |last=Фелан |first=Уильям |date=2012 |title=Европын холбооны тухай "Sui Generis" гэж юу вэ? Бие даасан дэглэмд өртөг өндөртэй олон улсын хамтын ажиллагаа |journal=International Studies Review |volume=14 |issue=3 |pages=367–385 |doi=10.1111/j.1468-2486.2012.01136.x| issn=1468-2486}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Хлавак |first=Марек |date=2010 |title=Төрөөс бага, олон улсын байгууллагаас илүү: Европын Холбооны Sui Generis мөн чанар |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/27179/1/MPRA_paper_27179.pdf |journal=Төв Европын хөдөлмөр судлалын хүрээлэн |location=Рочестер |doi=10.2139/ssrn.1719308 |s2cid=153480456}}</ref> 2020 онд [[дэлхийн хүн ам]]ын 5.8%-ийг эзэлдэг{{efn|Энэ тоо нь 2020 оны 2 сарынх бөгөөд Нэгдсэн Хаант Улс Европын Холбооноос гарсныг харгалзана. Нэгдсэн Хаант Улсын хүн ам дэлхийн хүн амын 0.9 орчим хувийг эзэлдэг.<ref>{{Cite web |title=Европын Холбооны хүн ам элсэлт, шилжилт хөдөлгөөн, байгалийн өсөлтийг хослуулан 500 саяд хүрэв |url=http://www.oeaw.ac.at/vid/datasheet/EU_reaches_500_Mill.shtml |access-date=2016-02-12 |publisher=Венийн хүн ам зүйн хүрээлэн}}</ref>}} ЕХ-ны гишүүн орнууд 2022 онд 16.6 их наяд долларын нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] (ДНБ) үйлдвэрлэсэн нь дэлхийн [[нэрлэсэн ДНБ|нэрлэсэн ДНБ-ий]] ойролцоогоор зургаагийн нэгийг бүрдүүлсэн байна.<ref>{{Cite web |title=Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдлын мэдээллийн сан, 2022 оны 10 сар |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?a=1&c=001,998,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=2023-03-24 |publisher=Олон Улсын Валютын Сан}}</ref> Болгараас бусад ЕХ-ны бүх улсын [[НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]]ийн дагуу [[Хүний хөгжлийн индекс]] нь маш өндөр байдаг. Үүний тулгын чулуу болох [[Европын Холбооны Гаалийн Холбоо|Гаалийн холбоо]] нь зөвхөн улсууд нэгдсэн байдлаар ажиллахаар тохиролцсон асуудлаар бүх гишүүн улс орнуудад мөрдөгдөж буй стандартчилсан [[Европын Холбооны хууль|хууль эрх зүйн орчин, хууль тогтоомжид]] суурилсан дотоод [[Европын нэгдсэн зах зээл|нэгдсэн зах зээлийг]] бий болгох замыг нээж өгсөн. ЕХ-ны бодлого нь дотоод зах зээл дэх хүмүүс, бараа, үйлчилгээ, хөрөнгийн чөлөөт хөдөлгөөнийг хангахад;<ref name="Europa Internal Market">{{Cite web |last=Европын Комисс |title=ЕХ-ны нэгдсэн зах зээл: Цөөн саад бэрхшээл, илүү их боломж |url=http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001122551/http://ec.europa.eu/internal_market/index_en.htm |archive-date=2007-10-01 |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}<br />{{Cite web |title=Европын холбооны үйл ажиллагаа: Дотоод зах зээл |url=http://europa.eu/pol/singl/index_en.htm |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> шударга ёс, дотоод хэргийн чиглэлээр хууль тогтоомж гаргах; [[Худалдааны нэгдсэн бодлого (ЕХ)|худалдаа]],<ref>{{Cite web |title=Худалдааны нэгдсэн бодлого |url=http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092625/http://europa.eu/scadplus/glossary/commercial_policy_en.htm |archive-date=2009-01-16 |access-date=2025-01-11 |website=Europa Glossary |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[ЕХ-ны хөдөө аж ахуйн нийтлэг бодлого|хөдөө аж ахуй]],<ref>{{Cite web |title=Хөдөө аж ахуй, загас агнуурын зөвлөл |url=http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын Холбооны зөвлөл |archive-date=2014-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311075105/http://www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/agriculture-and-fisheries |url-status=dead }}</ref> [[Загасны аж ахуйн нийтлэг бодлого|загасны аж ахуй]], [[Европын Холбооны бүс нутгийн бодлого|бүс нутгийн хөгжлийн]] талаар нэгдсэн бодлого баримтлахад чиглэгддэг.<ref>{{Cite web |title=Бүс нутгийн бодлогын мэдээлэл |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/index_en.cfm |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[Шенгений бүс]] дотор зорчиход паспортын хяналтыг цуцалсан.<ref name="Internal borders">{{Cite web |title=Шенгений бүс |url=http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810094618/http://ec.europa.eu/home-affairs/policies/borders/borders_schengen_en.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2025-01-11 |publisher=Европын вэб портал}}</ref> [[Евро бүс]] нь [[Европын Холбооны эдийн засаг, мөнгөний холбоо|эдийн засаг, мөнгөний холбоог]] бүрэн хэрэгжүүлсэн, [[евро]]г ашигладаг ЕХ-ны 20 гишүүн орноос бүрдсэн бүлэг юм. [[Гадаад, аюулгүй байдлын нэгдсэн бодлого]]ор дамжуулан холбоо нь [[Европын Холбооны гадаад харилцаа|гадаад харилцаа]], [[Европын Холбооны зэвсэгт хүчин|батлан ​​​​хамгаалах]] салбарт өөрийн үүргийг хөгжүүлсэн. Холбоо нь дэлхий даяар байнгын [[Европын Холбооны дипломат төлөөлөгчийн газрууд|дипломат төлөөлөгчийн газруудтай]] бөгөөд [[НҮБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Европын Холбоо ба Их долоо|Их долоо]], [[Их Хорь]]д [[Европын Холбоо ба НҮБ|өөрийгөө төлөөлдөг]]. ЕХ нь [[Европын Холбооны иргэншил|иргэншлийн]] хамт [[Маастрихтын гэрээ]] 1993 онд хүчин төгөлдөр болох үед байгуулагдсан бөгөөд 2009 онд [[Лиссабоны гэрээ]] хүчин төгөлдөр болмогц [[олон улсын эрх зүй|олон улсын]] [[хуулийн этгээд]] болсон.{{sfn|Craig |De Burca|2011|page=15}} Холбооны эхлэлийг 1948 онд орчин үеийн [[Европын нэгдэл]]ийн эхлэл болох [[Дотоод зургаа]]н улс (Бельги, Франц, Итали, Люксембург, Нидерланд, [[Баруун Герман]]) болон [[Барууны Холбоо]], [[Рурын олон улсын удирдлага]], гэрээгээр байгуулагдсан [[Европын Нүүрс, Гангийн Нийгэмлэг]], [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг]], [[Европын Атомын Энергийн Нийгэмлэг]]ээс эхэлж болно. 1973-2013 оны хооронд [[Европын Холбооны өргөтгөл|22 улс нэгдэн орсноор]] эрх мэдлийн хувьд хууль ёсны залгамжлагч нь ЕХ болох эдгээр байгууллагууд улам бүр томорч, бодлогын талбаруудыг эзэмшсэнээр эрх мэдэлтэй болсон. 2012 онд ЕХ [[2012 оны Нобелийн энх тайвны шагнал|Нобелийн энх тайвны шагнал]] хүртсэн.<ref>{{Cite news |date=2012-12-10 |title=ЕХ-нд Нобелийн энх тайвны шагналыг Осло хотод гардуулав |publisher=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-20664167 |access-date=2013-06-03}}</ref> Нэгдсэн Хаант Улс 2020 онд [[Брексит|ЕХ-ноос гарсан цорын ганц гишүүн орон]] болсон;<ref>{{Cite news |last1=Роулинсон |first1=Кевин |last2=Топинг |first2=Александра |last3=Мерфи |first3=Саймон |last4=Хенли |first4=Жон |last5=Мюррей |first5=Жессика |last6=Фридланд |first6=Жонатан |last7=Роулинсон |first7=Кевин |title=Брекситийн өдөр: Их Британи ЕХ-ноос гарч эрин үе дуусч байна |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/live/2020/jan/31/brexit-day-britain-prepares-leave-eu-live-news-updates |date=2020-02-01 |access-date=2020-06-08 |issn=0261-3077}}</ref> 10 улс [[Европын Холбооны боломжит өргөтгөл|ЕХ-нд элсэх хүсэлтэй эсвэл хэлэлцээ хийж]] байна. == Гишүүн орнууд == {{Загвар:Европын холбооны сүлдтэй газрын зураг}} Одоогийн байдлаар Европын холбоонд бүртгэлтэй орнууд: Австри, Бельги, Болгар, Унгар, Герман, Грек, Дани, Ирланд, Испани, Итали, Кипр, Латви, Литва, Люксембург, Мальта, Нидерланд, Польш, Португал, Румын, Словак, Словени, Финланд, Франц, Хорват, Чех, Швед, Эстони зэрэг орнууд багтдаг ==Гол үйл явдлууд== * 1951 — Европын Нүүрс Гангийн Нийгэмлэг бий болсон Парисын Гэрээ байгуулсан. * 1957 — Европын эдийн засгийн нийгэмлэг /ЕЭСН/ болон Евратом байгуулсан Ромын Гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * 1973 — Европын эдийн засгийн нийгэмлэг анхны өргөжилт. ( Дани, Ирланд, Их Британи нэгдэж орсон). * 1978 — Европын валютын систем бий болсон. * 1979 — Европын Парламентын анхны бүх европын сонгууль болсон. * 1981 — Грек Улс нэгдэж орсон. * 1985 — Шенгений Хэлэлцээр байгуулсан. * 1986 — Испани, Португали нэгдэж орсон. * 1986 — Европын нэгдсэн гэрээ- Европын Холбоо байгуулах анхны эрх зүйн баримт бигчүүд гарсан. * 1992 — Маастрихтын Гэрээ байгуулж Европын эдийн засгийн нийгэмлэгийн үндсэн дээр Европын Холбоо байгуулсан. * 1995 — Австри, Финлянд, Швед нэгдэн орсон. * 1999 — Европын нэгдсэн валют буй болсон бөгөөд -"Евро" -г 2002 оноос эргэлтэнд оруулсан. * 2004 — Чех, Унгар, Польш, Словак, Словени, Эстони, Латви, Литв, Кипр, Мальта зэрэг орнууд нэгдэн орсон. * 2007 — Лиссабон хотод Өөрчлөн шинэчлэх тухай Гэрээнд гарын үсэг зурсан. * 2007 — Болгар, Румын улс ЕХ-д нэгдэж орсон. * 2013 — Хорват Улс нэгдэж орсон. * 2020 — Их Британи Европын Холбооноос гарсан. [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|[[Европын Комисс]]]] ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=note}} {{Reflist|group=lower-alpha|30em|refs=}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons|European Union|Европын Холбоо}} {{Wiktionary}} * [http://europa.eu/index_en.htm EUROPA] – Албан ёсны нэгдсэн цахим сүлжээ * [http://europa.eu/institutions/index_en.htm Европын холбооны байгууллагууд] * [http://www.ec.europa.eu/index_en.htm Хороо] * [https://web.archive.org/web/20080625115839/http://www.consilium.europa.eu/cms3_fo/showPage.ASP?lang=en Зөвлөл] * [https://web.archive.org/web/20081002065818/http://curia.europa.eu/en/ Шүүх] * [http://www.europarl.europa.eu/news/public/default_en.htm Парламент] * [http://europa.eu/agencies/index_en.htm Агентлагууд] * [http://eur-lex.europa.eu/en/index.htm EUR-Lex] – Европын холбооны хуулиуд [[Ангилал:Европын Холбоо| ]] [[Ангилал:1993 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Олон улсын улс төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Улс төрийн систем]] [[Ангилал:Чөлөөт худалдааны бүс]] [[Ангилал:Европын байгууллага]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Олон улсын байгууллага]] 9nadpjdehar7n6eu7mt1dk45jwyt84h Их Британи 0 6254 866535 864716 2026-08-18T21:14:00Z Karixway39 102441 /* */ 866535 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Их Британи | linking_name = Их Британи<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | native_name = {{native name|en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} | conventional_long_name = Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠪᠷᠢᠲᠠᠨᠢ᠂<br/>ᠤᠮᠠᠷᠠᠳᠤ<br/>ᠢᠷᠯᠠᠨᠳ ᠤᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/> ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = [[Их Британийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (Tudor crown).svg|x95px]] | symbol_type = [[Их Британи Улсын хааны сүлд|Сүлд]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x95px]] | other_symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд#Одоогийн хэрэглээ|Шотланд дахь хааны сүлд]]: | national_motto = | national_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"{{Efn|Үг нь уламжлалын асуудал тул төрийн дууллын зөвшөөрөгдсөн хувилбар байхгүй; ихэвчлэн эхний бадаг л дуулагддаг.<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=National Anthem |url= https://www.royal.uk/national-anthem |access-date=4 June 2016 |publisher=The Royal Family |last1=Berry |first1=Ciara }}</ref> No statute has been enacted designating "God Save the King" as the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; [[proclamation]] and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the King" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br />''Бурхан Хааныг хамгаал''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр,<br /> Титмийн хараат нутаг болон [[Их Британийн эдийн засгийн онцгой бүс|эдийн засгийн онцгой бүс]]|default=1}} | map_caption = {{Map_caption|countryprefix=|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал}} | capital = [[Лондон]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл<br /> {{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] (''[[де-факто]]'')<!--Note: Just English, don't add "British English"--> }} | languages2_type = Нутгийн болон цөөнхийн хэл{{Efn|Скотс, Ольстер Скотс, Уэльс, Корн, Шотланд-Гали болон Ирланд хэлнүүд нь [[Европын Зөвлөл]]ийн [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йн дагуу [[нутгийн хэл|нутгийн]] эсвэл [[цөөнхийн хэл|цөөнхийн]] гэж ангилагддаг.<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр хэлийг сурталчлах тодорхой үүрэг хариуцлага үүнд багтана.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=www.gov.uk}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}</ref> Мөн [[Их Британийн хэлнүүд]] үзнэ үү. Уэльс улсад Уэльс хэл нь ''[[де-юре]]'' хязгаарлагдмал албан ёсны статустай, түүнчлэн үндэсний засгийн газрын үйлчилгээ үзүүлэхэд хязгаарлагдмал байдаг.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[Скотс хэл]] |[[Ольстер Скотс хэлний аялгууд|Ольстер Скотс хэл]] <!--Brittonic--> |[[Уэльс хэл]] |[[Корн хэл]] <!--Goidelic--> |[[Шотланд-Гали хэл]] |[[Ирланд хэл]] |[[Британийн дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.1% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] |7.0% [[Британийн Азичууд|Ази]] |3.0% [[Хар Британичууд|Хар]] |2.0% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] |0.9% бусад }} | ethnic_groups_year = [[2011 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2011]] | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Янз бүр]] |59.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] |25.7% Шашингүй |4.4% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] |1.3% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] |1.2% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] |7.2% шийдээгүй |group="N"}} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name=Weller>{{cite journal|title=Balancing within Three Dimensions: Christianity, Secularity, and Religious Plurality in Social Policy and Theology|first=Paul|last=Weller|year=2016|journal=Studies in Interreligious Dialogue|volume=26|issue=2|pages=131–146|doi=10.2143/SID.26.2.3200411}}</ref><ref name=CusickStorry>{{cite book|chapter=Religion|first1=Edmund|last1=Cusick|first2=Mike|last2=Storry|title=British Cultural Identities|editor-first1=Mike|editor-last1=Storry|editor-first2=Peter|editor-last2=Childs|year=2017|edition=5th|publisher=Routledge|location=London|pages=239–266|isbn=978-1315440590}}</ref> | demonym = {{Hlist|[[Британичууд]]}} | membership = {{Plainlist| * [[Англи]] * [[Шотланд]] * [[Уэльс]] * [[Умард Ирланд]]}} | membership_type = [[Их Британийн харьяат улс|Харьяат улсууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]{{Efn|Хэдийгээр Нэгдсэн Вант Улс нь уламжлал ёсоор нэгдмэл улс гэж тооцогддог байсан ч [[Вернон Богданор]]ын<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> болон бусдын дэвшүүлсэн "эвслийн улс" гэсэн тодорхойлолт нь 1990-д онд Их Британид эрх мэдлийг шилжүүлэх тухай хууль батлагдсанаас хойш улам бүр нөлөөтэй болсон.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> Эвслийн улс нь нэгдмэл улсаас ялгаатай нь гол эрх мэдэлтэй байхын зэрэгцээ түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн түүхэн эрх, дэд бүтцийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Их Британийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Энди Бёрнем]] | legislature = [[Их Британийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Лордуудын Танхим]] | lower_house = [[Их Британийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Их Британийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[1535 ба 1542 оны Уэльсийн тухай хуулиуд|Уэльс дэх хуулийн тухай акт]] | established_date1 = 1535 болон 1542 | established_event2 = [[Титмүүдийн холбоо]] | established_date2 = 3 сарын 24, 1603 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ (1706)|Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 7 сарын 22, 1706 он | established_event4 = [[1707 оны Холбооны тухай хуулиуд|Англи-Шотландын Холбооны Акт]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 он | established_event5 = [[1800 оны Холбооны тухай хууль|Их Британи-Ирландын Холбооны Акт]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1801 он | established_event6 = [[1922 оны Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай хууль|Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1922 он | area_km2 = 242,495 | area_footnote = <ref>{{Cite report |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=9 August 2015 |year=2012}}</ref> | area_rank = 78 | area_sq_mi = 93628 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2021 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 68,138,484<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=United Kingdom|access-date=21 March 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 22 | population_census = 63,182,178<ref>{{Cite web |title=2011 UK censuses |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |access-date=17 December 2012 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22 | population_density_km2 = 270.7 | population_density_sq_mi = 701.2 | population_density_rank = 50 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.847&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web |date=April 2023|title=World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,471<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{Increase}} $3.159&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 6 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,371<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22 | Gini = 36.6 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Inequality – Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=25 July 2021 |website=us.oecd.org |publisher=[[OECD]]}}</ref> | HDI = 0.929<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 18 | currency = [[Фунт стерлинг]]{{Efn|Эрх чөлөөлөгдсөн зарим улсууд, титэм хараат улсууд болон Британийн хилийн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд өөрсдийн фунтыг гаргадаг, эсвэл өөр улсын мөнгөн тэмдэгтийг ашигладаг.. Илүү их мэдээллийг [[Британийн мөнгөн тэмдэгтүүдийн жагсаалт]]аас харна уу.}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Гринвичийн стандарт цаг]], [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Британийн Зуны Цаг]], [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = {{plainlist| * {{Abbr|өө|өдөр}}/{{Abbr|сс|сар}}/{{Abbr|жжжж|жил}} * {{Abbr|жжжж|жил}}-{{Abbr|сс|сар}}-{{Abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) }} | drives_on = зүүн{{Efn|Хоёр далайн чандын нутаг дэвсгэрийг эс тооцвол: [[Гибралтар]] болон [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]]}} | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]] | cctld = [[.uk]]{{Efn|[[.gb]] домейныг мөн Их Британид олгосон ч хэрэглээ нь бага.}} }} '''Их Британи''', албан ёсоор '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс'''<ref>{{Cite web|title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь|trans-title=|author=|work=toli.gov.mn|date=|access-date=21 January 2023|url=http://toli.gov.mn/country|language=mn|quote=Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}}</ref> (<small>''[[товчлол|товч.]]</small>'' '''ИБУИНХУ'''; {{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK}}) нь баруун хойд [[Европ|Европт]], эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын [[улс]] юм. Энэ улс нь [[Англи]], [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]] гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Бүгд Найрамдах Ирланд улстай]] газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь [[Атлантын далай]], [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]], [[Ла-Маншийн хоолой]], Селтик тэнгис, [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно. 1707 онд [[Английн Вант улс|Английн Вант Улс]] болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (''Crown Dependencies'') гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ. Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том [[Гүрэн|эзэнт гүрэн]] байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. [[Англи хэл]] нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна. Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан [[III Чарльз]] юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь [[Лондон]] бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. [[Эдинбург]], [[Кардифф]], [[Белфаст]] хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад [[Бирмингем]], [[Манчестер]], [[Глазго]], [[Лийдс]] зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон. Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба [[эдийн засаг]] нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу [[цөмийн зэвсэг]] эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. == Газар зүй == [[Зураг:Uk topo en.jpg|thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Бен-Невис]] [[Зураг:Severn_Aerial.jpg|thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр]] [[Зураг:Plymouth_hoe_from_mountbatten_2.jpg|thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр]] Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|78-р том орон]] юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор [[Их Британи арал|Их Британи]], [[Ирланд]] зэрэг арлууд ([[Британийн олтриг]]) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар [[Европ]] тив, [[Өрнөд Европ]]т хамаарна. Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар [[Ла-Маншийн хоолой]], хоолойн цаана [[Франц]] улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар [[Ирландын тэнгис]], баруун хойд талаар [[Атлантын далай]] байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь [[Англи]], 78772 км² нь [[Шотланд]], 20778 км² нь [[Уэльс]], 13843 км² нь [[Умард Ирланд]] орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс [[Фолклендийн олтриг]] ([[Аргентин]]тай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, [[Гибралтар]] зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. === Газрын гадарга === Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. === Усны зүй === Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. === Уур амьсгал === Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн [[Кэмбридж]]ид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/sty---overview-of-the-uk-population.html Overview of the UK Population.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 1801 || 16,300,000 |- | 1851 || 27,368,800 |- | 1900 || 41,154,600 |- | 1950 || 50,381,500 |- | 1970 || 55,632,200 |- | 1990 || 57,237,500 |- | 2013 || 64,105,654 |- |} Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %. Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. === Ард түмэн === Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна. === Хот суурин === [[Зураг:050114_2495_london_city.jpg|thumb|left|200px|[[Лондон]]]] [[Зураг:View_of_Glasgow_from_Queens_Park.jpg|thumb|200px|[[Глазго]]]] {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Лондон]] (7,744,942) * [[Бирмингем]] (942,766) * [[Глазго]] (578,776) * [[Ливерпүүл]] (452,773) * [[Эдинбург]] (451,851) * [[Лидс]] (440,954) * [[Шеффилд]] (415,175) * [[Манчестер]] (396,322) || * [[Бристол]] (372,985) * [[Кардифф]] (316,793) * [[Лестер]] (296,596) * [[Бредфорд]] (278,984) * [[Ковентри]] (267,775) * [[Кингстон]] (265,615) * [[Белфаст]] (258,659) * [[Плимут]] (253,188) |} == Түүх == [[Зураг:Stonehenge2007_07_30.jpg|thumb|200px|[[Стоунхенж]]. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]] === Эртний үе === Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд [[бритон]], [[галл]] зэрэг [[кельт]] угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] аян дайнаар [[Эртний Ром|Ромтой холбогдож]] НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос [[англосакс]] гэсэн [[герман угсаатан]] ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн [[католик]] шашинд оржээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Bayeux_Tapestry_WillelmDux.jpg|thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он]] Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн [[викинг]] улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн [[Альфред]] ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд [[Английн вант улс|Английн Хаант улс]] мэндэлжээ. [[Кнуд]] гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын [[Уильям]] гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. Английн вангийн удам өнөөгийн [[Франц]]ын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453) байсан. === Сэргэн мандалт === Европын [[Сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын үед]] уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд [[Уэльс]] Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд [[Англи]]йн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс [[Умард Ирланд]]ад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, [[Шотланд]], [[Ирланд]] орсон ба [[Эдинбург]]т байснаа [[Лондон]]д шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч [[Хойд Америк|Умард Америк]]т колони үүсгэжээ. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Trafalgar-Auguste_Mayer.jpg|thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц]] 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд [[хэмжээт эрх хаант засаг]], [[парламентат ёс]] хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь [[Роберт Вальполе]] байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын [[Наполеон I Бонапарт|Напелеон]] дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ. === Колонийн задрал === [[Зураг:The_British_Empire.png|thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн]] Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай эвсэж [[Герман]]тай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед [[Британийн эзэнт гүрэн]] дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. [[Ирланд]]ын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр [[Уинстон Черчилль]] удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт [[Итали]]тай, Бирмд [[Япон]]той байлдаж байсан. Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд [[Энэтхэг]] ([[Пакистан]], [[Бангладеш]] гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл|Их Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]д багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван [[II Элизабет]] байсаар байна. [[Зураг:Международная Леонардо-премия 17.jpg|thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]]] === 1947 оноос хойш === Дайны дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулалцав. Их Британи 1952 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн [[Суэцийн хямрал]]д шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч [[Англи хэл]] олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд [[Европын холбоо]] болон өөрчлөгдсөн байна. 1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон. Их Британи НҮБ, [[НАТО]], Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. [[Афганистан]], [[Ирак]]ийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. == Төр засаг == Их Британи бол төрийн [[хэмжээт эрхт хаант засаг]]т хэлбэртэй, төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. [[Зураг:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|150px|[[II Элизабет]] хатан хан]] === Хаант ёс === Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог. Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед [[II Элизабет|II Элизабет хатан]] хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет [[1952]] онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ. === Парламент === Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Их Британийн Парламент]] (''Parliament of the United Kingdom'') байна. Хоёр танхимтай. [[Зураг:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон]] 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан. 1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан. ==== Лордуудын Танхим ==== Лордуудын Танхим (''House of Lords'') нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. ==== Төлөөлөгчдийн Танхим ==== [[Зураг:David_Cameron_official.jpg|thumb|150px|right|[[Дэвид Кэмерон]]]] Төлөөлөгчдийн Танхим (''House of Commons'') нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг. === Засгийн газар === Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (''Cabinet of the United Kingdom'') байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн [[Борис Жонсон]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Орон нутаг == [[Зураг:Map_of_the_administrative_geography_of_the_United_Kingdom.png|thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь]] {{Image frame|width=150|content=<center>{{Image label begin|image=United Kingdom countries.svg|link=|width=150|float=none}} {{Image label small|x=0.625|y=1.2|scale=150|text =<big>[[Англи]]</big>}} {{Image label small|x=0.375|y=0.7|scale=150|text=<big>[[Шотланд]]</big>}} {{Image label small|x=0.4|y=1.3|scale=150|text= <big>[[Уэльс]]</big>}} {{Image label small|x=0.15|y=0.95|scale=150|text =<big>[[Умард Ирланд|Умард<br />Ирланд]]</big>}} {{Image label end}}</center> |caption= Дөрвөн орон }} Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг. {| class="wikitable sortable" ! Д/д !! Орон !! Нутгийн хуваарь !! Газар нутаг<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=2015-11-29 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> !! Хүн ам <br />(2011 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |wayback=20160131125807 |text=2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom |archiv-bot=2026-05-06 07:16:53 InternetArchiveBot }}: ({{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |wayback=20131102072318 |text=2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb) |archiv-bot=2026-05-12 07:08:35 InternetArchiveBot }})</ref> |- | align="center" | 1 || [[Англи]] || 9 муж, 6 хот хошуу, 28 хошуу, <br> 55 нэгж нутаг, Их Лондон, Силли арал || align="right" | 130,395 || align="right" | 53,012,450 |- | align="center" | 2 || [[Шотланд]] || 32 зөвлөлт нутаг || align="right" | 78,772 || align="right" | 5,295,403 |- | align="center" | 3 || [[Уэльс]] ||9 хошуу, 3 хот, 3 хот хошуу || align="right" | 20,779 || align="right" | 3,063,456 |- | align="center" | 4 || [[Умард Ирланд]]|| 5 хошуу, 11 тойрог || align="right" | 13,843 || align="right" | 1,810,863 |- class="shadow" | align="center" | || Их Британи || олон зүйлийн нэгжийн нутаг || align="right" | 243,789 || align="right" | 63,182,178 |} Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. [[Гибралтар]], [[Фолкленд]] (маргаантай), [[Кайман]], [[Бермуд]] зэрэг 14 нутаг бий. == Эдийн засаг == [[Зураг:The_City_London.jpg|thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв]] [[Зураг:A350_First_Flight_-_Low_pass_02.jpg|thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг.]] [[Зураг:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгис]]ийн ёроолоос газрын тос олборлодог]] Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг. Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна. Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм. Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (10.8%)" from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (10.4%)" from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (8.1%)" from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (7.2%)" from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.5%)" from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (14.9%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (9.0%)" from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (7.8%)" from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (6.5%)" from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.1%)" from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Heathrow_T5.jpg|thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал]] Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Гадаад холбоос == {{G8}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Их Британи| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] j3nb9f4r8nb2cpdxjv2rifkhvr7mxxp Сайншанд 0 6270 866556 857420 2026-08-18T22:25:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 866556 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Сайншанд сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Sainshand railway station.jpg |imagesize = |image_caption = Сайншандын төмөр замын өртөө |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2342.80 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 28,097 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|44|53|30|N|110|8|12|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 961 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+976) 1522 |website = |footnotes = }} '''Сайншанд''' ({{mongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}) нь [[Дорноговь]] [[аймгийн төв]] юм. Хүн ам нь 28097 (2022 оны тооллого). [[Улаанбаатар]]аас 463 км зайтай газарт, далайн түвшнээс дээш 938 м өндөрт оршино. Сайншанд хот 23 мянга орчим хүн амьтай бөгөөд 234.6 га газар нутагтай. Тус хот Дорноговь аймгийн [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]], [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]], [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]], [[Айраг сум|Айраг]], [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]], [[Өргөн сум]]дтай хиллэдэг. == Түүх == Сайншанд нь Дорноговь аймгийн төв бөгөөд 1931 оны  5-р  сарын  26-нд  аймгийн  анхдугаар  Их  хурлыг  23 сумаас  сонгогдсон   40 төлөөлөгчтэйгээр    Сайн   ус  гэдэг  газар  хуралдуулж, аймаг  төвлөрөх  газрыг  Далай  Сайншанд  хэмээн  тогтсон  байна. Үүнээс өмнө  аймгийн төвийг  Олдох, Олон шанд,  Шинэ ус, Хадан хошуу, Сайн ус хэмээх газруудад төвлөрүүлж байсан юм. БНМАУ-ын Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1961 оны 136 дугаар зарлигаар Сайншанд хот гэсэн статустай болсон. ==Эдийн засаг, хүн ам== Сайншанд хот 23 орчим хүн амтай. Нийт 50 гаруй мянган толгой малтай, 291 малчин өрхтэй, 123 малчин өрх нь нарны болон салхины цахилгаан үүсгэвэртэй, хүн амын 92% нь хотын төвд амьдардаг. Үүнээс орон сууцанд 70% нь, төвлөрсөн халаалт, усан хангамжтай сууцанд 30% нь суудаг. Төмөр замын томоохон боомт хотуудын нэг. Аж үйлдвэрийн салбар өнгөрсөн онд 5.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж 4.5 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалтын ажил эрс нэмэгдэж хувийн болон төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 27, 30, 40, 60*2, Мааньзав 68 айлын орон сууц, 2-р сургууль, 120 м<sup>3</sup> багтаамжтай өнгөт гэрэлтүүлэгтэй усан оргилуур, гудамж талбай гэр хорооллын 16 ш шөнийн цамхагт гэрэлтүүлгүүд, мөсөн гулгуур, софт теннис, бие бялдаржуулах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, зочид буудал, 26 метрийн алгаслалтай хүндэтгэлийн “Сайншанд” нуман хаалга, худалдаа үйлчилгээний барилгууд ашиглалтад орсон. Одоо усан спорт сургалтын төв, хүүхдийн ордон, 60, 30, 48 айлын орон сууц, 100, 150 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгууд шинээр баригдаж зарим нь ашиглалтад өгөхөд бэлэн болоод байна. ==Засаг захиргааны хуваарь== Сайншанд нь дотроо Өвөр Сайншанд, Төмөр замын район буюу Ар Сайншанд, Өвөр Сайншандаас 45 орчим км зайтай байдаг [[Зүүнбаян]] багийг багтаасан 3 хэсэгтэй. Засаг захиргааны хувьд Өвөр Сайншандад 1, 2, 3, 6, 8-р баг, Ар Сайншандад 4 ба 7-р баг, Зүүнбаянд 5-р багууд тус тус байрлаж байна. ==Боловсрол== '''Ерөнхий боловсролын сургууль''' Одоогоор Өвөр, Ар Сайншандад Ерөнхий боловсролын 1, 2, 3 дугаар сургууль, Зүүнбаянд 4-р сургууль буюу Зүүнбаян ЕБС байрладаг. Мөн Сайншанд хотын 2 дугаар багт 2012-10-02-ны өдрөөс эхлэн Ерөнхий боловсролын 5 дугаар сургууль, 6 дугаар багт 2023 оны 4-р сарын 3-ны өдрөөс Ерөнхий боловсролын 6 дугаар сургууль байгуулагдаж, хичээл сургалтын үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байна. '''Коллеж, их сургууль''' 40 жилийн түүхтэй Дорноговь аймаг дахь Политехник коллеж, АШУҮИС-ийн Дорноговь аймаг дахь Анагаах ухааны сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. '''Хүүхдийн цэцэрлэг''' Сайншанд хотод улсын 15 цэцэрлэг, төмөр замын 1 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт 16 цэцэрлэгтэй. ==Телевиз, радио, холбоо харилцаа== "Нарны Эрчим" Кабелийн телевиз нь Dornogobi Sainshand Broadcast (DSB) телевиз, Дорноговь телевиз DTV, "Миний нутаг" Fm 101.5 гэсэн хэт богино долгионы радио Сайншанд хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Улаанбаатар хотын MGL radio fm 88.3 долгион Сайншанд хотод цацагддаг. [[Mobicom]], [[Skytel]], [[Unitel]], [[G-mobile]] үүрэн холбооны бүх оператор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Зам тээвэр, дэд бүтэц== Сайншандаар [[Бээжин]]-[[Улаанбаатар]]ын [[төмөр зам]] болон [[Мянганы зам]]ын босоо тэнхлэг дайрч өнгөрдөг. Улаанбаатараас Сайншанд хүртэлх галт тэрэгний билет том хүн нэг талдаа нийтийн суудал 20100 төгрөг,унтлагын суудал 35600 төг, тасалгаат суудал 57600төг (2025 оны байдлаар). Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд чиглэлийн 286-р галт тэрэг, Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн 276-р галт тэрэг өдөр бүр аялдаг. Иргэдийн чөлөөтэй зорчих боломж маш сайн бүрдсэн. Сайншанд хот 12 км засмал замтай. Дорноговь АЗЗА компанийн харьяанд байдаг. Төвийн эрчим хүчний системд болон шилэн кабелийн магистраль шугамд бүрэн холбогдсон, харилцаа холбоо, дэд бүтэц их сайн хөгжсөн, төвлөрсөн хот юм. Хотын төрхийг олсон хөдөөгийн суурин юм. Сумын цэвэр усны шугамын нийт урт нь 42.8 км бөгөөд үүнээс 25км Зээгийн хөтөлийн, 11.5 км төв, 6.3 км салбар шугам гэж хуваагдаж байна. Зээгийн хөтөлийн шугам нь гүний З худагтай, хоёр нь ЭЦВ-1О, нэг нь ЭЦВ-8 насостой. Мөн ус шахах З станцтай. Станц тус бүр 100 м<sup>3</sup> усан сантай, ус шахах 2 насостой ажиллаж байна. 1998 онд 1000 мм<sup>3</sup>-ын усан санг Зээгийн хөтөлийн шугамтай холбож ашиглалтад оруулсан. '''Эрчим хүч:''' Дорноговь аймаг нь төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд 1990 онд холбогдсон. 2003 онд 110 кВ нэг хэлхээт ЦДАШ-аар Замын-Үүд сумыг холбож байсан түүхтэй. Дорноговь аймаг нь 2018 онд 55МВт суурилагдсан чадал бүхий салхин цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан. Мөн 30 МВт чадал бүхий нарны цахилгаан станцыг ашиглалтанд оруулсан байдаг. ==Түүх соёлын дурсгалууд== Сайншанд сумын нутагт түүх, соёлын дурсгалт газрууд нилээд байдаг бөгөөд үүнээс дурьдвал Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаагийн]] бясалгал үйлдэж, ном хурдаг байсан 108 агуй, Дэлхийн эерэг энергийн төв "[[Шамбалын орон]]", "[[Хамрын хийд]]", "[[Ханбаянзүрх хайрхан]]", "Хашаатын говь", Хонгил цав, Үлэг гүрвэлийн чулуужсан ой, эртний хотын туурь зэрэг Аймгийн тусгай хамгаалалттай түүхэн дурсгалт газруудыг нэрлэж болно. Сүүлийн үед Сайншанд суманд Хамарын хийд, Хан Баянзүрх хайрхан уулд түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байна. ==Байгалийн баялаг== Байгалийн баялагийн хувьд барилгын түүхий эд, элс, [[шавар]], өнгө бүрийн шороон будаг, [[жонш]], цеолит, хүрэн нүүрс, нефтийн ордуудтай, булаг шанд, [[заг]]<nowiki/>ан ой, бударгана, таана, [[Хөмөл|хүмүүл]], [[гоёо]], [[Хармаг|хармаг,]] тэмээн хөх зэрэг байгалийн баялаг ургамал, жимс арвинтай, говийн унаган дүр төрх нь гадаад дотоодын ажил хэрэгч хүмүүс, жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг билээ. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Данзандаржаагийн Туяа]] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сайншанд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин]] o86ngpsp2g9bh5moo1auggu7cn5flyq 866573 866556 2026-08-19T02:26:26Z Zorigt 49 866573 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Сайншанд сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = Sainshand railway station.jpg |imagesize = |image_caption = Сайншандын төмөр замын өртөө |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = Монгол |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag dornogovi aimag 2011.svg}} [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1931 |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 2342.80 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 28,097 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 8 |utc_offset = +8 |coordinates = {{coord|44|53|30|N|110|8|12|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 961 |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = (+976) 1522 |website = |footnotes = }} '''Сайншанд''' ({{mongolUnicode|ᠰᠠᠶᠢᠨᠱᠠᠩᠳᠠ}}) нь [[Дорноговь]] [[аймгийн төв]] юм. Хүн ам нь 28097 (2022 оны тооллого). [[Улаанбаатар]]аас 463 км зайтай газарт, далайн түвшнээс дээш 938 м өндөрт оршино. Сайншанд хот 234.6 га газар нутагтай. Тус хот Дорноговь аймгийн [[Улаанбадрах сум|Улаанбадрах]], [[Хөвсгөл сум|Хөвсгөл]], [[Сайхандулаан сум|Сайхандулаан]], [[Айраг сум|Айраг]], [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]], [[Өргөн сум]]дтай хиллэдэг. == Түүх == Сайншанд нь Дорноговь аймгийн төв бөгөөд 1931 оны 5-р сарын 26-нд аймгийн анхдугаар Их  хурлыг 23 сумаас сонгогдсон  40 төлөөлөгчтэйгээр Сайн ус гэдэг газар хуралдуулж, аймаг төвлөрөх газрыг Далай Сайншанд хэмээн тогтсон байна. Үүнээс өмнө аймгийн төвийг  Олдох, Олон шанд, Шинэ ус, Хадан хошуу, Сайн ус хэмээх газруудад төвлөрүүлж байсан юм. БНМАУ-ын Ардын Их хурлын Тэргүүлэгчдийн 1961 оны 136 дугаар зарлигаар Сайншанд хот гэсэн статустай болсон. ==Эдийн засаг, хүн ам== Сайншанд хот 28 мянга орчим хүн амтай. Нийт 50 гаруй мянган толгой малтай, 291 малчин өрхтэй, 123 малчин өрх нь нарны болон салхины цахилгаан үүсгэвэртэй, хүн амын 92% нь хотын төвд амьдардаг. Үүнээс орон сууцанд 70% нь, төвлөрсөн халаалт, усан хангамжтай сууцанд 30% нь суудаг. Төмөр замын томоохон боомт хотуудын нэг. Аж үйлдвэрийн салбар жилд 5.6 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж 4.5 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалтын ажил эрс нэмэгдэж хувийн болон төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 27, 30, 40, 60*2, Мааньзав 68 айлын орон сууц, 2-р сургууль, 120 м<sup>3</sup> багтаамжтай өнгөт гэрэлтүүлэгтэй усан оргилуур, гудамж талбай гэр хорооллын 16 ш шөнийн цамхагт гэрэлтүүлэг, мөсөн гулгуур, софт теннис, бие бялдаржуулах болон хүүхдийн тоглоомын талбай, зочид буудал, 26 метрийн алгаслалтай хүндэтгэлийн “Сайншанд” нуман хаалга, худалдаа үйлчилгээний барилгууд ашиглалтад орсон. Одоо усан спорт сургалтын төв, хүүхдийн ордон, 60, 30, 48 айлын орон сууц, 100, 150 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгууд шинээр баригдаж зарим нь ашиглалтад өгөхөд бэлэн болоод байна. ==Засаг захиргааны хуваарь== Сайншанд нь дотроо Өвөр Сайншанд, Төмөр замын район буюу Ар Сайншанд, Өвөр Сайншандаас 45 орчим км зайтай байдаг [[Зүүнбаян]] багийг багтаасан 3 хэсэгтэй. Засаг захиргааны хувьд Өвөр Сайншандад 1, 2, 3, 6, 8-р баг, Ар Сайншандад 4 ба 7-р баг, Зүүнбаянд 5-р багууд тус тус байрлаж байна. ==Боловсрол== '''Ерөнхий боловсролын сургууль''' Одоогоор Өвөр, Ар Сайншандад Ерөнхий боловсролын 1, 2, 3 дугаар сургууль, Зүүнбаянд 4-р сургууль буюу Зүүнбаян ЕБС байрладаг. Мөн Сайншанд хотын 2 дугаар багт 2012-10-02-ны өдрөөс эхлэн Ерөнхий боловсролын 5 дугаар сургууль, 6 дугаар багт 2023 оны 4-р сарын 3-ны өдрөөс Ерөнхий боловсролын 6 дугаар сургууль байгуулагдаж, хичээл сургалтын үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байна. '''Коллеж, их сургууль''' Дорноговь аймаг дахь Политехник коллеж, АШУҮИС-ийн Дорноговь аймаг дахь Анагаах ухааны сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж байна. '''Хүүхдийн цэцэрлэг''' Сайншанд хотод улсын 15 цэцэрлэг, төмөр замын 1 цэцэрлэг үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт 16 цэцэрлэгтэй. ==Телевиз, радио, холбоо харилцаа== "Нарны Эрчим" Кабелийн телевиз нь Dornogobi Sainshand Broadcast (DSB) телевиз, Дорноговь телевиз DTV, "Миний нутаг" Fm 101.5 гэсэн хэт богино долгионы радио Сайншанд хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Улаанбаатар хотын MGL radio fm 88.3 долгион Сайншанд хотод цацагддаг. [[Mobicom]], [[Skytel]], [[Unitel]], [[G-mobile]] үүрэн холбооны бүх оператор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ==Зам тээвэр, дэд бүтэц== Сайншандаар [[Бээжин]]-[[Улаанбаатар]]ын [[төмөр зам]] болон [[Мянганы зам]]ын босоо тэнхлэг дайрч өнгөрдөг. Улаанбаатараас Сайншанд хүртэлх галт тэрэгний билет том хүн нэг талдаа нийтийн суудал 20100 төгрөг, унтлагын суудал 35600 төг, тасалгаат суудал 57600 төг (2025 оны байдлаар). Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд чиглэлийн 286-р галт тэрэг, Улаанбаатар-Чойр-Сайншанд-Замын-Үүд чиглэлийн 276-р галт тэрэг өдөр бүр аялдаг. Иргэдийн чөлөөтэй зорчих боломж маш сайн бүрдсэн. Сайншанд хот 12 км засмал замтай. Дорноговь АЗЗА компанийн харьяанд байдаг. Төвийн эрчим хүчний системд болон шилэн кабелийн магистраль шугамд бүрэн холбогдсон, харилцаа холбоо, дэд бүтэц их сайн хөгжсөн, төвлөрсөн хот юм. Хотын төрхийг олсон хөдөөгийн суурин юм. Сумын цэвэр усны шугамын нийт урт нь 42.8 км бөгөөд үүнээс 25км Зээгийн хөтөлийн, 11.5 км төв, 6.3 км салбар шугам гэж хуваагдаж байна. Зээгийн хөтөлийн шугам нь гүний З худагтай, хоёр нь ЭЦВ-1О, нэг нь ЭЦВ-8 насостой. Мөн ус шахах З станцтай. Станц тус бүр 100 м<sup>3</sup> усан сантай, ус шахах 2 насостой ажиллаж байна. 1998 онд 1000 мм<sup>3</sup>-ын усан санг Зээгийн хөтөлийн шугамтай холбож ашиглалтад оруулсан. '''Эрчим хүч:''' Дорноговь аймаг нь төвийн эрчим хүчний нэгдсэн системд 1990 онд холбогдсон. 2003 онд 110 кВ нэг хэлхээт ЦДАШ-аар Замын-Үүд сумыг холбож байсан түүхтэй. Дорноговь аймаг нь 2018 онд 55МВт суурилагдсан чадал бүхий салхин цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулсан. Мөн 30 МВт чадал бүхий нарны цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулсан байдаг. ==Түүх соёлын дурсгалууд== Сайншанд сумын нутагт түүх, соёлын дурсгалт газрууд нэлээд байдаг бөгөөд үүнээс дурьдвал Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа|Д.Данзанравжаагийн]] бясалгал үйлдэж, ном хурдаг байсан 108 агуй, Дэлхийн эерэг энергийн төв "[[Шамбалын орон]]", "[[Хамрын хийд]]", "[[Ханбаянзүрх хайрхан]]", "Хашаатын говь", Хонгил цав, Үлэг гүрвэлийн чулуужсан ой, эртний хотын туурь зэрэг Аймгийн тусгай хамгаалалттай түүхэн дурсгалт газруудыг нэрлэж болно. Сүүлийн үед Сайншанд суманд Хамарын хийд, Хан Баянзүрх хайрхан уулд түшиглэн аялал жуулчлал хөгжиж байна. ==Байгалийн баялаг== Байгалийн баялгийн хувьд барилгын түүхий эд, элс, [[шавар]], өнгө бүрийн шороон будаг, [[жонш]], цеолит, хүрэн нүүрс, нефтийн ордуудтай, булаг шанд, [[заг]]ан ой, бударгана, таана, [[хөмөл]], [[гоёо]], [[хармаг]], тэмээн хөх зэрэг байгалийн баялаг ургамал, жимс арвинтай, говийн унаган дүр төрх нь гадаад дотоодын ажил хэрэгч хүмүүс, жуулчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг билээ. == Энд төрсөн алдартнууд == * [[Данзандаржаагийн Туяа]] {{Хөтлөгч мөр Монголын томоохон хот суурин}} {{Хөтлөгч мөр Дорноговийн сумууд}} {{Хөтлөгч мөр Засаг захиргааны хуваарь}} [[Ангилал:Сайншанд| ]] [[Ангилал:Монголын аймгийн төв]] [[Ангилал:Монголын суурин]] [[Ангилал:Монголын хот]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн сум|!]] [[Ангилал:Дорноговь аймгийн суурин]] qilhocermodbmdlpxudj7nxoke1tr41 Оман 0 6386 866516 866209 2026-08-18T15:39:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866516 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b Шавж 0 6481 866542 865044 2026-08-18T21:43:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866542 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Шавж | fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл | image = European honey bee extracts nectar.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Зөгий]] (''Hymenoptera'' баг) | regnum = [[Амьтан|Амьтны]] | phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]] | classis = '''Шавж''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Шавж''' нь (Шавжийн [[Биологийн ангилал|анги]]) транхейн сувгийн тусламжтайгаар амьсгалдаг, гурван хос хөлтэй [[Үет хөлтөн|үет хөлтний хүрээний]] хамгийн том анги бөгөөд сая гаруй зүйл [[амьтан]] тэмдэглэгдээд байгаа боловч 1,5 сая орчим зүйл байх нь зайлшгүй гэж эрдэмтэд үзжээ. Дэлхийн амьтны зүйлийн бүрдлийн талаас илүү хувийг шавж эзлэх<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |wayback=20150220154543 |text=Threats to Global Biodiversity |archiv-bot=2023-09-26 22:22:41 InternetArchiveBot }} (Accessed December 2007</ref> бөгөөд нээгдээгүй 30 саяас илүү зүйл шавж байгаа гэж тооцдог<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бие гүйцсэн шавжийн хэмжээ 0.139 [[метр|мм]] – 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. {{Webarchiv|url=http://ufbir.ifas.ufl.edu/ |wayback=20081216161323 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-08-18 21:43:57 InternetArchiveBot }}</ref>, жин нь 70 [[кг|гр]] хүрнэ<ref name="walker"/>. Шавж амьдралын олон янз бүрийн нөхцөлд амьдрах чадварыг хөгжлийн явцад олсон учраас тэдний биеийн бүтэц, эрхтнүүдийн гүйцэтгэх үүрэг маш олон янз болжээ. Шавжийн онцлог бол нисэх чадвартай болсон явдал юм. Маш олон зүйлийн шавж байгаль дээр их хэмжээгээр тохиолдох учир байгалийн биоцинозид асар их үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэрчлэн олон зүйлийн шавж хөдөө аж ахуйд хор хөнөөл учруулах, ургамлын тоос хүртээх, хүн ба амьтны биед паразитлан амьдрах, өвчин тараах зэрэг практикийн холбогдлоор асар их юм. [[Монгол улс|Манай оронд]] 13,000 гаруй зүйлийн шавж мэдэгдээд байна. ==Биеийн бүтэц, физиологи== [[Зураг:Insect anatomy diagram.svg|thumbnail|right|300px|'''Шавжийн анатомийн бүдүүвч'''<br /> A – ''Caput'' (Толгой)<br /> B – ''Thorax'' (Цээж)<br /> C – ''Abdomen'' (Бөгсөн бие)<br /><br /> 1. [[Мэдрэгч (Биологи)|Мэдрэгч]]<br /> 2. [[Ocellus]] (нүд - урдаа)<br /> 3. Ocellus (дээр)<br /> 4. Багц нүд ([[Oculus compositus]])<br /> 5. [[Тархи]]<br /> 6. [[Prothorax]]<br /> 7. нурууг дагасан [[Артерийн судас]]<br /> 8. [[Trachee (сээр нуруугүйтэн)|Tracheen]]<br /> 9. [[Mesothorax]]<br /> 10. [[Metathorax]]<br /> 11. Нэг дэх [[Далавч (Шавж)|далавчны хос]]<br /> 12. Хоёр дахь далавчны хос<br /> 13. [[Нарийн гэдэс]]<br /> 14. [[Зүрх]]<br /> 15. [[Өндгөвчний үүр]]<br /> 16. [[Бүдүүн гэдэс]]<br /> 17. [[Шулуун гэдэс]]<br /> 18. [[Үтрээ]]<br /> 19. Гэдсэн талын мэдрэлийн систем<br /> 20. [[Малпигийн бөөр]]<br /> 21. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsomer]]<br /> 22. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Posttarsus]]<br /> 23. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsus]]<br /> 24. [[Tibia (үет хөлтөн)|Tibia]]<br /> 25. [[Femur (үет хөлтөн)|Femur]]<br /> 26. [[Хөлийн цагариг|Trochanter]]<br /> 27. [[Ходоод]]<br /> 28. [[Thoraxganglion]]<br /> 29. [[Coxa (үет хөлтөн)|Coxa]]<br /> 30. [[Шүлсний булчирхай]]<br /> 31. [[Suboesophageal ganglion]]<br /> 32. [[Амны аппарат]]]] Бие гүйцсэн шавжийн их бие толгой, цээж, хэвэл гэсэн мэдэгдэхүйц 3 хэсэгт хуваагдана. Толгой акрон ба 4 сегментээс, цээж ямагт 3, хэвлий 11 сегментээс бүтнэ. ===Толгойн хэсэг=== Толгой хитин капсулаар бүрхэгдсэн байх ба хүзүүний нэг үеэс цээжтэйгээ хөдөлгөөнтэйгээр холбогдсон байна. Толгойн доод талд буюу өмнө үзүүрт амны сүв оршино. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нүд байрлах ба тэдгээрийн хооронд жижигхэн хэд хэдэн энгийн нүд байна. Нүдний орчмоос хос сахал гарах бөгөөд үнэрлэх ба хүрэлцэх эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Сахал олон үеэс тогтоно. Сахлын хэлбэр олон янз: утаслаг, булцуут, хөрөө маягийн, өдлөг, сам маягийн, тахир гэх мэт. Энэ нь шавжийг таньж мэдэхэд чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Сахлын толгойтой нийлсэн үеийг сахлын суурь гэнэ. Шавжийн сахлыг толгойн 1-р үеийн мөч гэж үздэг. Толгойн 2-р сегмент мөчгүй, дээд уруул болж хувирсан байна. Харин бусад гурван үеэс толгойн дээд хэсэгт байрлах амны эрхтэн үүсч бий болно. Гэвч толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягт нийлсэн байх тул ялгагддаггүй. Харин дух, зулай, хацар, дагз гэсэн хэсгүүд нь заадсаар ялгагдана. Шавжийн амны аппаратын бүтэц олон янз байдаг нь хоол тэжээлийг авч хэрэглэх үйл ажиллагаанаас шалтгаална. Эртний шавжууд ургамал ба амьтны гаралтай органик хатуу зүйлсээр хооллож байсан нь тэдгээрийг мэрэх, бутлахад зохилдож амны мэрэх эрхтэнтэй болжээ. Ийнхүү мэрэгч амны эрхтнийг хамгийн энгийн бүтэцтэй, эрт үед үүссэн гэж үздэг. Шингэн тэжээлээр хооллох (амьтны цус сорох, ургамлын бал, шүүсийг сорох, органик шингэнээр хооллох зэрэг) болсон нь амны аппаратын өөр зохилдолгоог нөхцөлдүүлжээ. Шулуун далавчтанууд, жоом, цохнуудын амны эрхтэн мэрэх хэлбэрийн аппарат юм. Ихэнх шавжийн авгалдайн (ж-нь: эрвээхийн хүрэнцэр) амны эрхтэн олон хөлтний амны эрхтний адилаар мэрэхэд зохилдсон байдаг. Мэдрэх хэлбэрийн амны аппаратын бүтцийг авч үзвэл: дээд талаасаа хос биш дээд уруулаар бүрхэгдэнэ. Дээд уруулын доор хүчирхэг булчинтай, хитинжсэн хос дээд угааж (мандибул) оршино. Дээд угаажийн дотор тал хүчирхэг шүдлэгдсэн байх нь идэш тэжээлийн зүйлийг бутлаж жижиглэх, өмлөх үүрэгтэй. Дээд угаажийн дор хос доод угааж (максилл) доод талаасаа доод уруулаар халхагдан байрлана. Мандибул толгойн 2-р үеийн мөч юм. Максилл толгойн 2 ба 3-р үеийн мөчүүд болно. Мандибул максиллүүд үеүдээс тогтсон байх нь явах хөлөөс анх үүсч гарсан болохыг гэрчилнэ. Доод эрүү 2 үеэс тогтох бөшөөд түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь дотоод, гадаад сэртэн ба тэмтрүүл гэж нэрлэнэ. Доод уруул 2 үеэс бүтэх ба түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь доод уруулын дотоод, гадаад унжлага ба доод уруулын тэмтрүүл гэж нэрлэгдэнэ. Амны хөндийн ёроол дотогш нугаларч хитинжлэгдсэн хэл буюу гипофаринксийг үүсгэсэн байх нь амны аппаратад хамаарагдана. Шавжийн амны эрхтний өөр нэг хэлбэр бол хазаж сорох аппарат юм. Ихэнх сарьсан далавчтанууд (зөгий, хөхтөрүү, хэдгэнэ) хазаж сороход зохилдсон амны эрхтэнтэй болжээ. Үүнд: дээд уруул ба дээд угааж нь мэрэх аппаратын дээд уруул, угаажтай төсөөтэй байна. Харин доод угааж уртсаж хатгуур хэлбэртэй болсон байх ба доод уруул сунаж ховил бүхий хушуу болж хувирчээ. Хушууны ховил дотор доод угааж оршино. Энэ байдал хооллох онцлогоос болжээ. Мандибул, цэцгийн тоосны хатуу хэсгийг бутлах эсвэл амьтны арьсыг хазах үүрэг гүйцэтгэхэд доод угаажийг үүсгэсэн хушуу цэцгийн бал буюу амьтны цусыг сорох үүрэг гүйцэтгэнэ. Шумуулын амны эрхтэн хатгаж сорох хэлбэрийн аппарат юм. Үүнд: амны эрхтний бүх хэсгүүд сунасан байна. Дээд, доод угаажууд сунаж хошуу үүсгэнэ. Дээд, доод угаажууд урт хатгуур болсон байна. Ийнхүү амьтны арьсыг цоо хатгаж цус сорж хооллоход зохилджээ. Эрвээхийн амны эрхтэн урт хошуу хэлбэрийг олж зөвхөн сорох аппарат болж хувирчээ. Дээд уруул үлдэгдэл төдий хоцорч дээд угаажууд бүрмөсөн байхгүй болж доод угааж нь сунаж уян налархай, тайван байдалдаа мушгиран байрлах онцлогтой хошуу болсон байна. Доод уруул маш жижигхэн, түүн дээр 3 үе бүхий богино тэмтрүүл оршино. Ийнхүү эрвээхий гагцхүү доод угаажаараа цэцгийн балыг сорон авч хооллоно. Хос далавчтанаас ихэнх ялааны амны эрхтэн долоож сорох аппарат болсон байна. Ялаанд дээд, доод угааж байхгүй, харин доод угаажын тэмтрүүл бий. Доод уруул сунаж, ховил бүхий хушуу болно. Хошууны ховил дээрээс дээд уруул бүтээж, нэгэн хоолой гуурсыг үүсгэнэ. Хушууны (доод уруулын) салбан бүхий дэлбэнгээр төгсөж шүүх аппарат болсон байна. Ийнхүү шингэн тэжээл хошууны үзүүрээр долоогдон шүүгдэж хошууны сүвээр сорогдох болно. Шавжийн амны эрхтний бүтэц, ангилал зүйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Ихэнх шавжийн амны эрхтнүүд (угаажууд) толгойн хэсэгт мэдэгдэхүйц тод байрласан байна. Тийм шавжууд ил угаажтаны салбар ангид (''Ectognatha'') багтана. Цөөнх шавжуудын амны эрхтнүүд тусгай бүрхүүл дотор байрлаж зөвхөн үзүүр нь гадагш ёрдойн харагдана. Тийм шавжуудыг нууц угаажтаны салбар ангид (''Entognatha'') хамааруулна. ===Цээжний бүтэц=== [[File:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Шавжны далавчны энгийн хөдөлгөөнийг харуулсан хөндлөн огтлолын зураг <br /> '''a''' далавч <br /> '''b''' холбоос <br /> '''c''' хөндлөн булчин <br /> '''d''' тууш булчин.]] Шавжийн цээжний хэсэг гурван сегментээс тогтох тул өмнөд, дунд, хойт цээж гэж нэрлэдэг. Цээжийн гурван сенмент тус бүрээс хос хөлүүд гарсан байна. Хос хөл бүхэн үеүдээс тогтсон байна. Үүнд: аарцаг, тойг, шаантаг, шилбэ, сарвуу болно. Шавжийн хөл явах үүрэг гүйцэтгэх боловч амьдралын онцлогоос болж олон янзын хэлбэртэй байдаг. Ихэнх шавжийн хөл гүйхэд зохилдож нарийхан, урт байдаг. Гэтэл царцаа, дэвхрэг, голио зэрэг шавжийн хойт хөлийн шаантаг, шилбэ нарийхан урт болж үсэрч дэвхрэхэд зохилдсон байна. «Хүн хорхойн» хөл, ялангуяа урд хөл малтахад зохилдож богинохон, малтуур маягтай болсон байх ба хитинжлэгдсэн шүдлэгүүдтэй байдаг. Усч цохын хойд хөл усанд сэлэхэд зохилдож сарвууны үеүд үзүүр өөрөө нарийсаж гадна талаараа үсээр хучигдсан байна. Шавжийн өвөрмөц онцлог бол нисэхэд зохилдсон явдал мөн. Шавжийн далавч нисэх үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд цээжний 2 ба 3 сегмент хөдөлгөөнтэйгөөр холбогдсон байна. Ихэнх шавжууд хоёр хос далавчтай байдаг. Шавжийн далавч эхлэн үүсэхдээ биеийн ханын арьс гадагш цүлхийн хоёр давхар нимгэн илтэс маягтай болж тэдгээр илтэсний завсраар хөндий үүснэ. Тэр хөндий бол биеийн хөндийн үргэлжлэл юм. Далавчны хөндийд цус, транхейн гуурсдалавчны нимгэн илтсээр нэвт харагдах тул түүнийг судал гэж нэрлэнэ. Далавчны судал тууш ба хөндлөн байдаг. Далавчны угаас гарсан тууш судлуудыг урд захаас эхлэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль судлууд гэж нэрлэнэ. Далавч нь бүтэц, байдлаараа хатуу, сарьслаг, арьслаг ба эвэрлэг байдаг. Мөн далавч нь хайрсаар хучигдсан байж болно. Иймд шавжийг далавчны бүтэц байдлаар нь хатуу далавчтан, хагас хатуу далавчтан, сарьсан далавчтан, хайрсан далавчтан, торон далавчтан, хос далавчтан гэж нэрлэдэг. Хатуу далавчтаны (цохын) өмнөд далавч нь хатуу, эвэрлэг (далавч нь нисэхэд ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй, харин биеийг нуруун талаас хамгаалах үүрэгтэй. Дээд далавчны доор (цээжийн III үеэс гарсан) сарьслаг бүтэцтэй нимгэн далавч оршино. Үүнийг жинхэнэ далавч гэх ба нисэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Хагас хатуу далавчтаны (бясаа) өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, эвэрлэг байхад үзүүрийн хэсэг нь нимгэн сарьсархаг, судалтай байдаг. Энэ учраас ийм далавчийг хагас хатуу далавч гэж нэрлэжээ. Эрвээхийн далавчууд хайрсаар хучигдсан тул хайрсан далавчтан гэдэг. Зарим шавж бүрмөсөн далавчгүй байдаг. Жишээ нь: анхны далавчгүй шавжууд — ''Artherygota'' юм. Харин бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд паразит амьдралаас болж далавчгүй болсон байна. Шавжийн цээжний хэсэгт далавчны хөдөлгөөнийг нөхцөлдүүлэгч хүчирхэг булчингууд оршино. ===Хэвлийн хэсэг=== Шавжийн хэвлий сегментээс тогтоно. Сегментийн тоо зүйл бүрд харилцан адилгүй байх боловч 10-аас хэтрэхгүй. Харин дээд хэлбэрүүдэд 4-5 байна. Хэвлийн сегментүүдэд мөч байхгүй, хатуу хитин бүрхүүлээр хучигдсан байх боловч хоёр үеийн заадас уян налархай бүтэцтэй. Хэвлийн үеүүд цээжний үеүүдийн адилаар нуруу, өехий хажуу хэсгүүдээс тогтоно. Зарим шавжуудын хэвлийн төгсгөлд мөчний үлдэгдэл эрхтэн болох гадуур эрхтэн цөөнгүй тохиолдоно. Тухайлбал: өндөг булагч (царцаа, голио, шонхор зөгий), церки (царцаа, жоом), грифельки (жоом, голио) зэргийг нэрлэж болно. ===Арьсан бүрхүүл=== Шавжийн их бие арьсаар бүрхэгдэнэ. Арьс эпидермийн эсийн давхарга буюу гиподерма, кутикулээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермийн эсийн ялгаруулалтын бүтээгдэхүүн мөн. Кутикула химийн найрлагаараа харилцан адилгүй 3 давхаргаас бүрдэн тогтоно. Кутикулын доод давхарга нь үетсэн, уян налархай байна. Энэ давхаргын дээр орших хоёрдогч (дунд) давхарга босоо үетэй, хатуу бат бэх шинж чанартай. Кутикулын хамгийн дээд гуравдагч давхарга маш нимгэн, хальслаг, тослог бүтэцтэй тул биеийн чийгийг гадагш, усыг дотогш багаар нэвтрүүлнэ. Кутикулын давхаргын гадаргуу тэгш ба ирмэгтсэн, төвийсөн, ховилтсон, хонхойсон, цэглэгдсэн гэх мэтийн хэлбэрээр гүдгэр юмуу хотгор байж болно. Шавжийн арьсан бүрхүүлийн гадаргууд үе хайрс байдаг. Эдгээр нь гиподермийн эсүүдийн томорсны үр дүнд үүсч бий болно. Шавжийн өнгө зүс кутикула ба гиподермийн давхаргад орших будагч бодис пегментээс хамаарна. Гялалзсан өнгө түүний туяа нь кутикулын бүтцээс болж гэрлийг хугалах ба цацруулах чадвартай шууд холбоотой. Арьсан бүрхүүлд арьсны гиподермийн дүрс хувирсан эсүүд болох булчирхайнууд хамаарагдана. Булчирхайнууд нэг ба олон эсээс тогтоно. Нэг эст булчирхай гиподермийн эсүүдийн хооронд оршино. Олон эст булчирхай уутлаг буюу хоолой хэлбэрээр биеийн хөндийд оршиж ялгаруулах сувгийн тусламжтайгаар арьсны гадаргууд нээгдэнэ. Шавжид тосыг ялгаруулах тосны булчирхай, үнэрт бодисыг ялгаруулагч үнэрт булчирхай, хорт булчирхай байхаас гадна зарим шавжийн авгалдайд мяндас ялгаруулагч булчирхай байна. Түүгээр мяндсан гэрийг (кокон) хийнэ. Шавжтай химийн аргаар тэмцлийг явуулахад арьсан бүрхүүлийн бүтцийн онцлогийг харгалзах хэрэгтэй. Тосны булчирхайн ялгаруулалтаар бүрхэгдсэн буюу битүү үсээр хучигдсан шавжийн биед шингэн хоруудын нялзалт муу байдаг тул тэдгээрийг хэрэглэх нь сайн үр дүн өгдөггүй. Шавжийн арьс нэлээд бодисыг нэвтрүүлдэг боловч хорыг нэвтрүүлэх чанар нь харилцан адилгүй бөгөөд кутикулын давхаргын химийн найрлага болон бүтцээс хамаарагдана. Гадаад үйлчилгээний зарим хорыг хэрэглэхдээ тэдгээр хор шавжийн арьсаар хэрхэн нэвтэрдэг болохыг урьдчилан мэдэх явдал чухал. ===Булчин=== Шавжийн булчингийн эд агших чадвартай нарийн урт эсүүдээс тогтоно. Багц булчингуудын тоо маш олон 1,5-2 мянгад хүрнэ. Шавжийн булчинг араг ясны буюу хөдөлгөөний, дотоод эрхтнүүдийн булчин гэж ангилан үздэг. Хөдөлгөөний булчингууд их бие түүний дагууруудын арьсны дотоод хананд бэхлэгдэнэ. Дотоод эрхтэний булчин, зүрхний ханыг үүсгэх ба гэдэс болон бусад эрхтнүүдийн тогтцод оролцож, тэдгээрийн хөдөлгөөн, үйл ажиллагааг нөхцөлдүүлнэ. Шавжийн биеийн бараг бүх булчин (гистологийн бүтцээр) тууш судалт булчингууд юм. ===Хоол боловсруулах систем=== Шавжийн хоол боловсруулах систем амны сүвээр эхэлж, хойт сүвээр төгссөн, хоолой хэлбэртэй гэдэсний систем юм. Гэдэс өмнөд, дунд, хойт гэж 3 хэсгээс тогтоно. Гэдэсний өмнөд ба хойд хэсэг дотор талдаа кутикулээр хучигдсан, тэжээл зөвхөн гэдэсний дунд хэсгээр шимэгдэнэ. Шавжийн гэдэсний өмнөд хэсгийг шүлсний булчирхай бүхий амны хөндий, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрсэн хэсэг) гэж ангилна. Гүеэ нь хоол тэжээлийг түр агуулах үүрэгтэй. Хатуу тэжээлээр хооллодог шавжийн гүеэний ард булчинт ходоод орших ба энд тэжээл жижиглэгдэнэ. Дунд гэдэсний дотоод хана олон салбар нугачаастай байх ба гэдэснээс мухар унжлагууд салбарлан гарсан нь шүүс ялгарах, хоол боловсруулах гадаргууг ихэсгэх үүрэгтэй юм. Дунд гэдэсний ханын эсүүд тэжээл боловсруулах фермент ялгаруулна. Энэхүү ферментийн тусламжтайгаар хоол тэжээл бүрмөсөн задарч боловсорно. Хоолыг задлах ферментийн үйлчилгээ хоол тэжээлийн найрлагаас болж шавж бүхэнд харилцан адилгүй байна. Цус сорогчид тэжээлийн найрлага уураг ихтэй тул уургийг задлах фермент ялгаруулна. Эрвээхэйн тэжээлийн (цэцгийн балын) найрлагад сахар элбэг учир зөвхөн сахарыг задлах фермент ялгаруулах жишээтэй юм. Тэжээлийн задралаар үүсэж, гэдэсний ханаар шимэгдсэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдэд цусаар хүргэгдэж түүнээс шинээр нүүрс-ус, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Боловсрогдоогүй зүйлс хойд гэдсэнд шилжиж, шулуун гэдсэнд хуримтлагдан аажмаар хойд сүвээр гадагшлах болно. Шавжийн тэжээл олон янз, гол төлөв ургамал, амьтны гаралтай тэжээлээр хооллоно. ===Ялгаруулах систем=== Шавжийн ялгаруулах эрхтэн нь үндсэндээ мальпигийн судсууд юм. Эдгээр нь дунд ба хойд гэдэсний зааг дээр нээгдсэн нимгэн ханатай (2-200 хүртэлх) судсууд болно. Мальпигийн үзүүрүүд биеийн хөндийн цусанд хөвж байна. Уургийн задралын бүтээгдэхүүн болох шээсний хүчил цуснаас мальпигийн судасны ханаар шингээгдэж, улмаар хойд гэдсэнд орж өтгөний хамт гадагшилна. Мальпигийн судсуудаас гадна өөхөн бие ялгаруулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Задралын бүтээгдэхүүн шээсний хүчил өөхөн биеийн эсүүдэд хуримтлагдана. Мөн шавжийн цусанд амёб маягийн эсүүд ба нефроцит гэдэг бүлэг эсүүд байдаг нь зайлуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Нефроцитууд задралын бүтээгдэхүүнийг жиүээлбэл карбиныг шингээж авна. Харин амёб маягийн эсүүд талстуудыг барьж авдаг. Шавжийн биед орших өөхөн биеийн эдүүд сийрэг бөгөөд трахейн гуурсаар дүүрсэн байна. Өөхөн бие зайлуулах эрхтний үүрэг гүйцэтгэхээс гадна хоол тэжээлийн бодисын запасыг хадгална. Тэрээр запасын ачаар шавжууд удаан хугацаагаар өлөн байж чадна. Зарим шавжуудын өөхөн бие гэрэлтэх эрхтэн болдог. Шавжийн гэрэлтэх процесс нервийн системийн зохицуулалтаар гүйцэтгэгдэнэ. ===Мэдрэлийн систем=== Шавжийн нервийн систем бусад үе хөлтний нервийн системийн адил хэвлийн нервийн гинжилсэн хэлбэртэй байх боловч хөгжлийн дээд түвшинд хүрсэн байна. Төв нервийн систем нь тархи болон хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаануудаас тогтоно. Тархи нь өмнөд-протоцеребрум, дунд- дейтоцеребрум, хойд-тритоцеребрум хэмээх 3 хэсгээс бүтнэ. Тархи гитологийн маш нарийн бүтэцтэй бөгөөд түүний хэсэг тус бүр нервийн ширхэг бүхий хэд хэдэн зангилаануудаас тогтоно. Тархины задлан ялгах чухал төв нь протоцеребрумад орших «мөөгөн хэлбэрийн бие» болно. Энэ учир нийгэмч амьдралтай шавжуудын (шоргоолж, [[балт зөгий]], термит) тархины энэ хэсэг сайн хөгжсөн байна. Хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаа нь багалзуурын доод зангилаа (түүнээс гарсан нервүүд 3 хос хөл өөд очсон байна) цээжний 3 том зангилаа ба хэвлийн зангилаануудаас тогтоно. Хэвлийн зангилааны тоо харилцан адилгүй. Бүрэн тохиолдолд (жоом, хун хорхой, цохнуудын хөврөлийн хөгжлийн эхэн үед) 11 ширхэг байна. Ихэнх шавжийн хэвлийн гинжилсэн зангилааны тоо гол төлөв 8 байх боловч хөгжингүй шавжуудад түүнээс ч цөөн байна. Зарим шавжид цээж ба хэвлийн нервийн зангилаанууд нийлж зөвхөн цээжний зангилааг үүсгэсэн байх тул хэвлийн хэсэгт, зангилаагүй нервүүд оршино. Шавжид тархинаас симпатик нервүүд гарсан байх нь дотоод эрхтнүүд, булчингуудын үйл ажиллагааг удирдан зохицуулна. Симпатик нервийн системийн үйл ажиллагаа төв нервийн системтэй холбоотой. Нервийн төвүүд биеэ даасан шинжтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрх нервийн зангилаа (тархи) нервийн системийн бүх үйл ажиллагааг зохицуулна. Шавжийн дотоод эрхтний үйл ажиллагаанд гормоны шингэний зохицуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэх ба түүнийг нервийн систем удирдах тул нерв-шингэний зохицуулалт гэж нэрлэдэг. ===Мэдрэх эрхтэн=== Шавжийн мэдрэлийн эрхтэнүүд нилээд нарийн, сайн хөгжлийг олсон олон хэлбэртэй. Энэ нь шавжийн биеийн бүтэц өндөр түвшинд байгаагаар тайлбарлагдана. Шавжууд гадаад орчноос янз бүрийн цочролыг хүлээн авах, хүрэлцэх, амтлах, сонсох, харах эрхтэнүүдтэй. Мэдрэх эрхтэнүүдийн морфолог, үйл ажиллагааны үндсэн нэгж нь сенсиллүүд юм. Сенсилл бүхэн нэг буюу хэд хэдэн мэдрэх эсээс тогтоно. Тэрхүү мэдрэх эс бүрээс сэжүүр гарч нервийн ширхэгүүдтэй холбогдож мэдрэлийн зах хязгаарын ба төв системд хүрнэ. Хамгийн энгийн сенсилл бол гадны механик цочролыг хүлээн авах сенсилл мөн. Цочролыг хүлээн авах сенсилл нь арьсны кутикульд хөдөлгөөнтэй холбогдсон үс, өргөсүүд болно. Тэдгээр үс, өргөсүүд бүх биеийн ялангуяа сахал, тэмтрүүл, хөл, хэвлийн гадаргуу дээр байрлаж гадаад цочролыг мэдэрнэ. Үнэрийг хүлээн авах сенсиллүүд нь угаажийн тэмтрүүлүүд ба сахлын гадаргуу дээр орших бөгөөд энэ нь үс бүхий арьсны олон тооны дүрс хувирсан эсүүд болно. Эдгээр үсийн эсүүдтэй төвөөс ирсэн нервүүд холбогдож үнэрийн сэрлийг хүлээн авна. Шавжийн үнэрлэх эрхтэн хоол тэжээлийг олох, дхйснаас зугтах, бие биесээ хайж олоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Орооны үед эрэгчин нь эмэгчнээ үнэрээр олно. Эмэгчин шавж үнэрт бодис аттрактаныг ялгаруулдаг. Энэхүү бодисын өчүүхэн хэмжээ (агаарын 1 см³ дахь 1000-ны хэсэг) эрэгчнийг цочруулна. Амтыг хүлээн авах үс бүхий сенсиллүүд амны эрхтэний дагуурууд ба сарвууны доод талд оршино. Эдгээр сенсиллүүд үнэрлэх сенсиллийн адил бүтэцтэй. Шавжууд гашуун, шорвог, чихэрлэг чанарыг ялгаварлана. Амтлах эрхтэн сайн хөгжсөн байна. ===Сонсох эрхтэн=== Нэлээд шавжууд [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтдын сонсох эрхтний зарим талаар аналог тусгай эрхтэнтэй байх ба тэдгээр нь сонсох эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд: царцааны хэвлийн 1-р үеийн хажууд нимгэн сарьсаар бүрхмэл дугариг нүх оршино. Энэхүү нүх нь дотогшоо хөндийтэй байх бөгөөд уул хөндийд нервийн төгсгөлтэй (үзүүртэй) холбогдсон мэдрэлийн эс бүхий унжлагууд салбарласан байна. Тэр нь агаарын долгионыг мэдэрнэ. Голионы өмнөд шилбэн дээр дотогш орсон хөндийтэй ховил хэлбэрийн сонсох эрхтэн оршино. Тэрхүү хөндийн кутикулын нимгэн хальсанд нервийн төгсгөлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдсон мэдрэх эсүүд бэхлэгдэнэ. Тэдгээр эсүүд агаарын долгионыг хүлээн авна. Өөрөөсөө дуу гаргадаг шавжууд сонсголын эрхтэнтэй байна. Дууг эрэгчин, эмэгчин нь бие биесээ эрж олох ба айлгах, биеэ хамгаалахын тулд гаргана. Ер нь шавжууд маш өргөн диапазонтай, ерийн дуунаас (8-10 гц) хэт нам дуу (45000 гц) хүртэлх чимээг хүлээн авдаг. Сонсголын эрхтэн бүхий шавжууд дуу гаргах чадвартай. Нэгэн тохиолдолд далавчны хооронын үрэлтээр дуу гаргах (голиолог таршаа) нөгөө тохиолдолд гуя, далавчны судалтай хавирснаар дуу гарна (царцаа). Энэ мэтчилэн дуу гаргах олон хэлбэр байдаг. ===Харах эрхтэн=== Шавжийн харах эрхтэн нүд нийлмэл (зүймэл) ба энгийн бүтэцтэй. Нийлмэл нүд нь олон жижиг нүдээс (омматидаас) бүтнэ. Нийлмэл нүдний омматидын тоо ширхэг харилцан адилгүй байх нь шавжийн биологийн онцлогоос шалтгаална. Нийлмэл нүдний гадаргуу нь жижиг нүд (омматид) тус бүрийн гадаад хэсэг болох олон тооны дугариг буюу зургаан талт сархиагаас тогтоно. Омматид тус бүрийн оптикийн аппарат эвэрлэг тунгалаг хэсэг болох хрусталийн конус, гэрлийн туяаг нэвтрүүлэх ба хугалах аппарат рабдум, гэрлийн туяаг хүлээн авах торлог гэсэн 3 хэсгээс тогтоно. Тархинаас ирэх харааны нервийн төгсгөл (үзүүр) гэрлийн туяаг хүлээн авах торлогийн эсүүдтэй холбогдоно. Омматид (нүд) тус бүр туяаг үл цацруулагч пегментийн эсүүдээр бүх талаараа хүрээлэгдсэн байна. Иймд 1 омматидад туссан туяа нөгөө хажуугийн омматидад тусахгүй. Гэтэл зарим шавжийн омматид тус бүр пегментийн эсээр бүх талаараа хүрээлэгдээгүй, зөвхөн хрусталын конусын хажууд пегментийн эсүүд оршино. Иймд 1 омматидад туссан гэрлийн туяа нөгөө хажуугийн омматидын торлогт тусна. Ийнхүү пегментийн эсүүдийн байршлаас болж шавжийн хараа өөр өөр байдаг тул өдрийн ба шөнийн хараатай шавжууд гэж ялгаварлан үздэг. Шавжийн нүд зөвхөн ойрын хараатай байх ба хөдөлж байгаа юмсыг сайн хардаг. Шавжийн нийлмэл нүдний омматид тус бүр юмыг хэсэглэж харахаар харагдаж байгаа биеүд зүйгдэн нэгэн хэлбэрийг олох тул шавжийн (нийлмэл нүдний) харааг зүймэл хараа гэж нэрлэнэ. Шавжийн нийлмэл нүд гэрлийн богино туяаг сайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн хэт ягаан туяаг мэдрэхгүй. Бие гүйцсэн шавжинд нийлмэл нүднээс гадна энгийн нүд байна. Ихэвчлэн 2-3 тооны энгийн нүд нийлмэл нүдний хооронд (толгойн хэсэгт) оршино. Энгийн нүд харааны эрхтэн болох бөгөөд гэрлийн хүчийг тодорхойлох чадвартай. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгалдайнууд зөвхөн энгийн нүдтэй. Энгийн нүд толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Авгалдайн энгийн нүдний бүтэц бие гүйцсэн шавжийн энгийн нүдний бүтцээс өөр байна. ===Амьсгалын эрхтэн=== Шавжийн биеэр нэвтрэн сүлжилдсэн амьсгалын трахейн систем бол амьсгалыг эрхтэн юм. Трахей цээж ба хэвлийн хоёр хажуугаар орших амьсгалын сүвүүд буюу амьсгалууруудаас салбарлана. Амьсгалын сүвийг (амьсгалуурыг) стигма гэж нэрлэнэ. Трахейн эхний хэсэгт бүдүүн трахей байх бөгөөд тэдгээр нь цааш салбарлан нарийсаж олон тооны маш жижиг хялгаслаг трахеолуудыг үүсгэж явсаар биеийн эд эсүүдийн дотор нэвтрэн орж төгсөнө. Амьсгалын том трахейнууд өөр хоорондоо тууш ба хөндлөн жижиг трахейгаар холбогдоно. Амьсгалын трахей хөврөлийн эктодермийн давхаргаас үүсэх тул дотоод хана нь кутикулээр бүрхэгдэнэ. Биеийн хоёр хажуугийн трахей тус бүрийн үзүүрт амьсгалын сүвийн (стигмийн) ойролцоо хаах аппарат байна. Хаах аппарат бол амьсгалын сүвийг тойрсон хөшүүргийн систем юм. Хөшүүрэг, булчингийн үйлчилгээгээр ойртон, амьсгалын сүвийн амсрыг шахаж, түүний дотоод хөндийг хаана. Шавж орчны агаарын тохиромжгүй нөхцөл юмуу хорт хийтэй тулгарвал амьсгалын аппарат (стигма) нь хаагдаж түр зуур ч атугай амьсгал зогсонги байдалд орно. Гэвч түүнийг шавж тэсвэрлэж чадна. Тэрчлэн амьсгалын сүвийн дотор ханаар маш олон үе хялгасууд байх нь агаарын бохирдолтыг (тоосыг) шүүх үүрэг гүйцэтгэнэ. Трахей дотор талдаа ороомог хэлбэрийн кутикулээр хучигдсан байна. Амьсгалын трахейн ийм ороомог бүтэц, түүнийг юманд дарагдан хавчигдаж хаагдахаас хамгаална. Ийм тохиолдолд ороомог трахейн дотуур хий чөлөөтэй урсах болно. Зарим шавжуудын (царцаа, ялаа) трахейн зарим хэсэгт амьсгалын уут үүсэх бөгөөд тэр нь запас хийг хадгалахад зохилдсон байхын зэрэгцээ нисэлтийн үед биеийн хувийн жинг багасгах үүрэг гүйцэтгэнэ. Хэвлийн булчингуудын агшилтаар биеийн багтаамж багасаж амьсгал гадагшлах ба булчингийн сулралтаар биеийн багтаамж ихсэж амьсгал авна. Хүчилтөрөгч хий трахейн систем өөд орох ба нүүрсхүчлийн хий ялгаран гарах процесс амьсгалын сүвүүдээр диффузын замаар явагдана. Амьсгалын хөдөлгөөний тоо минутанд 4-200 хүртэл гүйцэтгэгдэх боловч шавжийн хөдөлгөөний үед ихэснэ. Шавж бодисын солилцооны процессын үр дүнд бараг биеийн жингийн хүнийхтэй адил хэмжээний дулааныг ялгаруулавч шавжийн биеийн хэмжээ бага, кутикулийн бүрхүүлээр дулаан нэвтэрч гэрлийг цацруулах талбай харьцангуй их тул дулааныг түргэн алддаг. Энэ учраас шавжийн биеийн дулаан хүйтэн нь гадаад орчны дулаан хүйтэнтэй шууд пропорциналь байна. Харин нарны илч буюу эсвэл хөдөлгөөний үед булчингийн үйл ажиллагаа ихэссэнээс болж биеийн температур 10-аар нэмэгдэнэ. Усны шавжуудын авгалдай трахейн систем битүү, өөрөөр хэлбэл амьсгалын сүв (стигма) байхгүй. Ийм тохиолдолд тэдгээрийн хийн солилцоо трахайлаг заламгай ачаар явагдана. Тэдгээрийн биеийн хоёр хажуу буюу төгсгөлд маш нимгэн ханатай илтэс маягийн трахейлаг заламгай оршино. Трахейлаг заламгай маш нарийн трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хийн солилцоо нөхцөлдөнө. ===Цусны эргэлт=== Шавжийн цусны систем, амьсгалын системийг бодвол муу хөгжсөн. Цусны эргэлтийн гол эрхтэн нь нурууг дагасан шувтарга үзүүр нь битүү, бүдүүн судас юм. Энэхүү судасны хойт хэсгийг зүрх гэж нэрлэх ба өмнөт хэсгийг аорт гэнэ. Зүрх цувран тогтсон олон тасалгаатай. Зүрхний тасалгаа тус бүр хоёр хажуу ханандаа нүхтэй байна. Тэрхүү хос нүхийг остий гэж нэрлэнэ. Остий, зүрхний тасалгааны агших үед /систол/ хаагдаж, сулрах үед /диастол/ нээгддэг тул биеийн хөндий дахь цус зүрхэнд остий-сүвээр орж ирнэ. Мөн зүрхний тасалгаа бүрийн хоорондох нүх хойноосоо урагш дэс дараалан нээгдэх үеэр зүрхэн дэх цус нэг тасалгаанаас, нөгөө тасалгаа руу өөд, урагш шахагдан орно. Цус зүрхний тасалгаануудын агшилтаар аортод түлхэгдэн орж, аорт судсаар урагш урсаж, толгойн хэсэгт биеийн хөндийд сул цутгаж, дотоод эрхтэн ба мөчдийг дамжин угааж зүрхэнд ирж остиор эргэж орно. Ийм замаар цусны эргэлт явагдах тул шавжийн цусны эргэлт задгай. Шавжийн зүрхний тасалгаа бүрийн гадна ханын доод талаас өрцөнд татагдсан далавч маягийн булчингууд байна. Иймд зүрхний тасалгаанууд далавч маягийн булчингууд ба өрцийн агшилт, суналтын тусламжаар ажиллана. Зүрхний лугшилтын тоо харилцан адилгүй. Шавжийн цус өнгөгүй, шаравтар, буюу ногоовтор, заримдаа улаан өнгийн гемолимфийн шингэн ба цусны өнгөгүй эсүүд-гемоцитуудаас бүрэлдэн тогтоно. Тэжээлийн бодис гемолимфад орж бүх бие махбодийн эс, эдүүдэд тарна. Цусны эсүүд-гемоцитууд ба фагоцитууд цусанд нэвтрэн орсон хорт бодисууд болон нянгуудаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэнэ. ==Бэлгийн систем ба үржил== [[Файл:Calopteryx virgo paarung.jpg|thumbnail|left|Хөх далавчтаны үржлийн хавьтал]] Шавж саланги бэлэгтэй бэлгийн үржлээр үрждэг. ===Эмэгчний бэлгийн систем=== Өндөгний хос булчирхай, өндөг дамжуулагч, хос хоолой, өндөг гаргах хос биш ерөнхий хоолой, түүнд нээгдсэн үр хүлээн авагч, дагуур булчирхай зэргээс бүтнэ. Зарим шавжийн эмэгчний бэлгийн гадаад сүвийн амсарт өндөг булагч байдаг. Өндөгний булчирхай өндөгний хоолойнуудаас тогтох бөгөөд тэдгээрийн тоо хэд аравд хүрнэ. Хоолойн дээд нарийссан хэсэг бэлгийн олон тооны өндгөн эсүүдийг агуулсан байх ба түүнээс аажимдаа өндөг боловсорч хөгжинө. Үр хүлээн авагч тусгай булчирхайтай байх бөгөөд түүний ялгаралт үр хүлээн авагчид орж, эвцэлдсэний дараах эр үрийн эсүүдийн хадгалах чадварыг нэмэгдүүлнэ. Эмэгчний бэлгийн дагуур булчирхай өндөгүүдийг хооронд нь наалдуулах, эсвэл юманд наалдаж бэхлэгдэхэд зориулагдсан наалдамхай бодисыг ялгаруулах үүрэгтэй. ===Эрэгчний бэлгийн систем=== Үрийн хос булчирхай /төмс/, үр дамжуулагч хос хоолой, үр шахах хос биш суваг, дагуур булчирхайнууд ба гадаад бэлэг эрхтэнээс бүтнэ. Үрийн булчирхай хоолойнуудаас тогтох бөгөөд бөөрөнхий буюу гонзгой хэлбэртэй байна. Тэрхүү хоолойн дотор эр бэлгийн эсүүд хөгжлөө олно. Эр бэлгийн эсүүд маш жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй эсүүд байдаг. Эрэгчний бэлгийн дагуур булчирхайн суваг үр дамжуулагч хоолойд нээгдэнэ. Тэрхүү дагуур булчирхайгаас ялгарах шингэн, бэлгийн эр эсийг хамгаалах бүрхүүл-сперматофорыг үүсгэнэ. Сперматофор, үр дамжуулагч хоолойгоор гадагш гарна. ===Үржлийн явц=== Эрэгчин, эмэгчин шавжийн эвцэлдэх үед сперматофор, эмэгчний өндөг дамжуулах хос биш ерөнхий хоолой буюу эсвэл эвцэлдэх уутанд орно. Энд сперматофорын хана уусан эр бэлгийн эсүүд-сперми үр хүлээн авагчид орох болно. Энэ үед өндөг дамжуулагч хос ба хос биш сувгаар өндөг өнхрөн ирэх зуур, [[эр бэлгийн эс]] үр хүлээн авагчаас гарч өндгөнд нэвтрэн орж үр тогтоно. Үр тогтсон өндгөн эс тэжээлийн бодис баялагтай байх бөгөөд гадуураа хорион гэж нэрлэгдэх бүрхүүлээр бүрхэгдэнэ. Өндөгний хэлбэр ба хэмжээ янз бүр байдаг боловч тодорхой зүйлийн шавж тус бүрд тодорхой хэлбэртэй байдаг. Өндөгний хэлбэрээр шавжийн зүйлийг тодорхойлон мэдэж болно. Шавж маш олон өндөг төрүүлнэ. Жишээлбэл: хатан, балт зөгий 1.5 сая, халуун орны шоргоолж-термит хоногт 30000, эрвээхэй 1.5-2 мянга өндөг төрүүлнэ. Олонхи шавжийг гаднаас харахад эрэгчин, эмэгчин нь эрс ялгагддаг. Эрэгчин, эмэгчний ийнхүү ялгагдах шинжүүдийг бэлгийн диморфизм гэж нэрлэнэ. Шавжийн хөгжилт: Шавжийн хөгжилтийг үр хөврөлийн ба үр хөврөлийн дараах гэж хоёр үе шат болгон үздэг. Үр хөврөлийн хөгжилт нь үр тогтсон өндгөн эсийн хөгжилт юм. Үр тогтсон, өндгөн эс гол төлөв зууван хэлбэртэй, тэжээлийн бодис шар уургаар баялаг байна. Шар уураг өндгөн эсийн төв хэсэгт оршино. Энэ учир үр тогтсон өндгөн эс гадаргуугийн хэлбэрээр хуваагдаж цаашид үр хөврөлийн хөгжилт явагдана. Үр хөврөлийн дараах хөгжилт, өндөгнөөс өт буюу амьд зулзага төрж гарахаас эхлэн явагдана. Шавжийн үр хөврөлийн дараах хөгжлийн онцлог нь хувиралт юм. Шавжийн бүдүүлэг хэлбэрүүдийн өсөлт, хөгжилт онцын хувиралт үгүй явагддаг. Залуу биеүүд эх организмтайгаа маш төсөөтэй байдаг. Ийм учраас тэдгээрийн хөгжлийг шууд хөгжилт гэнэ. Дээд хөгжилтэй далавчит шавжуудын хөгжилт өөрөөр явагддаг тул тэдгээрийг бүрэн биш ба бүрэн хувиралттай шавжууд гэж ангилна. Бүрэн биш хувиралттай өндөг, авгалдай, бие гүйцсэн гэж гурван шатыг дамжин хөгжинө. Ийм шавжийн авгалдай, бие гүйцсэн шавжтайгаа гадаад байдлаараа төсөөтэй. Харин биеийн хэмжээ бага, далавчны хөгжил сул дорой, сахлын үе цөөн зэрэг зарим шинжээр ялгаварлагдана. Бүрэн биш хувиралттай шавжуудад шулуун далавчтан, жоом, бясаа, соно, мөхөөлжүүд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжууд өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, бие гүйцсэн гэсэн 4 үе шатыг дамжин хөгжинө. Өндөгнөөс амны эрхтэн бүхий өт хэлбэртэй авгалдай төрөн гарч, цаашдаа хэд дахин гуужиж өсч, томорсоор хүүхэлдэй болно. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнүй. Хүүхэлдэйнээс бүрэн боловсорсон, бие гүйцсэн шавж гарна. Бүрэн хувиралттай шавжуудад эрвээхэй, цохнууд, ялаа, сарьсан далавчтанууд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгайлдайнууд янз бүр байх боловч гурван үндсэн хэлбэрт хуваан үзэж болно. Үүнд: 1. анхдагч шавжийн хэлбэртэй авгалдай; 2. хорхой хэлбэртэй авгалдай; 3. хүрэнцэр маягийн авгалдай. Анхдагч хэлбэртэй авгалдай цээжиндээ урт 3 хос урт хөлтэй, уртавтар гонзгой хэлбэртэй, амны эрхтэн сайн хөгжсөн, угаажууд нь урагш чиглэсэн, шаламгай хөдөлгөөнтэй байна. Амьтнаар хооллодог шавж, шүр цох, жийгнүүр цох зэргийн авгалдай ийм хэлбэртэй байна. Хорхой хэлбэртэй авгалдайн бие сунгагдсан өт хэлбэртэй байдгаараа онцлог. Ихэнх цохын өт хэлбэрийн авгалдай цээжний гурван хос хөлтэй байдаг. Гэхдээ шөвгөр хошуут цох, холтосч цохын ба зарим ямаан цохнуудын авгалдайд цээжний гурван хос хөл байдаггүй. Ялааны авгалдайд толгой ба хөлүүд тод үзэгддэггүй. Хүрэнцэр маягийн авгалдай хорхой хэлбэрийн биетэй толгойн хэсэг тод үзэгдэнэ. Харин цээжийн гурван хос хөлөөс гадна хэвлийдээ 2-5 хос хөлүүдтэй. Эрвээхэйн авгалдайг хүрэнцэр гэж нэрлэх ба хяргын авгалдайг эрвээхэйн хүрэнцэртэй төстэй боловч толгойн хэлбэр, хөлний тоогоор өөр байдаг. Шавжийн хүүхэлдэйнүүд олон янз. Гадаад байдлаар нь тэдгээрийг гурван хэлбэрт хувааж үздэг. 1. Задгай хэлбэртэй, ийм хэлбэртэй гадуураа бүрхүүлгүй. Иймээс биеийн гадаад эрхтнүүд:сахал, хөл далавчны эх-үүсвэрүүд тод харагдана. Тухайлбал, цохнууд ба сарьсан далавчтны хүүхэлдэйнүүдийг нэрлэж болно. 2. Бүрхүүлт хүүхэлдэй. Энэ нь гадуураа тусгай бүрхүүлтэй байх тул бие нь төдий л харагдахгүй. Үүнд: элдэв эрвээхэйн хүүхэлдэйнүүд хамаарагдана. 3. Хуурамч дугтуй доторхи хүүхэлдэй буюу путари. Энэ нь торх хэлбэртэй байна. Торх хэлбэрийн дугтуй нь авгалдайн хамгийн сүүлчийн гуужилтийн хаягдаагүй арьс юм. Ийм учраас хуурамч дугтуй гэж нэрлэжээ. Тухайлбал: ялааны хүүхэлдэйнүүд юм. Шавжууд авгалдайн шатандаа ховдог хооллож, түргэн өсч томордог тул ихэнх шавжууд гол төлөв авгалдайн үедээ ихээхэн хөнөөл учруулна. Биеийн хэмжээ өсч томрохын хамт кутикул бүрхүүлээ хаяж гуужсаны үндсэнд авгалдайн өсөлт явагдана. Авгалдай өөрийн хөгжлийн хугацаанд нилээд хэд дахин гуужна. Ихэвчлэн 4-5 гуужна. Гуужилтын хоорондох үеийг өсөлт гэж нэрлэнэ. Анхны өсөлт нь өндөгнөөс авгалдай гарч, эхний гуужилтыг хүрэх үе юм. Хоёр дахь өсөлт нь анхны ба хоёрдугаар гуужилтын хоорондох үеийг эзэлнэ. Хэвийн нөхцөлд ихэнх шавжийн өсөлт ба гуужилтын тоо адил байна. Зарим шавжийн авгалдайнууд хүүхэлдэйн шатанд хувирахын өмнө мяндаслаг дугтуйг нэхэж түүн дотроо хүүхэлдэй болон хувирна. Дугтуйг зөвхөн мяндаслаг шүлсний булчирхайтай авгалдайнууд нэхнэ. Тэрхүү булчирхайн ялгаруулалт доод уруул дээр орших нарийхан хос сүвээр гармагц агаарын нөлөөнд түргэн царцана. Олонхи шавжийн авгалдай өөрийн биеэр хөрсийг дарж хонхойлон газарт орох бөгөөд зарим нөхцөлд шүлс ба ялгадасны зүйлээр тор хийж өлгийдэгдэнэ. Тэрхүү торон бүрхүүл нь хөрсөн дэх чийг ба химийн хорт бодисын нөлөөнөөс хүүхэлдэйн биеийг хамгаална. Шавжийн хүүхэлдэйн шатанд авгалдайн бие махбодь өөрчлөгдөн бие гүйцсэн шавжийн хэлбэр дүрсийг олох процесс явагдана. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнгүй боловч, харин түүний бүрхүүлийн доторх авгалдайн зарим эрхтний эдүүдийг эвдэх, ирээдүйд бие гүйцэх шавжийн эрхтнүүдийг бүтээх процесс явагдана. ===Үржлийн зарим онцлог=== ====Партеногенез үржил==== Шавж бүхэн үр тогтож өндөглөн үрждэг байсан боловч зарим үед үр тогтоогүй өндгөөр үржих явдал үзэгддэг. Үүнийг охин үржил буюу пөртеногенез үржил гэнэ. Сарьсан далавчтаны багаас шонхор зөгий ба хярга охин үржлээр үрждэг. Ургамалын бөөс зэрэг зарим шавжийн партеногенез үржил бэлгийн үржилээр үржих явдалтай ямагт ээлжлэн явагдана. Өөрөөр хэлбэл нэг үед партеногенез үржлээр үржих нөгөө үе бэлгийн үржлээр үрждэг юм. ====Бэлгэ боловсролт==== Бие гүйцсэн шавжийн (имагийн) бэлгэ боловсролт дутуу буюу гүйцэт боловсролтойгоор хүүхэлдэйнээс гарна. Бэлгэ боловсролт нь гүйцэт хөгжсөн шавж хүүхэлдэйнээс гармагц шууд эвцэлдээнд орж өндөг төрүүлэх чадвартай байна. Ийм шавж хоол тэжээл хэрэглэхгүй. Тэдгээрийн амны эрхтэн зөвхөн үлдэгдэл төдий байна. Бэлгэ боловсролт дутуу хөгжилтэйгээр хүүхэлдэйнээс гарсан шавж нэлээд хугацаанд хооллосны дараа бэлгэ эрхтэн нь боловсорно. Хөгжлийн бие гүйцэлтийн шатандаа хооллохыг нэмэлт тэжээл гэж нэрлэжээ. Нэмэлт тэжээлийн үед шавж нэлээд идэмхий байх учир аж ахуйд хөнөөл учруулах нь их байх болно. Ихэнх шавж бэлгэ боловсролтын үед шавжийн ороо орж үй олноор нисэж эрэгчин нь эмэгчинээ эрж түүнтэй эвцэлдэнэ. Луувангийн шөвгөр хушуут зэрэг зарим шавж бэлгэ боловсролтыг хүртэл нисэхгүй. Бэлгэ боловсорч бие гүйцсэн шавж гуужихгүй ба өсч томрохгүй. Шавжийн өсөлт зөвхөн авгалдайн шатанд явагдана. ====Генераци==== Өндөгнөөс бие гүйцсэн шавж (имаго) хүртэл өсөн хөгжиж дахин өндөг төрүүлэх хүртэлх хугацааг шавжийн генераци (үе удам) гэж нэрлэнэ. Генерацийн явагдах хугацаа жилийн генерацийн тоо, шавж бүрд харилцан адилгүй байна. Зарим шавжийн (царцаа, голио гэх мэт) генераци жилд ганцхан удаа явагддаг байхад инздэх цох мэт зарим шавжийнх олон жил үргэлжилж генерацитай гэж хуваана. Гэтэл ургамлын бөөс нугын бор эрвээхий зэрэг зарим шавжууд жилд хэд хэдэн үе удам өгдөг тул олон дахилтад генераци гэж нэрлэнэ. Тухайлбал ургамлын бөөс нэг вегататив үеийн туршид 10 хүртэл ба түүнэс илүү удмыг (генерацийг) өгнө. Дрозофиль ялаа мөн олон дахилтат генераци бүхий шавж юм. ==Ангилал== Шавжийн ангилалд амны бүтэц, далавчны бүтэц, хөгжлийн хувиралт зэргийг голчлон анхаарч шавжийн ангийг салбар анги, багууд болгож хуваана. Үүнд: анхны, далавчгүй доод шавжууд ба далавчит дээд шавжийн салбар анги юм. Үүнээс 20 багийн төлөөлөгчид манай оронд одоогоор мэдэгдэж байна. [[Файл:Anopheles gambiae mosquito feeding 1354.p lores.jpg|thumbnail|right|[[Хумхаагийн шумуул]]]] ===Анхны, далавчгүй доод шавжийн салбар анги=== Жижиг биетэй /0.3-0.5 мм/ бүдүүлэг бүтэцтэй шавжууд юм. Хэзээ ч далавчтай байгаагүй. Хэвлийн хойд хэсгийн зарим үеүд дээр мөчдийн үлдэгдэл дагуур байдаг. Ихэнх шавжны дээд угаажийн үзүүр ил, тод үзэгдэнэ. Нийлмэл нүд байхгүй. Ихэнхдээ газрын хөрсөнд буюу ургамлын үлдэгдэл дор нуугдаж амьдарна. Хөл сүүлтний зарим нь хөдөө аж ахуйн ургамалд хөнөөл учруулдаг. Доод шавжууд газрын хөрсөнд амьдарч амьтан, ургамлын органик-ялзмагаар хооллодог учраас байгаль дахь бодисын эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлж, хөрсний үржил шимийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой. Энэхүү салбар ангид протура буюу сахалгүйтэн, хөл сүүлтэн, салан сүүлтэн, өргөс сүүлтэн гэдэг 4 баг хамаарагдана. ===Далавчит дээд шавжийн салбар анги=== Энэ салбар ангид шавжийн зонхилох хэсэг багтана. Биеийн бүтэц, байгуулалт сайтай, амьдралын янз бүрийн нөхцөлд амьдардаг тул маш олон хэлбэр дүрстэй, цөм далавчтай. Ихэнх зүйлүүд хоёр хос далавчтай байдаг боловч зарим нь нэг хос далавчтай байна. Гол төлөв ниснэ. Далавчтай боловч нисдэггүй шавжууд бий. Бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд далавчтай шавжуудын тоонд багтдаг. Далавчит шавжуудыг эртний далавчтан ба шинэ далавчтан гэж хоёр бүлэг болгон үзнэ. Эртний далавчит шавжууд геологийн хөгжлийн чулуун нүүрсний үед соно үлдэж хоцорчээ. Шинэ далавчтаны бүлэгт багтах шавжууд далавчаа эвхэх, тэнийлгэх тусгай булчингуудтай болсон байна. Далавчит дээд шавжийн салбар ангийг дотор нь ангилан хувааж үздэг. ====Эртний далавчтаны бүлэг==== =====Өдөрчийн баг===== Ephemeroptera. Бие нь нарийхан урт, торон далавчтай. Далавч нь булбарай, хойд далавч урдахаасаа жижиг буюу байхгүй болсон. Амны эрхтэн хөгжөөгүй, бие гүйцсэн шавж хооллохгүй. Хэвлийн төгсгөлд 2-3 урт нарийхан ‹сүүл› байна. Тэр нь нисэхэд биеийг залж өгнө. Бүрэн биш хувиралттай. Авгалдай нь усанд амьдарна. Трахейн заламгайнуудтай байдаг. 1-3 жил насална. Энэ хугацаандаа 20-25 удаа гуужна. Авгалдайн сүүлчийн гуужилтаас далавчтай, бэлэг боловсроогүй шавжууд нисч гарна. Тэдгээрийг субимаго гэж нэрлэнэ. =====Сонын баг===== Odonata. Биеэр урт. Толгойн хэсэгт том зүймэл нүд байна. Хоёр хос ижил том, торлог судалтай далавчтай. Соно махчин амьдралтай. Нисэх зуур хөх түрүү, шумуул зэргийг барьж иддэгээрээ ашигтай. Намар соно олшроход хөх түрүү эрс цөөрдөг. Авгалдай нь усанд амьдарч, усны жижиг амьтдаар хооллоно. Авгалдайг загас иддэг учир загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. 4500 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. Манай оронд сонын 2 дэд баг 11 овог 28 төрөл 78 зүйлийн соно тэмдэглэгджээ. ====Шинэ далавчтаны бүлэг==== =====Бүрэн бус хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== ======Жоомны баг====== ''Blattoptera'' — бие нь хавтгай, утсан сахалтай. Өмнөд далавч хатуу, хойд далавч зөөлөн, тэр нь хатуу далавчны дор эвхэгдэнэ. Эмэгчин жоом заримдаа далавчгүй байдаг. Хэвлийн төгсгөлд дүрс хувирсан мөч-хос церки байна. Амны эрхтэн нь мэрэхэд зохилдсон. Элдэв идэштэн шавж. Өдөр хөрсний ан завсар, юм дор нуугдаж шөнө гарч явна. Шар жоом, хар жоом хүний орон сууцанд элдэв зүйлийг бохирдуулахаас гадна паразит хорхойнуудын өндөг, өвчний элдэв нянг тараадаг. 3600 орчим зүйлийн жоом бий. Манай орны говийн бүсэнд хээрийн жоом гуу жалга болон мэрэгчдийн нүхэнд, түүнийг хөмрөг гэж нэрлэдэг. ======Мөргөлжийн баг====== ''Mantoptera'' — урд мөчөөрөө жижиг амьтдыг шүүрэн барьж хооллодог махчин шавж. Ургамал дээр урд мөчөөрөө дээш өргөн залбирч буй маягаар суудаг тул мөргөлж гэж нэрлэгджээ. Толгой нь маш хөдөлгөөнтэй, шалмаг, далавч нь шугаман навч хэлбэртэй, 2000 орчим зүйлийн мөргөлжөөс манай оронд 9 зүйл тэмдэглэгджээ. ======Шулуун далавчтаны баг====== ''Orthoptera'' — амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Өмнөд далавч нь нарийвтар, зузаан арьслаг боловч тод судалтай. Суух үедээ өмнөд далавчны дороо хойд далавчаа эвхэж далдлан хучна. Хойт хос далавч нь том, нимгэн сарьслаг бүтэцтэй. Гэвч энэ багийн зарим зүйлүүд далавчгүй буюу сул хөгжилтэй далавчтай байдаг. Хойт хөлний шилбэ урт нарийхан, гуя нь бүдүүн булчинлаг болсон нь үсрэхэд зохилджээ. Шулуун далавчтаны багт царцаа, голио, гүрэлзгэнэ, ‹хүн хорхой› зэрэг овгийн шавжууд багтана. Царцаа амьдралын байдлаар сүрэг ба сүрэг биш гэж ялгагдана. Сүрэглэдгийг царцаахай, сүрэглэдэггүйг царцаа гэж ялган нэрлэх нь зохимжтой. Манай оронд царцаахайн зүйл маш цөөн, бараг байхгүй. Харин олон зүйлийн царцаа амьдардаг. Манай оронд 130 гаруй зүйлийн царцаа амьдардгийн 30 орчим зүйл нь хадлан бэлчээр, үр тарианы ургамлуудын үндсэн хортон болно. Тэдгээрийн дотроос Сибирийн царцаа, тоонолжит царцаа, бараан далавчит царцаа, цагаан сугат царцаа зэргийг онцлон нэрлэж болно. Харин Азийн, цөлийн царцаахай сүрэглэн нисэх замдаа дундад Ази, Бага Ази, Африкийн орнуудад ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Манай орноос 20 гаруй зүйлийн голио тэмдэглэгджээ. Олонх нь хадлан бэлчээрийн ургамлыг идэж сүйтгэхээс гадна элдэв шавж, хорхой, царцааг барьж иддэг. Олон зүйлийн голионы дотроос ногоон голио, ойт хээр, монгол саарал голио, нуруу өргөст голио, ойт хээр, цөл хээрийн бүсээр өргөн дэлгэр тархаж хадлан бэлчээрт хөнөөл учруулна. Манай оронд 3 зүйлийн гүрэлзгэнэ, өрөөсгөл хануур хүн хорхой, говийн баянбүрд, марц бүхий элсэнцэр хөрсөнд амьдарч ургамалд хөнөөл учруулна. Манай дэлхий дээр шулуун далавчтаны 20000 орчим зүйл амьдардаг болох нь мэдэгдэж байна. ======Жигд /ижил/ далавчтаны баг====== ''Homoptera'' — энэ багт олон хэлбэрийн жижиг, том хэмжээний, хатгаж- сорох урт хошуутай шавжууд хамаарагдана. Далавч нь сарьслаг, өмнөд далавч нь нягт арьслаг, хойтох нь хэмжээгээр жижиг буюу заримд нь байхгүй байж болно. Ер далавчгүй зүйлүүд ч олон байдаг. Ихэнх нь хөдөө аж ахуйн таримал ургамлуудад хөнөөл учруулна. Ургамлын бөөс жижигхэн биетэй, нэг дор олноороо цугларан амьдарч ургамлын шүүсийг сорж хооллоно. Жигд далавчтаны багт ургамлын бөөсөөс гадна нөмрөг, бүүрэг, цагаан далавчтан, бамбайт гэдэг доод багийн шавжууд багтана. Эдгээрээс манай оронд зургаан цэгт нөмрөг, судалт нөмрөг, алимын ногоон бөөс, вандуйн бөөс, үет ургамлын бөөс зэрэг олон зүйлүүд ургамлын эрхтнүүдийн шүүсийг сорж ургацын хэмжээг эрс багасгана. Жигд далавчтаны багийн 30000 гаруй зүйлүүд байдаг. ======Хагас хатуу далавчтаны баг====== Hemiptera- Хоёр хос далавчтай боловч өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, арьслаг, гадна талаасаа зузаан хитинээр хучигдсан байхад үзүүрийн хэсэг нь сарьсархаг нимгэн бүтэцтэй байна. Иймээс хагас дутуу далавчтан гэж нэрлэгджээ. ======Бөөсний баг====== ''Anaplura'' — далавч байхгүй, амны эрхтэн нь хатгаж сороход зохилдсон. Сүүгээр бойжигч амьтдын эктопаразитууд болно. Хүний биед толгойн бөөс, хувцасны бөөс, намилзгана тохиолдоно. Бөөсний тиф ба бусад халдварт өвчнийг тараана, 300 орчим зүйлүүд бий. =====Бүрэн хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== Латин нэршил нь ''Holometabola''. ======Хатуу далавчтан буюу цохын баг====== ''Coleoptera'' — Өмнөд дээд хос далавч нь хатуу хитнээр бүрхэгдсэн байх учир хатуу далавчтан гэж нэрлэжээ. Хоёрдогч хос далавч нь нисдэг цохуудад нимгэн сарьслаг байна. Харин нисдэггүй цохын хойд нимгэн далавч үлдэгдэл төдий ба бүрмөсөн байхгүй байдаг. Цохын амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Амьтнаар хооллогч, ургамал идэштэн, ялзмаг идэштэн, элдэв идэштэн гэж ялгарварлан үздэг. Ашигтай ба хөнөөлтэй цохууд маш олон. ======Торон далавчтаны баг====== ''Neuroptera'' — хальсархаг, тунгалаг торлог судал бүхий хоёр хос далавчтай шавж. Мэрэх амны эрхтэнтэй.Ихэнх нь амьтнаар хооллоно. Хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Тухайлбал алтан нүдэн, шоргоолжийн арслан зэрэг манай оронд өргөн тархсан юм. ======Хоовгонгийн баг====== ''Trichoptera'' — хоёр хос далавчтай, далавч нь үсээр бүрхмэл, хойд далавч нь урдахаасаа том. Дээд угааж үлдэгдэл төдий, харин доод угааж нь богинохон хошууг үүсгэнэ. Авгалдай усанд амьдарна. Гурван хос хөлтэй, түүний биед шүүслэг булчирхай байна. Авгалдайн ихэнх нь тусгай гэр дотор амьдарна. Элс, хайрга, дун, өвс, ургамлын хэсгийг биедээ наалдуулан гаднах гэр бүрээсээ хийнэ. Ийм учраас хоовгон гэж нэрлэнэ. Олонх авгалдайнууд хүчилтөрөгчөөр элбэг, хүйтэн устай, урсгал сайтан уулын гол горхинд амьдарна. Загасны үндсэн хоол тэжээл болдог учраас загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. Энэ багт 3000 гаруй зүйлүүд хамаарагдахаас манай оронд 80 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. ======Хайрсан далавчтан буюу эрвээхэйн баг====== [[Файл:Ratamoverkkoperhonen.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] [[Файл:Lepidoptera of Mongolia.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] ''Lepidoptera'' — хоёр хос далавчтай далавч нь хайрсаар бүрхэгдсэн тул ийнхүү нэрлэжээ. Амны эрхтэн нь цэцгийн бал, тоосыг сороход зохилдсон хошуу болж хувирсан байх нь ороомог маягаар эвхэгдсэн байна. Зарим зүйлийн хайрсан далавчтан хошуугүй болсон бие гүйцсэн үедээ хооллодоггүйд оршино. Хайрсан далавчтны багийг доод буюу ижил далавчтан, дээд буюу ижил биш далавчтаны салбар багт хуваана. Манай ойд Сибирийн хүр эрвээхэй, якобсоны төөлүүр, нарсны төөлүүр зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд шинс, нарсны шилмүүсийг идэж ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Мөн долоогоны цагаан эрвээхэй, өрөөсгөл хүр эрвээхэй, үнэрт коссус зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд навчит ой, үр жимсний модны навчийг идэж сүйтгэнэ. ======Сарьсан далавчтаны баг====== ''Hymenoptera'' — хоёр хос сарьсархаг бүтэц бүхий далавчтай шавж. Өмнөд далавч нь хойд далавчаасаа том, урт байна. Ихэвчлэн амны мэрэх эрхтэнтэй боловч зарим нь долоох, хатгаж сорох бүтэцтэй байдаг. Сарьсан далавчтаны эмэгчин нь өндөг булагч, хатгууртай байна. Цээж ба хэвлийн залгалт олон янз болж суумгай иширхэг өлгөмөл хэлбэрийн хэвлийг үүсгэнэ. Ер нь энэ багт маш олон зүйл 150000 гаруй багтах бөгөөд бүтцийн талаар олон янз юм. Сарьсан далавчтаны зөн билэг буюу инстинкт мөш нарийн Инстинкт нь нийгмээр амьдарлаг зөгий, шоргоолж, термит зэрэг шавжуудад тод мэдэгддэг. Ихэнх сарьсан далавчтаны авгалдай хөл байхгүй толгой нь хөгжлөөр дорой нүдгүй байдаг боловч зарим зүйлийн хяргын авгалдай хэвлийдээ 6-8 хос хөлтэй эрвээхийн хүрэнцэртэй төсөөтэй байдаг тул хуурамч хүрэнцэр гэж нэрлэжээ. Сарьсан далавчтан аж ахуйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Балт зөгий ''Apis mellifera L'' энэ багт хамрагдана. Балт зөгийг үржүүлэн өсгөж амтат бал эмийн бодисуудыг авч ашиглана. Шоргоолж Fomicoidae энэ багт орно. Ихэнх шоргоолж ургамалын ялангуяа ойн хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Манай орноос 10 гаруй зүйлийн шоргоолж мэдэгдэж байна. Хөдөө аж ахуйн таримал ургамлын хортон шавжийн өндөг авгалдай хүүхэлдэй зэрэгт өөрийн өндгийг гаргаж парзитлан амьдардаг шонхор зөгий ( ''Aphelinus'', ''Apanteles'') мэтийн төрөл ихээхэн ашигтай. Сарьсан далавчтаны багийн хальцидийн овогт трихограмм (''Trichogramma evanesvens''), пимпла (''Pimpla examinatora''), апонтелес (''Apantoles glomeratus'') зэрэг празит амьдралтай сарьсан далавчтан олон. Тэдгээрийг ой ба хөдөө аж ахуйн ургамлын хортон шавжтай биологийн аргаар тэмцэхэд өргөн ашиглана. Энэ багт ургамалд хөнөөл учруулах зүйлүүд ч цөөнгүй. Модлог ба жимсний ургамалаар хооллогч монголын эврэн сүүлт (''Paurus mongolicum''), нарсны хярга бургасны бариулын хярга (''Haplocampa testudinea''), хүнсний ногооны хортон рапсийн хярга (''Athalia'') зэрэг олон зүйл манай орноос илэрч бүртгэгдсэн болно. ======Нохой бөөсний баг====== ''Aphaniptera'' — далавчгүй хатгаж сорох амны эрхтэнцэртэй хөл нь шсрэхэд зохилдсон. Нийлмэл нүд байхгүй. Бие нь хоёр хажуугаасаа хавчигдсан байна. Авгалдай нь амьтны гаралтай органик бодисын ялзмагаар хооллодог учир мэрэх амны эрхтэнтэй байна. Нохой бөөс сүүгээр бойжигч амьтад ба шуувууны биеийн цус сорж амьдарна. Хүнд, хүний нохой бөөснөөс (''Pulex irritans'') гадна нохойн, муурын, тарваганы, зурмын гэх мэт нохой бөөс амьдрах чадвартай тул элдэв тахал өвчнийг тараана. Нохойн бөөсний багт 1000 гаруй зүйл багтаана. Манай орноос 80 гаруй зүйлинй нохойн бөөс элдэв мэрэгчид бас жигүүртнээс бүртгэгдсэн байна. ======Хос далавчтан буюу ялааны баг====== Diptera. Хамгийн дээд зэргийн бүтэцтэй шавж юм. Хос далавчтаны өмнөд хос далавч сарьсдыг тунгалаг өнгөтэй байна. Хос далавч нь үлдэгдэл төдийн хоцорч дууны эрхтэн дүнгэнүүр болж хувирсан байна. амны эрхтэн нь хатгаж сорох буюу долооход зориулагдсан. Хос далавчтаны багийг сахлын бүтцээр урт сахалтай (''Nematocera'') ба богино сахалтай (''Brachecera'') салбар болгон үздэг. Урт сахалт хос далавчтаны салбар багт: шумуул, дэлэнч, моксит, тэмээлзгэнэ, жинжин (хирономид) ялаа, урын ялаанууд (галли) зэрэг хамрагдана. Богино сахалт хос далавчтаны салбар багт: хөхтрүү, хар ялаа, гуур, тахина, ктрыр ба цус ёорогчид зэрэг олон ялаанууд багтана. Авгалдай (өт нь хөл байхгүй хааяа толгой нь үл мэдэгдэнэ ялааны өт) Хүүхэлдэй нь чөлөөтэй буюу торхон хэлбэртэй байна. Амьтан буюу ургамал идэштэн болно. Гэвч цус сорогчид (дэлэнч шуумуул, хөхтрүү, цеце ялаа зэрэг) олон. Нэлээд хэлбэрийн шумуул дэлэнчийн авгалдайнууд усанд амьдарна. Зарим зүйлийн ялааны өт ялзарсан органик бодисоор хооллож хөгжинө. Нэлээд хос далавчтаны (гуур, тахина ялаа зэрэг) өтнүүд празит амьдралтай байдаг. Хос далавчтанууд байгаль ба аж ахуйд үзүүлэх ач холбогдлоор асар их болно. Мөн хор холбогдлоор ч байгагүй. Олон хэлбэрүүд ургамалд, ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал ургамалд хөнөөл учруулна. Гуурын ялаанууд мал аж ахуйд асар их хохирол учруулдаг. Тэд том биетэй, үсэрхэг ялаанууд юм. Адуу, үхэр бог малын бие дээр сууж өндөг буюу өт цацна. өтнүүд нь бүдүн урагшаа нарийссан байх ба хатуу өрөгстэй цагирагууд байдаг. Гэрийн мал ба зэрлэг амьдтын ходоод, арьс, хамар багалзуурын хөндийд гуур (өт) амьдарч өвчлүүлнэ. Аюултай хортон бол вольфартовын ялаа (''Wohlfahrtia magnifica'') юм. Энэ ялаа хүн ба амьтдын хамар чих нүдэнд буюу арьсны шарханд амьд өт цацах тул тэдгээр нь эд, эрхтнэрр холллож өсч томроод газар унаж хөрсөнд хүүхэлдэй болж хувирна. Цус сорогчид ба хүн малд халдварт өвчин тараана. Тухайлбал: малярийн шумуул (''Anopheles'') халуун хумхаа өвчнийг, моксит ялаа (''Phlebotomus'') лейшманиозыг, хөхтрүү (''Tabanus'') тулярми, трипназомоз, сибирийн боом, цеце ялаа (''Glossina morsitans'') нойрын өвчин зэрэг халдварт өвчнүүдийг дамжуулах тул аюултай. Гэтэл үр тариа ба хүнсний ногооны таримал ургамалд хөнөөл учруулагч хос далавчтан цөөнгүй. Манай оронд швед ялаа (''Ossinella pusilla''), ногоон нүдэн (''Chlorops pumilionus'') мерозима (''Merrozuma saltatrixtris'') бүдүүн хөлт ялаа (''Bibbio consanguineus'', ''Bibio nigriven'') зэрэг үр тарианы үет ургамалууд байцааны хаврын ялаа (''Hylemyia floralis'') сонгины ялаа (''Hylemyia Antigua'') лаг луувангийн ялаа (''Pegomyia hiosviami'') зэрэг ялаанууд хүнсний ногоонд ихээхэн гэмтэл учруулна. Олон зүйлийн ялаанууд цэцэгт ургамалын тоос хүртээдэг тул байгаль ба аж ахуйд ихээхэн ач тус үзүүлнэ.Хос далавчтаны багт 80000 орчим ялаануууд хамаарагдана.За тэгээд олон зүйлийг хийж болно доод тал нь шал хэрэггүй мэдээлэл байгаа ==Биологи экологийн зарим онцлог== ===Диапауз=== Гадаад орчны температур ихсэх буюу буурах ган болох хоол тэжээлгүйдэх зэрэг амьдарлын тохиромжгүй нөхцөлд шавжийн өсөлт хөгжилт зогсонги байдалд ордог үүнийг диапуз гэнэ. Шавжууд диапузын үед хөдөлгөөнгүй болж бодисын солилцооны процесс эрс буурч чанарын талаар өөрчлагдөнө. Диапузын амьдрал нь өөхлөг биед хуримтлагдсан тэжээлийн бодисын тусламжаар явардах ба амьсгал нь агаар хүчилтөрөгчийн эсийн тусгай ферментийн нөлөөгөөр тэжээлийн бодисын эсэлдсэний үндсэнд явагдана. Амьсгалын ийм арга бол түр зогсолтын байдалд (диапаузид) байгаа шавжийн хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар ба амьдрах орчны бусад тохиромжгүй нөхцлүүдийг эсэргүүцэх явдлыг сайжруулж өгнө. Шавж хөгжлийн бүх шатандаа диапаузд орох боловч харин зарим зүйлийн шавжийн диапауз нь түүний хөгжлийн тодорхой шаттай холбоотой байдаг. ===Нийгэмч шавж=== Нийгэмч шавжууд бүлийн дотор ижил төрлийн тодорхой хуваарьтай байдаг нь тэдний амьдарлын процесст үүсч бий болсон хэв заншил (инстинкт) юм. Зөгийн үүрт өндөг төрүүлэх чадваргүй маш олон тооны ажилчин зөгий цэцгийн бал цуглуулж хоол тэжээл бэлтгэх, үүр барих, цэвэрлэх, үүрийн доторх агаарыг солих чийгийн хэмжээг тохируулах авгалдайг хооллох гэх мэт гол ажлыг гүйцэтгэнэ. Нэг бүлд үржих чадвартай ганцхан хатан зөгий байна. Хатан зөгий өндөглөж үр удмаа бүлд үлдээхээс өөр ажилгүй. Хатан зөгий ажилчин эмэгчин зөгийнүүдээс тод ялгагдана. Мөн үр тогтоох үүрэгтэй эцэг зөгий үүхэнд байх бөгөөд эрэгчин зөгий үнэрлэх эрхтэн сахал, хараа сайн хөгжсөн байдаг нь үржлийн үед хатан зөгийг олоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Ажилчин зөгий үржихгүй ба эцэг зөгий үр тогтсоын дараа үхнэ. Харин хатан зөгий удаан насална. Шоргоолж үүрийн дотор мөн бүлээр амьдарна. өндөг төрүүлэх чадваргүй ажилчин шоргоолжнууд үүрийн доторх бүх ажлыг хийхээс гадна цэрэг цоргоолж үүр, бүлийг бусдын довтолгооноос хамгалах үүрэгтэй тул тэдгээрийн угааж маш хүчирхэг хөгжсөн байна. ===Биеэ хамгаалах зохилдлого=== Шавж амьтдаас биеэ хамгаалахын тулд амьдарлын тэмцэлд янз бүрийн зохилдлогоо болжээ. Шавжийн амьдралд биеийн өнгө чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ихэнх шавжийн өнгө өөрийн амьдрах орчны өнгөтэй ижил байдаг ба зарим шавжууд ургамлыг навч, мөчир гэх мэт эрхтэнтэй төсөөтэй болох, ямар ч төрлийн холбоогүй өөр хортон шавжтай адил цоохор өнгөтэй болох зэрэг зохилдлогыг олсон байдаг. Ийм үзэгдлийг ивээх өнгө гэж нэрлэнэ. Ихэнх шулуун далавчтан бясаа зөрэг нь орчны байдалтай адилхан ногоон хүрэвтэр, бараан саарал өнгөтэй байдаг. Гэтэл нисч яваа үед хойд далавч нь тод өнгөтэй харагддаг ба суумагц өмнөд далавчиндаа хучигдан бараг харагдахгүй шахам болдог тохиолдол ч бий. Алаг цоохор цэцгийн дунд нич яваа эрвээхий тод харагдах боловч далавчаа босоо байдлаар хумхин суумагц цэцгийн өнгөөс ялгагдахгүй байх нь олон бий. Энэ далавчний дээд доод талын өнгө ижил биш байдагтай холбоотой байдаг юм. Төөлүүрч эрвээхийн авгалдай (Geometridae) өөрийн амьдралд аюул тулгармагц модонд хойд хөлөөрөө бэхлэгдэн босмогц модны навчний мөчрөөс үл ялгагдана. Орчны өнгөтэй адил төсөөтэй болсон байхаас гадна зарим шавж маш тод өнгөтэй байдаг. үүнд : буглаа цохууд, зөгий хэдгэнийг нэрлэж болно. Үүнийг айлгах өнгө (мимикри) гэнэ. Гэтэл өөртөө ямар ч хамгаалах чадваргүй боловч махчин амьтдыг айлгах чадвар бүхий бусад шавжийн адил тод өнгөтэй, алаг цоохор биетэй шавжууд байна. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн ач холбогдол== Шавжийн байгаль дахь үүрэг ач холбогдол асар их юм. Шавж зүйлийн тоогоор 1.5 сая орчим бусад амьтдаас давуутай болохын зэрэгцээ зарим зүйлийн шавж үй олноор үржих чадвартай байдаг нь манай дэлхий дээрх шавжийн тоог үй түмд хүргэнэ. Тусгайлан тооцоолж бодсоноор манай ертөнц дахь шавжийн тоо (минумум) ойролцоогоор 10/8 зэрэг млрд болно өөрөөр хэлбэл дэлхийн хүн амын нэг бүрт 250000000 орчим шавж ноогдох жишээтэй. Энэ үй түмэн шавжууд байгалийн элдэв үйл ажиллагаанд маш идэвхитэй оролцоно. Шавж олон янзын цэцэгт ургамлуудын тоосыг хүртээдэг тул байгальд асар их ач холбогдолтой. Шавжаар тоос хүртдэг цэцэгт ургамлууд маш олон. Зарим ургамлууд зөвөн тоос хүтэхгүйгээр үржиж чадахгүй. Ургамлын тоос хүртээгч шавжуудаас нэгдүгээрт сарьсан далавчтан ялангуяа балт зөгий үхэр хэдгэнэ, хоёрдугаарт хос далавчтан (элдэв ялгаа) гуравдугаарт эрвээхий орно. Хөрс үүсэх процесст шавжууд ялангуяа термит ба шоргоолжууд их ач холбогдолтой. Эдгээр нь бусад авгалдайн адил газрын хөрсөнд амьдарч нүхлэн сийрэгжүүлж агаар чийг дулааны солилцоог сайжруулах ба ухгамал амьтдын үзэгдлийг задалж яазмагаар баяжуулна. Шилмүүст модны хагдарч унасан шилмшшсшшд шавжий үйл ажиллагаагүйгээр ялзмаг үүсгэж чадахгүй. Шавжууд элдэв амьтдын ялгадас, хүүр, сэг ургамлын хагдарлыг задалж ариутган-цэвэрлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ байгаль дахь бодисын эргэлтийг нөхцөлдүүлж түүнийг түргэсгэнэ. Шавж идэштэн шувууд ба сүүгээр бойжигчид цөөнгүй. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн хор хөнөөл== Шавжийн байгальд үзүүлэх хор хөнөөл мөн асар их. Элдэв ургамлын үндэс, иш, навч, цэцэг, үр жимсийг идэж ихээхэн гэмтэл учруулж ургацыг доройтуулна. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал, ургамал, ой мод, хадалн бэлчээрийг идэж сүйтгэдэг тул улс, ардын аж ахуйд багагүй хохирол учруулна. Ялангуяа манай оронд 1929-1939, 1946-1948, 1954-1956 онуудад царцаа ихээхэн хохирол учруулж байсан түүхтэй. Царцаа хадалн бэлчээрийг сүйтгэхээс гадна үр тарианы ургамлын үндсийг суулгасан үрийн няслуур цохын утсан өт, нил хар цохын хуурамч утсан өтүүд идэж ургацыг сийрэгжүүлэн асар их багасдаг. Үр тарианы ургамлыг газар дээрх хэсгийг (иш, навч, түрүү) үр тарианы бор бүгэг швед ялаа бясаа ургамлын бөөс навч идэгч цохууд зөрөг 30 шахам зүйлийн гол хортон шавжууд гэмтээж үр тарианы аж ахуйд ихээхэн хохирол учруулж байна. Манай орны хүнсний ногооны талбайд цтсан өтүүд манжингийн шөвгөр хошууд байцааны хивэн манжингийн цагаан эрвээхий байцааны бөөс сонгино, луувангийн ялаа, байцааны бүгэг зэрэг 40 гаруй зүйлийн гол хортон шавжууд илэрч хүнсний ногооны ургамалуудын өвчин ялангуяа вирусын өвчинг тараахад их үүрэг гүйцэтгэнэ. Манай ой модыг сибирийн хүр эрвээхий, өрөөсгөл эрвээхий, якобсоны эрвээхий нарсны төөлүүр сахалт ба цохууд зэрэг хортон шавжууд багагүй гэмтээж байна. жишээ нь: 1956 оны судалгаагаар манай орны ойн 63790 га талбайд сибирийн хүр эрвээхий (''Dendrolimus sibiricus'') тархан дэлгэрч 17700 га талбайн хар модыг идэж сүйтгэснээс бүрмөсөн хатаж байжээ. Жимс-жимсгэний аж ахуйд алимын үргэлж, алимын бөөс долоогоын цагаан эрвээхий зэрэг шавжууд хөнөөл учруулах боллоо. Хүн ба адгуусан амьтдыг празитлагч шавжууд асар их юм. Шавж адгуусан амьтдын биед паразитлан амьдарч бие бялдарыг доройтуулан муутгаснаар малаас гарах бүтээгдэхүүний чанарт муугаар нөлөөлнө. Хөхтрүү, шумуул, дэлэнч зэрэг хос далавчтан шавжууд хооллох үедээ хүн ба сүүн тэжээлт амьтдын бие дээр сууж цус сорж амьдархаас гадна амьтдын тайван байдлыг алдагдуулах тул малын тарга хүч гарах бүтээгдэхүүний чанарт эрс муу нөлөө үзүүлнэ. Мөн хүн ба сүүн тэжээлтэн цус сорж өвчин тараадаг ялаанд Африкийн өмнөд ба төв хэсэгт тархсан Цеце ялаа (cloosina) орно. Шавжийн дотроос нохой бөөсийн багт хамаарагдах шавжууд ихэвчлэн авгалдай үедээ хүний орон сууц, амьтдын нүх үүр зэрэгт амьдарч байгаад бие гүйцэх үедээ цус сорж амьдарна. Хүн ба амьтдын бөөснөөс (''Anoplura'') гадна шалз ширх зэрэг (''Mallopnago'') эктопаразитууд амьтдын өд хайрс үсээр хооллож гэмтэл учруулна. амьтдын бие дотор амьдардаг (эндопаразит) шавжууд цөөнгүй. Тухайлбал арьсны, хамар багалзуурын хөндийн, ходоодны гуурын ялаанууд дурьдаж болно. Тэд зэрлэг амьтад ба гэрийн малын арьс болон дотоод эрхтний эс, эдүүдийг гэмтээж өвчлүүлнэ. Түүхий эд-арьсны нэлээд хувь нь гуурнаас болж гологдолд учирч байгааг тэмдэглье. Зарим шавжууд хүн амьтанд халдварт өвчин тараан дамжуулдаг. Тахал өвчнөөр төрвөгө, зурам, туулай мэтийн мэрэгчид өвчилдөг. Бүүрэг хүн, амьтдад тахлыг тараагч гол эзэн нь мөн. Бүүрэг маш олон зйүл байна. Гэрийн ялаа (''Musca domestica'') хүний гэр ахуйтай ямагт холбоотой байдаг тул янз бүрийн халдварт өвчнийг (туберкулез цусан суулга гэх мэт) ба паразит дугираг хорхой өндөгүүдийг дамжуулан тараана. Анафелекс төрлийн шумуулууд халуун хумхаа өвчнийг тараадаг зарэг олон жишээг дурьдаж болно. ==Шавжийн аж ахуй== Эрт цагаас хүн төрлөхтөн балт зөгий торгоны эрвээхийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. Балт зөгий балт ургамлуудын тоос хүртээж таримал ургамлын ургацыг нэмэгдүүлдэг ач тус нь түүний бүтээгдэхүүний ашгаас даруй 10-20 дахин их байдаг байна. Манай оронд зөгийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. ==Дэлгэрүүлж унших== *Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. *Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 *Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} *Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], "Applied Myrmecology: a world perspective." Westview Press, Oxford, 40-50. *Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|url= https://archive.org/details/animallocomotion0000biew|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} *{{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} ==Цахим холбоос== ===Гадаад холбоос=== * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] &ndash; Insecta * [https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let's Talk About Insects] Let's Talk About Insects is designed to help students ages 9-11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ Spanish]) * [https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] Website about insect evolution and fossil record. * [http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [https://web.archive.org/web/20081216161323/http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting "insect champions" in different categories * [https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html Insect Walking] Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [https://web.archive.org/web/20030311131121/http://www.food-insects.com/book7_31/Chapter%2025%20Other%20Countries%20in%20SE%20Asia.htm Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture]Entertaining U.S.A. site * [https://web.archive.org/web/20180703064118/http://www.insectstore.com/ Information on keeping, breeding and rearing]insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] - Insect Morphology and Anatomy * [https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] - the good, the bad and the pretty - hundreds of species and groups * [https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] - you plant 'em, they eat 'em - S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] - the EPA national manual on public health arthropods * [https://web.archive.org/web/20150310040358/http://insecta.maryno.net/ insecta.maryno.net] ===Зургийн холбоос=== * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Шавж| ]] cymi9uxq3agjqmfwnptu3u8zqu0lv8m Герман 0 6790 866536 851768 2026-08-18T21:19:52Z Karixway39 102441 /* */ 866536 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠬᠣᠯᠪᠤᠭᠠᠨ ᠤ<br /> ᠪᠦᠬᠦᠳᠡ<br /> ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br /> ᠭᠧᠷᠮᠠᠨ<br /> ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Germany | native_name = {{nowrap|{{small|{{native name|de|Bundesrepublik Deutschland}}}}}} | image_flag = Flag of Germany.svg | flag_type = [[Германы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Germany.svg | symbol_type = [[Германы төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 80 | national_anthem = {{lang|de|"[[Германы төрийн дуулал|Deutschlandlied]]"|italics=no}}{{efn|1952-1990 онд, "Deutschlandlied" бүхэлдээ төрийн дуулал байсан ч албан ёсны тохиолдлуудад зөвхөн 3-р бадаг л дуулагддаг байсан. 1991 оноос хойш гурав дахь бадаг л төрийн дуулал болсон.<ref name="PresidentsOffice">{{cite web|url=http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|title=Repräsentation und Integration|publisher=[[Bundespräsidialamt]]|language=de|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307221541/http://www.bundespraesident.de/DE/Amt-und-Aufgaben/Wirken-im-Inland/Repraesentation-und-Integration/repraesentation-und-integration-node.html|archivedate=7 March 2016|accessdate=8 March 2016}}</ref>}}<br/>("Германчуудын дуу")<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:German national anthem performed by the US Navy Band.ogg]]}}</div> | image_map = {{switcher|[[File:EU-Germany (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Germany.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption | location_color = хар ногоон | region = Европ | region_color = хар саарал | subregion = [[Европын Холбоо]] | subregion_color = цайвар ногоон }} | map_width = 250px | capital = [[Берлин]]<small>{{efn|Берлин нь үндсэн хуулийн дагуу цорын ганц нийслэл болон ''де-юре'' засгийн газрын байршил боловч Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын түр нийслэл [[Бонн]] хот нь "холбооны хот" ({{lang|de|Bundesstadt}}) гэсэн тусгай цолтой ба зургаан яамны үндсэн байршил юм.<ref>{{cite web|url=https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|website=deutschland.de|title=The German Federal Government|date=23 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430004825/https://www.deutschland.de/en/topic/politics/the-german-federal-government|archivedate=30 April 2020|url-status=live}}</ref>}}</small> | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Герман хэл]]{{efn|[[Дани хэл|Дани]], [[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Цыган хэл|Цыган]], болон [[Фриз хэл|Фриз хэлнүүд]] нь [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]ар хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{cite web|url=https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|publisher=Library of Congress|last=Gesley|first=Jenny|title=The Protection of Minority and Regional Languages in Germany|date=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200525092638/https://blogs.loc.gov/law/2018/09/the-protection-of-minority-and-regional-languages-in-germany/|archivedate=25 May 2020|url-status=live}}</ref>}} | demonym = [[Германчууд]] | government_type = [[Холбооны парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="CIA"/> | leader_title1 = [[Холбооны ерөнхийлөгч (Герман)|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | leader_title2 = [[Холбооны канцлер (Герман)|Канцлер]] | leader_name2 = [[Олаф Шолц]] | legislature = [[Бундестаг]], [[Германы Бундесрат|Бундесрат]]{{efn|Бундесратыг заримдаа Германы хууль тогтоох байгууллагын дээд танхим гэж нэрлэдэг. Германы Үндсэн хуульд Бундестаг ба Бундесратыг хоёр тусдаа хууль тогтоох байгууллага гэж тодорхойлсон тул энэ нь техникийн хувьд буруу юм. Тиймээс ХБНГУ-ын холбооны хууль тогтоох байгууллага нь нэг хоёр танхимтай парламент биш харин нэг танхимтай хууль тогтоох хоёр байгууллагаас бүрддэг.}} | area_km2 = 357,592 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/_inhalt.html|accessdate=2 January 2023|title=Regionales|publisher=Destatis}}</ref> | area_rank = 63 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 137,847 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.27 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#|archivedate=24 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{increase neutral}} 84,270,625<ref>{{cite web|url=https://www.destatis.de/DE/Themen/Gesellschaft-Umwelt/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/liste-zensus-geschlecht-staatsangehoerigkeit.html |publisher=Destatis|accessdate=7 February 2023|title=Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht (Quartalszahlen)}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 19 | population_density_km2 = 232 | population_density_sq_mi = 601 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 58 | GDP_PPP = {{increase}} $5.317 их наяд<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=134,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: October 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=October 2022 |accessdate=12 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 5 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $63,835<ref name="imf2" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 18 | GDP_nominal = {{increase}} $4.031 их наяд<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 4 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $48,398<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 20 | Gini = 30.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|accessdate=21 June 2022|archivedate=9 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.942 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archivedate=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 9 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | cctld = [[.de]] | calling_code = [[Герман дахь утасны дугаар|+49]] | today = | drives_on = Баруун }} '''Герман''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutschland'' [{{IPA|ˈdɔɪ̯t͡ʃlant}}] {{Audio|De-Deutschland.ogg|дуудлагыг сонсох}}), албан ёсоор '''Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Bundesrepublik Deutschland'') нь [[Төв Европ]]ын [[улс]] юм. Умард талаараа [[Дани]], зүүн талаараа [[Польш]], [[Чех]], өмнө талаараа [[Австри]], [[Швейцар]], баруун талаараа [[Франц]], [[Люксембург]], [[Бельги]], [[Нидерланд]] улсуудтай хиллэдэг. Мөн баруун хойд хэсгээрээ [[Хойд тэнгис]], зүүн хойд нутгаараа [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээр]] хүрээлүүлдэг. Герман нь 357,021 км² нутаг дэвсгэртэй, 2023 оны байдлаар — 84,4 сая хүн амаараа [[Европын Холбоо]]ны гишүүд дотор тэргүүлдэг, мөн гадаадын оршин суугчдаараа дэлхийд гуравт орно. Герман нь 16 улс нутгаас (''Bundesländer'') тогтсон Холбооны бүгд найрамдах парламентын засаглалтай улс юм. Парламент нь [[Бундестаг]] юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь Берлин. Герман нь [[НҮБ]], [[НАТО]], [[Их Найм]], "G 7" зэрэг байгууллагуудын гишүүн бөгөөд [[Киотогийн гэрээ]]нд гарын үсэг зурсан. ДНБ нь дэлхийд тавд (худалдан авах чадвараар харьцуулсан), эсвэл гуравт (нэрлэсэн) ордог. Мөн дэлхийн хамгийн том экспортлогч орон юм. Германы гадаад орнуудад үзүүлэх туслалцаа нь дэлхийд хоёрт ордог бөгөөд цэрэг армийн зарцуулалт нь зургаад орно. Герман нь амьдралын чанар өндөртэй бөгөөд нийгмийн аюулгүй байдлыг хангах нарийн системийг бий болгожээ. Европын үйл ажиллагаанд чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд дэлхийн орнуудтай сайн хамтын ажиллагаатай. Герман нь [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн салбарт тэргүүлэгч орнуудын дунд жагсдаг. Албан ёсны хэл нь -[[герман хэл]]. Мөнгөн тэмдэгт нь -[[евро]]. == Түүх == МЭӨ 100 оноос өмнө латин хэлээр ''"Германиа"'' гэгч нутагт Герман угсааны хүмүүс амьдарч байжээ. Энэ орны газар нутаг болон ард түмэн нь өөрчлөгдөн солигдсоор ирсэн ба 19-р зууны сүүлээр [[үндэстний улс]] болжээ. [[Үндэстний их шилжилт]]ийн үеэр буюу МЭ 5-р зуунд [[Баруун Ромын эзэнт гүрэн]] задарчээ. Эндээс эртний германчууд-ромчуудын дагавар эзэнт гүрнүүд бий болсны дотроос [[Меровингичүүд]] [[Франкийн эзэнт гүрэн|Франкийн Эзэнт Гүрнийг]] үүсгэн байгуулсан нь хамгийн чухалд тооцогддог. Дундад зууны өмнөх үед Франкын эзэнт гүрэн [[Каролингичүүд]]ийн мэдэлд өргөжин, [[Их Карл]]ын үед өнөөгийн Германы ихэнх нутаг, [[Бенилюкс]]ийн орнууд, [[Франц]], [[Итали]], [[Швейцар]], [[Австри]]йн нутгийг хамарч байв. Каролингичүүд задран унасны дараа [[Зүүн Франкийн эзэнт гүрэн]] үүсч өнөөгийн Германы нутаг дэвсгэрт, герман үндэстний гэсэн үзэл бодлогогүйгээр [[дундад зуун]]ы үед төвхнөн суурьшив. 10-р зуунд бүрэлдэн тогтсон [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]] нь дундад зууны сүүлээс мөн ''Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн'' хэмээн нэрлэгддэг байсан гүрэн нь нэг үндэстэн улс гэхээсээ илүү олон үндэстний улс байлаа.<ref>Susanne Hähnchen, ''Rechtsgeschichte. Von der Römischen Antike bis zur Neuzeit'', 4. Aufl., C.F. Müller, Heidelberg 2012, [https://books.google.de/books?id=l4UJZVFItfYC&pg=PA126 S. 126, Rn. 280].</ref> Герман-Ромын хаад болон вангууд нь бусад баруун европын эзэнт гүрний хаад ноёдтой харьцуулахад харьцангуй далд байжээ. Үүнийг уламжлалт германы холбооны үзлээр тайлбарладаг ба Ариун Ромын Эзэнт Гүрний төгсгөл хүртэл төвлөрсөн нэг хаанчлалын системийг тогтоож чадаагүй юм. Тус эзэнт гүрэн шинэ эриний өмнөх үест [[тахал]], [[протестант шинэчлэл]], [[протестант шинэчлэлийн эсрэг хөдөлгөөн]], [[гучин жилийн дайн]] зэргийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байлаа. 10-р зуунаас 1806 он хүртэл Германы нутаг дэвсгэр нь [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] маш чухал хэсэг болж байв. 16-р зуунд Германы хойд хэсэг нь [[Протестант шинэчлэл]]ийн төв болсон байна. 1871 оны [[Франц-Пруссийн дайн]]д анх удаагаа улс болж нэгджээ. [[Файл:BRD.png|thumb|447x447px]] 1806 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн задарсан ба 1813 онд [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон]]ы эсрэг [[Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан|Лайпциг дахь ард түмнүүдийн тулаан]]д ялсны дараа 1815 онд [[Германы Холбоо]]г үүсгэжээ. 1848-1849 оны хувьсгалын үеэр германы анхны [[парламент]] болох [[Франкфуртын үндэсний хурал|Франкфуртын үндэсний цугларалт]] бий болсон ч ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгаран нэг жилийн дараа татан буугджээ. Германы Холбоо нь 1866 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд [[Австрийн Хаант Улс|Австри]] болон [[Прусс|Пруссийн]] хооронд хаанчлалын төлөөх тэмцэл өрнөснөөр дуусгавар болжээ. Энэ тулаанд Прусс цэргийн хүчээр дийлэн 1867 онд [[Хойд Германы Холбоо|Умард Германы Холбоог]] үндэслэн байгуулав. 1870-1871 онд болсон [[Франц-Пруссийн дайн|Герман-Францын дайн]]ы үеэр [[Германы эзэнт гүрэн]] үүсгэн байгуулагдсан ба энэ нь олон жижиг бага ястнаар хүрээлүүлсэн анхны герман үндэстний улс байлаа. Германы эзэнт гүрний үе нь 1871 оноос 1918 оны хооронд оршин тогтносон ба энэ хооронд холбооны улсын бүтцээр зохион байгуулагдан [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийг]] бий болгожээ. [[Грюндер эрин]]ий үеэр Герман улс европод эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэг улс байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] зэвсэгт хүчин нь ялагдал хүлээсний дараа 1918 онд [[арваннэгдүгээр сарын хувьсгал]] гарсны зэрэгцээ парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс бий боллоо. [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]] нь хэдийгээр [[алтан хориод он]]ы үед байсан ч дотоодын улс төрийн хувьд тогтворгүй байдалтай байв. Анхны ардчилсан герман улс нь [[их хямрал|дэлхийн эдийн засгийн их хямрал]], болон [[Адольф Хитлер]]ийн удирдлага дор [[үндэсний социализм|нацистууд]] [[хүчний түрэмгийлэл|төрийн эрхэнд]] гарсны улмаас уруудаж эхлэв. Ингээд нацистуудын эрин 1933 оноос 1945 он хүртэл үргэлжилсэн ба энэ хооронд тоталитар, ялгаварлан [[дарангуйлал|дарангуйлагчийн]] эсрэг байгаа хэн бүхнийг мөрдөн мөшгөж, хөнөөж байсан бол дарангуйлагч засаг нь зөвхөн газар нутгаа томруулахыг санаархаж байлаа. Германчуудын эхлүүлсэн [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]], мөн тэдний хийсэн үй олноор нь хядаx хядлагын уршгаар тоо тоймгүй олон хүн үрэгдэн, маш олон хот суурин балгас болон сүйдсээр [[Европ дахь ялалтын өдөр|1945 оны тавдугаар сарын 8-нд]] германчууд [[Вермахтын болзолгүй буулт|болзолгүйгээр бууж өгснөөр]] дуусгавар болсон ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1949 онд Герман нь [[Баруун Герман|баруун]], [[Зүүн Герман|зүүн]] хоёр улсад хуваагдсан. Хоёр улс 1990 онд нэгдсэн бана. 1957 онд Баруун Герман нь [[Европын Эвлэл]]ийг байгуулсан орнуудын нэг болсон бөгөөд энэ байгууллага нь 1993 онд [[Европын Холбоо|Европын Нэгдэл]] болсон байна. Герман нь [[Шенгений бүс]]эд орсон бөгөөд 1999 онд [[Евро]]г арилжааны банкуудад хэрэглэж эхлээд, 2002 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн [[бэлэн мөнгө|бэлэн мөнгийг]] нэвтрүүлжээ. ХБНГУ-ын гүйцэтгэх дээд байгууллага бол холбооны Засгийн газар юм. Түүний үндсэн үүрэг нь улсынхаа улс төрийн удирдлагыг хэрэгжүүлэхэд оршино. Засгийн газрыг Канцлер удирдана. ХБНГУ-ын шүүхийн тогтолцоо нь  бусад улсуудын шүүхийн тогтолцооноос ялгарах өвөрмөц онцлогтой. Ихэнх улсуудад шүүхийн тогтолцоо дангаараа тэргүүлдэг бол ХБНГУ-д дээд шүүхийн үүргийг холбооны шүүхийн танхим, захиргааны хэргийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх, нийгмийн шүүх гэж 5 дээд шүүх тус тусынхаа хүрээнд хэрэгжүүлдэг, эдгээр дээд шүүхүүдийн нийлбэрийг нь шүүхийн сенат гэж нэрлэдэг. Герман нь төрийн алба гэсэн ойлголтын оронд, нийтийн алба хэмээх нэр томьёог хэрэглэнэ.  == Физик газар зүй == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:right; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Deutschland topo.jpg|130px]] || align="left" | [[File:Europe topography map de.png|210px]] |- | align="center" | Топографийн<br />газрын зураг | align="center" | Европ<br />дахь байрлал |} Физик газар зүйн бүсчлэлийн хувьд хойд талаараа нам дор, нутгийн төв хэсгээр уулархаг, өмнөд хэсэгт Альпийн өмнөх болон [[Альпийн нуруу]] гэсэн бүсүүдэд хуваагдана. Герман нийт 9 [[хөрш улс]]тай: умард зүгт [[Дани]]тай (нийт урт нь 67&nbsp;километр газраар), зүүн хойд зүгт [[Польш]]той (442&nbsp;км), зүүн зүгт [[Чех]]тэй (811&nbsp;км), зүүн урд талдаа [[Австри]]тай (815&nbsp;км), өмнө зүгтээ [[Швейцар]]тай (316&nbsp;км), баруун урд талаараа [[Франц]]тай (448&nbsp;км), баруун талдаа [[Люксембург]] (135&nbsp;км) болон [[Бельги]]тэй (156&nbsp;км), баруун хойд талаараа [[Нидерланд]] (567&nbsp;км) зэрэг улстай хиллэнэ. Хилийн урт нь нийт 3757&nbsp;километр ([[Боден нуур]]ын хилийг оролцуулалгүй). Үүгээр Герман нь [[европ]]од хамгийн олон хөрш улстай улс юм. Германы хамгийн хойд талын цэгт Зилт арлаас 70 км зайтай орших ДанТиск оффшоре салхин парк орох ба үүнийг 2013 онд ашиглалтанд авчээ.<ref>Peter Kleinort: ''Deutschlands neuer Norden heißt „DanTysk“''. In: ''Täglicher Hafenbericht'' vom 17.&nbsp;Dezember 2013, S.&nbsp;15.</ref> Хамгийн хойд талын хуурай газрын хэсэгт Зилт арлын хойд хэсэг болох [[Лист (Зилт)|Лист]] орно. Харин xамгийн хойд талын эx газрын хэсэгт нэг талдаа [[Фленсбургийн Фөрдэ]] дэх [[Холнис]] [[хойг]]ийн үзүүр, нөгөө талдаа [[Хойд Фрисланд тойрог|Умард Фрисланд тойргийн]] [[Роденес]] болно. Хамгийн урд талын цэг нь [[Оберстдорф]]ын өмнө зүгт орших Халденвангерийн булангийн даваа юм. Хойд талын цэг Зилт арлаас Халденвангерийн булан хүртэл багцаагаар 886 км агаарын шугамын зайтай. Хамгийн баруун талын цэг нь Нидерландын [[Маас]]ын ойролцоо Изенбрух дахь Зельфкант хээрийн бүс ба харин хамгийн зүүн талын цэгт [[Найссеауэ]]- Дешка болон Найссеауэ-Центендорфын хооронд [[Ныса-Лужицка гол]]ын нэгэн тохой болдог. Зүүн баруун цэгүүдийн хоорондох агаарын шугамын зай нь 636 километр. === Геологи === Геологийн бүсчлэлийн хувьд Герман нь баруун европод ордог. Өнөөгийн Германы геологийн гадаргуу нь өөр өөр эрин үеийн төрөл бүрийн чулуулгийн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь 30-аас 20 сая жилийн өмнөөс бүрэлдэн тогтсон ба [[Кайнозой]]н эринд явагдсан хоёр үйл явдал ихээхэн нөлөөтэй байсан нь Альпийн нурууны уулсын үүсэл болон [[Кайнозойн мөстлөгийн үе]] хоёр юм. === Газрын гадарга === [[Файл:Zugspitze Westansicht.JPG|thumb|right|[[Бавар]]и муж улсад байх [[Цугшпитце]] уулын оргил нь далайн түвшнээс дээш 2962 метр өндөр]] Геологийн харьцангуй залуу [[Альпийн нуруу]]ны [[нугалаат уулс]] нь германы ганц өндөр уулс юм. Герман дахь альпийн нуруу нь бүхлээрээ холбооны муж улс [[Бавари]]д орших ба эдгээр уулсын өндөр нь германы хувьд цорын ганц далайн түвшнээс дээш 2000 метрээс дээш гардаг уулс байна. Хамгийн өндөр оргил [[Цугшпитце]] (далайн түвшнээс дээш 2962 метр) нь австри, герман хоёрт хуваагдана. Германы [[Миттэлгебирге]] нь умард германы урд захаас эхлэн альпийн нурууны хойд заx хүрдэг. Дунд уулсын хамгийн өндөр цэгт [[Шварцвалд]] дахь Фельдберг уул (1493 метр) орох ба түүний дараа [[баварийн ой]]н Гроссер Арбер (1456 метр) ордог. Хамгийн нам дор зорчиж болох газар нь [[Нойендорф-Заксенбанде]] дахь ([[Шлесвиг-Хольштайн]] муж) Вильстермаршийн хотгор бөгөөд далайн түвшнээс 3,54 метрийн доор байна. Мөн тус муж улсад германы хамгийн нам дор газар нь байх ба энэ нь [[Любек]] хотоос зүүн хойд зүгт байх [[Хэммелсдорфер нуур]]ын ёроол, далайн түвшнээс доор 39,6 метрийн гүнд байдаг. Хамгийн гүн хиймлээр бий болгосон цэг нь [[Умард Райн-Вестфален]]ы [[Юлих]] хотоос зүүн зүгт байх [[Хамбахын ил уурхай]]н 267 метрийн гүнд оршино. === Уур амьсгал === {{Гол|Германы уур амьсгал}} Герман улс нь [[Төв Европ]]ын [[зөөлөн бүс|зөөлөн уур амьсгалын бүс]], салхины баруун бүсүүдэд бүрэн харьяалагдах бөгөөд [[Баруун Европ]]ын [[далайн уур амьсгал|далайн чийглэг уур амьсгал]] болон [[Зүүн Европ]]ын [[эх газрын уур амьсгал]]ын бүсүүдийн заагт байдаг. Мөн түүнчлэн Германы уур амьсгал [[Атлантын далай]]н [[гольф урсгал]]ын нөлөөнд байдгаас шалтгаалан энэ өргөрөгийн дундаж температурын түвшингээс хамаагүй өндөр байна. [[Жилийн дундаж температур]] нь хэвийн үед (1961-1990 оны хооронд)<ref>[http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&_state=maximized&_windowLabel=T82002&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fdaten__gebietsmittel__node.html%3F__nnn%3Dtrue&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&switchLang=de Klimadaten: Gebietsmittelwerte von Deutschland]. Abgerufen am 7. Januar 2013.</ref> улсын хэмжээнд 8,2&nbsp;°C, сарын дундаж температур нь нэгдүгээр сард −0,5&nbsp;°C ба долоодугаар сард 16,9&nbsp;°C-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ нь 789&nbsp;миллиметр. Сарын дундаж хур тунадасны хэмжээ нь хоёрдугаар сард 49&nbsp;миллиметр, зургаадугаар сард 85&nbsp;миллиметрийн хооронд байна. Германд хэмжсэн хамгийн хүйтэн температур нь −45,9 градус цельсийг 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 24 [[Фунтен нуур]]анд бүртгэсэн бол хамгийн халуун температур нь 2015 оны наймдугаар сарын 7-нд [[Китцинген]]д 40,3 градус цельс хүрсэн хэмээн бүртгэгдсэн байна.<ref>[http://www.wetterdienst.de/Klima/Wetterrekorde/Deutschland/Temperatur/ Wetterrekorde Deutschland], wetterdienst.de, abgerufen am 23. November 2015.</ref> === Ус зүй === [[Файл:Dreiflüsseeck-Passau-Aerial (P1140080E).jpg|thumb|right|[[Пассау]] дахь гурван голын бэлчир: баруунаас Инн, [[Дунай мөрөн]] (голд нь), Илц гол]] Хамгийн том зургаан гол мөрний дөрөв нь болох [[Райн мөрөн|Райн]], [[Элбэ мөрөн|Элбэ]], [[Везер гол|Везер]], [[Эмс гол]] нь [[Хойд тэнгис]]ээр болон [[Одер гол]] нь [[Балтын тэнгис|Зүүн тэнгисээр]] дамжин [[Атлантын далай]]д цутгадаг бол [[Дунай мөрөн]] нь эсрэг зүгт [[Хар тэнгис]]т усаа цутгадаг. Швейцараас эхээ авдаг Райн мөрөн нь баруун урд болон баруун бүсийн нутгаар нь урсана. Райн мөрөнд цутгах чухал том голуудын тоонд [[Неккар гол|Неккар]], [[Майн гол|Майн]], [[Мозель гол|Мозель]], [[Руур гол|Руур]] зэрэг голууд болно. Райн мөрөн нь эдийн засагт чухал нөлөөтэй мөрний нэг бөгөөд европ дахь хамгийн ихээр усан тээвэрт ашиглагддаг мөрөн юм. Дунай мөрөн германы нутгаар 647 километр урсаад, Австрийн нутгаар дамжин [[Зүүн Өмнөд Европ]]ын нутгаар цааш урсана. Дунай мөрөнд цутгах германы томоохон голуудын тоонд [[Иллер гол|Иллер]], [[Лех гол|Лех]], [[Изар гол|Изар]], [[Инн гол|Инн]] голууд орно. Германы зүүн хэсгээр Чехээс эх аван урсах Эльбе мөрөн нь германы нутагт нийт 726 км-ийн урттай байна. [[Заале гол|Заале]], [[Хафель гол|Хафель]] голууд Элбэд цутгах чухал голын тоонд багтдаг. 452 километрийн урттай Везер гол л зөвхөн германы нутгаас усаа цуглуулан, өөр улс дамжилгүйгээр хойд тэнгист цутгадаг. Германы нутагт байх томоохон нууруудын ихэнх нь Альпийн өмнөх хэсэг, [[Хольштайны Швейцар]], [[Мекленбург]]т байдаг. Хамгийн том бөгөөд бүтнээрээ германы нутагт орших нуур Мюритц нь [[Мекленбургийн нууруудын хотгор|мекленбургийн нууруудын хотгорын]] хэсэгт хамаарна. [[Боден нуур]]ыг Австри улстай таллан хуваадаг ба ихэнх талбай нь германы нутагт байдаг. Нутгийн зүүн болон баруун хэсэгт ил уурхайн сав газрыг нөхөн сэргээх зорилготойгоор бий болгосон том, жижиг олон хиймэл нуурууд байдаг (жишээлбэл [[Лайпцигийн Нойзеенланд]], эсвэл [[Дортмунд]]ын [[Фөникс-Зее|Фөникс нуур]] гэх мэт). === Ургамал === [[Файл:Bayerischer Wald - Mittelsteighütte 001.jpg|thumb|left|Эвэр модот ой, [[Баварийн ой (үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн)|Баварийн ой]]]] Герман нь зөөлөн уур амьсгалтай байгалийн бүсэд оршино. Тиймээс түүний [[Флора|ургамлын ертөнц]] нь [[Ой|навчит- ба холимог ойгоос]] бүрдэнэ. Газрын гадарга, геологийн бүтэц, өндөр нам байршлаас шалтгаалан ургамлын төрөл зүйл ихтэй. Нутгийн баруунаас зүүн зүг рүү [[далайн уур амьсгал|баруун зүгийн далайн уур амьсгалаас]] [[эх газрын уур амьсгал]]д шилжих ба үүнээ дагаад ургамалжилт нь бас өөрчлөгдөнө. Герман дахь нийт зэрлэг ургамлын төрөл [[зүйл]]ийг ойролцоогоор 9.500 хэмээн тогтоожээ. Үүн дээр 14.000 зүйлийн [[мөөг]] нэмэгдэнэ.<ref>[[Bundesamt für Naturschutz]] (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13.</ref> Одоогийн байдлаар тус улсын ой нь нийт газар нутгийн 32,0 хувийг эзэлж байна. Үүгээрээ Герман улс нь европын холбооны улсууд дотроос хамгийн их ой модтой орон болдог. Хамгийн ихээр тохиолдох модны төрөлд [[улаан гацуур]] 26 хувь, [[ойн нарс]] 22,9 хувиар удаалан, 15,8 хувийг [[улаан эвэр мод]], 10,6 хувийг [[царс]] эзэлнэ.<ref>Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft (Hrsg.): ''Der Wald in Deutschland – Ausgewählte Ergebnisse der dritten Bundeswaldinventur''.</ref> === Амьтан === [[Файл:Damwild EO5P0585-2.jpg|thumb|right|Марал буга Мекленбургийн ойд]] Нийт 48.000 гаран [[зүйл|төрөл зүйлийн]] амьтан бүртгэгдсэнээс 104 зүйлийн хөхтөн амьтан, 328 төрөл зүйлийн шувуу, 30.000 гаран шавьжны төрөл байдаг байна.<ref>Bundesamt für Naturschutz (Hrsg.): ''Artenschutzreport 2015 – Tiere und Pflanzen in Deutschland'', S. 13&nbsp;f.</ref> Нутгийн ихэнх [[хөхтөн|хөхтөн амьтад]] нь ойгоор нутаглах ба үүнд жишээлбэл төрөл бүрийн зүйлийн [[суусар]], [[марал буга]], [[буга]], [[зээр]], [[зэрлэг гахай]], [[шилүүс]], [[улаан үнэг|үнэг]], [[минж]], [[халиу]] гэх мэт. ==Хүн амын газар зүй == {{Гол|Германы газар зүй}} Герман газар нутгийнхаа 52&nbsp;хувийг [[хөдөө аж ахуй]]н зориулалтаар (2009 оны мэдээ) ашиглах ба харин 29,5&nbsp;хувийг [[ой|ой модот]] газар эзэлнэ. 14&nbsp;хувийн талбайг суурин болон зам тээврийн хөдөлгөөний зориулалтаар ашиглах ба энэ нь жилээс жилд нэмэгдэж байна. Усны эзлэх талбай 2&nbsp;хувь, үлдсэн 2,5&nbsp;хувь бусад талбайд хуваагдах ба ихэнхдээ хамгаалагдсан газар болон [[ил уурхай]] байдаг. === Германы муж улсуудын жагсаалт === {{Гол|Германы муж улс}} Холбооны бүтэцтэй Бүгд Найрамдах Холбоо нь нийт 16 [[гишүүн улс]]аас бүрдэх ба [[орон]] гэх утгатай Герман хэлний ''Länder'' хэмээх үгээр нэрлэгддэг холбооны 16 [[Муж Улс|муж]]аас бүрдэнэ. Тус бүрдээ үндсэн хуульт, [[өөртөө засах эрх]]тэй тул заримдаа [[Муж Улс|муж улс]] гэж бас нэрлэдэг. Эдгээрээс [[Бавари]], [[Саксон]], [[Тюринг]] гурав нь албан ёсоор "чөлөөт улс" (Freistaat) хэмээгддэг бол, [[Берлин]], [[Хамбург]], [[Бремен]] гурван хот нь мужийн зэрэглэлтэй болсон тул [[хот улс]] гэж хэлэгддэг. Гэхдээ Берлин, Хамбург дангаараа нь хот улсыг бүрдүүлэх бол [[Бремен муж|Чөлөөт Ханзештадт Бремен]] нь Бремен болон [[Бремерхафен]]аас бүрдэх учир „хоёр-хотуудын-улс“ гэж нэрлэгддэгээрээ онцлог юм. {{Германы мужууд|options=float:left; font-size:90%; border:3px; max-width:480px; width:50%;}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" |- ! align="center"|Муж ! align="center"|Нийслэл ! align="center"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! align="center"|Хүн ам |-1 |align="left"|[[Баден-Вюртемберг]] |align="left"|[[Штутгарт]] |35,752 |10,717,000 |- |align="left"|[[Бавари]] |align="left"|[[Мюнхен]] |70,549 |12,444,000 |- |align="left"|[[Берлин]] |align="left"|— |892 |3,400,000 |- |align="left"|[[Бранденбург]] |align="left"|[[Потсдам]] |29,477 |2,568,000 |- |align="left"|[[Бремен муж|Бремен]] |align="left"|[[Бремен]] |404 |663,000 |- |align="left"|[[Доод Саксон]] |align="left"|[[Ханновер]] |47,618 |8,001,000 |- |align="left"|[[Заарланд]] |align="left"|[[Заарбрюкен]] |2,569 |1,056,000 |- |align="left"|[[Мекленбург-Өрнө Померан]] |align="left"|[[Шверин]] |23,174 |1,720,000 |- |align="left"|[[Райнланд-Пфальц]] |align="left"|[[Майнц]] |19,847 |4,061,000 |- |align="left"|[[Саксон]] |align="left"|[[Дресден]] |18,416 |4,296,000 |- |align="left"|[[Саксон-Анхальт]] |align="left"|[[Магдебург]] |20,445 |2,494,000 |- |align="left"|[[Тюринг]] |align="left"|[[Эрфурт]] |16,172 |2,355,000 |- |align="left"|[[Умард Райн-Вестфален]] |align="left"|[[Дюссельдорф]] |34,043 |18,075,000 |- |align="left"|[[Хамбург]] |align="left"|— |755 |1,735,000 |- |align="left"|[[Хессен]] |align="left"|[[Висбаден]] |21,115 |6,098,000 |- |align="left"|[[Шлесвиг-Хольштайн]] |align="left"|[[Киль]] |15,763 |2,829,000 |- |} === Хүн амын төвлөрөлт ихтэй газрууд === Германд [[Германы том хотын жагсаалт|79 том хот]] байдаг бөгөөд 100.000-с дээш оршин суугчтай хотыг ''том хот'' хэмээн нэрлэнэ. Үүнээс 14 хот нь 500.000-с дээш оршин суугчтай. Германы томоохон хотууд, түүнээ дагаад хүн амын төвлөрөлт ихтэй газарт баруун урд зүг болон баруун зүгт байна. Энэхүү төвлөрөлт нь Райн мөрний дагуу, төв европын хүн амын бөөгнөрөлтийн төв хэсгийг бүрдүүлэх ба түүнийг ''[[хөх гадил]]'' хэмээн нэрлэдэг. '''Германы хүн амын төвлөрөлт ихтэй газар нутаг''' {| class="wikitable zebra" |- ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Cityscape Berlin.jpg|160px|Берлин]]<br />Берлин<br /> [[File:HP L4224.JPG|160px|Хамбург]]<br />Хамбург<br /> [[File:Stadtbild München.jpg|160px|Мюнхен]]<br />Мюнхен<br /> ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Суурин газар ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]] ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Бөөгнөрөлт ! align="left" class="hintergrundfarbe5"| Метропол бүс нутаг ! rowspan="15" style="font-weight:normal;"| [[File:Köln Panorama.jpg|160px|Кёльн]]<br />Кёльн<br /> [[File:Frankfurt EZB-Neubau.20130909.jpg|160px|Майны Франкфурт]]<br />Майны Франкфурт<br /> [[File:Neue Schloss Stuttgart.JPG|160px|Штуттгарт]]<br />Штуттгарт |- | align="center" | 1 || align=left | Муж || align="right" |3.520.000|| align=right|4.400.000|| align=right|6.000.000 |- | align="center" | 2 ||align=left | [[Хамбург]] || align=right|1.790.000|| align=right|2.600.000|| align=right|5.000.185 |- | align="center" | 3 || align=left | [[Мюнхен]] || align=right|1.450.000|| align=right|2.000.000|| align=right|5.200.000 |- | align="center" | 4 || align=left | [[Кёльн]] || align=right|1.060.000 || align=right|1.900.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 5 || align=left | [[Майны Франкфурт]] || align=right|730.000|| align=right|1.930.000|| align=right|5.520.000 |- | align="center" | 6 || align=left | [[Штуттгарт]] || align=right|625.000|| align=right|1.800.000|| align=right|5.290.000 |- | align="center" | 7 ||align=left | [[Дюссельдорф]] || align=right|610.000|| align=right|1.220.000|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 8 ||align=left | [[Дортмунд]] || align=right|585.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 9 ||align=left | [[Эссен]] || align=right|580.000|| align=right|5.562.500|| align=right|11.690.000 |- | align="center" | 10 ||align=left | [[Лайпциг]] || align=right|560.000|| align=right|1.100.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 11 ||align=left | [[Бремен]] || align=right|555.000|| align=right|850.000|| align=right|2.730.000 |- | align="center" | 12 ||align=left | [[Дрезден]] || align=right|545.000|| align=right|755.000|| align=right|2.400.000 |- | align="center" | 13 ||align=left | [[Ханновер]] || align=right|530.000|| align=right|1.132.000|| align=right|3.880.000 |- | align="center" | 14 ||align=left | [[Нюрнберг]] || align=right|510.000|| align=right|1.200.000|| align=right|3.500.000 |} ==Хүн ам== {{Гол|Германчууд}} === Германы хүн ам зүй === 2015 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний хүн амын тооллогоор ХБНГУ-д албан ёсоор 357.356 км² талбайд 82.175.684 оршин суугч бүртгэгджээ.<ref name="flaebev">Statistische Ämter des Bundes und der Länder: {{Webarchiv|url=http://www.statistikportal.de/Statistik-Portal/de_jb01_jahrtab1.asp |wayback=20160929084511 |text=Gebiet und Bevölkerung – Fläche und Bevölkerung |archiv-bot=2023-09-26 08:38:31 InternetArchiveBot }}, Stand: 31. Dezember 2015. Abgerufen am 13. September 2016.</ref> Энэ тоогоороо тус улс нь хүн амын нягтшил өндөртэй оронд тооцогддог. 2014 оны бүртгэлээр нийт хүн амын 18,2 хувийг 20-с доош насныхан, 24,1 хувийг 20-40 насныхан, 30,3 хувийг 40-60 насныхан байв. 60-80 настнууд нь нийт иргэдийн 21,8 хувийг, 80-с дээш настангууд нь 5,6 хувьтай байв.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev01.html ''Bevölkerung – Bevölkerung nach Altersgruppen''], destatis.de, 2014 </ref> Хүн амын дундаж нас нь мөн онд 44,3 нас байсан байна.<ref>[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressemitteilungen/2015/09/PD15_353_12411.html ''81,2&nbsp;Millionen Einwohner am Jahresende 2014 – Bevölkerungszunahme durch hohe Zuwanderung – Korrektur im 3. Absatz''], Statistisches Bundesamt: Destatis, 2015-09-24</ref> Хамтын амьдралын хамгийн түгээмэл хэлбэр болох [[гэр бүл]]ийн амьдралаас гадна өөр олон амьдралын олон хэлбэрүүд германы нийгэмд бий.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/02/__Society.html |wayback=20121006170049 |text=''German Missions in the United States: Society'' |archiv-bot=2023-10-06 05:49:33 InternetArchiveBot }}. Abgerufen am 2. Januar 2013.</ref> Эндэгдэлгүй төрсөн хүүхдийн тоо нь 2014 онд 714.927 байв. Энэ нь нэг эхэд 1,47 хүүхэд буюу 1000 иргэн тутмаас 8,8 хүүхэд төрүүлж байна гэсэн төрөлтийн индекстэй гарчээ. Мөн онд нас барсан 868.356 тохиолдлыг бүртгэсэн нь 1000 хүнээс 10,7 нь үхсэн гэсэн үг юм.<ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/Indikatoren/LangeReihen/Bevoelkerung/lrbev04.html ''Bevölkerung''], Statistisches Bundesamt. Abgerufen am 7. Februar 2016.</ref> 2015 онд 738.000 хүүхэд төрсөн сүүлийн 15 жилд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт байсан ба харин нас барсан иргэдийн тоо нь 925.000 байв.<ref>[http://www.zeit.de/gesellschaft/2016-06/bevoelkerung-geburten-kinder-anstieg-deutschland ''Bevölkerung: Höchste Geburtenzahl seit 15 Jahren''], [[Zeit Online]], abgerufen am 1. Juli 2016.</ref> 1972 оноос хойш өнөөг хүртэлх хугацаанд жилдээ үхсэн хүний тоо нь төрөлтөөс дандаа илүү гарсан мэдээтэй байна. Энэ учраас гэр бүлд ээлтэй, хүүхдийн төрөлтийг дэмжин гэр бүлийг олон хүүхэдтэй болгох талаас нь улс төрийн бодлогыг дэмжиж байна. Үүний тулд гэр бүлийн ажил амьдралыг зохицуулж өгөх нь үндсэн суурь болно гэж мэргэжилтнүүд үнэлэн дүгнэжээ. Хэрэв энэ чигээрээ төрөлтийн индекс багатай байвал ялангуяа дунд болон дээд болвсролтой болвсон хүчний дутагдалд орж, нийгмийн, эдийн засгийн, улс төрийн газарзүйн асуудалд герман удахгүй нэрвэгдэхийг урьдчилан мэдээлсээр байна.<ref>[https://www.welt.de/wirtschaft/article112160366/Kinderlosigkeit-ist-das-wirkliche-Problem-Europas.html ''Kinderlosigkeit ist das wirkliche Problem Europas''], [[Die Welt]] vom 21. Dezember 2012. Abgerufen am 9.&nbsp;Januar 2013.</ref> 2015 онд Германд улсад [[Германы улсын иргэншил|германы иргэншилтэй]] 73,6 сая хүн бүртгэлтэй байв. Мөн онд германы иргэншилтэй гадны иргэдийн тоо 17 сая байсан нь нийт хүн амын 21%-ийг эзэлж байна.<ref name="bpbpopger">[http://www.bpb.de/wissen/NY3SWU,0,0,Bev%25F6lkerung_mit_Migrationshintergrund_I.html ''Bevölkerung mit Migrationshintergrund I.''] Abgerufen am 5. Januar 2017.</ref> '''Хүн амын өсөлт''' {| class="wikitable" !Он !Иргэдийн тоо !Он !Иргэдийн тоо |- |1950 |69.346.000 |1985 |77.661.000 |- |1955 |71.350.000 |1990 |79.753.000 |- |1960 |73.147.000 |1995 |81.817.000 |- |1965 |76.336.000 |2000 |82.260.000 |- |1970 |78.069.000 |2005 |82.438.000 |- |1975 |78.465.000 |2010 |81.752.000 |- |1980 |78.397.000 |2015 |82.176.000 |} <small>(Эx сурвалж: Холбооны статистикийн алба, 1950-1990 он хүртэлх хоёр Герман улсын тоо)</small><ref>[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen_/lrbev03.html ''Staat & Gesellschaft – Bevölkerungsstand''] Statistisches Bundesamt (Destatis), 2017-07-26</ref> == Эдийн засаг == === Үндсэн мэдээлэл === {{Гол|Германы эдийн засаг}} 3,4&nbsp;их наяд америк долларын нэрлэсэн [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий (ДНБ) үзүүлэлтээрээ Герман 2015 онд европод эдийн засгаараа тэргүүлэгч, дэлхийд дөрөвт бичигджээ.<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/157841/umfrage/ranking-der-20-laender-mit-dem-groessten-bruttoinlandsprodukt/ Die 20 Länder mit dem größten Bruttoinlandsprodukt (BIP) im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)], Statista, хандсан 2016-06-24</ref> Нэг хүнд оногдох нэрлэсэн ДНБ үзүүлэлтээр Герман олон улсад 18,европын холбоонд 9 дэх байранд орно.<ref name="IWF">Internationaler Währungsfonds: [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/index.aspx ''World Economic Outlook Database''], Stand: Oktober 2014. Abgerufen am 16. Dezember 2014.</ref> Барааны үнийн дүнгээр нь хэмжвэл тус улс нь 2015 онд дэлхийд импорт болон экспортоор гуравдугаар байрт орсон байна.<ref name="Außenhandel">Statistisches Bundesamt: [http://de.statista.com/statistik/daten/studie/37013/umfrage/ranking-der-top-20-exportlaender-weltweit/ ''Die 20 größten Exportländer weltweit im Jahr 2015 (in Milliarden US-Dollar)'']; vgl. dazu [https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/LaenderRegionen/Internationales/Thema/Aussenhandel/Aussenhandel.html Außenhandel], Stand: 2016. Abgerufen am 24. August 2016.</ref> Герман өндөр хөгжилтэй орнуудын тоонд ордог ба 2014 онд хийгдсэн хүний хөгжлийн индексийн судалгаагаар тус улсын амьдралын стандарт нь нийт 188 улсаас 6 байранд жагссан байна.<ref name="ImE2014">[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_web.pdf Deutsche Gesellschaft für die Vereinten Nationen e.V: ''Bericht über die menschliche Entwicklung''], Entwicklungsprogramm der Vereinten Nationen (UNDP) 2015, Berliner Wissenschafts-Verlag, Berlin, 2016-11-08, Seiten=246, PDF</ref> == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Commons|Deutschland|Герман}} * [http://www.bundesregierung.de/ Холбооны Засгийн Газар] герман хэлээр * [http://www.bundestag.de/ Бундестаг] герман хэлээр * [http://www.deutschland.de/ Deutschland.de] – Official Germany portal (non-profit) * [http://www.bundeskanzlerin.de/ Германы Канцлерын албан цахим хуудас] ([[German language|German]] and English) * [http://www.dw-world.de/ Deutsche Welle] – Germany's international broadcaster * [https://web.archive.org/web/20070612234253/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/germany.html Chief of State and Cabinet Members] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/231186/Germany Germany] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [https://web.archive.org/web/20090221174544/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/germany.htm Germany] at ''UCB Libraries GovPubs'' * [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/en/ Facts about Germany] – by the German Federal Foreign Office * [http://www.destatis.de/e_home.htm Destatis.de] – Federal Statistical Office Germany == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{Европ}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Герман| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] pinwncpu033k1dudla2z3u5bggvr50f Зөвлөлт Холбоот Улс 0 7245 866544 849395 2026-08-18T21:45:14Z Karixway39 102441 /* */ 866544 wikitext text/x-wiki {{Short description|Евразийн улс (1922–1991)}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠵᠥᠪᠯᠡᠯᠲᠦ<br/>ᠰᠣᠼᠢᠶᠠᠯᠢᠰᠲ<br/>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠲᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Зөвлөлт Холбоот | native_name = {{native name|ru|Союз Советских Социалистических Республик|paren=omit}} | life_span = 1922–1991 | religion = {{ubli|[[Шашингүй улс]] (''де-юре'')|[[Төрийн атеизм]] (''де-факто'')}} | government_type = Холбооны [[коммунист улс]] | era = {{hlist|[[Дайны хоорондох үе]]|[[Дэлхийн 2-р дайн]]|[[Хүйтэн дайн]]}} | event_pre = [[Октябрийн хувьсгал]] | date_pre = 11 сарын 7, 1917 он | date_start = 12 сарын 30, 1922 он | event_start = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улсыг байгуулах гэрээ|Байгуулах гэрээ]] | event1 = {{nowrap|[[Оросын иргэний дайн|Иргэний дайны]] дуусгавар}} | date_event1 = 6 сарын 16, 1923 он | event2 = {{nowrap|[[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Аугаа их эх орны дайн]]}} | date_event2 = 1941–1945 | event3 = [[Десталинжуулалт]] | date_event3 = 2 сарын 25, 1956 он | event4 = [[Бүрэн эрхийн жагсаал]] | date_event4 = 1988–1991 | date_end = 26 December 1991{{efn|Зөвлөлт Холбоот Улсыг улс орон, олон улсын эрх зүйн субьект болгон задруулсныг албан ёсоор тогтоосон [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Зөвлөлийн Бүгд Найрамдах Зөвлөл]]ийн {{ill|142-Н дугаар тунхаглал|ru|Декларация Совета Республик ВС СССР от 26.12.1991 № 142-Н}} {{in lang|ru}}.}} | area_water_km2 = 2767198 | event_end = [[ЗХУ-ын задрал|Албан ёсоор задарсан]] | image_flag = Flag of the Soviet Union.svg | flag_type_article = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын төрийн далбаа]] | flag_type = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын төрийн далбаа|Далбаа]]<br />(1955–1991) | flag = Flag of the Soviet Union | image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg | symbol_type_article = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын төрийн сүлд]] | symbol_type = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]<br />(1956–1991) | image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg | map_caption = [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн ЗХУ | image_map_size = 250 | image_map_caption = Зөвлөлт Холбоот Улс 1955 онд | capital = [[Москва]] | coordinates = {{coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = capital | national_motto = {{lang|ru|Пролетарии всех стран, соединяйтесь!}}<br />"[[Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!]]" | national_anthem = {{Plainlist| *{{lang|ru|Интернационал}}<br />"[[Интернационал (төрийн дуулал)|Интернационал]]"<br/>(1922–1944){{parabr}}[[File:The Internationale (1977 instrumental).ogg]] *{{lang|ru|Государственный гимн Союза Советских Социалистических Республик}}<br />"[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн дуулал]]"<br/>(1944–1991){{parabr}} [[File:Soviet Union national anthem (instrumental), 1977.oga]]}} | official_languages = [[Орос хэл]]{{efn|''Де-факто'', 1990 оноос албан ёсны хэл. [[Зөвлөлт Холбоот Улсын бүгд найрамдах улсууд|Бүгд найрамдах улсууд]] өөрсдийн нутгийн хэлээ тунхаглах эрхтэй байсан.}} | regional_languages = {{hlist|[[Украин хэл|Украин]]|[[Беларусь хэл|Беларусь]]|[[Узбек хэл|Узбек]]|[[Казах хэл|Казах]]|[[Гүрж хэл|Гүрж]]|[[Азербайжан хэл|Азербайжан]]|[[Литва хэл|Литва]]|[[Молдав хэл|Молдав]]|[[Латви хэл|Латви]]|[[Киргиз хэл|Киргиз]]|[[Тажик хэл|Тажик]]|[[Армени хэл|Армени]]|[[Туркмен хэл|Туркмен]]|[[Эстони хэл|Эстони]]}} | ethnic_groups = {{ubl|70% [[Дорнод Слав]] | 17% [[Түрэг]] | 13% бусад}} | ethnic_groups_year = 1989 | demonym = [[Зөвлөлтийн ард түмэн|Зөвлөлтүүд]] | title_leader = [[ЗХУ-ын удирдагчдын жагсаалт|Удирдагч]] | leader1 = [[Владимир Ленин]]{{Efn|[[Ардын Комиссаруудын Зөвлөл]]ийн даргын хувиар.}} | year_leader1 = 1922–1924 (анхны) | leader2 = [[Михаил Горбачёв]]{{Efn|Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга болон [[ЗХУ-ын Ерөнхийлөгч]].}} | year_leader2 = 1924–1953 (сүүлчийн) | representative1 = [[Михаил Калинин]]{{Efn|[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Төв Гүйцэтгэх Хороо|Төв Гүйцэтгэх Хорооны]] дарга, дараа нь [[Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн дарга]].}} | representative2 = Михаил Горбачёв{{Efn|Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Ерөнхийлөгч]].}} | year_representative1 = 1922–1946 (анхны) | year_representative2 = 1988–1991 (сүүлийн) | title_representative = [[ЗХУ-ын төрийн тэргүүний жагсаалт|Төрийн тэргүүн]] | deputy1 = Владимир Ленин{{Efn|Зөвлөлт Холбоот Улс болон ЗСБНХОУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга.}} | deputy2 = [[Иван Силаев]]{{Efn|Зөвлөлтийн эдийн засгийн үйл ажиллагааны удирдлагын хорооны дарга}} | year_deputy1 = 1922–1924 (анхны) | year_deputy2 = 1991 (сүүлийн) | title_deputy = [[ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн|Засгийн газрын тэргүүн]] | legislature = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Зөвлөлтийн их хурал|Зөвлөлтийн их хурал]]<br />(1922–1936){{efn|Нэг танхимтай.}}<br />[[Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Зөвлөл|Дээд Зөвлөл]]<br />(1936–1991) | house1 = [[Үндэстнүүдийн Зөвлөл]]<br />(1936–1991){{efn|1991 оны 9-р сарын 5-наас [[Бүгд Найрамдах Улсуудын Зөвлөл]]}} | house2 = [[Холбооны Зөвлөл]]<br />(1936–1991) | area_km2 = 22,402,200 | population_census = {{increaseNeutral}} 286,730,819<ref>''Almanaque Mundial 1996'', Editorial América/Televisa, Mexico, 1995, pp. 548–552 (''Demografía/Biometría'' table).</ref> | population_census_year = [[ЗХУ-ын хүн амын тооллого (1989)|1989]] | population_census_rank = 3 | population_density_km2 = 12.7 | GDP_nominal = $2.7&nbsp;их наяд{{efn|Зөвлөлт Холбоот Улс 1990 он хүртэл эдийн засгаа хэмжихдээ Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн эсвэл Үндэсний нийт бүтээгдэхүүнийг ашигладаггүй байсан бөгөөд үүнээс өмнө [[Материалын бүтээгдэхүүний систем]] гэгддэг системийг ашигладаг байжээ. Зөвлөлтийн ДНБ-ийг тойрсон статистик нь зөвхөн тооцоолол юм.}}<ref name="GDP"/> | GDP_nominal_year = 1990 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = $9,000 | GDP_nominal_per_capita_rank = 28 | Gini = 0.275 | Gini_year = 1989 | Gini_rank = | Gini_change = low | cctld = [[.su]]{{efn|1990 оны 9-р сарын 19-нд томилогдсон, одоо хүртэл байгаа.}} | drives_on = баруун | calling_code = +7 | time_zone = ([[Координатжуулсан дэлхийн цаг|UTC]]+2 - +12) | iso3166code = SU | area_rank = 1 | percent_water = 12.3 | HDI = 0.920 | HDI_year = 1990 оны томьёо | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/219/hdr_1990_en_complete_nostats.pdf |title=Human Development Report 1990 |date=1990 |publisher=[[Хүний хөгжлийн тайлан|ХХТА (Хүний хөгжлийн тайлангийн алба)]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] |page=111 |access-date=2026-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207194131/http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/219/hdr_1990_en_complete_nostats.pdf |archive-date=2019-02-07 |url-status=live}}</ref> | currency = [[Үөвлөлтийн рубль]] (руб) | currency_code = SUR | p1 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс{{!}}'''1922:'''<br />ЗСБНХ Орос Улс | p2 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс{{!}}ЗСБН Украин Улс | p3 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс{{!}}ЗСБН Беларусь Улс | p4 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Транскавказ Улс{{!}}ЗСБНХ Транскавказ Улс | s1 = Зөвлөлтийн дараах улсууд | s2 = Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл | footnotes = ЗХУ-ын эрх мэдлийн зарим хэсэг, тухайлбал НҮБ-ын суудал нь Оросын Холбоонд шилжсэн бол засгийн газар хоорондын байгууллага болох ТУХН нь холбооны залгамжлагч юм. }} {{ЗХУ-ын түүх}} '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс''' нь ([[Орос хэл]]: ''Союз Советских Социалистических Республик'', СССР) буюу '''Зөвлөлт Холбоот Улс''' ([[Орос хэл]]: ''Советский Союз'') нь [[1922]]-с [[1991]] он хүртэл [[Еврази]]д оршин тогтносон дэлхийн хамгийн том газар нутагтай [[социализм|социалист орон]] байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс нь 15 Бүгд Найрамдах Улс болон хэд хэдэн автономит улс, хязгааруудаас бүрдсэн холбооны улс байсан. Энэ холбооны улс нь [[дэлхий]]н хуурай газрын 1/6-ийг хамарсан газар нутагтай бөгөөд 255 сая хүн амтай их гүрэн байлаа. ЗХУ нь коммунист үзэл сурталтай дэлхийн социалист лагерийн тэргүүлэгч, цэрэг улс төрийн [[Варшавын гэрээ]], Эдийн засгийн харилцан туслах Зөвлөл /СЭВ/-ийн орнуудын гол тэргүүлэх хүчин байсан юм. == Түүх == === Бүрэлдэн тогтсон нь === :''Эртний түүхийг [[Оросын Хаант Улс]] өгүүллээс харна уу''. {{Загвар:Оросын түүх}} {{Гол|Октябрийн хувьсгал}} {{Гол|Оросын иргэний дайн}} ЗСБНХУ нь [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрний]] шууд залгамжлагч болон түүний газар нутгийн дийлэнх хэсэгт оршин тогтносон юм. [[Файл:Kustodiyev bolshevik.JPG|thumbnail|left|200px|Октябрийн хувьсгал]] Оросын эзэнт гүрэн нь [[Октябрийн хувьсгал|1917 оны хувьсгал]], [[Оросын иргэний дайн]], гадаадын интервенцийн нөлөөгөөр газар нутгаасаа 90,000 км² нутаг, 49 сая хүн амаа алджээ. Дайн, өлсгөлөн, тахал зэргээс болон олон сая хүнээ алдсан (185,2 саяаас 136,9 сая). [[Владимир Ленин|Владимир Лениний]] удирдлага дор 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа Оросын эзэн хааныг гэр бүлийн хамт хороож эзэнт гүрний түүх төгссөн ч түүнийг залгамжлан ЗСБНХУ 1922 онд үүсэн тогтсон юм. Эдийн засгийн хувьд 19-р зууны дунд түвшинд очтолоо доройтсон Орос орныг ЗСБНХУ залгамжлан авсан байна. === Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах улсуудын нэгтгэл === [[Файл:Lenin 1921.jpg|thumb|150px|В. И. Ленин]] [[Файл:Stalin face.jpg|thumb|150px|И.В.Сталин]] Орос, Украин, Белорусс, Кавказын холбооны улсуудын (хожим 1936 онд Азербайжан, Армени, Гүрж болон салсан) 1922 оны 12 дугаар сард байгуулсан гэрээгээр тус улс нь Олон үндэстэн ястны бие даасан, зөвлөлүүдийн засаглалтай улсуудын холбоо болон байгуулагдсан байна. Үүний дараагаар: * 1925 онд Узбекистан, Туркмен * 1929 онд Таджикистан, 1936 онд Казахстан, Киргиз * 1940 онд Молдав, Латви, Литва, Эстони улсуудыг ЗСБНХУ нэгтгэжээ. * 1944 онд Тува нэмж нэгдсэн. ЗХУ байгуулагдсанаасаа хойш ч газар нутгаа тэлэх бодлого баримталсаар ирсэн бөгөөд энэ бодлого нь [[Карафуто|Сахалины өмнөд хагас]], [[Курилийн арлууд]], [[Калининград]] зэрэг газруудыг нэгтгэснээр илэрч байлаа. === Сталины дэглэм === {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Орос)}} {{Гол|Хамтралжуулалт}} {{Гол|Аж үйлдвэржүүлсэн нь}} {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} {{Гол|Аугаа их эх орны дайн}} {{Гол|Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа}} [[Владимир Ильич Ленин]] 1924 онд нас барсны дараа Засгийн эрхийн төлөө тэмцэл хурцдан [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] ганцаар дарангуйлах дэглэм тогтож Улсын эрх мэдэл нэг хүний гарт төвлөрчээ. Энэ үед хэрэгжиж эхэлсэн [[зөвлөлтийн Шинэ эдийн засгийн бодлого]] самуурч хүнд үйлдвэржилт, хүчээр хамтралжуулах үйл явцаар солигдов. Төрийн бүтэц, үүргийг коммунист нам дангаар гүйцэтгэж нэг намын, нэг хүний удирдлага бүрэн ноёрхсон байна. Бүх орон даяар хэт төвлөрсөн удирдлагатай цэргийн (Дотоод яамны) хяналтат систем тогтов. 1934 оноос улс төрийн хэлмэгдүүлэлт эхэлснээр мянга мянган авьяаслаг сэхээтнүүд, цэргийн жанжин, улс төр, урлаг соёлын зүтгэлтнүүд хилсээр гүтгэгдэн цаазлуулж бөөнөөр хорих хөдөлмөрийн лагер буюу [[ГУЛАГ]] руу зуу зуун мянгаараа илгээгдэж нийгмийн бүх давхарга айдаст автан социалист үзэл санаа, [[коммунизм]]ын гэрэлт ирээдүйд итгэх итгэл алдарч эхлэв. [[Файл:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|ЗХУ-ын үндэстнүүд]] 1941 оны 6-р сарын 22-нд [[фашизм|Фашистын]] Герман дайн зарлаагүй довтолж Зөвлөлтийн "Эх Орны Дайн" эхэлсэн билээ. Дайны үед Сталин үндэсний цөөнх болох [[татар]], [[халимаг]], [[герман үндэстэн|герман]], [[турк]]үүдийг газар нутгаас нь хүчээр нүүлгэн цөлж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д 1945 онд ялалт байгуулснаар ЗХУ олон улсын тавцанд нэр хүнд олсон боловч коммунист үзэл суртлыг хүчээр экспортлон ардчиллыг нухчин дарж (1956 онд [[Унгар]]т, 1968 онд [[Чехословак]]т цэргээ оруулсан) байсан ба өөрийн орондоо ч олон ургалч үзэл, ил тод байдлыг хаан боогдуулж "эмч нарын, Ленинградын хэрэг" зэрэг улс төрийн зохиомол хэргүүд үүсгэн тэргүүний сэхээтнүүдээ хэлмэгдүүлэн дарж байв. Энэ дайнд ЗХУ 25 сая орчим хүн, үндэснийхээ баялгийн 28,7%-г алдаж 1172,3 тэрбум доллар зарцуулжээ. Дайны дараа [[үйлдвэрлэл]], [[дэд бүтэц|дэд бүтцээ]] сэргээх, [[хөдөө аж ахуй]]г хөгжүүлэхэд ялангуяа ЗХУ-ын Европын хэсэгт маш их хөрөнгө оруулалт хийх шаардлага гарсан. Гэвч [[Адольф Хитлер]]ийн эсрэг дайнд холбоотон байсан орнууд эдийн засгийн хувьд ЗХУ-г ганцаардуулж улс төр, үзэл суртлын хувьд сөрөн зогсох болжээ. === Сталины дараах ЗХУ === [[Файл:Soviet-R-12-nuclear-ballistic missile.jpg|thumb|Улаан талбай. Цэргийн парад. баллистик Р-12 пуужин. 1950-д он.]] 1953 оны 3-р сарын 5-нд ЗХУ-ын "Их удирдагч" [[Иосиф Сталин]] нас барж, 1956 онд [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист Намын]] алдарт 20-р их хурал дээр Зөвлөлтийн шинэ удирдагч [[Никита Хрущёв]] нэг хүнийг тахин шүтэх явдлын хор холбогдлыг илчлэн хурц илтгэл тавьж "Хрущёвын дулаарлыг" эхлүүлжээ. Н.Хрущёв засгийн эрхэнд байх үедээ хэлмэгдүүлэлтийг зогсоон улс ардын аж ахуйн хөгжлийг эрчимжүүлж, иргэдийн орон сууцны нөхцөлийг сайжруулан, хөнгөн үйлдвэрийг хөгжүүлснээр улс орны эдийн засаг, ард түмний аж байдал мэдэгдэхүйц дээшилж ирлээ. Оюуны болон материалын нөөцийг зөв зохистой залснаар олон амжилтад хүрч харьцангуй "Дулаарлын үе" эхлэв. Тоочвол, * 1954 - анхны [[атомын цахилгаан станц]] * 1957 - анхны [[хиймэл дагуул]] хөөргөв * 1961 - [[Юрий Гагарин|сансарт анх хүн ниссэн]] зэрэг байна. Үүний зэрэгцээ олон улсын харилцаанд ч нааштай дулаан уур амьсгал бий болж 1963 онд [[цөмийн зэвсэг|цөмийн зэвсгийг]] хязгаарлах гэрээ байгуулагдаж байв. Гэвч намын удирдлага дахь хуучинсаг (консерватив) хүчин Хрущёвыг улс төрийн тавцангаас зайлуулан коммунист дарангуйллын системээ дахин тогтоож чадсанаар социализм "сонгодог" маягаар оршин тогтносон юм. ==== Улс төрийн хувьд ==== {{Гол|Большевик}} Нэг нам ([[Леонид Брежнев]], түүнийг тойрон хүрээлэгчид) төрийн эрхэнд гарч нийтийн тусын тулд нэртэй ч нэг хэсэг бүлэг хүмүүсийн тусын тулд ард түмэн хөдөлмөрлөж байв. [[Ардчилал]] хэлбэр төдий байснаас агуулга нь [[тоталитар]] дэглэм байлаа. ==== Үзэл суртлын дайн буюу хүйтэн дайн ==== {{Гол|Хүйтэн дайн}} [[Файл:Gagarin_in_Sweden-2.jpg|thumb|200px|[[Юрий Гагарин]]]] Дэлхий нийтээс хаалттай, зохиомол [[социализм]] барьж улмаар [[коммунизм|коммунизмыг]] бүтээн байгуулах үзэл сурталд баригдсан, олон ургалч үзэл, ил тод байдал хориотой байлаа. 20-р зуунд өрнөсөн дайны гол шалтгаан нь үзэл суртлаас ихээхэн хамаарсан байдаг. Нацист Германы хүчирхэг армийг ЗХУ холбоотнуудын хамт бут ниргэн ялсан нь тэдний нэр хүндийг маш их өсгөж дэлхийд гол тоглогчийн нэг нь ЗХУ болсон байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] дууссаны дараагаар дэлхий үндсэндээ 2 лагерьт хуваагдаж энэ хоёр үзэл суртлын аль нь зөв болохыг батлах гэсэн үйлдлийг АНУ, ЗХУ хийж байсан юм. Жишээлбэл [[Юрий Гагарин]] сансарт анх нисэхэд нийт америкчууд ЗХУ-аас ихэд эмээж байсан гэдэг. Яагаад гэвэл дэлхийд хамгийн анх коммунист хүн сансарт ниссэн учраас тэд энэ удаад АНУ тэднээс илүү гэдгээ баталж чадсангүй. 1950-иад оны үед ЗХУ нь эдийн засаг, улс төр, шинжлэх, боловсрол, цэрэг арми зэргээрээ АНУ-аас хол давуу илүү байсан юм. Дэлхий нийтээр коммунист засаг бүрэлдэж эхлэх суурь тавигдаж эхэлсэн гэж үздэг. ==== Цөмийн дайны хямрал ==== [[Файл:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|230px|Брежнев ба [[Жимми Картер]] стратегийн зэвсгийг хорогдуулах гэрээнд гарын үсэг зурж байгаа нь, [[1979]]]] Иосиф Сталины дэглэмийн дараагаар [[Никита Хрущёв]] Засгийн эрх авснаар улс төрийн байдал харьцангуй тогтворжиж нь энэхүү цаг үе нь ЗХУ-ын "Дулаарлын үе" байлаа. Сансарт амжилттай нисээд ирсэн [[Юрий Гагарин|Юрий Гагарины]] сүр хүч ЗХУ-ын эрдэмтээс дэлхий эмээж байв. Тэд цөмийн технологи, пуужин зэргээрээ хавь илүү гэдгээрээ сансарт амжилттай ниссэнээрээ баталж харуулав. Зөвлөлтийн шилдэг пуужингийн эрдэмтэн, зохион бүтээгч [[Сергей Королёв]] тив алгассах чадалтай пуужинг 2 жилийн хугацаанд амжилттай бүтээж улмаар АНУ руу харвана хэмээн сүрдүүлж хүчтэй сөргөлдөөн үүсгэж зэвсгээр өрсөлдөж эхлэв. [[Куба]] улсад эдийн засгийн байдал тогтворгүй болж хувьсгал болох тохироо бүрдсэн үед АНУ өөрийн элч болох [[Фульхенсио Батиста|Батиста]]г Кубын шинэ баатраар томилох гэсэн боловч [[Фидель Кастро]] болон Че нар Батистаг түлхэн унагааж Куба улсад коммунист дэглэм тогтсон байна. Үүнд ичгэвтэр ялагдсан АНУ Турк улсад цөмийн пуужингаа зоож ЗХУ руу харвана гэж заналхийлэв. Хариуд нь ЗХУ тэдний пуужингаас 10 дахин илүү хэмжээний пуужинг АНУ-ын хаяанд буюу Кубад байрлуулснаар АНУ тохиролцооны ширээнд суухыг ЗХУ-д санал болгов. [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]] болон Никита Хрущёв нарын хэлэлцээр амжилттай дуусаж, АНУ Куба улсаас цэргээ бүрэн татсан түүхтэй. Төд удалгүй Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди [[Даллас]] хотноо буудуулан нас барсан юм. Түүний дараа хариугаа нэхэж АНУ [[Вьетнамын дайн]]ыг эхлүүлсэн ч дахиад л ялагдсан юм. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайнд]] ялахад хамгийн гол нөлөө үзүүлсэн хүн нь ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] байсан гэж үздэг. Түүний [[Берлиний хана|Берлиний ханан]] дээр тавьсан илтгэл дэлхийн шилдэг илтгэлүүдийн тоонд ордог юм. Тэрээр 1983 онд ЗХУ бол "чөтгөрийн гүрэн" ('''англ. evil empire''') хэмээж байсан юм. ==== Эдийн засаг ==== [[Файл:RIAN archive 878967 AvtoVAZ- Volga automaking plant in Togliatti, the Samara Region.jpg|thumb|270px|[[Волгын завод]] (ВАЗ), [[Тольятти]], 1969 он.]] ЗХУ нь [[Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай]], 100% улсын өмчид тулгуурласан хөшүүн хойрго хөрвөх чадваргүй захиргаадалтын эдийн засагтай байв. [[Сибирь|Сибир]]ийн [[нефть]], [[байгалийн хий]] экспортлож байснаас олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадвартай үйлдвэрлэл /зэвсгээс өөр/ хөгжсөнгүй. Өргөн хэрэглээний бараа [[ДНБ]]-ий бага хувийг эзэлж байв. [[Авлига|Авлигад]] идэгдсэн, алдар нэр горилогчид эдийн засгийн өндөр өсөлтийн тухай худал мэдээлэл илгээж төр, ард түмнээ хууран мэхэлж байсан байна. Тухайлбал Узбекстаны намын удирдлага жил бүр хөвөнгийн тариалалт нэмэгдсэн гэж худал мэдээ өгч, шагнуулж байжээ. Гэтэл сансрын судалгаагаар энэ нь худал болох нь илэрсэн байна. Хаалттай нийгэм, дотоодын хамгаалахын хатуу хяналт нь гадаад орнуудтай шинжлэх ухаан технологийн мэдээлэл солилцох, шинэ ололт, нээлтүүдийг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх бүх бололцоог хаан боогдуулж байлаа. ==== Цэрэг арми ==== {{Гол|Улаан Арми}} {{Гол|Варшавын гэрээ}} [[Файл:October Revolution celebration 1983.png|left|thumb|270px| [[Октябрийн хувьсгал]]ын 66 жилийн ойн Цэргийн парад. Москва. 1983 он.]] [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]] нь ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний хуурай замын бие бүрэлдэхүүнийг нэрлэдэг нэр бөгөөд түүнийг бас 1949 он хүртэл [[Улаан Арми]] гэж нэрлэдэг байв. [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчин]] нь нь хуурай замын, агаарын цэргийн, тэнгисийн гэсэн үндсэн гурван төрлийн цэрэг бүхий бүрэлдэхүүнтэй байсан. Зөвлөлтийн арми нь тухайн үедээ дэлхийн хамгийн хүчирхэг зэвсэгт хүчинд тооцогдож байсан ба /3-4 сая орчим албан хаагч/ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Герман]] ба [[Япон]]ыг ялахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн юм. [[File:USSR MILITARY RANK.jpg|thumb|ЗХУ-ын цэргийн цол]] [[АНУ]] 1945 онд Японы [[Хирошима]], [[Нагасаки]] хотуудад [[цөмийн бөмбөг]] хаяснаар дэлхий дээр цэрэг зэвсгийн хүчээр давамгайлах байр суурьтай болж, энэ байдлаа 1949 он хүртэл хадгалж байсан юм. ЗХУ 1949 онд цөмийн, 1954 онд [[устөрөгчийн бөмбөг]] бүтээж туршсанаар дэлхий цэрэг дайны 2 хүчирхэг лагерьт хуваагдан "[[Хүйтэн дайн]]" дэлхийд эхлэв. "[[Хүйтэн дайн]]" хэмээх нэр томьёог дөчөөд оны сүүлээр [[АНУ]]-ын Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн|Харри Трумэны]] зөвлөх [[Бернард Барух]] анх 1947 онд хэрэглэжээ. ЗХУ социализмын ололтыг хамгаалах нэрээр зэвсэглэлээр хөөцөлдөхөд асар их хүч хөрөнгө зарж байлаа. 1978-1987 онуудад ЗХУ [[байлдааны усан онгоц]]ууд олноор барьж АНУ-тай эн зэрэгцсэн ба [[шумбагч хөлөг|шумбагч хөлгийн]] тоогоор гүйцэж түрүүлсэн байлаа. [[ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] байсан [[Николай Рыжков]] (1986-1989 онд) [[Варшавын гэрээ]]ний орнууд болон [[Куба]], [[Монгол]] зэрэг улсад цэргийн бааз байгуулахад 60 тэрбум доллар зарцуулж байсан хэмээн мэдэгджээ. 1979-1989 онуудад 10 жилийн турш ЗХУ [[Афганистан]]д өөрийн эрх ашгаа хамгаалахын тулд явуулсан дайнд жил бүр 2,6-5 тэрбум рубль зарж байсан байна. Эдийн засгийн хувьд асар хүчтэй АНУ, [[НАТО]]-гийн эсрэг цэрэг улс төрийн хувьд сөрөн зогсохын тулд эдийн засгаа цэрэг зэвсгийн үйлдвэрлэлийн цогцолбор байгуулахад чиглүүлж, ард түмнийхээ амьдралын түвшнийг улам доройтуулж байлаа. ==== Нийгмийн байдал ==== [[Файл:RIAN archive 142949 Lubyanka Square in Moscow.jpg|thumb|270px|[[КГБ]]-ийн төв байр [[Лубяны талбай|Лубянка]]]] [[Файл:Milovice soviet pupils.jpg|thumb|Сурагчид 1985 он.]] Ард түмэн бүхэлдээ ядуу байдалтай байв. Шударга хөдөлмөрөөрөө хуримтлал бий болгох эрхгүй, хувийн өмчгүй, бусдаас илүү хангалуун амьдарч болохгүй нэг хэвд цутгасан мэт нийтээр ижил түвшинд байж ядуу байдалтайгаа эвлэрэн [[архи]] хэтрүүлэн хэрэглэцгээж 20-р зууны эхэн үеийн Орос орон шиг болжээ. [[Авлига]] газар авч, нам төрийн удирдагчид хууль бус зэвсэг, [[хар тамхи]], [[эрдэнэс]]ийн наймаа эрхлэн ашиг хонжоо олох болов. (Дотоод яамны орлогч сайд байсан Брежневийн хүргэнтэй холбогдсон хэрэг) 1979 онд Афганистанд ЗХУ цэргээ оруулсан нь улс төрийн учир шалтгаанаас гадна асар их хар тамхины наймаатай холбоотой байсан аж. ЗХУ-ын задрал Оросын болон гадаадын судлаачид ЗСБНХУ-ын задрал нь зайлшгүй байсан эсэхэд санал зөрөлдөөнтэй байдаг. Зарим судлаачид ЗХУ дотроосоо задрах үндэс байгаагүй гэж үздэг. Үүнийгээ тэд дараах байдлаар тайлбарладаг. * ЗСБНХУ эзэнт гүрэн байгаагүй, нэгдмэл нэг улс байсан. Эзэнт гүрэн өөрийн газар нутгаас гадна колони оронтой, колони орны хүн ам эзэн орны хүн амаас эрхийн хувьд хязгаарлагдмал төрийн удирдлагад сонгогддоггүй. Гэтэл гүрж үндэстэн Сталин нам төрийг удирдан, улс төрийн товчоонд олон бага үндэстэн ([[Анастас Микоян]], [[Гейдар Алиев]]) байсан, ЗСБНХУ-ын БНУ-ууд колони байсан гэх баримт, хууль зүйн үндэс байгаагүй. * Эдийн засгийн хүндрэл нь улс орныг сулруулж болох ч задралд хүргэхгүй байсан. Ийм эдийн засгийн [[Их хямрал]] 20-оод онд АНУ-д, [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|соёлын хувьсгалын]] үед Хятадад ч тохиолдож байсан. * ЗСБНХУ–ын задрал нь гаднаас, тодорхой хэлбэл АНУ-аас зохиосон ажиллагаа байсан. Үүний тулд хүйтэн дайны үед асар их хөрөнгө зарцуулж мэдээллийн дайн хийж байв. Гуравдагч орны нутагт байрлах [[радио станц]]уудыг санхүүжүүлж зөвлөлтийн үзэл суртал, улс төрийг шүүмжлэн барууны орнуудын хөгжлийг магтан дуулсан нь үр дүнгээ өгсөн байж болох юм. 80-аад оны эхээр [[Роналд Рейган]]ы зөвлөх Макфарлейн боловсруулсан стратегийн хамгаалалтын санаачилга (оддын дайны программ) нь Зөвлөлтийн удирдлагыг төөрөлдүүлэн асар их хөрөнгө үргүй зарцуулуулжээ. Мөн 1980 оны [[Москвагийн Олимп|Москвагийн Олимпын]] тоглолтод АНУ тэргүүтэй орнууд ЗХУ Афганистанд цэрэг оруулсан хэмээн шалтаглаж хориг тавьсны дүнд олимпын тоглолтод асар их хөрөнгө хаясан ЗХУ-д том цохилт болов. Оросын болон гадаадын хэвлэлд тэмдэглэснээр ЗСБНХУ-ын задрал гаднаас зохиосон зохиолоор явагдахын зэрэгцээ коммунист тоталитар дэглэм, нам төрийн удирдлагын ялзрал, социалист хөшүүн эдийн засаг өөрөө гол шалтаан болсон гэж үздэг. [[Юрий Андропов]]ын тэргүүлсэн [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|Улсыг аюулаас хамгаалах хороо]] ([[КГБ]]) өөрийн орны эдийн засгийн байдалд дүгнэлт хийж өрнөдийн хөгжлөөс хол хоцорсныг олж харжээ. Брежнев нас барсны дараа [[Юрий Андропов]] нам төрийн удирдлагад гарч эдийн засаг, улс төрийн шинэчлэл хийхээр эхэлсэн боловч өөрийнх нь эрүүл мэндийн байдал нь түүнд боломж олгоогүй юм. Хуучинсаг үзэлтнүүд ч байр сууриа амар тавьж өгсөнгүй. === Горбачёвын шинэчлэлүүд === {{Гол|Ил тод байдал}} {{Гол|Өөрчлөн байгуулалт}} [[Файл:Reagan and Gorbachev (1985).jpg|thumb|left|140px|[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] ба [[Роналд Рейган]], 1985]] [[Константин Черненко]]гийн үхлийн дараа эрч хүчтэй залуу [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] 1985 оны 3-р сард нам төрийн удирдлагад гарч ирэн "[[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]], [[Ил тод байдал ба хариуцлага|Ил тод байдал]], Ардчилал"-ын бодлогыг Зөвлөлтийн амьдралын бүхий л хүрээнд цоо шинээр дэвшүүлэн гаргаж тавьжээ. Улс төрийн амьдралд ардчиллыг хөгжүүлэн [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|Улсыг аюулаас хамгаалах хороо]] /[[КГБ]]/ -ийн хатуу хяналт сүр хүчийг бууруулан дарангуйллыг устгах хүнд суртлыг арилгахад чиглэгдсэн. Эдийн засгийн хүрээнд өөрчлөн байгуулалт хийхэд цэргийн үйлдвэрийн цогцолбор, армид зарцуулж байсан их хэмжээний хөрөнгийг татах хэрэгтэй болсон. Үндэсний нийт орлогын 12,6%-ийг батлан хамгаалахад зарцуулдаг байжээ. ([[АНУ]]-д 5-6%) Социалист системийг хамгаалахад зориулж байсан цэргийн хүчээ [[Зүүн Европ|Дорнод Европ]], [[Монгол]]оос татан гаргасан байна. === Бутрал === {{Гол|Зөвлөлтийн 1991 оны төрийн эргэлт хийх оролдлого}} {{Гол|Беловежийн хэлэлцээр}} [[Файл:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|250px|[[Украин]], [[Беларусь]] ба [[ОХУ]]-ын удирдагчид [[Беловежийн хэлэлцээр|Беловежийн хэлэлцээрт]] гарын үсэг зурсны дараа]] 1986 онд болсон Украины газар нутаг дахь [[Чернобылийн осол|Чернобылийн атомын цахилгаан станцын осол]] ЗХУ-ын нэр хүндийг болоод ард иргэдийн Коммунист намд итгэх иттгэлийг машид их унагаасан. Припять хотод цацраг идэвхит бодист хордсон хүмүүсийн нийт тоог олон нийтэд мэдээлэхээс нууж, дэлбэрэлт болсны дараа ч болоогүй мэт царайлсан нь ард иргэдийн дургүйцлийг ихээр хүргэж [[Михаил Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] болоод ил тод нээлттэй байдал эхлүүлэх гол хөшүүрэг нь болсон юм. Энэ цахилгаан станцын ослын дараа нефтийн үнэ шалдаа буутал унаж гамшгийг арилгах гэж 300 гаруй тэрбум долларын хөрөнгө заржээ. Эрүүл бус эдийн засгийн бодлогын хар гайгаар энэхүү зардал нь ЗХУ-ын төсөвт хүчтэй нөлөөлсөн юм. Энэхүү осолд шууд болон шууд бус байдлаар нийтдээ 500,000 хүн хордсон гэх бөгөөд үүнээс ч илүү байх магадлалтай. Хэдийгээр тэр улс төрийн нээлттэй байдлыг үүсгэхийг оролдсон ч удаан дарагдаж байсан үндсэрхэг, анти Орос үзлийг холбоот улсууддаа үүсгэсэн. Үндсэрхэг үзлийн сэргэлтийг тэдний элитүүд дэмжин тусгаар тогтнох үзэл санааг ард түмэндээ суурилуулж эхэлжээ. Энэ нь [[Армени]], Азербайжаны [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын]] талаар гарсан мөргөлдөөн, [[Молдав]]-Приднестрийн зөрчил зэргээр илэрч гарч байв. 1980-аад оны эцсээр [[Москва]]гийн засаглалаас гарч, тусгаар тогтнох үйл явц гарсан. Тухайлбал Сталины хүчлэн нэгтгэсэн [[Латви]], [[Литва]], [[Эстони]] гэх Балтын гурван улс, бусад [[Украин]], [[Азербайжан]] гэх мэт Бүгд найрамдах улсуудад өрнөж эхэлсэн. Эдгээр хөдөлгөөнүүд нь Москва эдийн засгаа аврахын тулд дэргэдхээ золигт гаргаснаар бүр хурцадсан. М.Горбачёв санаандгүй хүчээ сул тавьсан нь хожим Зөвлөлт Холбоот улсыг бүрмөсөн сөнөөх байжээ. ЗХУ-ын харьяат Бүгд найрамдах улсуудын коммунист засгууд ямарч эсэргүүцэлгүйгээр огцорч байлаа. Мэдээллийн эрх чөлөө нь коммунист намын мэдээлэл дахь хяналтыг алдуулж эрх мэдэлтнүүдэд хүндрэл учруулжээ. Ингэснээр Зөвлөлт засгийн удаан хугацаанд нуун дарж байсан нийгэм, эдийн засгийн хямрал зэрэг нь ил гарсан. Хэвлэлүүд Их Цэвэрлэгээ гэх мэт социалист дэглэм, Сталинтай холбоотой гэмт хэргүүдийг дэлгэж олон жил сайн сайхнаар ухуулсан зөвлөлт засгийн бүх гайхалтай амьдрал нуран уналаа. [[Борис Ельцин]] ЗСБНХ Орос улсын дээд зөвлөлийн дарга болсны дараа ЗХУ-ын коммунист намаас өөрөө гарч Орос болон бусад үндэстний элитүүдийн хамтаар намаас төрийг тусгаарласан хууль гаргуулжээ. 1990 оны 2-р сарын 7-ны өдөр Зөвлөлт Холбоот улсын Коммунист Намын төв хороо өөрийн тэргүүлэх эрх мэдлээ өгөв. 1991 оны 8-р сарын 16-нд Горбачёвыг [[Крым]]д амарч байх үед дэд ерөнхийлөгч [[Геннадий Янаев]], ерөнхий сайд, батлан хамгаалахын сайд, КГБ-ын дарга, мөн бусад албаны дарга нар "улсын онц байдлын хороог" байгуулсан. Тус хороо нь Горбачёвыг гэрийн хорионд хорьж Холбооны улсыг сэргээхийг оролдсон. Төрийн эргэлт гаргагчид ард иргэдийн дэмжлэгийг олно гэж таамаглаж байсан ч Москвагийн иргэд тэдний эрс эсрэг байлаа. Гурван өдрийн дараа 8-р сарын 21-нд эргэлт гаргагчид бутарч, зохион байгуулагчид нь хоригдон Горбачев ЗХУ-ын ерөнхийлөгчөөр дахин тавигджээ. Гэхдээ Горбачёвын нэр хүнд бууран суларч ямарч холбоо, зэвсэгт хүчин түүний удирдлагыг үл ойшоож байлаа. Москвагийн гудамжинд хуучинсаг үзэл тоталитар дэглэм, цэргийн засаглалыг эсэргүүцсэн иргэд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] төрийн далбааг мандуулж байсан нь хожим байгуулагдах Оросын Холбооны улсын төрийн далбаа болсон юм. Цэргийнхэн ч танкан дээрээ тус далбааг зурж ард иргэдтэйгээ санаа сэтгэл нэгтэй гэдгээ илэрхийлж байжээ. Энэ л эгзэгтэй мөчид Борис Ельцин үндэсний удирдагчаар тодрон гарч [[Оросын Холбооны Улс]]ын анхны ерөнхийлөгч болсон юм. Төрийн эргэлтийн дараа тусгаар тогтнол руу чиглэх үйл ажиллагаа хурдсаж БНУ-ууд дуу дуугаа авалцан тусгаар улсаа зарлаж байв. ЗСБНХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан бүгд найрамдах улсууд тусгаар тогтнолоо баталж Москватай "хуулийн дайн" явуулсан. Энэ нь бүгд найрамдах улсын хууль Зөвлөлтийн хуулиас ангид байх, эдийн засгийн удирдлагыг өөрсдөө авч Москвад татвар төлөхгүй байх зэрэг байлаа. [[1991]] оны 12-р сарын 8-нд [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Беларусь]], [[Украин]]ы удирдагчид (тэд бүгд хуучин коммунистууд байсан) [[Беларусь]] дахь "Беловежская Пуша"-д цугларан хуралдаж ЗХУ задарч "[[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар улсуудын Хамтын нөхөрлөл]]" болсон хэмээн зарлажээ. Горбачёв ийнхүү улсгүй улсын Ерөнхийлөгч болон хувирсан юм. ЗСБНХУ-ыг задарсныг тунхагласны дараа [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] хэд хэдэн ярилцлага өгөхдөө үүнд шүүмжлэлтэй хандаж байсан гэж дурсан ярьсан байна. Түүгээр ч зогсохгүй [[Кремль]]д хэвийн үйл ажиллагаагаа явуулсаар байжээ. Харин [[Борис Ельцин]] түүнийг огцрохыг шаардан Зөвлөлтийн улс төр, эдийн засгийн төв байгууллагуудыг алхам алхмаар устгаж байлаа. 12-р сарын 19-нд ЗХУ-ын Гадаад явдлын яамны үйл ажиллагааг зогсоох, дараа өдөр нь ЗСБНХУ-ын улсын банкийг Оросын төв банк болгох, ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн аппаратыг Кремлийн ордонд шилжүүлэх шийдвэрүүдийг гаргасан. Энэ нь нэг ёсондоо Горбачёвт өгсөн тулган шаардалт болсон байна. Ельциний эдгээр шийдвэрүүдийг тэр маш эмзэгээр хүлээж авчээ. Түүний зөвлөхүүд ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа хадгалах боловч Кремлиэс гарч явахыг санал болгосон. Гэвч Горбачев энэ саналыг хүлээж авалгүй [[Алма-Ата]]д болж байгаа 11 Бүгд найрамдах улсын тэргүүлэгчдийн зөвлөгөөний шийдвэрийг хүлээж байлаа. 12-р сарын 21-ны орой Горбачёв [[Франц]]ын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Миттеран]]тай утсаар ярихдаа ойрын үед огцорч магадгүй гэдгээ мэдэдсэн байдаг. Алма-Атад хуралдсан 11 орны тэргүүлэгчид 12-р сарын 20-ны орой ЗСБНХУ-ын ерөнхийлөгчийн институтын үйл ажиллагааг зогсоож тусгаар улсуудын нөхөрллийн холбоо байгуулсныг зарлаж ЗСБНХУ-ын анхны бөгөөд цорын ганц ерөнхийлөгч Горбачёвын байгуулсан гавьяаг өндрөөр үнэлж насан туршийн тэтгэмж, тусгай хангамж эдлүүлэхээр баталсан байна. Тусгаар улсуудын хамтын нөхөрлөл байгуулагдсан тухай Алма-Атагийн шийдвэр Москвад 12-р сарын 21-ны үдээс хойш ирсэн, Горбачёв огцрохоо мэдэгдэхэд бэлэн байсан боловч тэр яарсангүй. Оросын ерөнхийлөгч Б.Ельцинийг [[Казахстан|Казахстанаас]] ирэхийг хүлээжээ. Тэдний нүүр тулсан харалцан уулзалт 10 цаг үргэлжилсэн байна. 12-р сарын 25-ны орой 7 цагт Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч (БН улсууд тусгаар тогтносон боловч арми нэгдмэл хэвээр байв) огцорсон тухайгаа хуучин ЗХУ болон дэлхийн бусад 153 оронд Теле компаниар дамжуулж шууд мэдэгджээ. Тэрээр ЗСБНХУ задарсанд харамсаж байгаа төдийгүй түүний цаашдын хувь заяанд сэтгэл зовниж буйгаа илэрхийлжээ. М.Горбачёв телевизээр үг хэлснийхээ дараа өрөөндөө ирж Борис Ельцинд цөмийн зэвсгийн түлхүүрийг гардуулах ёстой байсан ч Ельцин Горбачёвын телевизээр хэлсэн үгэнд нь эгдүүцэн өрөөнд нь очиж авах бус Кремлийн өөр нэг өрөөнд авч ирэхийг шаардсан, мөн үүнд нь Горбачёв дургүйцэн цөмийн зэвсгийн түлхүүрийг түүнийг дагалдан цөмийн зэвсгийн цүнхийг авч явдаг хоёр хурандаа, Батлан хамгаалах яамны сайд [[Борис Шапошников]] нарт өгчээ. Түүнийг телевизээр үг хэлж байхад Кремлийн ордон дээрх ЗСБНХУ-ын улаан далбааг буулган Оросын гурван өнгөт далбааг өргөжээ. Энэ хүнд хэцүү сүүлчийн мөчүүдэд Горбачёвыг дэмжсэн, харамссан ганц ч утасны дуудлага ирээгүй гэдэг. Ийнхүү 1922 онд ЗСБНХУ-ыг зарласан тунхаг бичгийг цуцалсан байна. Оны сүүлээр Зөвлөлтийн бүх яамд үйл ажиллагаагаа зогсоосон. <gallery> File:Georgy Malenkov 1953.jpg|[[Георгий Маленков|Г. М. Маленков]] Nikita Khrouchtchev NASA.jpg|[[Никита Хрущёв|Н. С. Хрущёв]] Brezhnev-color.jpg|[[Леонид Брежнев|Л. И. Брежнев]] RIAN archive 850809 General Secretary of the CPSU CC M. Gorbachev.jpg|[[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] Poster of Azerbaijan 1937. Agriculture.jpg|[[Азербайжан]] </gallery> == Бүрэлдэхүүн == * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казахстан Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Гүрж Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Литва Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Латви Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Туркменистан Улс]] * [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улс]] == Мөн үзэх == * [[Оросын Холбооны Улс]] == Тэмдэглэл == {{reflist|group=note}} {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Союз Советских Социалистических Республик}} * [http://www.maps-world.ru/usssr.htm ЗСБНХУ-ын газрын зурагCommunist] * [http://www.maps-world.ru/usssr.htm , хил, Бүгд Найрамдах Улс, ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн улс]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс| ]] [[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:1922 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1991 онд татан буугдсан]] ay5oz540sy81673xt24ew4ei58ip37j Орос 0 7318 866534 862031 2026-08-18T21:00:57Z Karixway39 102441 /* */ 866534 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оросын Холбооны Улс <br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод| ᠤᠷᠤᠰ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ᠎ᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Орос | linking_name = Орос | native_name = {{native name|ru|Российская Федерация}} | image_flag = Flag of Russia.svg | flag_type = [[Оросын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | symbol_type = [[Оросын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{nowrap|{{lang|ru|Государственный гимн Российской Федерации}}}}<br />"[[Оросын Холбооны Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг (нэхэмжилсэн ба маргаантай нутаг дэвсгэрийг оруулан){{Efn|2014 онд [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Крымын нэгтгэл|Орос эзэлсэн]] [[Крым]] нь [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 68/262 тоот тогтоол|олон улсад]] Украины нэг хэсэг гэж зөвшөөрөгдсөн хэвээрээ.<ref name="dispute">{{cite web |last=Pifer |first=Steven |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/03/17/crimea-six-years-after-illegal-annexation/ |title=Crimea: Six years after illegal annexation |publisher=[[Brookings Institute]] |date=17 March 2020 |access-date=30 November 2021}}</ref> 2022 онд хэсэгчлэн эзлэгдсэн ч Орос [[Оросын Холбооны Улсын өөртөө Донецк, Луханск, Херсон болон Запорожье мужуудын нэгтгэл|өөртөө нэгтгэсэн]] Донецк, Луганск, Херсон, Запорожье мужууд нь, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ES-11/4 тогтоол|олон улс]] мөн Украины нэг хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч байна. Хамгийн өмнөд [[Курилийн арлууд]] нь дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд ЗХУ-д эзлэгдсэнээс хойш Япон улстай газар нутгийн маргаантай байсаар ирсэн.<ref name="chapple-2019" />}}|[[File:Map of Russia-en.svg|frameless]]|Бүс нутгийг шошготойгоор харуулах|default=1}} | map_caption = | capital = [[Москва]] | coordinates = {{Coord|55|45|21|N|37|37|02|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны ба үндэсний хэл | languages = [[Орос хэл]]<ref name="Russian">{{cite journal |last=Chevalier |first=Joan F. |title=Russian as the National Language: An Overview of Language Planning in the Russian Federation |jstor=43669126 |journal=Russian Language Journal |pages=25–36 |volume=56 |year=2006 |publisher=American Councils for International Education ACTR / ACCELS}}</ref> | languages2_type = {{nobold|Зөвшөөрөгдсөн мужийн хэлнүүд}} | languages2 = [[Оросын хэлнүүд#Албан ёсны хэлнүүд|Оросын хэлнүүд § Албан ёсны хэлнүүд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 71.7% [[Оросууд]] | 3.2% [[Татарууд]] | 1.1% [[Чеченьчүүд]] | 1.1% [[Башкирууд]] | 22.9% [[Оросын ард түмэн|бусад]] эсвэл дурдаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021, Крымыг оруулан | ethnic_groups_ref = <ref name=EthnicGroups2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=30 December 2022}}</ref> | demonym = [[Оросууд]] | government_type = [[Авторитар]] [[дарангуйлал]] дор [[холбооны бүгд найрамдах улс|холбооны]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Krzywdzinski">{{cite book | author = Martin Krzywdzinski |year= 2020 | title = Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 252– | isbn = 978-0-19-252902-2 | oclc = 1026492383 | url = https://books.google.com/books?id=gz5MDwAAQBAJ&pg=PA252|quote=''officially a democratic state with the rule of law, in practice an authoritarian dictatorship''}}</ref><ref>{{cite web | title=Russia: Freedom in the World 2023 Country Report | website=Freedom House | date=2019-07-20 | url=https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2023 | access-date=2023-04-17}}</ref><ref name="cia"/><ref name="authoritarianness"/> <!--- Before adding [[Dominant-party system]] here, discuss in the talk page, additions before any consensus will be challenged and removed. ---> | leader_title1 = [[Оросын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Владимир Путин]] | leader_title2 = [[Оросын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Михаил Мишустин]] | legislature = [[Холбооны Хурал (Орос)|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Холбооны Зөвлөл (Орос)|Холбооны Зөвлөл]] | lower_house = [[Төрийн Дум]] | sovereignty_type = [[Оросын түүх|Түүх]] | established_event1 = {{nowrap|[[Киевийн Русь]]}} | established_date1 = 879 | established_event2 = {{nowrap|[[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]}} | established_date2 = 1157 | established_event3 = [[Москвагийн Их Вант Улс]] | established_date3 = 1263 | established_event4 = [[Оросын Царьт Улс]] | established_date4 = 1 сарын 16, 1547 он | established_event5 = [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date5 = 11 сарын 2, 1721 он | established_event6 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар сарын хувьсгал|Хаант засгийг халав]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1917 он | established_event7 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]}} | established_date7 = 12 сарын 30, 1922 он | established_event8 = {{nowrap|[[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]]}} | established_date8 = 6 сарын 12, 1990 он | established_event9 = {{nowrap|[[Беловежийн тохиролцоо|Оросын Холбооны Улс]]}} | established_date9 = 12 сарын 12, 1991 он | established_event10 = [[Оросын Холбооны Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 12 сарын 12, 1993 он | established_event11 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны Улсыг байгуулсан]] | established_date11 = 12 сарын 8, 1999 он | area_km2 = 17,098,246 | area_footnote = <ref>{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/publications/pocketbook/files/world-stats-pocketbook-2016.pdf#page=182 |title=World Statistics Pocketbook 2016 edition |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs. Statistics Division |access-date=24 April 2018}}</ref> (олон улсын хүлээн зөвшөөрсөн газар нутаг) {{convert|17,234,028|km2|abbr=on}} (нэхэмжилсэн газар нутгийг тооцвол) | area_rank = 1 | percent_water = 13<ref name=gen>{{cite web |title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1%2F010000R |archive-date=28 July 2011 |website=Federal State Statistics Service |access-date=5 April 2008 |url-status=dead}}</ref> (намгийг тооцвол) | population_estimate = {{plainlist| * {{IncreaseNeutral}} 147,182,123 ([[Оросын хүн амын тооллого (2021)|2021 тооллого]])<ref name="census2021">Including 2,482,450 people living on the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed]] [[Crimea|Crimean Peninsula]] {{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/vpn_popul |script-title=ru:Том 1. Численность и размещение населения |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=3 September 2022 |archive-date=24 Нэгдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124160257/http://rosstat.gov.ru/vpn_popul |url-status=dead }}</ref> * {{nowrap|(Крымыг оруулан)<ref name="gks.ru-popul">{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |format=XLS |script-title=ru:Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2022 года и в среднем за 2021 год |trans-title=Preliminary estimated population as of 1 January 2022 and on the average for 2021 |language=ru |work=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service]] |access-date=30 January 2022 |archive-date=24 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324230246/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2022_Site.xls |url-status=dead }}</ref>}} * {{IncreaseNeutral}} 144,699,673 * (Крамыг оруулаагүй)<ref name="gks.ru-popul"/>}} | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 9 | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = 181 | GDP_PPP = {{Increase}} $4.771 их наяд<ref name="IMFWEORU">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=922,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $33,263<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{Increase}} $2.215 их наяд<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $15,444<ref name="IMFWEORU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 36.0 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title=GINI index (World Bank estimate) – Russian Federation |publisher=World Bank |access-date=23 June 2022}}</ref> | HDI = 0.822<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 52 | currency = [[Оросын рубль|Рубль]] ([[Рублийн тэмдэг|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2 - +12 | drives_on = баруун | calling_code = [[Орос дахь утасны дугаар|+7]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ru]]|[[.рф]]}} | religion_year = 2012 | religion_ref = <ref name="auto">https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/russia/</ref><ref name="ArenaAtlas2012">{{cite web|title=Арена: Атлас религий и национальностей|trans-title=Arena: Atlas of Religions and Nationalities|year=2012|publisher=Среда (Sreda)|url=https://docviewer.yandex.com/view/0/?*=rvAv5PGTc%2Fw%2BBFV6QOUZtaf5gYF7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vMWV1aDl5RDFpcnZKeVZNNSswWWFaZktqRFhoOXZDNWhldUlGTU5uQU4zQT0iLCJ0aXRsZSI6IlNyZWRhX2Jsb2tfcHJlc3Nfc20yLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInRzIjoxNTI0NDg3NTUzMTcwfQ%3D%3D&page=1|format=PDF}} See also the results' '''[http://sreda.org/arena main interactive mapping]''' and the static mappings: {{cite map|title=Religions in Russia by federal subject|journal=Ogonek|volume=34|issue=5243|date=27 August 2012|url=http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421154615/http://c2.kommersant.ru/ISSUES.PHOTO/OGONIOK/2012/034/ogcyhjk2.jpg|archive-date=21 April 2017}} The Sreda Arena Atlas was realised in cooperation with the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=census All-Russia Population Census 2010 (Всероссийской переписи населения 2010)], the [http://sreda.org/arena/maps?mainsection=minust Russian Ministry of Justice (Минюста РФ)], the Public Opinion Foundation (Фонда Общественного Мнения) and presented among others by the Analytical Department of the Synodal Information Department of the Russian Orthodox Church. See: {{cite journal|title=Проект АРЕНА: Атлас религий и национальностей|trans-title=Project ARENA: Atlas of religions and nationalities|url=http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|journal=Russian Journal|date=10 December 2012|access-date=4 Хоёрдугаар сар 2024|archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224141716/http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Proekt-ARENA-Atlas-religij-i-nacional-nostej|url-status=dead}}</ref> | religion = {{ublist|item_style=white-space;|{{Tree list}} * 47.4% [[Орос дахь Христийн шашин|Христийн шашин]] ** 41% [[Оросын үнэн алдартны сүм|Үнэн Алдартны Сүм]]<ref name="auto"/> ** 6.4% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|христийн урсгал]] {{Tree list/end}}|38.2% Шашингүй|6.5% [[Орос дахь лалын шашин|Ислам]]{{efn|name=ArenaAtlasIslam}}|2.4% [[Орос дахь шашин шүтлэг|бусад]] ([[Орос дахь буддын шашин|Буддизмыг]] оруулан)<ref>{{cite web |url=https://www.rbth.com/arts/327646-kalmykia-buddhism-russia |title=Check out Russia's Kalmykia: The only region in Europe where Buddhism rules the roost |last=Shevchenko |first=Nikolay |date=February 21, 2018 |website=[[Russia Beyond]] |access-date=February 11, 2023}}</ref>|5.5% хариулаагүй}} }} '''Орос улс''' ([[Орос хэл|орос.]] ''{{Audio|Ru-Россия.ogg|Россия}})'', албан ёсоор '''Оросын Холбооны Улс''' (товчоор '''ОХУ,''' [[Орос хэл|орос]]. Российская Федерация) нь хойд [[Еврази|Евразийн]] [[улс]] юм. Орос нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]. Энэхүү улсын [[ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн хуваарь|холбооны бүрэлдэхүүн]] нь найман [[Холбооны тойрог (ОХУ)|холбооны тойрог]] ба 85 [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны байгууламжаас]] бүрдэнэ. Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл [[Умард Солонгос]], [[Хятад]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Азербайжан]], [[Гүрж]], [[Украин]], [[Беларусь]], [[Латви]], [[Эстони]], [[Финланд]], [[Норвеги]] зэрэг болно. Харин Оросын [[эксклав]] буюу эх нутгаасаа тусдаа салангид орших [[Калининград муж|Калининград мужтай]] нь [[Литва]] ба [[Польш]] улс хиллэдэг. Мөн зүүн умард хэсгээрээ далайгаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Аляска]] мужтай хиллэлдэг бөгөөд [[Швед]], [[Дани]], [[Турк]], [[Япон]] улстай далайгаар мөн ойр хил залгадаг байна. Дэлхийн хамгийн том болох 17,075,400 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хүн амын тоогоороо 8 дугаарт ордог, нийт 143 сая хүнтэй улс юм. Оросын газар нутаг [[Хойд Ази]]йг бүхэлд нь, [[Европ]]ын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 [[цагийн бүс|цагийн бүсээр]] хуваагддаг, байгаль, газрын тогтоц олон төрлөөс бүрддэг уудам их нутагтай болно. Мөн дэлхийд эрдэс баялаг ба [[эрчим хүч]]ний эх үүсвэр, [[ой]], цэнгэг [[ус]]ны нөөцөөрөө тэргүүлдэг байна. 862 онд оросын анхны төрт улс [[Русь]] [[Новгород]]од байгуулагдаж удалгүй 882 онд [[Киев]] рүү шилжив. Оросууд 988 оноос [[Христийн шашин|Христийн]] шашны нэгэн урсгал болох [[Үнэн алдартны шашин]]д сүсэглэсэн дагаж ирсэн түүхтэй. 13 дугаар зуунд [[Их Монгол Улс|Монгол]]ын байлдан дагууллын үед [[Киев]]т төвлөрсөн [[Русь]] улс цохигдон бутарснаар, [[Алтан Орд]]ны улсын эрхэнд орж албат, гувчуур төлөгч болцгоосон юм. [[Москвагийн Их Вант Улс|Москва]]гийн вант улсыг хүрээлэн нэгдсэн Оросууд 1380 онд Куликовын тулалдаанд [[Мамай]]н цэргийг цохисноор бүрэн тусгаар тогтносон гэж үздэг байна. Түүнээс хойш 15-р зуунаас газар нутгаа тэлэх бодлого баримталж байжээ. Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт Үнэн алдартны шашинаа дэлгэрүүлэн түгээх замаар шинэ газар байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх зэрэг нэрийдлээр [[Оросын Хаант Улс]] нь Польшоос Аляска хүртэл газар нутаг тэлжээ. 1917 оны 10-р сарын коммунист [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалаар]] Хаант ёсыг халж [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] залгамжлахад гол нэгтгэх үндсэн улс нь Орос байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] оролцож ялалт байгуулсан холбоотнуудын нэг болж нэр хүндээ өсгөсөн байна. ЗХУ-ын үед [[шинжлэх ухаан]], [[технологи]]йн үсрэнгүй хөгжилд хүрч, [[Юрий Гагарин|сансарт хүн анх]] нисгэсэн. 1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд найрамдах улсууд тусгаар улс болоход Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж олон улсын эрх зүйн хувьд хуучин ЗХУ-ын залгамж халааг албан ёсоор авч үлдсэн улс болсон юм. Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|дотоодын нийт бүтээгдэхүүний]] (ДНБ) хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн]] Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн]] тэргүүлэх гишүүн, [[Их Найм]]ын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[цөмийн зэвсэг]]тэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий [[гүрэн|том гүрэн]] юм. 2014 онд Украины [[Крымын хойг|Крымын хойгийг]] эзлэн авч дэлхий нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарч хориг тавиулаад байгаа улс юм. == Нэрний гарал үүсэл == "Росия" ({{lang-gr|Ρωσία}}) гэсэн нэр томьёоны талаарх анхны бичээс нь X зууны дунд үеэс эхлэлтэй. Мөн 862 онд байгуулагдсан Оросын анхны төр Русь улсын нэр нь бусад Европын улсууд болон Зүүн Ромын харилцаанд нэрлэгдсэн баримтаар анх Россия/Русь/Русская нэрний эхлэл гэж үздэг. Энэ нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] эзэн хаан Константин Порфирогенитийн "[[Ёслолын тухай]]", "[[Эзэнт гүрний засаг захиргааны тухай]]" бүтээлүүдэд Оросын грек нэрээр олддог. Кирилл бичигт "Росия" (Ρωσία) гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр [[Стамбул|Константинополь]] хотод хамба Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ. Төр нь хаан ширээнд залах ёслолын дараа: 1547 онд [[IV Иван]] хаант улсад хуримаа хийсний дараа уг мужийг [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] гэж нэрлэж эхлэв. Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - XVII зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь [[I Пётр|I Петрийн]] удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ. Романовын угсааны [[I Пётр|I Петр]] хаан 1700 онд төрийн эрхэнд гарч Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт шинэчлэл хийж европоос эрдэмтэн, инженерүүд олноор урин авчирч "Европ руу цонх гаргаж, үүдээ нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийн суурийг тавьж хөгжүүлжээ. == Газар зүй == === Газар зүйн байрлал === ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм. Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг. Номхон далай ба Хойд мөсөн далайн ус, мөн Атлантын далайн Балтийн, Хар, Азовын тэнгисүүдээр хүрээлүүлж, дэлхийн хамгийн урт эргийн шугамыг эзэмшдэг (37.653 км). Орос нь Евразийн эх газрын хойд хэсэгт байрладаг бөгөөд Зүүн Европын ихэнх хэсэг, Азийн хойд хэсгийг бүхэлд нь эзэлдэг. [[Уралын нуруу]] ба Кумо-Маныч хотгор нь Оросыг Европ, Азийн хэсгүүдэд хуваадаг. Европ, Азид ч гэсэн Орос улс нь нутаг дэвсгэрийн хувьд хамгийн том муж бөгөөд хэсэгчлэн оршдог. === Хил хязгаар === Оросын Холбооны Улс нь хиллэдэг улсуудын тоогоороо Хятадтай адил хамгийн олон буюу 14 улстай хил залгадаг байна. Хуурай газрын хилийн нийт урт нь 20.027&nbsp;километр. Үүнээс гадна Орос нь таван тэнгис болон далайгаар усан хилийн урт нь 37.653&nbsp;километр үргэлжилнэ. Оросын эх нутагтай хиллэх улсуудыг зүүн талаас нар зөв эргүүлэн тоочбол [[Умард Солонгос|Умард Солонгос Улстай]] (19&nbsp;км) зүүн урд талаараа хиллэнэ. Дараа нь [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай]] (3605&nbsp;км) зүүн хэсгээр хиллэх ба үргэлжлүүлээд [[Монгол Улс|Монгол Улстай]] (3485&nbsp;км) хиллэнэ. Монгол Улсын баруун талаар Хятадтай (40&nbsp;км) баруун хэсгээр мөн хиллэдэг. Ингээд [[Казахстан|Казахстан Улстай]] (6846&nbsp;км) маш урт газраар болон [[Каспийн тэнгис]]ийн эргийн зурвасын хилтэй. [[Кавказын нуруу]]нд [[Азербайжан]] (284&nbsp;км) ба [[Гүрж|Гүрж Улстай]] (723&nbsp;км) хиллэнэ. [[Хар тэнгис]] нь Оросын ази, ервопын хилийн зааг болно. Эндээс баруун урд талаараа [[Украин|Украинаар]] (1586&nbsp;км, Крымийн хамт) дамжин дараа нь умард талд нь орших [[Беларусь|Беларусь Улсаар]] (959&nbsp;км) үргэлжлэх ба эндээс [[Балтын Улсууд]] болох [[Латви]] (217&nbsp;км), [[Эстони|Эстониор]] (334&nbsp;км) үргэлжилнэ. Үргэлжлүүлээд [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] зурвас газар дараа нь [[Финланд|Финланд Улстай]] (1340&nbsp;км), эцэст нь баруун хойд хэсгээрээ [[Норвеги|Норвегитой]] (196&nbsp;км) хиллэдэг. Дараа нь усан эргийн хил эхлэх ба умард талаараа улс бүхэлдээ [[Умард мөсөн далай]]н хилтэй. Дөнгөж 85 км өргөнтэй 30-аас 50 метрийн гүнтэй [[Берингийн хоолой]]гоор ОХУ хамгийн зүүн талаараа АНУ буюу [[Аляска]]ас тусгаарлагдана. Үргэлжлүүлээд [[Номхон далай]] руу гарах гарц болох [[Берингийн тэнгис]]ийн эрэг, төгсгөлд нь [[Агнуурын тэнгис]]ээр дамжин [[Япон тэнгис]] рүү гарах гарцтай. === Геологийн бүтэц === ОХУ-ын газар нутгийн Европын хэсэг нь [[Зүүн Европ]]<nowiki/>ын платформ дээр байрладаг. Энэ нь кембрийн өмнөх [[Магмын чулуулаг|магм]]<nowiki/>ын болон [[метаморф]] чулуулаг дээр суурилдаг. [[Уралын нуруу]], [[Енисей гол]]<nowiki/>ын хоорондох хэсгийг Баруун [[Сибирь|Сибир]]<nowiki/>ийн залуу платформ эзэлж байна. Енисейн зүүн хэсэг нь эртний Сибирийн платформ бөгөөд Лена гол хүртэл үргэлжлэх бөгөөд ихэвчлэн Төв Сибирийн өндөрлөгт таардаг. Платформуудын зах хэсэгт газрын тос, байгалийн хий, нүүрсний ордууд байдаг. ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, [[Уралын нуруу|Урал]], [[Алтайн нуруу|Алтай]], [[Урал-Монгол]]<nowiki/>ын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, [[Номхон далай]]<nowiki/>н атираат бүсний баруун хойд хэсэг, [[Газар дундын тэнгис|Газар Дундад тэнгис]]<nowiki/>ийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана. [[Кавказын нуруу|Кавказ]]<nowiki/>ын хамгийн өндөр уулс нь залуу атираат газруудаар хязгаарлагддаг. Атираат газар нь металлын хүдрийн үндсэн нөөцийг агуулдаг. Сибирийн платформ нь эпиархын настай. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх [[нүүрс]], [[чулуулаг]], [[калийн давс]], [[Газрын тос|нефть]], [[хий]]<nowiki/>н томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, [[Алмааз|алмаз]] нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой. Эртний 2 платформыг тусгаарласан Урал-Монголын эпипалеозойн атираат бүсний бүтцэд Рифей, Байгаль, Салайр, Каледониан ба Герциний нугалах бүсүүд байдаг. Рифейн ба Байгалийн нугалаас бүхий Енисей-Саян-Байгалийн бүс нутаг нь Сибирийн тавцангийн хүрээг хамардаг. Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна. ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх [[Номхон далай]]<nowiki/>н нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний [[Рифей]]<nowiki/>н өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг. Верхоянск-Чукоткагийн бүс нутагт [[Юрийн галав]]<nowiki/>ын болон Цэрдийн доод боржингийн интрузивтай холбоотой алтны ордууд, цагаан тугалга, вольфрам, мөнгөн усны ордууд байдаг. Нүүрсний томоохон ордуудыг Предверхоянскийн тэвш ба Зырянскийн тэвшний мелассаар битүүмжилжээ. Баруун [[Камчаткын хойг|Камчаткын]] атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв. Зүүн бүс нь орчин үеийн галт уулын шинжтэй байдаг (28 идэвхтэй [[галт уул]]). === Газрын гадаргуу === ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувийг тэгш, нам дор газар эзэлдэг. Тус улсын баруун хэсэг нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] өргөн уудам тал нутагт байрладаг бөгөөд нам дор газар (Каспий болон бусад), өндөрлөгүүд (Валдай, Төв Орос гэх мэт) ээлжлэн солигддог. Уралдааны уртассан уулын систем нь Зүүн Европын тэгш тал ба Баруун Сибирийн нам дор газрыг тусгаарладаг. Сүүлчийн зүүн талд Төв Якутын нам дор газар руу жигд эргэж, тусгаарлагдсан нуруу бүхий Төв [[Сибирь|Сибирийн]] өндөрлөг байрладаг. Тус улсын өмнөд ба зүүн хэсгүүд нь ихэвчлэн уулархаг нутагтай. Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их [[Кавказын нуруу|Кавказын]] хойд нуруунууд (энд Оросын хамгийн өндөр оргил [[Альборзын нуруу|Эльбрус]] (5642 м), Сибирийн өмнөд хэсэгт [[Алтайн нуруу|Алтай]], Баруун ба [[Соёны нуруу|Зүүн Соёны нуруу]], Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг. Зүүн хойд [[Сибирь]] ба [[Алс Дорнод]] - бүс нутаг Сихотэ-Алин, Верхоянск, Черский гэх мэт дунд өндөр уулсын нуруу давамгайлдаг. [[Камчаткын хойг]] (энд Евразийн хамгийн өндөр галт уул, [[Ключевская Сопка]] (4750 м) ба зүүн хязгаарт орших [[Курилийн арлууд|Курилын арлууд]] - галт уулын нутаг. Тэдгээрийн 200 гаруй нь байдаг. тэдний 50 орчим нь идэвхтэй байдаг. === Дотоод ус === Орос бол дэлхийн хамгийн их устай орнуудын нэг юм. Тус улс нь дэлхийн цэвэр усны нөөцөөрөө дэлхийд тэргүүлдэг. Гадаргын ус нь ОХУ-ын нутаг дэвсгэрийн 12.4% -ийг эзэлдэг бөгөөд гадаргын усны 84% нь Уралын зүүн хэсэгт төвлөрдөг. Усны хэрэглээний бүтцэд үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ давамгайлдаг. [[Байгал нуур|Байгал]] нуур бол дэлхийн хамгийн том цэнгэг устай нуур юм. Тус улсын зүүн хэсэгт байрладаг (31,700 км² орчим) бөгөөд энэ нь манай гаригийн хамгийн гүн нуур юм. === Ашигт малтмал === Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн [[Ашигт малтмалын орд|ашигт малтмал]]<nowiki/>аар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал [[Тюмень муж]], [[Сахалин]], [[Башкортостан]] бөгөөд байгалийн хийн ихээхэн нөөц нь [[Ямал-Ненецийн автономит тойрог]]<nowiki/>т байдаг. == Түүх == {{Загвар:Оросын түүх}} {{Гол|Оросын түүх}} === Эртний үе=== [[Зураг:Kievan Rus en.jpg|thumb|left|150px|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] Орос орон өргөн уудам болохоор түүхийг олон янзаар дурдаж болно. Эрт үед [[Каспи]], [[Хар тэнгис]]ийн эрэг, нам доор газраар [[Скиф]], [[Авар]], [[Хүн]] гэх мэт нүүдэлчин соёл оршин байв. Гэвч Орос улсын түүхийн бат суурь нь өрнө захын Орос нутгаас эхэлнэ. 860 онд [[Новгород]]ын эзэн (гүн) Рюрик гэгч [[викинг]] хүн [[Хазар]] [[Түргүүд]]ийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, [[Днепр мөрөн|Днепр]] мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] түүхэн дэх анхны төрт улс [[Киевийн Русь]] болжээ. Викинг хүний байгуулсан улс боловч 10-р зууны эцэст хүн амын олонх нь [[Слав угсаатан]] байжээ. Энэ үед [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]] ([[Грек]])-аас худалдаа, шашин, соёлыг идээшүүлэн хүртэж байв. Киевийн Русь 988 оноос албан ёсоор [[Христосын шашин|Христосын шашныг]] дагаж, аажмаар энд [[Үнэн алдартны шашин]] салбарлан хөгжжээ. 11-р зууны [[Цэцэн Ярослав]]ын үед Орост (өнөөгийнхөөр Орос орны өрнө захаар) эдийн засаг, уран зохиол, барилга урлал мэдэгдэхүйц сайн дэлгэрэв. [[Бурангуй нийгэм]] ([[феодализм]])-ийн зүй тогтол ёсоор олон ноёд хооронд байлдаан тэмцэл тасарч байгаагүй. 1237-1240 онд [[Монголчууд]] [[Владимир]], [[Киев]]ийг довтолсноор [[Зүчийн улс]]ад 1480 он хүртэл захирагджээ. Түлхэгдсэн Оросын төв [[Новгород]] болж, 1240 онд Нева голд Шведийг дарсан зэрэг байлдаанаар умар зүгт нутаг тэлжээ. Үүнээс [[Их Монгол Улс|Монгол]]-[[Алтан Орд]]ыг сөрөх [[Москва]], [[Доод Новгород]], [[Тверь]] зэрэг хот суурин босч байв. Шашныхантайгаа хамжиж тархай ноёдыг цуглуулсан [[Доны Дмитрий]] 1380 оны шийдвэрлэх [[Куликовын тулалдаан]]аар [[Мамай]]н цэргийг цохижээ. === Дундад зуун=== [[Зураг:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|left|150px|[[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрнийг]]<br>тунхаглагч [[I Пётр]] хаан]] 15-р зуунд Москвагийн ван [[III Иван]] үндсэндээ газар газрын олон гүнг үгэндээ оруулж, Орос улсын "их [[ван]]" (великий князь) болжээ. 1453 онд Византын [[Константинополь]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османд]] эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван [[IV Иван|IV [Догшин] Иван]] «[[царь]]» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн. Догшин Иван [[Балтын тэнгис]]т гарцтай болохын тулд [[Ливон]]той (1558–1583) олон жил байлдаж, [[Астрахань]] (1556 онд буулган авсан), [[Казань]] (1552) ханлигийг мөхөөж, [[Уралын нуруу|Уралыг]] давж [[Сибирь]]т цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] шав тавигджээ. 1600-аад оны дотоодын хямралын үед Романовын удамд засгийн эрх шилжсэн. Оросууд шинэ газар нээгчдийн гаргасан зам, арьс, үнэт эд олох сэдэл, [[казак]] цэргийн хүчээр 17-18-р зуунд нутгаа [[Номхон далай]] хүртэлхи нутгийг эзэлжээ. 1721 онд албан ёсоор [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] (Российская империя) гэсэн утгат нэрээ тунхаглажээ. Гэхдээ энэ улсыг Монголчууд 20-р зууны эхэнд Зөвлөлт Оросоос нь ялгаж [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] улс л гэдэг билээ. [[I Пётр]] (1682–1725 оны хооронд төр барьсан), [[Елизавета]] (1741–1762), [[II Екатерина]] (1762–1796), [[II Александр]] (1855–1881) зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл [[Финланд]], [[Польш]]оос [[Аляска]], [[Өвөр Кавказ]], [[Дундад Ази]] хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв. 1878 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы улстай]] дайтаж хамар дээр нь байх [[Болгар]]ыг чөлөөлж хүч чадлаа бахдуулжээ. === Орчин үе=== [[Файл:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|Зөвлөлт Холбоот Улс 1941.]] 19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан [[II Николай|II Николайг]] түлхэн унагав. 11-р сард ([[Октябрийн хувьсгал|Октябрын хувьсгал]]) болсон коммунист хувьсгалаар [[Владимир Ильич Ленин|В.Ленин]] тэргүүтэй ажилчин, тариачдад Засгийн эрх шилжив. Дайны дараах гэрээгээр [[Украин]], [[Польш]], [[Финланд]], [[Балтын орнууд]]ын нутгаа алдсанаас Украин, Балтын гурвыг эргүүлж авсан байна. [[Цагаан Арми]], салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний [[Улаан Арми]] хэдэн жил Иргэний дайн өрнүүлсэний үр дүнд ялсан байна. 1922 онд үүсэн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] (ЗСБНХОУ) нэрээр хожмын ойлголтоор [[Зөвлөлт Холбоот Улс#Бүрэлдэхүүн|15 бүгд найрамдах улсынх]] нь нэг болж байгуулагджээ. 1924 онд хувьсгалын удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] өөд болж [[Иосиф Сталин|Сталины]] үе (1924-1953) эхлэжээ. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, аж үйлдвэржилт, хөдөө аж ахуйн хамтрал төрийн бодлогоор хэрэгжиж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд өрнөөс дэлхийн эзлэхийг санаархагч [[Нацист Герман]], түүний хамсаатан дорнын [[Япон]]ыг сөрж зогсоосон нь ЗХУ байлаа. Энэхүү [[Аугаа эх орны дайн]]д [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 24 орчим сая хүн амиа алдсан байдаг. Хардалт сэрдлэгээр олон сая зөвлөлтийн иргэдийг хэлмэгдүүлсэн нь И.Сталин юм. 1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист (эв хамт), АНУ-аар толгойлуулсан демократ (ардчилсан) хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдаж бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болсон үеийг "[[Хүйтэн дайн|хуйтэн дайн]]" гэж нэрэлдэг. 1945 онд Америк түрүүлээд цөмийн зэвсэгтэй болсон бол 1961 онд Зөвлөлт түрүүлээд сансарт хүн нисгэжээ. 1985 оноос [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]<nowiki/>ын санаачилсан "Перестройка", "Гласность" (ил тод байдал) хэмээх [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] нь ЗХУ болон бусад коммунист орнуудыг ардчилсан зам руу орох үүдийг нээж салхийг оруулжээ. 1991 онд ЗХУ албан ёсоор задарснаар Орос улс дангаараа буюу Оросын Холбооны Улс (ОХУ) байгуулагдсан. 2022 оны 2-р сараас [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Орос Украины зүүн өмнөд хэсгийн ихэнх нутгийг өөртөө нэгтгэхээр дайтаж байна. Энэ дайныг дэлхийн бусад орнууд буруу шааж оросын эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ аваад байна. == Төр засаг == ОХУ-ын үндсэн хууль ёсоор, төр нь [[холбооны улс|холбооны]] байгууламжт, хагас ерөнхийлөгчийн [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах]] засаглалт, [[ардчилал|ардчилсан]] дэглэмт улс юм. Улсын тэргүүн нь [[ерөнхийлөгч]], засгийн газрын тэргүүн нь [[ерөнхий сайд]]. Төр нь [[төлөөллийн ардчилсан]], [[олон намын тогтолцоо]]той ба эрх мэдэл нь 3 доорх гурван бүтцэд салбарлана. * [[Хууль тогтоох байгуулал|Хууль тогтоох]]: Хоёр танхимт парламент болох [[ОХУ-ын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]]. : Дээд танхим болох [[ОХУ-ын Холбооны Зөвлөл]]: Харъяат анги бүрээс 2 төлөөлөгчийн эрхтэй, нийт 166 гишүүнтэй. Холбооны хууль, дайн зарлах, олон улсын гэрээг батламжлах, ерөнхийлөгчид итгэл үзүүлэх эсэх шийдвэрлэдэг. : Доод танхим болох Төрийн Дум: Хувь тэнцүүлсэн (''Пропорционал'') саналын аргачлалт сонгуулаар сонгогдох 450 суудалтай хууль тогтоох байгууллага. * [[Гүйцэтгэх байгуулал|Гүйцэтгэх]]: Ерөнхийлөгч давамгай эрхтэй. 1991 онд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч нь [[Борис Ельцин]], 2000 оноос [[Владимир Путин]], 2008 оноос [[Дмитрий Медведев]], 2012 оноос дахин Владимир Путин нар юм. ОХУ-ын Засгийн газар нь төрийн гүйцэтгэх дээд байгууллага. Засгийн газар нь дарга, тэргүүн дэд дарга, дэд дарга, холбооны сайд нараас бүрэлдэнэ. Засгийн газрын даргыг Ерөнхийлөгч Төрийн думтай зөвлөлдөж томилно. Ерөнхийлөгч үүргээ биелүүлж чадахгүй болсон нөхцөлд Засгийн газрын дарга Ерөнхийлөгчийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Хэрэв Засгийн газрын даргад нэр дэвшсэн хүнийг [[Төрийн Дум]] гурван удаа буцаавал Ерөнхийлөгч Засгийн газрыг томилж, Төрийн думыг тарааж, шинээр сонгууль явуулна. * [[Шүүх байгуулал|Шүүх]]: Ерөнхийлөгчийн саналаар Үндсэн хуулийн цэц, Дээд шүүх, Хөндлөнгийн шүүхийн бүрэлдэхүүнийг Холбооны Зөвлөл баталдаг. == Орон нутаг == {{Хянах}} 1993 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 2008 оны өөрчлөлтийн дараагаас 6 өөр зүйлийн 83 махбодоос Оросын холбоо бүрдэх болжээ. 2000 оноос хойш хэд хэдээр нь бүсчлэн холбооны 8 тойрог болгоод ерөнхийлөгчид давхар захируулсан байдаг. Орос улсад 367 хот байдаг бөгөөд 2010 оны судалгаагаар 387 болсон. <div style="position: relative;"> [[Зураг:Federal subjects of Russia (by type).svg|800px|]] {{Image label|x=0.138|y=0.33|scale=800|text=<small>[[Москва|77]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.24|scale=800|text=<small>[[Санкт-Петербург|78]]</small>}} {{Image label|x=0.03|y=0.46|scale=800|text=<small>[[Адыгей|01]]</small>}} {{Image label|x=0.245|y=0.440|scale=800|text=<small>[[Башкортостан|02]]</small>}} {{Image label|x=0.507|y=0.51|scale=800|text=<small>[[Хакас|19]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.53|scale=800|text=<small>[[Дагестан|05]]</small>}} {{Image label|x=0.055|y=0.528|scale=800|text=<small>[[Ингушет|06]]</small>}} {{Image label|x=0.710|y=0.30|scale=800|text=<small>[[Саха|14]]</small>}} {{Image label|x=0.052|y=0.516|scale=800|text=<small>[[Кабардино-Балкар|07]]</small>}} {{Image label|x=0.11|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|08]]</small>}} {{Image label|x=0.042|y=0.488|scale=800|text=<small>[[Карачай-Черкес|09]]</small>}} {{Image label|x=0.185|y=0.25|scale=800|text=<small>[[Бүгд Найрамдах Карель Улс|10]]</small>}} {{Image label|x=0.295|y=0.32|scale=800|text=<small>[[Коми|11]]</small>}} {{Image label|x=0.210|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Мари Эл|12]]</small>}} {{Image label|x=0.162|y=0.381|scale=800|text=<small>[[Мордова|13]]</small>}} {{Image label|x=0.049|y=0.502|scale=800|text=<small>[[Умард Осети|15]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Удмурт|18]]</small>}} {{Image label|x=0.216|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Татарстан|16]]</small>}} {{Image label|x=0.063|y=0.538|scale=800|text=<small>[[Чечень|20]]</small>}} {{Image label|x=0.195|y=0.388|scale=800|text=<small>[[Чуваш|21]]</small>}} {{Image label|x=0.55|y=0.535|scale=800|text=<small>[[Тува|17]]</small>}} {{Image label|x=0.785|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Амар муж|28]]</small>}} {{Image label|x=0.230|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Архангельск муж|29]]</small>}} {{Image label|x=0.129|y=0.487|scale=800|text=<small>[[Астрахань муж|30]]</small>}} {{Image label|x=0.077|y=0.394|scale=800|text=<small>[[Белгород муж|31]]</small>}} {{Image label|x=0.06|y=0.338|scale=800|text=<small>[[Брянск муж|32]]</small>}} {{Image label|x=0.585|y=0.475|scale=800|text=<small>[[Эрхүү муж|38]]</small>}} {{Image label|x=0.175|y=0.344|scale=800|text=<small>[[Иваново муж|37]]</small>}} {{Image label|x=0.167|y=0.324|scale=800|text=<small>[[Ярославль муж|76]]</small>}} {{Image label|x=0.030|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Калининград муж|39]]</small>}} {{Image label|x=0.115|y=0.337|scale=800|text=<small>[[Калуга муж|40]]</small>}} {{Image label|x=0.482|y=0.495|scale=800|text=<small>[[Кемерово муж|42]]</small>}} {{Image label|x=0.23|y=0.364|scale=800|text=<small>[[Киров муж|43]]</small>}} {{Image label|x=0.31|y=0.445|scale=800|text=<small>[[Курган муж|45]]</small>}} {{Image label|x=0.066|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Курск муж|46]]</small>}} {{Image label|x=0.194|y=0.335|scale=800|text=<small>[[Кострома муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.158|y=0.27|scale=800|text=<small>[[Ленинград муж|44]]</small>}} {{Image label|x=0.119|y=0.373|scale=800|text=<small>[[Липецк муж|48]]</small>}} {{Image label|x=0.855|y=0.23|scale=800|text=<small>[[Магадан муж|49]]</small>}} {{Image label|x=0.243|y=0.200|scale=800|text=<small>[[Мурманск муж|51]]</small>}} {{Image label|x=0.142|y=0.348|scale=800|text=<small>[[Москва муж|50]]</small>}} {{Image label|x=0.180|y=0.367|scale=800|text=<small>[[Нижегород муж|52]]</small>}} {{Image label|x=0.135|y=0.28|scale=800|text=<small>[[Новгород муж|53]]</small>}} {{Image label|x=0.425|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Новосибирск муж|54]]</small>}} {{Image label|x=0.186|y=0.403|scale=800|text=<small>[[Ульяновск муж|73]]</small>}} {{Image label|x=0.378|y=0.470|scale=800|text=<small>[[Омск муж|55]]</small>}} {{Image label|x=0.220|y=0.45|scale=800|text=<small>[[Оренбург муж|56]]</small>}} {{Image label|x=0.107|y=0.361|scale=800|text=<small>[[Орёл муж|57]]</small>}} {{Image label|x=0.16|y=0.398|scale=800|text=<small>[[Пенза муж|58]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.275|scale=800|text=<small>[[Псков муж|60]]</small>}} {{Image label|x=0.143|y=0.365|scale=800|text=<small>[[Рязань муж|62]]</small>}} {{Image label|x=0.085|y=0.442|scale=800|text=<small>[[Ростов муж|61]]</small>}} {{Image label|x=0.913|y=0.378|scale=800|text=<small>[[Сахалин муж|65]]</small>}} {{Image label|x=0.197|y=0.425|scale=800|text=<small>[[Самара муж|63]]</small>}} {{Image label|x=0.170|y=0.432|scale=800|text=<small>[[Саратов муж|64]]</small>}} {{Image label|x=0.104|y=0.318|scale=800|text=<small>[[Смоленск муж|67]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.410|scale=800|text=<small>[[Свердловск муж|66]]</small>}} {{Image label|x=0.136|y=0.39|scale=800|text=<small>[[Тамбов муж|68]]</small>}} {{Image label|x=0.345|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Тюмень муж|72]]</small>}} {{Image label|x=0.123|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Тула муж|71]]</small>}} {{Image label|x=0.44|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Томск муж|70]]</small>}} {{Image label|x=0.284|y=0.44|scale=800|text=<small>[[Челябинск муж|74]]</small>}} {{Image label|x=0.14|y=0.307|scale=800|text=<small>[[Тверь муж|69]]</small>}} {{Image label|x=0.161|y=0.353|scale=800|text=<small>[[Владимир муж|33]]</small>}} {{Image label|x=0.190|y=0.308|scale=800|text=<small>[[Вологда муж|35]]</small>}} {{Image label|x=0.110|y=0.40|scale=800|text=<small>[[Воронеж муж|36]]</small>}} {{Image label|x=0.125|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Волгоград муж|34]]</small>}} {{Image label|x=0.861|y=0.467|scale=800|text=<small>[[Еврейн өөртөө засах муж|79]]</small>}} {{Image label|x=0.440|y=0.52|scale=800|text=<small>[[Алтайн хязгаар|22]]</small>}} {{Image label|x=0.880|y=0.43|scale=800|text=<small>[[Хабаровскийн хязгаар|27]]</small>}} {{Image label|x=0.945|y=0.232|scale=800|text=<small>[[Камчаткын хязгаар|41]]</small>}} {{Image label|x=0.059|y=0.443|scale=800|text=<small>[[Краснодарын хязгаар|23]]</small>}} {{Image label|x=0.540|y=0.36|scale=800|text=<small>[[Красноярскийн хязгаар|24]]</small>}} {{Image label|x=0.275|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Пермийн хязгаар|59]]</small>}} {{Image label|x=0.91|y=0.5|scale=800|text=<small>[[Приморийн хязгаар|25]]</small>}} {{Image label|x=0.081|y=0.48|scale=800|text=<small>[[Ставрополийн хязгаар|26]]</small>}} {{Image label|x=0.720|y=0.485|scale=800|text=<small>[[Өвөр Байгалын хязгаар|75]]</small>}} {{Image label|x=0.385|y=0.385|scale=800|text=<small>[[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|86]]</small>}} {{Image label|x=0.415|y=0.34|scale=800|text=<small>[[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|89]]</small>}} {{Image label|x=0.305|y=0.26|scale=800|text=<small>[[Ненецийн өөртөө засах тойрог|83]]</small>}} {{Image label|x=0.865|y=0.1|scale=800|text=<small>[[Чукоткын өөртөө засах тойрог|87]]</small>}} </div> {{clr}} {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=6 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |+ |- style="text-align:center; background: #efefef; border-bottom:1px solid gray;" !rowspan="2" |№ !rowspan="2" |Туг, сүлд,<br> томъёо ! colspan="2" | Холбооны махбодын<br>монгол бичгийн нэр ! colspan="2" |Газар<br>нутаг<ref>[http://www.gks.ru/bgd/free/b10_107/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::%7Ctab1-01-09.xls Административно-территориальное деление по субъектам Российской Федерации на 1 января 2010 года. Росстат (14 июля 2010).xls]</ref> ! colspan="2" |Хүн ам <br>(2013.1.1)<ref name="1.1.2013">{{cite web|url=http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|title=Оценка численности постоянного населения РФ на 1 января 2013 г.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140204212420/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/population/demography/|archivedate=2014-02-04|accessdate=|url-status=dead}} ([http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul.xls xls])</ref> ! rowspan="2" | Нутгийн<br>төв ! rowspan="2" | Хэдэн<br>нутагтай ! rowspan="2" | Аль холбооны<br>тойргийнх вэ? |-bgcolor="#e0e0e0" ! кирил ! худам ! км² ! &nbsp; ↑↓&nbsp; ! хүн ! &nbsp; ↑↓&nbsp; |---------- bgcolor="#73eb00" |Colspan=12 align=center|— '''[[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]]''' (оросоор республика) буюу улсын цөөн тоот ард түмэн өөртөө засах тодорхой эрх эдлэх '''[[Улс|орон]]''' ('''21''') — |- align="center" | 1 | [[Зураг:Flag of Adygea.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Adygea.svg|20px]] 01 | [[Адыгей]] |<big>᠌᠌ᠠᠳᠢᠭᠸᠢ</big> | align="right" | 7,792 | 80 | align="right" | 444,403 | 74 | [[Майкоп]] | 9 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 2 | [[Зураг:Flag of Altai Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Republic.svg|20px]] 04 | [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс|Алтай]] | <big>ᠠᠯᠲᠠᠢ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 92,903 | 35 | align="right" | 210,344 | 79 | [[Горно-Алтайск]] | 11 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 3 | [[Зураг:Flag of North Ossetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Wapen Ossetien.svg|20px]] 15 | [[Умард Осети]] | <big>ᠣᠮᠣᠷᠳᠣ ᠣᠰᠸᠲ᠋ᠢ</big> | align="right" | 7,987 | 79 | align="right" | 706,123 | 68 | [[Владикавказ]] | 9 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 4 | [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|30px|border]] [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|20px]] 02 | [[Башкортостан]] | <big>ᠪᠠᠱᠻᠣᠷᠲ᠋ᠣᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 142,947 | 27 | align="right" | 4,060,957 | 7 | [[Уфа]] | 63 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 5 | [[Зураг:Flag of Buryatia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Buryatiya.svg|19px]] 03 | [[Буриад]] | <big>ᠪᠤᠷᠢᠶᠠᠳ ᠣᠷᠣᠨ</big> | align="right" | 351,334 | 15 | align="right" | 971,810 | 54 | [[Улаан-Үд]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 6 | [[Зураг:Flag of Dagestan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Dagestan.svg|20px]] 05 | [[Дагестан]] | <big>ᠳ᠋ᠠᠭ᠋ᠸᠰᠲ᠋ᠠᠨ</big> | align="right" | 50,270 | 52 | align="right" | 2,946,035 | 13 | [[Махачкала]] | 52 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 7 | [[Зураг:Flag of Ingushetia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Ingushetia.svg|20px]] 06 | [[Ингушет]] | <big>ᠢᠨ᠋ᠭ᠋ᠤᠱᠸᠲ᠋</big> | align="right" | 3,700 | 81 | align="right" | 442,255 | 72 | [[Магас]] | 8 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 8 | [[Зураг:Flag of Kabardino-Balkaria.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kabardino-Balkaria.svg|20px]] 07 | [[Кабардино-Балкар]] | <big>ᠻᠠᠪᠠᠷᠳᠢᠨᠣ᠋ ᠎᠆ ᠪᠠᠯᠻᠠᠷ</big> | align="right" | 12,470 | 78 | align="right" | 858,946 | 59 | [[Нальчик]] | 13 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 9 | [[Зураг:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Karachay-Cherkessia.svg|20px]] 09 | [[Карачай-Черкес]] | — | align="right" | 14,277 | 77 | align="right" | 471,847 | 75 | [[Черкесск]] | 12 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 10 | [[Зураг:Flag of Karelia.svg|30px|border]]&nbsp;[[Зураг:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|17px]] &nbsp;10 | [[Бүгд Найрамдах Карель Улс]] | — | align="right" | 180,520 | 18 | align="right" | 636,932 | 67 | [[Петрозаводск]] | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 11 | [[Зураг:Flag of Komi.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of the Komi Republic.svg|20px]] 11 | [[Коми]] | — | align="right" | 416,774 | 13 | align="right" | 880,639 | 54 | [[Сыктывкар]] | 20 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 12 | [[Зураг:Flag of Mari El.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mari El.svg|15px]] &nbsp;12 | [[Мари Эл]] | — | align="right" | 23,375 | 73 | align="right" | 690,349 | 65 | [[Йошкар-Ола]] | 17 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 13 | [[Зураг:Flag of Mordovia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Mordovia.svg|20px]] 13 | [[Мордова]] | — | align="right" | 26,128 | 68 | align="right" | 818,566 | 62 | [[Саранск]] | 23 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 14 | [[Зураг:Flag of Sakha.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg|20px]] 14 | [[Саха]] | — | align="right" | 3,083,523 | 1 | align="right" | 955,580 | 58 | [[Якутск]] | 36 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 15 | [[Зураг:Flag of Tatarstan.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Tatarstan.svg|20px]] 16 | [[Татарстан]] | | align="right" | 67,847 | 44 | align="right" | 3,822,038 | 8 | [[Казань]] | 45 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 16 | [[Зураг:Flag of Tuva.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Tuva.svg|20px]] 17 | [[Тува]] | — | align="right" | 168,604 | 21 | align="right" | 310,460 | 77 | [[Кызыл]] | 19 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 17 | [[Зураг:Flag of Udmurtia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Udmurtia.svg|20px]] 18 | [[Удмурт]] | — | align="right" | 42,061 | 57 | align="right" | 1,517,692 | 31 | [[Ижевск]] | 25 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 18 | [[Зураг:Flag of Kalmykia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kalmykia.svg|20px]] 08 | [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс]] | qalimaɣ oron | align="right" | 74,731 | 40 | align="right" | 284,140 | 78 | [[Элст]] | 14 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 19 | [[Зураг:Flag of Khakassia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Khakassia.svg|20px]] 19 | [[Хакас]] | — | align="right" | 61,569 | 46 | align="right" | 533,025 | 71 | [[Абакан]] | 13 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 20 | [[Зураг:Flag of the Chechen Republic.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chechnya.svg|20px]] 20 | [[Чечень]] | — | align="right" | 15,647 | 75 | align="right" | 1,324,767 | 38 | [[Грозный]] | 19 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 21 | [[Зураг:Flag of Chuvashia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chuvashia.svg|20px]] 21 | [[Чуваш]] | — | align="right" | 18,343 | 74 | align="right" | 1,243,431 | 41 | [[Чебоксары]] | 26 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |---------- bgcolor="#eeeba8" |Colspan=12 align=center|— '''[[Хязгаар (Орос)|хязгаар]]''' (оросоор край) гэдэг нь үндсэндээ Оросууд байдаг боловч мужтай харьцуулахад зах хязгаар, сийрэг суурьшилт газар ('''9''') — |- align="center" | 22 | [[Зураг:Flag of Altai Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Altai Krai.svg|20px]] 22 | [[Алтайн хязгаар]] | — | align="right" | 167,996 | 22 | align="right" | 2,398,751 | 22 | [[Барнаул]] | 23 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 23 | [[Зураг:Flag of Kamchatka Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Kamchatka Krai.svg|20px]] 41 | [[Камчаткын хязгаар]] | — | align="right" | 464,275 | 10 | align="right" | 320,549 | 76 | [[Камчаткын Петропавловск|Камчаткын<br>Петропавловск]] | 14 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 24 | [[Зураг:Flag of Krasnodar Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Krasnodar Krai.svg|18px]] 23 | [[Краснодарын хязгаар]] | — | align="right" | 75,485 | 41 | align="right" | 5,330,181 | 3 | [[Краснодар]] | 46 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 25 | [[Зураг:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Krasnoyarsk Krai.svg|18px]] 24 | [[Красноярскийн хязгаар]] | — | align="right" | 2,366,797 | 2 | align="right" | 2,846,475 | 14 | [[Красноярск]] | 61 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 26 | [[Зураг:Flag of Zabaykalsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Zabaykalsky Krai.svg|20px]] 75 | [[Өвөр Байгалын хязгаар]] | — | align="right" | 431,892 | 12 | align="right" | 1,095,169 | 47 | [[Чит]] | 34 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 27 | [[Зураг:Flag of Perm Krai.svg|30px|border]] &nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Perm Krai.svg|14px]]&nbsp; 59 | [[Пермийн хязгаар]] | — | align="right" | 160,236 | 24 | align="right" | 2,634,461 | 18 | [[Пермь]] | 48 | [[Ижилийн холбооны тойрог|Ижилийн]] |- align="center" | 28 | [[Зураг:Flag of Primorsky Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Primorsky Krai.svg|20px]] 25 | [[Приморийн хязгаар]] | — | align="right" | 164,673 | 23 | align="right" | 1,947,263 | 26 | [[Владивосток]] | 34 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 29 | [[Зураг:Flag of Stavropol Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Stavropol Krai.svg|20px]] 26 | [[Ставрополийн хязгаар]] | — | align="right" | 66,160 | 45 | align="right" | 2,790,785 | 15 | [[Ставрополь]] | 35 | [[Хойд Кавказын холбооны тойрог|Хойд Кавказын]] |- align="center" | 30 | [[Зураг:Flag of Khabarovsk Krai.svg|30px|border]] [[Зураг:Krai_Khabarovsk_coat.png|20px]] 27 | [[Хабаровскийн хязгаар]] | — | align="right" | 787,633 | 4 | align="right" | 1,342,083 | 35 | [[Хабаровск]] | 19 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#cec784" |Colspan=12 align=center|— '''[[Область|муж]]''' (оросоор область) гэдэг нь Орос үндэстэн анхнаасаа давамгай оршин сууж ирсэн, улсын засаг захиргааны үндсэн нэгж ('''46''') — |- align="center" | 31 | [[Зураг:Flag of Amur Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Amur oblast.png|20px]] 28 | [[Амар муж]] | amur muji | align="right" | 361,913 | 14 | align="right" | 816,910 | 61 | [[Благовещенск]] | 28 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 32 | [[Зураг:Flag of Arkhangelsk Oblast.svg|30px]] [[Зураг:Coat of Arms of Arkhangelsk oblast.svg|20px]] 29 | [[Архангельск муж]] | — | align="right" | 589,913 | 8 | align="right" | 1,202,295 | 41 | [[Архангельск]] | 26 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 33 | [[Зураг:Flag of Astrakhan Oblast.svg|30px]]&nbsp;&nbsp;[[Зураг:Coat of Arms of Astrakhan Oblast.svg|10px]]&nbsp; &nbsp;30 | [[Астрахань муж]] | — | align="right" | 49,024 | 55 | align="right" | 1,013,840 | 56 | [[Астрахань]] | 13 | [[Өмнөд холбооны тойрог|Өмнөд]] |- align="center" | 34 | | [[Белгород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Белгород]] | 22 | |- align="center" | 35 | | [[Брянск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Брянск]] | 34 | |- align="center" | 36 | | [[Владимир муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Владимир]] | 21 | |- align="center" | 37 | | [[Волгоград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Волгоград]] | 39 | |- align="center" | 38 | | [[Вологда муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Вологда]] | 28 | |- align="center" | 39 | | [[Воронеж муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Воронеж]] | 34 | |- align="center" | 40 | | [[Иваново муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Иваново]] | 27 | |- align="center" | 41 | | [[Калининград муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калининград]] | 21 | |- align="center" | 42 | | [[Калуга муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Калуга]] | 26 | |- align="center" | 43 | | [[Кемерово муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кемерово]] | 44 | |- align="center" | 44 | | [[Киров муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Киров]] | 45 | |- align="center" | 45 | | [[Кострома муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Кострома]] | 30 | |- align="center" | 46 | | [[Курган муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курган]] | 26 | |- align="center" | 47 | | [[Курск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Курск]] | 33 | |- align="center" | 48 | [[Зураг:Flag of Leningrad Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|15px]] 44 | [[Ленинград муж]] | — | align="right" | 83,908 | 39 | align="right" | 1,892,711 | 27 | Санкт-Петербург | 18 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 49 | | [[Липецк муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Липецк]] | 20 | |- align="center" | 50 | | [[Магадан муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Магадан]] | 9 | |- align="center" | 51 | | [[Москва муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | Москва | 72 | |- align="center" | 52 | | [[Мурманск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Мурманск]] | 19 | |- align="center" | 53 | | [[Нижегород муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Доод Новгород]] | 52 | |- align="center" | 54 | [[Зураг:Flag of Novgorod Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Novgorod Oblast.png|15px]] 53 | [[Новгород муж]] | — | align="right" | 54,501 | 49 | align="right" | 592,415 | 70 | [[Их Новгород]] | 22 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 55 | | [[Новосибирск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Новосибирск]] | 35 | |- align="center" | 56 | | [[Омск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Омск]] | 33 | |- align="center" | 57 | | [[Оренбург муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Оренбург]] | 48 | |- align="center" | 58 | | [[Орёл муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Орёл]] | 35 | |- align="center" | 59 | | [[Пенза муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Пенза]] | 33 | |- align="center" | 60 | | [[Псков муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Псков]] | 26 | |- align="center" | 61 | | [[Ростов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Донын Ростов]] | 57 | |- align="center" | 62 | | [[Рязань муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Рязань]] | 29 | |- align="center" | 63 | | [[Самара муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Самар хот|Самар]] | 37 | |- align="center" | 64 | | [[Саратов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Саратов]] | 42 | |- align="center" | 65 | | [[Сахалин муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Өмнөд Сахалинск]] | 19 | |- align="center" | 66 | | [[Свердловск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Екатеринбург]] | 72 | |- align="center" | 67 | | [[Смоленск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Смоленск]] | 27 | |- align="center" | 68 | | [[Тамбов муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тамбов]] | 32 | |- align="center" | 69 | | [[Тверь муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тверь]] | 43 | |- align="center" | 70 | | [[Томск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Томск]] | 20 | |- align="center" | 71 | | [[Тула муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тула]] | 26 | |- align="center" | 72 | | [[Тюмень муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Тюмень]] | 26 | |- align="center" | 73 | | [[Ульяновск муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ульяновск]] | 25 | |- align="center" | 74 | [[Зураг:Flag of Chelyabinsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg|16px]] 74 | [[Челябинск муж]] | — | align="right" | 88,529 | 36 | align="right" | 3,485,272 | 9 | [[Челябинск]] | 43 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 75 | [[Зураг:Flag of Irkutsk Oblast.svg|25px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Irkutsk Oblast.svg|15px]] 38 | [[Эрхүү муж]] | — | align="right" | 774,846 | 5 | align="right" | 2,422,026 | 21 | [[Эрхүү]] | 36 | [[Сибирийн холбооны тойрог|Сибирийн]] |- align="center" | 76 | | [[Ярославль муж]] | — | align="right" | | | align="right" | | | [[Ярославль]] | 20 | |---------- bgcolor="#ff0084" |Colspan=12 align=center|— '''[[холбооны ач холбогдолтой хот]]''' (оросоор город федерального значения) гэдэг нь аль нэг мужид хамааруулмааргүй их хот ('''2''') — |- align="center" | 77 | [[Зураг:Flag of Moscow.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Moscow.svg|18px]] 77 | [[Москва]] хот | — | align="right" | 2,511 | 82 | align="right" | 11,979,529 | 1 | [[Москва]] | 125 | [[Төв холбооны тойрог|Төв]] |- align="center" | 78 | [[Зураг:Flag of Saint Petersburg Russia.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg|20px]] 78 | [[Санкт-Петербург хот]] | — | align="right" | 1,399 | 83 | align="right" | 5,028,313 | 4 | [[Санкт-Петербург]] | 111 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |---------- bgcolor="#9ca6ff" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах муж]]''' (оросоор автономная область) буюу бүгд найрамдах улс болоход мөчиддөх цөөн тоот ардын суугуул нутаг ('''1''') — |- align="center" | 79 | [[Зураг:Flag of the Jewish Autonomous Oblast.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of the Jewish Autonomous Oblast.svg|18px]] 79 | [[Еврейн өөртөө засах муж|Еврейн ӨЗМ]] | — | align="right" | 36,266 | 60 | align="right" | 172,671 | 80 | [[Биробижан]] | 6 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |---------- bgcolor="#ffcb31" |Colspan=12 align=center|— '''[[өөртөө засах тойрог]]''' (оросоор автономный округ) гэдэг нь муж, хязгаарын мэдэл дэх хэт цөөн тоот ард түмний өлгий нутаг ('''4''') — |- align="center" | 80 | [[Зураг:Flag of Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of arms of Nenets Autonomous Okrug.svg|18px]] 83 | [[Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 176,810 | 20 | align="right" | 42,789 | 83 | [[Нарьян-Мар]] | 2 | [[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд]] |- align="center" | 81 | [[Зураг:Flag of Yugra.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yugra.svg|18px]] 86 | [[Ханты-Мансийн өөртөө засах тойрог|Ханты-Мансийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 534,801 | 9 | align="right" | 1,584,063 | 28 | [[Ханты-Мансийск]] | 22 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |- align="center" | 82 | [[Зураг:Flag of Chukotka.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Chukotka.svg|18px]] 87 | [[Чукоткын өөртөө засах тойрог|Чукоткын ӨЗТ]] | — | align="right" | 721,481 | 7 | align="right" | 50,780 | 82 | [[Анадырь]] | 9 | [[Алс дорнодын холбооны тойрог|Алс дорнодын]] |- align="center" | 83 | [[Зураг:Flag of Yamal-Nenets Autonomous District.svg|30px|border]] [[Зураг:Coat of Arms of Yamal Nenetsia.svg|18px]] 89 | [[Ямало-Ненецийн өөртөө засах тойрог|Ямало-Ненецийн ӨЗТ]] | — | align="right" | 769,250 | 6 | align="right" | 541,612 | 71 | [[Салехард]] | 9 | [[Уралын холбооны тойрог|Уралын]] |} {{Clr}} ==Зураг== <gallery> Файл:Оросын засаг захиргааны хуваарь.jpg|Оросын засаг захиргааны хуваарь-орос хэлээр Файл:Оросын баруун хэсэг.gif|Оросын баруун хэсэг Файл:Орос- улс төр, газарзүйн атлас.jpg|Орос- улс төр, газарзүйн атлас Файл:Орос-улс төрийн атлас National Geographic.jpg|Орос-улс төрийн атлас-англи хэлээр Файл:Зүүн Сибирь, Алс Дорнод.gif|Зүүн Сибирь, Алс Дорнод Файл:Зүүн Европын тэгш өндөрлөг.jpg|Зүүн Европын тэгш өндөрлөг </gallery> == Мөн үзэх== * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] * [[Оросын ард түмэн]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=Note}} == Цахим холбоос == * {{commonscat|Россия|Орос}} ; Засгийн газар * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ Duma]—Парламентийн доод танхим * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Парламентийн дээд танхим * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Төрийн тэргүүн болон түүний кабинет] * [http://www.cbr.ru/eng/ Оросын төв банк] * [https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] * [https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] ; Ерөнхий мэдээлэл * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/russia.htm Russia] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Бусад * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ Interfax.com]—News agency based in Moscow * [https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS]—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. <references group="A" /> == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Орос| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:БРИКС-ийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] ld4pge67t35ggsv5x28kdqntknpfc4o Генетик 0 7326 866611 864910 2026-08-19T11:39:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866611 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ADN static.png|thumb|right|180px|Удамшлын молекул түвшин дэх суурь болох [[ДНХ]]. ДНХ-ийн хэлхээ бүр нь нуклеотидуудаас бүрдсэн гинжин хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо хос хосоороо холбогдон мушгирсан спираль хэлбэрийг олдог.]] [[Зураг:Autosomal dominant - en.svg|thumb|right|280px|Эцэг эхээс дараагийн үед генийн онцлог дамжих ба хүйс дамжих]] '''Генетик''' ([[Грек хэл|грек.]] γενετικός — «хэн нэгнээс гарал үүсэлтэй») бол амьд [[Организм|организмуудын]] [[Генетик хэлбэр|хэлбэр]] болон [[Удамшил зүй|удамшлыг]] судалдаг биологийн [[шинжлэх ухаан]]<nowiki/>ы нэг салбар юм.<ref name="Griffiths_et_al"> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company| location=New York}} ISBN 0-7167-3520-2. </ref><ref name="Hartl_and_Jones"> {{cite book| author=Hartl D & Jones E| title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes, 6th edition| publisher=Jones & Bartlett| year=2005}} 854 pages. ISBN 0-7637-1511-5. </ref> [[Балар эртний үе]]эс [[Сонгон үржүүлэлт|сонгон үржүүлэх]] аргаар ургамал болон амьтныг сайжруулах зорилгоор онцлог шинж чанарын удамшлын талаарх мэдлэг далдуур хуримтлагдсаар ирсэн юм. Гэхдээ удамшлын механизмыг олж таних зорилготой орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухаан нь 1800-аад оны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] хийсэн ажлаас улбаалдаг.<ref name=Weiling>{{cite journal| author=Weiling F| title=Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884|journal=American Journal of Medical Genetics| volume=40| issue=1|pages=1-25; discussion 26 |year=1991 |pmid=1887835}}</ref> Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна. Удамшлын эдгээр тулгуур нэгжүүдийг өнөө үед [[ген]] гэж нэрлэдэг. 1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн. Том [[эслэг]] бүтэц болох [[хромосом]] гэгчийн дагуу шулуун байрласан гениүд байдаг тухай ойлголт юм. 1950-аад он гэхэд хромосомын цөм нь [[ДНХ]] гэж нэрлэгдэх болсон урт молекул байдаг болон гениүд нь энэхүү молекулын дотор шугаман хэсэг байдлаар оршдог болохыг ойлгосон. ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг. 1953 онд [[Жэймс Ватсон|Ватсон]], [[Маурис Вилкинс|Вилкинс]], [[Фрэнсис Крик|Крик]] нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь [[хос спираль|хос хэлхээ бүхий спираль]] бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна. Хэлхээ бүр нь шинээр хам хэлхээ үүсгэх нийлэгжилтэнд зориулж загвар болж өгдөг бөгөөд мэдээллийг өвлүүлэх физик механизм нь болдог. ДНХ дэх нуклеотидын дараалал нь [[Уураг (молекул)|уургуудыг]] бүрдүүлдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дарааллыг төлөөлөн зааж байдаг. Үүнийг "[[генетик код]]" гэдэг. Уураг дахь энэ амин хүчлийн дараалал нь [[Уургийн бүтэц|гурван хэмжээст бүтцэд]] хэрхэн [[Уургийн нугаралт|эвхэгдэн хувирахыг]] зохицуулдаг. Уургийн орон зайн бүтэц, болон нийт амин хүчлийн тогтоцоос уургийн үйл ажиллагаа шинж чанар хамаардаг. Уураг нь [[эс]]ийн дотоод бараг бүхий л ажиллагааг хариуцдаг. ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт нь уургийн бүтэц болон ажиллагааг өөрчилөх бөгөөд энэ нь улмаар эсийн хувьд болон тухайн бүхэл организмын хувьд томоохон өөрчлөлтийг бий болгож болно. Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Жишээлбэл [[ген]] нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан [[эрүүл мэнд]]ийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг. == Генетикийн түүх == {{main|Генетикийн түүх}} [[Зураг:Sexlinked inheritance white.jpg|right|thumb|200px|Morgan's observation of sex-linked inheritance of a mutation causing white eyes in [[Drosophila]] led him to the hypothesis that genes are located upon chromosomes.]] Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ. Эдгээр онолууд нь ерөнхийдөө олдмол шинж чанарын удамшил (мөн "сул удамшил" ч гэдэг) байдаг тухай авч үздэг. Энэ нь аливаа бодьгал нь түүний эцэг эхийн хүчтэй болсон, хөгжсөн шинж чанарыг өвлөн авдаг гэсэн итгэл үнэмшил байсан юм. Өнөө үед энэ онол нь ихэвчлэн [[Жан-Баптист Ламарк]]тай холбогддог. Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг [[Сул удамшил|сул удамшлын]] үр дүнд бий болдог гэхээс илүү [[Байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] үр дүн гэж үздэг). === Менделийн буюу сонгодог генетик === Орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үндэс нь Герман Чех гаралтай Августины [[санваартан]], эрдэмтэн [[Грегор Мендель|Грегор Иоханн Менделийн]] хийсэн ажиглалтуудаас эхэлдэг юм. Тэрээр удамшлын зүй тогтлын талаар ургамал дээр нарийвчилсан судалгааг хийсэн билээ. Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох "Versuche über Pflanzenhybriden"-дээ ("[[Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн туршилтууд]]") вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна.<ref name="mendel">{{cite journal | author=Mendel, GJ | title=[[Experiments on Plant Hybridization|Versuche über Pflanzen-Hybriden]] | journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn| volume=4 | pages=3-47|year=1866}} (in English in 1901, J. R. Hortic. Soc. 26: 1–32) [http://www.mendelweb.org/Mendel.html English translation available online]</ref> Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм. Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм. Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч [[Виллиам Бэйтсон]] "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд [[Адам Сэджвик]]т бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |title=Online copy of William Bateson's letter to Adam Sedgwick |access-date=2008-02-20 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |url-status=dead }}</ref> "Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь ([[Грек хэл]]ний '''γεννώ''' "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд [[Чарльз Дарвин|Чарьлз Дарвин]] өөрийн [[Зүйлийн үүсэл]] номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ.<ref>genetic, ''a.'' and ''n. pl.'', Oxford English Dictionary, 2nd ed. (1989)</ref> Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.<ref name="bateson_genetics">{{cite conference | author=Bateson, W |title=The Progress of Genetic Research |editor=Wilks, W (editor) | booktitle=Report of the Third 1906 International Conference on Genetics: Hybridization (the cross-breeding of genera or species), the cross-breeding of varieties, and general plant breeding|publisher=Royal Horticultural Society | location=London | year=1907}} :Although the conference was titled "International Conference on Hybridisation and Plant Breeding", Wilks changed the title for publication as a result of Bateson's speech.</ref> Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. === Молекул генетик === Хромосом нь [[Ген|генүүдийг]] агуулдаг мөн хромосом нь уураг болон ДНХ хоёулангаас нь бүрэлддэг болохыг мэддэг байсан ч, чухам аль нь удамшлын зүй тогтолд чухал нөлөөтөй эсвэл хэрхэн удамших процесс явагддаг болох нь тодорхойгүй байсан юм. 1928 онд [[Фредерик Гриффит]] өөрийн нээсэн [[Хувиралт (генетик)|хувирах]] үзэгдлийн тухай хэвлүүлсэн ([[Гриффитийн туршилт]]ыг үзнэ үү.). Үүнээс 16 жилийн дараа 1944 онд [[Освальд Теодор Авери]], [[Колин Маклеод]], [[Мэклин Маккарти]] нар энэхүү үзэгдлийг ашиглан хувиралтад чухал үүрэгтэй байдаг молекул буюу [[ДНХ]]-г тусгаарлаж, илрүүлж чадсан байна.<ref name=Avery_et_al>{{cite journal| author=Avery OT, MacLeod CM, and McCarty M| title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III| journal=Journal of Experimental Medicine| year=1944| volume=79| issue=1| pages=137-58}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=pubmed&cmd=Retrieve&dopt=AbstractPlus&list_uids=33226 35th anniversary reprint available]</ref> 1952 онд хийгдсэн [[Хершей-Чэйсийн туршилт]]аар ДНХ нь (уураг гэдгээс илүү) вирусийн генетикийн материал бөгөөд цаашилбал ДНХ нь удамшил зүй тогтцыг хариуцсан молекул гэдгийг тогтоосон. 1953 онд [[Жэймс Ватсон]] болон [[Францис Крик]] нар [[Розалинд Франклин]]ы хийсэн [[Рентген кристаллографчлал]]ыг ашиглан ДНХ-ийн бүтцийг мушгиа буюу спираль хэлбэртэй болохыг нь тогтоосон байна. Тэдний тогтоосон хос-мушгиа загвар нь нэг нь нөгөөгөө "нөхөн гүйцээсэн" нуклеотидуудын дарааллуудын хослол хэлбэрийн бүтэцтэй байсан. Энэхүү бүтэц нь дан ганц нуклеотидуудын дараалалд агуулагдсан мэдээллийн физик тайлбарыг гаргаад зогсохгүй мөн хэлхээг салгах замаар хосмог (дупликац) үүсгэх, нуклеотидуудын хослол дээр үндэслэн хос хэлхээг шинээр үүсгэх физик механизмыг гаргаж өгсөн юм. Дээрх бүтэц нь удамшлын процессыг тайлбарласан хэдий боловч хэрхэн ДНХ нь эсийн ажиллагаанд нөлөөлдөг болох нь тодорхойгүй хэвээр байсан юм. Үүнээс хойш олон эрдэмтэд хэрхэн ДНХ нь [[рибозом]] доторх [[Уураг (молекул)|уураг]] үүсэх процессыг хянадаг болохыг ойлгохыг оролдсоор ирсэн бөгөөд улмаар ДНХ нь [[зуучлагч РНХ]] болон хөрвөх транскрипцыг нээж, [[зуучлагч РНХ]]-ийн нуклеотидын дарааллыг уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дараалалтай холбодог [[генетик код]]ыг тайлсан. == Удамшлын онцлогууд == === Дискрет (бүхэл) удамшил ба Менделийн хуулиуд === {{main|Менделийн удамшил}} [[Зураг:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|200px|A Punnett square depicting a cross between two pea plants heterozygous for purple (B) and white (b) blossoms.]] Хамгийн тулгуур төвшинд организмын удамшил нь "[[ген]]" хэмээгдэх дискрет шинж чанаруудаар илэрдэг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.199 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Introduction] </ref> Энэхүү шинж чанарыг анх [[Грегор Мендель]] [[Вандуй|вандуйн ургамлын]] удамших шинж чанаруудыг тусгаарлаж судалж байхдаа ажиглажээ.<ref name="mendel" /><ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.200 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Mendel's experiments] </ref> Цэцгийн өнгөний шинж чанарыг судалж байсан туршилтаараа Мендель вандуйн ургамал бүрийн цэцгүүд нэг бол ягаан эсвэл цагаан өнгөтэй бөгөөд хоёр өнгөний дундын хувилбар ерөөсөө олдохгүйг ажигласан байна. Ижилхэн генийн эдгээр өөр, дискрет хувилбаруудыг "[[аллел]]" гэдэг. Вандуйн ургамлын хувьд организм бүрийн ген болгонд хоёр аллел байдаг бөгөөд ургамал нь эх эцэг ургамал бүрээс нэг нэг аллелийг өвлөн авдаг байна.<ref> {{cite book|author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.484 Chapter 3 (Chromosomal Basis of Heredity): Mendelian genetics in eukaryotic life cycles] </ref> Хүмүүсээс эхлэн олон организмуудад энэхүү удамшил зүй тогтол байдаг. Ижил аллелийн хоёр хуулбартай организмуудыг "[[гомозигот]]" гэдэг бол хоёр өөр аллел бүхий организмуудыг "[[гетерозигот]]" гэдэг. Тухайн организмын аллелийн цогцыг түүний ''[[генотип]]'' гэдэг бол харин организмд харагдах шинж чанар байвал түүнийг нь тухайн организмын ''[[фенотип]]'' гэдэг. Организм нь гетерозигот байх тохиолдолд түүний нэг аллелийг ихэвчлэн "[[Давамгайлагч аллел|давамгайлагч]]" гэдэг бөгөөд учир нь тэрхүү аллелийн шинж чанар нь тухайн организмын финотип дээр "давамгайлдаг". Харин нөгөө аллелийг нь "[[Рецессив аллель|рецессив]]" гэх бөгөөд түүний шинж чанар нь "бүдэг" бөгөөд ажиглагддаггүй. Давамгайлагч аллелуудыг гол төлөв том үсгээр товчлон тэмдэглэдэг бол рецессив аллелийг тэрхүү үсгийн жижиг хувилбараар нь тэмдэглэдэг.<ref>This form of notation is especially common in plants. There are other types of notation, you can read more {{Webarchiv|url=http://faculty.users.cnu.edu/rcheney/Genetic%20Notation.htm |wayback=20060908110754 |text=here |archiv-bot=2023-09-26 08:36:24 InternetArchiveBot }}.</ref> Зарим аллелийн хувьд бүрэн гүйцэд давамгайлал байдаггүй бөгөөд үүний оронд дундын фенотипыг илэрхийлэх замаар бүрэн бус давамгайлалтай байдаг эсвэл хоёр аллелийг нэгэн зэрэг илэрхийлэх замаар давхар давамгайлалтай байдаг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.630 Chapter 4 (Gene Interaction): Interactions between the alleles of one gene] </ref> Эцэг эх хүүхдүүдтэй болоход тэдний хүүхдүүд нь санамсаргүйгээр эцэг эх тус бүрийн хоёр аллелаас нэг нэгийг нь өвлөн авдаг. Энэхүү сөөлжилтийг [[Пунетын квадрат]]аар дүрслэн харуулж болно. Дискрет удамшил болон аллелуудын ялгаварлалтын үзэгдлийг ерөнхийд нь "[[Менделийн удамшил|Менделийн нэгдүгээр хууль]]" гэдэг. == Удамшлын молекул түвшин == === ДНХ болон хромосом === {{Main|ДНХ|Хромосом}} [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|right|200px|ДНХ-ийн [[молекул бүтэц]]. Хэлхээ хооронд [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоогоор]] холбогдсон суурийн хослолууд.]] [[Ген|Генүүдийн]] молекул суурь нь [[дезоксирибонуклейний хүчил]] (ДНХ) юм. ДНХ нь [[Нуклеотид|нуклеотидуудын]] гинжин хэлхээнээс тогтдог ба [[аденин]] (А), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэсэн дөрвөн янзын нуклеотид байдаг. Генетикийн мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидын дараалалд орших бөгөөд [[ген]] нь ДНХ-ийн хэлхээний дагуух дарааллын хэсгүүд болон оршдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398-401 |year=2006 |pmid=16724031}}</ref> Зөвхөн [[Вирус|вирусүүд]] л дээрхээс ялгаатай байдаг ба зарим тохиолдолд вирусүүд [[ДНХ]]-ийн оронд түүнтэй тун төстэй молекул болох [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] өөрсдийн генетикийн материал болгон ашигладаг.<ref>{{cite book | title=Microbiology| url=https://archive.org/details/microbiology0002pres| last=Prescott| first=L| date=1993| publisher=Wm. C. Brown Publishers| id=0-697-01372-3}}</ref> Организм дахь бүх [[удамшил|удамшлын]] материалын бүрэн цогцыг түүний "[[геном]]" гэдэг. ДНХ нь гол төлөв хоёр-хэлхээт молекул байдлаар оршдог бөгөөд [[хос-спираль]] хэлбэрээр мушгирсан байдаг. == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Genetics}} [[Ангилал:Генетик| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] {{biology-stub}} 1ulzc3d92e8bdj0m2j4tvetifh7m8hb Швейцар 0 7989 866540 841832 2026-08-18T21:37:51Z Karixway39 102441 /* */ 866540 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Швейцарын Холбооны Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠰᠢᠸᠧᠶᠴᠠᠷ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Швейцар | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = {{resize|1.0 em|Таван албан ёсны нэр}} |{{center| {{smalldiv|{{ubl|{{native name|de|{{nowrap|Schweizerische Eidgenossenschaft}}}}|{{native name|fr|Confédération suisse}}|{{native name|it|Confederazione Svizzera}}|{{native name|rm|Confederaziun svizra}}|{{native name|la|Confoederatio helvetica}} }}}} }} }} | image_flag = Flag of Switzerland (Pantone).svg | flag_type = [[Швейцарын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | symbol_type = [[Швейцарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = (албан бус)<br />"[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]"</br>Нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгний төлөө | national_anthem = "[[Швейцарын төрийн дуулал|Swiss Psalm]]"</br>''Швейцарын дуулал''<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Swiss Psalm.ogg]]}}</div> | image_map = Europe-Switzerland.svg | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=ногоон болон хар саарал}} | capital = {{plainlist| *Байхгүй (''[[де-юре]]'') *[[Берн]] (''[[де-факто]]''){{efn|name=fedcit|Берн хотыг "холбооны хот" гэж нэрлэдэг ({{lang-de|Bundesstadt}}, {{lang-fr|ville fédérale}}, {{lang-it|città federale}}). Швейцарийн хуулинд ''нийслэл'' гэсэн тодотгол байхгүй ч холбооны парламент, засгийн газар Берн хотод байрладаг бол холбооны шүүх гэх мэт холбооны бусад байгууллагууд бусад хотод (Беллинцона, Лозанна, Люцерн, Нойшател, Сент Галлен г.м.) байрладаг.}}<ref name=Bundesstadt /><ref name="deFacto">{{Cite journal |last=Holenstein |first=André |year=2012 |title=Die Hauptstadt existiert nicht |journal=UniPress – Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern |type=scientific article |language=de |location=Berne |publisher=Department Communication, University of Berne |volume=152 (Sonderfall Hauptstatdtregion) |pages=16–19 |doi=10.7892/boris.41280 |s2cid=178237847 |quote=Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: "Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung." Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden.|trans-quote=In 1848, when a political and administrative centre was being determined for the new federation, the founders of the constitution abstained from designating a capital city for Switzerland and instead formulated in Article 108: "Everything, which relates to seat of the authorities, is the subject of the federal legislation." The federal city is therefore no more and no less than the seat of the federal authorities.}}</ref>}} | coordinates = {{Coord|46|57|N|7|27|E|type:city}} | largest_city = [[Цюрих]] | official_languages = {{plainlist| *[[Герман хэл]] *[[Франц хэл]] *[[Итали хэл]] *[[Руманш хэл]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name=RelOverview2020>{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/religions.assetdetail.21784427.html |title=Religion |type=official statistics: population age 15+, observation period 2018–2020 |publisher=[[Federal Statistical Office (Switzerland)|Swiss Federal Statistical Office]] |location=Neuchâtel, Switzerland |date=21 March 2022 |access-date=10 August 2022}}</ref>{{efn|name=national-survey}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 62.6% [[Христийн шашин]] ** 34.4% [[Швейцар дахь католик сүм|Католик]] ** 22.5% [[Швейцарын Протестант Сүм|Швейцарын Шинэчилсэн]] ** 5.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |29.4% Шашингүй |5.4% [[Швейцар дахь лалын шашин|Ислам]] |0.6% [[Швейцар дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.9% [[Швейцар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.1% хариулаагүй}} | demonym = {{ubl|{{lang-mn|[[Швейцарчууд‎]]}}|{{lang-de|Schweizer/Schweizerin}}|{{lang-fr|Suisse/Suissesse}}|{{lang-it|svizzero/svizzera}} or {{lang|it|elvetico/elvetica}}|{{lang-rm|Svizzer/Svizra}}}} | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[шууд ардчилал]]ын элементүүдтэй [[Улс орнуудын засгийн газрын тогтолцооны жагсаалт#Ассамблей-бие даасан бүгд найрамдах тогтолцоо|чөлөөт-ассамблейн]]<ref>{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |s2cid=73642272}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elgie |first=Robert |date=2016 |title=Government Systems, Party Politics, and Institutional Engineering in the Round |journal=Insight Turkey |volume=18 |issue=4 |pages=79–92 |issn=1302-177X |jstor=26300453}}</ref> [[директорийн систем|директорийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Холбооны Зөвлөл (Швейцар)|Холбооны Зөвлөл]] | leader_name1 = {{unbulleted list | [[Виола Амхерд]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]) | [[Карин Келлер-Зуттер]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]) | [[Ги Пармелен]] | [[Иньяцио Кассис]] | [[Альберт Рёшти]] | [[Элизабет Бом-Шнайдер]] | [[Беат Янс]] }} | leader_title2 = {{nowrap|[[Швейцарын Канцлер|Холбооны Канцлер]]}} | leader_name2 = [[Виктор Росси]] | legislature = [[Швейцарын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Кантонуудын Зөвлөл (Швейцар)|Кантонуудын Зөвлөл]] | lower_house = [[Үндэсний Зөвлөл (Швейцар)|Үндэсний Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[Швейцарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хуучин Швейцарийн Холбооны өсөлт|Байгуулагдсан]] | established_date1 = 8 сарын 1, 1291 он{{efn|name=rütlischwur|Уламжлалт огноо. [[Рютлисчвур]]ын анхны огноо нь 1307 он (16-р зуунд [[Эгидий Чуди]] мэдээлсэн) бөгөөд энэ хугацаанд ижил төстэй талуудын хооронд байгуулсан хэд хэдэн харьцуулж болох гэрээний зөвхөн нэг нь юм. [[1291 оны Холбооны дүрэм|1291 оны Холбооны дүрмийн]] огноог 1891 онд "Холбооны 600 жилийн ой"-ыг албан ёсоор тэмдэглэхээр сонгосон.}} | established_event2 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн ([[Вестфалийн энх тайван]]) | established_date2 = 10 сарын 24, 1648 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 8 сарын 7, 1815 он | established_event4 = [[Дэлхийн дайнуудын өмнөх Швейцар улс|Холбооны улс]] | established_date4 = 9 сарын 12, 1848 он{{efn|name=federal constitution|1848 оны 9-р сарын 12-нд батлагдсан Холбооны Үндсэн хуулийг [[Тагзатцунг]]ийн ёслолын тунхаглалаар тунхаглав. 1848 оны 11-р сарын 16-нд хүчин төгөлдөр болсон Холбооны Зөвлөлийн үндсэн хууль батлагдах үед 1815 оны Холбооны гэрээнд заасан байгууллагуудын бүрэн эрх дуусгавар болно гэж 1848 оны 9-р сарын 14-ний өдрийн Тагзатцунг тогтоолоор заажээ.}}<ref>{{HDS|9811|Federal constitution|date=3 May 2011 |author=Kley, Andreas}}</ref> | area_km2 = 41,285 | area_rank = 132 | area_sq_mi = 15,940 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.34 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER |archive-date=24 March 2021 |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 8,738,791<ref name="population">{{Cite web |date=31 December 2021 |title= Popolazione della Svizzera tra il 2020 e il 2021|url= https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.html |archive-date=31 December 2021|access-date=1 April 2023}}</ref> | population_census = 8,327,126<ref name="PopCensus">{{Cite report |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |title=Switzerland's population 2015 |date=22 November 2016 |publisher=Swiss Federal Statistical Office (FSO), Swiss Confederation |issue=1 Population |location=Neuchâtel, Switzerland |access-date=7 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075134/https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |archive-date=20 December 2016 |format=PDF |editor=Jacqueline Kucera |editor2=Athena Krummenacher |series=Swiss Statistics |url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2020 | population_estimate_rank = 99 | population_census_year = 2015 | population_density_km2 = 207 | population_density_rank = 48 | GDP_PPP = {{increase}} $739.49&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOCH">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |date=11 October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=13 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 35 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $84,658 <ref name=IMFWEOCH /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 5 | GDP_nominal = {{increase}} $841.69&nbsp;тэрбум<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 20 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $92,434<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 7 | Gini = 29.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |access-date=20 October 2019 |website=ec.europa.eu |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> | HDI = 0.962 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 1 | currency = [[Швейцар франк]] | currency_code = CHF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[+41]] | iso3166code = CH | cctld = [[.ch]], [[.swiss]] | today = }} '''Швейцар улс''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}), албан ёсоор '''Швейцарын Холбооны Улс''' ({{lang-la|Confoederatio Helvetica}} учир тус орны ISO-гийн улсын код нь CH ба CHE) бол [[Төв Европ]]т байрлах 7.5 сая хүн амтай, 41,285 км² газар нутагтай, далайд гарцгүй орон юм. Швейцар нь 26 улсаас бүрдсэн холбооны бүгд найрамдах улс бөгөөд эдгээр улсуудыг өөрөөр бас [[кантон]] гэж нэрлэдэг. [[Берн]] хот бол Холбооны улсын засгийн газар байрлах хот бөгөөд ''де факто'' нийслэл хот нь юм. Энэ орны эдийн засгийн төвүүд нь [[Женев]] ба [[Цюрих]] хотууд болно. Швейцар нь дэлхийн хамгийн баян чинээлэг, өндөр хөгжилтэй орнуудын нэг. Швейцар улс [[Герман]], [[Франц]], [[Итали]], [[Австри]] ба [[Лихтенштайн]] улсуудтай хиллэдэг. Швейцар нь олон хэлтэй улс бөгөөд [[Герман хэл|герман]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]], руманш гэсэн дөрвөн хэлийг [[үндэсний хэл]] гэж үздэг. Хэрэглээний түвшинд [[англи хэл]] нэлээд түгээмэл тархсан. Швейцар улс [[төвийг сахих]] эртний уламжлалтай бөгөөд 1815 оноос хойш [[дайн]]д ороогүй. Энд [[Олон Улсын Улаан Загалмайн Нийгэмлэг]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[НҮБ]]-ын Европ дахь хоёр төв байр байрладаг. Швейцарын [[латин хэл|латин нэр]] буюу ''Confoederatio Helvetica'' гэдэг нь [[Альпийн нуруу|Альпийн бүс нутагт]] амьдарч байсан эртний кельт гаралтай хельвет аймгийн нэрээс гаралтай юм. Швейцар улсын байгуулагдсан огноог уламжлал ёсоор 1291 оны 8 сарын 1 гэж үздэг учир энэ өдрийг үндэсний баярын өдөр хэмээн тэмдэглэдэг. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Confoederatio Helvetica}} ; Засгийн газар * [http://www.admin.ch/ The Federal Authorities of the Swiss Confederation] * [https://web.archive.org/web/20090114085557/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/switzerland.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20040626090054/http://www.swissworld.org/ Swissworld.org, Switzerland's information portal] * [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index.html Swiss Statistics], official website of the Swiss Federal Statistical Office ; Ишлэл * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/577225/Switzerland Switzerland] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/switzerland.htm Switzerland] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Газар зүй * [https://web.archive.org/web/20141012150754/http://www.swisstopo.ch/ Federal Office of Topography] * [http://map.search.ch/ Searchable interactive map (search.ch)] ; Аялал жуулчлал * [http://www.myswitzerland.com/ MySwitzerland.com], official website of Switzerland Tourism ; Түүх * [http://www.hls-dhs-dss.ch/index.php Historical Dictionary of Switzerland] * [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/index.html History of Switzerland] ; Мэдээлэл * [http://nzz.ch/ Neue Zьrcher Zeitung], a Swiss daily newspaper * [http://www.letemps.ch/ Le Temps], a Swiss daily newspaper * [http://www.cdt.ch/ Corriere Del Ticino], a Swiss daily newspaper * [http://www.swissinfo.ch/ swissinfo.ch, Swiss News - Worldwide] * [https://web.archive.org/web/20120917111519/http://expatinch.com/html/media_tv_telephony.html expatinch.com, Swiss media resources page] ; Боловсрол * [http://www.educa.ch/ The Swiss School System] * [https://web.archive.org/web/20130423124129/http://www.universitieshandbook.com/ Swiss Universities Handbook] * [http://www.swissuniversity.ch/ Universities in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20210421053044/http://www.sieps.ch/ sieps.ch] Information Services on Swiss Private Schools and Universities ; Шинжлэх ухаан, технологи * [http://www.myscience.ch/ The Swiss Portal for Research and Innovation] * [https://web.archive.org/web/20121114023631/http://www.sbf.admin.ch/ State Secretariat for Education and Research, SER] * [https://web.archive.org/web/20130729223551/http://wwww.snf.ch/ The Swiss National Science Foundation] * [https://web.archive.org/web/20101222020711/http://www.bbt.admin.ch/kti/ CTI, Commission for Technology and Innovation] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Швейцар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 9nn2l30sscy8rpb50s3y7fxszoehece 866541 866540 2026-08-18T21:38:41Z Karixway39 102441 /* */ 866541 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Швейцарын Холбооны Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠰᠢᠸᠧᠶᠴᠠᠷ ᠤᠨ<br/>ᠬᠣᠯᠪᠣᠭᠠᠨ ᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Швейцар | native_name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:85%; |title = {{resize|1.0 em|Таван албан ёсны нэр}} |{{center| {{smalldiv|{{ubl|{{native name|de|{{nowrap|Schweizerische Eidgenossenschaft}}}}|{{native name|fr|Confédération suisse}}|{{native name|it|Confederazione Svizzera}}|{{native name|rm|Confederaziun svizra}}|{{native name|la|Confoederatio helvetica}} }}}} }} }} | image_flag = Flag of Switzerland (Pantone).svg | flag_type = [[Швейцарын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of Arms of Switzerland (Pantone).svg | symbol_type = [[Швейцарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = (албан бус)<br />"[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]"</br>Нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгний төлөө | national_anthem = "[[Швейцарын төрийн дуулал|Swiss Psalm]]"</br>''Швейцарын дуулал''<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Swiss Psalm.ogg]]}}</div> | image_map = Europe-Switzerland.svg | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=ногоон болон хар саарал}} | capital = {{plainlist| *Байхгүй (''[[де-юре]]'') *[[Берн]] (''[[де-факто]]''){{efn|name=fedcit|Берн хотыг "холбооны хот" гэж нэрлэдэг ({{lang-de|Bundesstadt}}, {{lang-fr|ville fédérale}}, {{lang-it|città federale}}). Швейцарийн хуулинд ''нийслэл'' гэсэн тодотгол байхгүй ч холбооны парламент, засгийн газар Берн хотод байрладаг бол холбооны шүүх гэх мэт холбооны бусад байгууллагууд бусад хотод (Беллинцона, Лозанна, Люцерн, Нойшател, Сент Галлен г.м.) байрладаг.}}<ref name=Bundesstadt /><ref name="deFacto">{{Cite journal |last=Holenstein |first=André |year=2012 |title=Die Hauptstadt existiert nicht |journal=UniPress – Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern |type=scientific article |language=de |location=Berne |publisher=Department Communication, University of Berne |volume=152 (Sonderfall Hauptstatdtregion) |pages=16–19 |doi=10.7892/boris.41280 |s2cid=178237847 |quote=Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: "Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung." Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden.|trans-quote=In 1848, when a political and administrative centre was being determined for the new federation, the founders of the constitution abstained from designating a capital city for Switzerland and instead formulated in Article 108: "Everything, which relates to seat of the authorities, is the subject of the federal legislation." The federal city is therefore no more and no less than the seat of the federal authorities.}}</ref>}} | coordinates = {{Coord|46|57|N|7|27|E|type:city}} | largest_city = [[Цюрих]] | official_languages = {{plainlist| *[[Герман хэл]] *[[Франц хэл]] *[[Итали хэл]] *[[Руманш хэл]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name=RelOverview2020>{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/religions.assetdetail.21784427.html |title=Religion |type=official statistics: population age 15+, observation period 2018–2020 |publisher=[[Federal Statistical Office (Switzerland)|Swiss Federal Statistical Office]] |location=Neuchâtel, Switzerland |date=21 March 2022 |access-date=10 August 2022}}</ref>{{efn|name=national-survey}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 62.6% [[Христийн шашин]] ** 34.4% [[Швейцар дахь католик сүм|Католик]] ** 22.5% [[Швейцарын Протестант Сүм|Швейцарын Шинэчилсэн]] ** 5.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |29.4% Шашингүй |5.4% [[Швейцар дахь лалын шашин|Ислам]] |0.6% [[Швейцар дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.9% [[Швейцар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.1% хариулаагүй}} | demonym = {{ubl|{{lang-mn|[[Швейцарчууд‎]]}}|{{lang-de|Schweizer/Schweizerin}}|{{lang-fr|Suisse/Suissesse}}|{{lang-it|svizzero/svizzera}} or {{lang|it|elvetico/elvetica}}|{{lang-rm|Svizzer/Svizra}}}} | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[шууд ардчилал]]ын элементүүдтэй [[Улс орнуудын засгийн газрын тогтолцооны жагсаалт#Ассамблей-бие даасан бүгд найрамдах тогтолцоо|чөлөөт-ассамблейн]]<ref>{{Cite journal |last=Shugart |first=Matthew Søberg |date=December 2005 |title=Semi-Presidential Systems: Dual Executive And Mixed Authority Patterns |journal=French Politics |volume=3 |issue=3 |pages=323–351 |doi=10.1057/palgrave.fp.8200087 |s2cid=73642272}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elgie |first=Robert |date=2016 |title=Government Systems, Party Politics, and Institutional Engineering in the Round |journal=Insight Turkey |volume=18 |issue=4 |pages=79–92 |issn=1302-177X |jstor=26300453}}</ref> [[директорийн систем|директорийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Холбооны Зөвлөл (Швейцар)|Холбооны Зөвлөл]] | leader_name1 = {{unbulleted list | [[Виола Амхерд]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]) | [[Карин Келлер-Зуттер]] ([[Швейцарын Холбооны Улсын дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]) | [[Ги Пармелен]] | [[Иньяцио Кассис]] | [[Альберт Рёшти]] | [[Элизабет Бом-Шнайдер]] | [[Беат Янс]] }} | leader_title2 = {{nowrap|[[Швейцарын Канцлер|Холбооны Канцлер]]}} | leader_name2 = [[Виктор Росси]] | legislature = [[Швейцарын Холбооны Хурал|Холбооны Хурал]] | upper_house = [[Кантонуудын Зөвлөл (Швейцар)|Кантонуудын Зөвлөл]] | lower_house = [[Үндэсний Зөвлөл (Швейцар)|Үндэсний Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[Швейцарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хуучин Швейцарийн Холбооны өсөлт|Байгуулагдсан]] | established_date1 = 8 сарын 1, 1291 он{{efn|name=rütlischwur|Уламжлалт огноо. [[Рютлисчвур]]ын анхны огноо нь 1307 он (16-р зуунд [[Эгидий Чуди]] мэдээлсэн) бөгөөд энэ хугацаанд ижил төстэй талуудын хооронд байгуулсан хэд хэдэн харьцуулж болох гэрээний зөвхөн нэг нь юм. [[1291 оны Холбооны дүрэм|1291 оны Холбооны дүрмийн]] огноог 1891 онд "Холбооны 600 жилийн ой"-ыг албан ёсоор тэмдэглэхээр сонгосон.}} | established_event2 = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн ([[Вестфалийн энх тайван]]) | established_date2 = 10 сарын 24, 1648 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 8 сарын 7, 1815 он | established_event4 = [[Дэлхийн дайнуудын өмнөх Швейцар улс|Холбооны улс]] | established_date4 = 9 сарын 12, 1848 он{{efn|name=federal constitution|1848 оны 9-р сарын 12-нд батлагдсан Холбооны Үндсэн хуулийг [[Тагзатцунг]]ийн ёслолын тунхаглалаар тунхаглав. 1848 оны 11-р сарын 16-нд хүчин төгөлдөр болсон Холбооны Зөвлөлийн үндсэн хууль батлагдах үед 1815 оны Холбооны гэрээнд заасан байгууллагуудын бүрэн эрх дуусгавар болно гэж 1848 оны 9-р сарын 14-ний өдрийн Тагзатцунг тогтоолоор заажээ.}}<ref>{{HDS|9811|Federal constitution|date=3 May 2011 |author=Kley, Andreas}}</ref> | area_km2 = 41,285 | area_rank = 132 | area_sq_mi = 15,940 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.34 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER |archive-date=24 March 2021 |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 8,738,791<ref name="population">{{Cite web |date=31 December 2021 |title= Popolazione della Svizzera tra il 2020 e il 2021|url= https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.html |archive-date=31 December 2021|access-date=1 April 2023}}</ref> | population_census = 8,327,126<ref name="PopCensus">{{Cite report |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |title=Switzerland's population 2015 |date=22 November 2016 |publisher=Swiss Federal Statistical Office (FSO), Swiss Confederation |issue=1 Population |location=Neuchâtel, Switzerland |access-date=7 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220075134/https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population.assetdetail.1401565.html |archive-date=20 December 2016 |format=PDF |editor=Jacqueline Kucera |editor2=Athena Krummenacher |series=Swiss Statistics |url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2020 | population_estimate_rank = 99 | population_census_year = 2015 | population_density_km2 = 207 | population_density_rank = 48 | GDP_PPP = {{increase}} $739.49&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOCH">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2022 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |date=11 October 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=13 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 35 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $84,658 <ref name=IMFWEOCH /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 5 | GDP_nominal = {{increase}} $841.69&nbsp;тэрбум<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 20 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $92,434<ref name=IMFWEOCH /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 7 | Gini = 29.7 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |access-date=20 October 2019 |website=ec.europa.eu |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> | HDI = 0.962 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 1 | currency = [[Швейцар франк]] | currency_code = CHF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[+41]] | iso3166code = CH | cctld = [[.ch]], [[.swiss]] | today = }} '''Швейцар улс''' ({{lang-de|Schweiz}}, {{lang-fr|Suisse}}, {{lang-it|Svizzera}}, {{lang-rm|Svizra}}), албан ёсоор '''Швейцарын Холбооны Улс''' ({{lang-la|Confoederatio Helvetica}} учир тус орны ISO-гийн улсын код нь CH ба CHE) бол [[Төв Европ]]т байрлах 7.5 сая хүн амтай, 41,285 км² газар нутагтай, далайд гарцгүй орон юм. Швейцар нь 26 улсаас бүрдсэн холбооны бүгд найрамдах улс бөгөөд эдгээр улсуудыг өөрөөр бас [[кантон]] гэж нэрлэдэг. [[Берн]] хот бол Холбооны улсын засгийн газар байрлах хот бөгөөд ''де факто'' нийслэл хот нь юм. Энэ орны эдийн засгийн төвүүд нь [[Женев]] ба [[Цюрих]] хотууд болно. Швейцар нь дэлхийн хамгийн баян чинээлэг, өндөр хөгжилтэй орнуудын нэг. Швейцар улс [[Герман]], [[Франц]], [[Итали]], [[Австри]] ба [[Лихтенштайн]] улсуудтай хиллэдэг. Швейцар нь олон хэлтэй улс бөгөөд [[Герман хэл|герман]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]], руманш гэсэн дөрвөн хэлийг [[үндэсний хэл]] гэж үздэг. Хэрэглээний түвшинд [[англи хэл]] нэлээд түгээмэл тархсан. Швейцар улс [[төвийг сахих]] эртний уламжлалтай бөгөөд 1815 оноос хойш [[дайн]]д ороогүй. Энд [[Олон Улсын Улаан Загалмайн Нийгэмлэг]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[НҮБ]]-ын Европ дахь хоёр төв байр байрладаг. Швейцарын [[латин хэл|латин нэр]] буюу ''Confoederatio Helvetica'' гэдэг нь [[Альпийн нуруу|Альпийн бүс нутагт]] амьдарч байсан эртний кельт гаралтай хельвет аймгийн нэрээс гаралтай юм. Швейцар улсын байгуулагдсан огноог уламжлал ёсоор 1291 оны 8 сарын 1 гэж үздэг учир энэ өдрийг үндэсний баярын өдөр хэмээн тэмдэглэдэг. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Confoederatio Helvetica}} ; Засгийн газар * [http://www.admin.ch/ The Federal Authorities of the Swiss Confederation] * [https://web.archive.org/web/20090114085557/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-s/switzerland.html Chief of State and Cabinet Members] * [https://web.archive.org/web/20040626090054/http://www.swissworld.org/ Swissworld.org, Switzerland's information portal] * [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index.html Swiss Statistics], official website of the Swiss Federal Statistical Office ; Ишлэл * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/577225/Switzerland Switzerland] entry at ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/switzerland.htm Switzerland] at ''UCB Libraries GovPubs'' ; Газар зүй * [https://web.archive.org/web/20141012150754/http://www.swisstopo.ch/ Federal Office of Topography] * [http://map.search.ch/ Searchable interactive map (search.ch)] ; Аялал жуулчлал * [http://www.myswitzerland.com/ MySwitzerland.com], official website of Switzerland Tourism ; Түүх * [http://www.hls-dhs-dss.ch/index.php Historical Dictionary of Switzerland] * [http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/index.html History of Switzerland] ; Мэдээлэл * [http://nzz.ch/ Neue Zьrcher Zeitung], a Swiss daily newspaper * [http://www.letemps.ch/ Le Temps], a Swiss daily newspaper * [http://www.cdt.ch/ Corriere Del Ticino], a Swiss daily newspaper * [http://www.swissinfo.ch/ swissinfo.ch, Swiss News - Worldwide] * [https://web.archive.org/web/20120917111519/http://expatinch.com/html/media_tv_telephony.html expatinch.com, Swiss media resources page] ; Боловсрол * [http://www.educa.ch/ The Swiss School System] * [https://web.archive.org/web/20130423124129/http://www.universitieshandbook.com/ Swiss Universities Handbook] * [http://www.swissuniversity.ch/ Universities in Switzerland] * [https://web.archive.org/web/20210421053044/http://www.sieps.ch/ sieps.ch] Information Services on Swiss Private Schools and Universities ; Шинжлэх ухаан, технологи * [http://www.myscience.ch/ The Swiss Portal for Research and Innovation] * [https://web.archive.org/web/20121114023631/http://www.sbf.admin.ch/ State Secretariat for Education and Research, SER] * [https://web.archive.org/web/20130729223551/http://wwww.snf.ch/ The Swiss National Science Foundation] * [https://web.archive.org/web/20101222020711/http://www.bbt.admin.ch/kti/ CTI, Commission for Technology and Innovation] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын Чөлөөт Худалдааны Холбоо |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Швейцар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] eayxljc2nespentisy1m5kf5ytn3v4a Шинэ Зеланд 0 8131 866621 824217 2026-08-19T11:54:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866621 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Шинэ Зеланд | native_name = {{native name|mi|Aotearoa}} | common_name = Шинэ Зеланд | image_flag = Flag of New Zealand.svg | flag_type = [[Шинэ Зеландын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of arms of New Zealand.svg | symbol_type = [[Шинэ Зеландын төрийн сүлд|Сүлд]] | image_map = NZL_orthographic NaturalEarth.svg | map_caption = [[Росс хараат нутаг дэвсгэр|Антарктидын нэхэмжилсэн газар нутаг]], болон [[Токелау]]г оруулсан Шинэ Зеландын байршил | map_width = 250px | other_symbol = "[[Шинэ Зеландын төрийн дуулал|God Defend New Zealand]]"</br>"Шинэ Зеландыг Бурхан авраарай"<br />({{Lang-mi|{{noitalic|"}}Aotearoa{{noitalic|"}}|link=no}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:New Zealand national anthem, performed by the United States Navy Band.wav]]</div><br /><!-- DO NOT REMOVE "GOD SAVE THE KING" -->"[[Бурхан Хааныг Аврагтун|God Save the King]]"{{refn|1="Бурхан Хааныг Аврагтун" нь албан ёсоор төрийн дуулал боловч, зөвхөн хаант засаглалын албан ёсны арга хэмжээнд хэрэглэгдэнэ.<ref>{{cite web |url=http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems/protocols |title=Protocol for using New Zealand's National Anthems |publisher=[[Ministry for Culture and Heritage]] |access-date=17 February 2008 |archive-date=11 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511022303/http://www.mch.govt.nz/nz-identity-heritage/national-anthems/protocols |url-status=dead }}</ref>|group=n}}<!-- DO NOT add a media file without discussing on the talk page first --> | capital = [[Веллингтон]] | coordinates = {{Coord|41|18|S|174|47|E|type:city_region:NZ}} | largest_city = [[Окленд]] | official_languages = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |[[Англи хэлний Шинэ Зеланд аялга|Англи хэл]]{{refn|1=Англи хэл нь өргөн хэрэглэгддэг тул {{lang|la|де-факто}} албан ёсны хэл юм.<ref>{{cite report |title=International Covenant on Civil and Political Rights Fifth Periodic Report of the Government of New Zealand |date=21 December 2007 |publisher=New Zealand Government |page=89 |quote=Маори хэлээс гадна Шинэ Зеландын дохионы хэл нь Шинэ Зеландын албан ёсны хэл юм. 2006 оны Шинэ Зеландын дохионы хэлний тухай хууль нь Шинэ Зеландын дохионы хэлийг хууль ёсны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд ашиглахыг зөвшөөрч, түүнийг тайлбарлах чадамжийн стандартыг хөнгөвчлөх, түүнийг сурталчлах, ашиглахад төрийн байгууллагуудад чиглүүлсэн. Ихэнх сургуулиудын заах, сурах арга хэрэгсэл болох англи хэл нь өргөн тархсан тул албан ёсны ''[[де факто]]'' хэл юм. Эдгээр шалтгааны улмаас эдгээр гурван хэлийг Шинэ Зеландын сургалтын хөтөлбөрт онцгойлон дурдсан байдаг. |url= http://mfat.govt.nz/downloads/humanrights/5th-ICCPR-report.pdf |url-status= |archive-url= https://web.archive.org/web/20150124193521/http://mfat.govt.nz/downloads/humanrights/5th-ICCPR-report.pdf |archive-date=24 January 2015 |access-date=18 November 2015}}</ref>|group=n}} |[[Маори хэл]] |[[Шинэ Зеландын дохионы хэл|ШЗ-ын дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |71.8% [[Европ Шинэ Зеландчууд‎|Европ]] |16.5% [[Маори]] |15.3% [[Ази Шинэ Зеландчууд‎|Ази]] |9.0% [[Номхон далайн Шинэ Зеландчууд‎|Номхон далайн хүмүүс]] |1.5% [[Ойрх Дорнод дахь угсаатны бүлнүүд|ОД]]/[[Латин Америкчууд|ЛА]]/[[Африк Шинэ Зеландчууд‎|Африк]] |1.2% бусад{{refn|1=Хүмүүс нэгээс илүү угсаатны бүлгийг сонгох боломжтой тул угсаатны тоо 100 хувиас илүү гарна. |name="ethnicity"|group=n}} }} | ethnic_groups_year = [[2018 оны Шинэ Зеландын хүн амын тооллого|2018]] | ethnic_groups_ref = <ref name="Census2018_pdc">{{cite web |url= https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |title=2018 Census totals by topic – national highlights |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date= 26 February 2020 |date=23 September 2019 |format=Spreadsheet}}</ref> | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref name="QUICKSTATS">{{cite web |title=2018 Census totals by topic national highlights |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date=30 March 2020 |at=table 26 |url= https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |format=[[XLSX]] |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |archive-date=13 April 2020}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |48.6% [[Шинэ Зеланд дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |37.3% [[Шинэ Зеланд дахь христийн шашин|Христийн шашин]] |2.7% [[Шинэ Зеланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |1.3% [[Шинэ Зеланд дахь ислам|Ислам]] |1.1% [[Шинэ Зеланд дахь буддизм|Буддизм]] |2.3% [[Шинэ Зеланд дахь шашин шүтлэг|бусад]] |6.7% хариулаагүй }} | demonym = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;|[[Шинэ Зеландчууд‎]]|[[Кивичүүд (нэршил)|Кивичүүд]] (ярианы)}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|парламентын үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Шинэ Зеландын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Шинэ Зеландын амбан захирагч|Амбан захирагч]] | leader_name2 = [[Синди Киро]] | leader_title3 = [[Шинэ Зеландын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Крис Хипкинс]] | legislature = [[Шинэ Зеландын Парламент|Парламент]]<br />([[Шинэ Зеландын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]]) | sovereignty_type = [[Шинэ Зеландын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Вайтангийн гэрээ]]<ref>{{cite web |title=Treaty of Waitangi |url=https://mch.govt.nz/treatyofwaitangi |website=mch.govt.nz |publisher=Manatū Taonga Ministry for Culture and Heritage |access-date=22 June 2023 |archive-date=22 Зургадугаар сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230622103149/https://mch.govt.nz/treatyofwaitangi |url-status=dead }}</ref> | established_date1 = 2 сарын 6, 1840 он | established_event2 = [[Хариуцлагатай Засгийн газар]] | established_date2 = [[1856 оны Сьюэллийн засгийн газар|5 сарын 7, 1856 он]] | established_event3 = [[Шинэ Зеландын доминион|Доминион]] | established_date3 = 9 сарын 26, 1907 он | established_event4 = [[1931 оны Вестминстерийн хууль|Вестминстерийн хууль]] батлагдав | established_date4 = 11 сарын 25, 1947 он | area_rank = 75 | area_km2 = 268,021 | area_sq_mi = | percent_water = 1.6 | population_estimate = {{increase neutral}} 5,223,680<ref name="populationestimate">{{cite web |url=https://www.stats.govt.nz/tools/population-clock|title=Population clock |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date=15 May 2021}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 121 | population_census = 4,699,755<ref>{{cite web|url=https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-population-and-dwelling-counts|title=2018 Census population and dwelling counts|publisher=[[Statistics New Zealand]]|date=23 September 2019|access-date=25 September 2019}}</ref> | population_census_year = [[2018 оны Шинэ Зеландын хүн амын тооллого|2018]] | population_density_km2 = 19.1 | population_density_rank = 167th | GDP_PPP = {{increase}} $261 тэрбум<ref name="IMF">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= 11 October 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 63 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $50,851<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 32 | GDP_nominal = {{increase}} $242 тэрбум<ref name="IMF"/> | GDP_nominal_rank = 51 | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $47,278<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 23 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 33.9<!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Household income and housing-cost statistics: Year ended June 2019 |url= https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/Household-income-and-housing-cost-statistics/Download-data-corrected/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2019-corrected-21-feb-2020.xlsx |format=[[XLSX]] |at=Table 9 |publisher=[[Statistics New Zealand]] |access-date=24 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200224040109/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/Household-income-and-housing-cost-statistics/Download-data-corrected/household-income-and-housing-cost-statistics-year-ended-june-2019-corrected-21-feb-2020.xlsx |archive-date=24 February 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.937<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|isbn=978-9211264517|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 13 | currency = [[Шинэ Зеланд доллар]] ($) | currency_code = NZD | iso3166code = NZ | time_zone = [[Шинэ Зеланд дахь цаг|NZST]]{{refn|1=Чэтхем Арлууд цагийн тусгай бүстэй бөгөөд Шинэ Зеландын бусад хэсгээс 45 минут түрүүлж явдаг.|group=n}} | utc_offset = +12 | time_zone_DST = [[Шинэ Зеланд дахь цаг|NZDT]]{{refn|Есдүгээр сарын сүүлчийн ням гарагаас 4-р сарын эхний ням гараг хүртэл цагийг нэг цагаар урагшлуулдаг.<ref>{{cite web |title=New Zealand Daylight Time Order 2007 (SR 2007/185) |url= http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2007/0185/latest/whole.html |publisher=[[Parliamentary Counsel Office (New Zealand)|New Zealand Parliamentary Counsel Office]] |access-date=6 March 2017 |date=6 July 2007}}</ref> Чэтхем Арлууд мөн зуны цагийг мөрддөг ба бусад хэсгээс 45 минут түрүүлнэ|group=n}} | utc_offset_DST = +13 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}}<ref>There is no official all-numeric date format for New Zealand, but government recommendations generally follow [[date and time notation in Australia|Australian date and time notation]]. See {{citation |title=The Govt.nz style guide |publisher=New Zealand Government |url= https://www.digital.govt.nz/standards-and-guidance/design-and-ux/content-design-guidance/numbers/ |access-date=9 July 2021}}.</ref> | drives_on = зүүн | calling_code = [[Шинэ Зеланд дахь утасны дугаар|+64]] | cctld = [[.nz]] }} '''Шинэ Зеланд''' ([[Англи хэл|англи]]. ''New Zealand'' [ˌnjuː ˈziːlənd], [[Маори хэл|маори]]. ''Aotearoa'' [aɔˈtɛaɾɔa]) баруун өмнөд [[Номхон Далай]]д орших хоёр том арал болон олон тооны [[Шинэ Зеландын арлууд|жижиг арлаас]] (томоохноос [[Стюарт арал/Ракиура]], [[Четхэм арлууд]]) бүрдсэн улс. 2023 оны байдлаар 5,1 сая орчим хүн амтай, 268 021 км² газар нутагтай улс юм. Нийслэл хот нь -[[Веллингтон]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Wellington''). Уугуул иргэд болох [[маори]] үндэстэн Шинэ Зеландыг '''Aotearoa''' буюу орчуулбал ''Урт цагаан үүлний орон'' гэдэг байжээ. Өөрийн засаг захиргаатай боловч [[чөлөөт холбоо]]ны бүрэлдхүүнд ордог [[Күүкийн арлууд]] болон [[Ниуэ]]; [[Токелау]]; [[Росс хараат нутаг дэвсгэр]] (Шинэ Зеландын [[Антарктид дахь нутаг дэвсгэр]]) мөн [[Шинэ Зеландын хүрээлэл]]д багтдаг. Шинэ Зеланд газарзүйн хувьд [[Австрали]]ас [[Тасманы тэнгис|Тасманы тэнгисээр]] 2000 орчим километр зайтай тусгаарлагдаж оршдог. Түүний хамгийн ойрын хөршүүд гэвэл хойд зүгт нь орших [[Шинэ Каледони]], [[Фижи]], [[Тонга]] юм. Урт удаан хугацаанд тусгаарлагдмал байсан учраас Шинэ Зеланд нь шувууд зонхилсон өвөрмөц амьтны аймагтай болжээ. Эдгээр шувууны олонхи зүйл нь хүмүүс болон тэдний авчирсан хөхтөн амьтдын улмаас устаж үгүй болжээ. Хүн ам нь голдуу [[Европ]] гаралтай бөгөөд уугуул Маори үндэстэн нь хамгийн том үндэсний цөөнх юм. [[Азичууд]] болон Маори бус полинезчууд ялангуяа [[Шинэ Зеландын хотууд|хотуудад]] олноороо оршин суудаг. [[II Элизабет|Хатан хаан II Элизабет]] Шинэ Зеландын хатан хааны хувьд [[Төрийн тэргүүн]]ий үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд түүний эзгүйд намын гишүүн бус [[Шинэ Зеландын Амбан захирагч|Амбан захирагч]] Хатан хааныг төлөөлдөг. Хатан хаан 'хаанчилдаг боловч төрийн эрх барьдаггүй.' Хатан хаан улс төрийн бодит нөлөөгүй бөгөөд үндсэндээ бэлэг тэмдгийн шинжтэй юм. [[улс төрийн эрх мэдэл|Улс төрийн эрх мэдлийг]] [[Ардчилал|ардчилсан замаар сонгогдсон]] [[Шинэ Зеландын Парламент]] Засгийн газрын тэргүүн болох [[Шинэ Зеландын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] удирдлага дор барьдаг. Шинэ Зеландын нээлттэй эдийн засаг дэлхийн хамгийн чөлөөт зах зээлийн капиталист эдийн засгийн нэг гэдгээрээ нэртэй юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.heritage.org/Index/country.cfm?id=NewZealand|wayback=20081104104958|text=New Zealand|archiv-bot=2023-09-26 22:31:37 InternetArchiveBot}}, [[Index of Economic Freedom]]</ref> == Нэрийн гарал == Европчуудыг ирэхээс өмнө Маоричууд Шинэ Зеландад бүхэлд нь нэр өгсөн байсан эсэх нь одоогоор тодорхойгүй. Гэхдээ тэд [[Хойд Арал|Хойд Арлыг]] ''Te Ika a Māui'' ([[Мауи (Маорийн домог судлал)|Мауигийн]] загас), [[Өмнөд Арал|Өмнөд Арлыг]] ''Te Wai Pounamu'' (ногоон чулууны ус) буюу ''Te Waka o Aoraki'' (Аоракигийн усны каноэ завь) гэж нэрлэдэг байжээ<ref>Michael King (2003). The Penguin History of New Zealand. New Zealand: Penguin Books. ISBN 978-0-14-301867-4.</ref>. XX зууны эхэн хүртэл Хойд Аралыг мөн ''Aotearoa'' (үгчлэн орчуулбал "урт цагаан үүлний орон")<ref name="King41">King (2003) pg 41.</ref> гэдэг байсан бөгөөд өдгөө [[Маори хэл|Маори хэлээр]] тус улсыг бүхэлд нь ийнхүү нэрлэдэг болсон. ''Aotearoa''-г энэ утгаар нь [[Шинэ Зеландын англи хэл]]энд өргөн хэрэглэдэг. Шинэ Зеландад Европчуудын өгсөн анхны нэр нь 1642 онд эдгээр арлыг нээсэн анхны Европ хүн болох Голландын далайчин [[Абел Тасман]]ы өгсөн "''Staten Landt"'' хэмээх нэр байлаа. Тасман эдгээр арлыг 1615 онд [[Жакоб Лө Мэр]]ийн [[Өмнөд Америк]]ийн өмнөд хошуунаас өмнө зүгт нээсэн газартай холбоотой өмнөд тивийн нэг хэсэг гэж бодсон. Голландын Зееланд хэмээх мужийн нэрээр ''Nova Zeelandia'' хэмээн нэрлэсэн [[Нидерланд|Голландын]] [[зурагзүйчид]]ийн өгсөн нэрнээс ''Шинэ Зеланд'' хэмээх нэр үүсчээ<ref name="StatenLandt">{{cite web |url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/EuropeanDiscoveryOfNewZealand/3/en |title=Tasman’s achievement |publisher=Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand |date=[[2007-09-21]] |accessdate=2008-02-16 |last=Wilson |first=John |archive-date=2008-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215224016/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/EuropeanDiscoveryOfNewZealand/3/en |url-status=dead }}</ref>. Яг хэн анх энэ нэрийг зохиосон нь тодорхойгүй байдаг боловч энэ нэр 1645 онд анх хэрэглэгдсэн бөгөөд зурагзүйч [[Йохан Блэу]]гийн сонгосон нэр байж болох талтай<ref>Mackay (1986) pg 52–54.</ref>. Британийн далайчин [[Жэймс Күүк]] энэхүү голланд нэрийг тэр дор нь англичилж ''New Zealand'' болгожээ. Энэ нэр [[Дани]]йн [[Зеланд]]тай ямар ч холбоогүй. == Түүх == === Колончлолын өмнөх xугацаа=== {{multiple image | align = left | image1 = Polynesian Migration.svg | width1 = 320 | alt1 = | link1 = | caption1 = Маори хүмүүс Тайванаас Меланези руу цагаачилж, дараа нь зүүн тийш Нийгэмлэгийн арлууд руу аялсан гэж үздэг.}} Номхон далайн өмнөд хэсэгт орших алслагдсан арлын улс болох Шинэ Зеландад анх полинезчууд МЭ 1280 онд суурьшсан нь эртний археологийн дурсгалуудаас харагдаж байна. Архайк Моа-Анчдын соёл нь Шинэ Зеландад эртний сууринг хадгалсан байх магадлалтай. Ойролцоогоор 1400-1500 онд Маоригийн сонгодог материаллаг соёл хөгжиж, үүнд цэцэрлэгжүүлэлт нэмэгдэж, па (толгод) хөгжсөн. Шинэ Зеландын уугуул моа 1400-1450 онд устаж үгүй болсон. Испанийн судлаач Хуан Фернандесийг 1576 онд Шинэ Зеландад очсон гэж зарим хүмүүс үздэг ч ихэнх нэр хүндтэй эрх баригчид үүнийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Маори хүн ам нь Иви (овог) ба Хапу гэж хуваагддаг Голландын судлаач Абел Тасман 1642 онд Өмнөд арлыг харж, түүнийг Staten Landt гэж нэрлэсэн бөгөөд дараа нь Голландын зураг зүйч Жоан Блэу түүнийг Ниев Зеланд болгон өөрчилсөн байна. Тасманы экспедиц орон нутгийн маоритай холбоо тогтоож, түүний дөрвөн багийнхан Варевхаранги (Алуурчид) буланд болсон мөргөлдөөний үеэр амь үрэгджээ. Дараа нь Тасманы хөлөг онгоцууд газардахгүйгээр хөдлөв. 1701-1730 оны хооронд Нгай Таху хүмүүс Веллингтоноос Өмнөд арал руу, Банкс хойг хүртэл нүүжээ. Бусад худалдааны хөлөг онгоцууд ирэв. Күүк 1769 онд Шинэ Зеландад хүрч, бараг бүх эргийн шугамыг зуржээ. Күүкийг ирснээс хойш Шинэ Зеландад Европ, Хойд Америкийн халим, далайн хав агнах нь эрс нэмэгдэж, худалдааны олон хөлөг онгоц иржээ. Тэд Европын хүнсний бүтээгдэхүүн, бараа бүтээгдэхүүн, ялангуяа төмөр багаж зэвсэг, зэр зэвсэг авчирч, Маори мод, хүнсний бүтээгдэхүүн, эд өлгийн зүйл, усыг худалдаалж байв. Заримдаа европчууд бэлгийн харьцаанд зориулж барааг худалдаалж байсан бөгөөд энэ нь Маоричуудын дунд бэлгийн замын халдварт өвчин нэмэгдэхэд хүргэсэн.<ref>Jordan, Jan, 'Of whalers, diggers and ‘soiled doves’: a history of the sex industry in New Zealand', in Gillian Abel, Lisa Fitzgerald, and Catherine Healy (eds), Taking the crime out of sex work: New Zealand sex workers' fight for decriminalisation (Bristol, 2010; online edn, Policy Press Scholarship Online, 22 Mar. 2012), https://doi.org/10.1332/policypress/9781847423344.003.0002, accessed 16 Feb. 2023.</ref> Маоричууд Европт суурьшсан хүмүүсийн колоничлох оролдлогыг эрс эсэргүүцэж, улмаар Шинэ Зеландын дайн гэгдэх болсон хэд хэдэн мөргөлдөөнд хүргэв. 1845-1872 он хүртэл үргэлжилсэн эдгээр дайнууд нь аль аль талдаа хүчирхийлэл, цус урсгах, харгислал зэргээрээ онцлог байв. Маоригийн олон тосгон сүйрч, олон мянган маори хүмүүс амь үрэгдэж, орон гэрээ орхин дүрвэсэн. Мөргөлдөөн нь Маоригийн соёл, нийгэмд чухал нөлөө үзүүлж, хүн амын тоо буурч, уламжлалт мэдлэг, дадал зуршлаа алдахад хүргэсэн. 19-р зууны эхээр Христийн шашны номлогчид Шинэ Зеландад суурьшиж эхэлсэн бөгөөд Сүмийн Номлогчдын Нийгэмлэг (CMS) 1814 онд Арлуудын булан дахь номлолын станцыг анх байгуулжээ. Номлогчид Маоричуудыг Христийн шашинд оруулах зорилготой байв. мөн түүнчлэн Европын газар тариалангийн арга барил, худалдаа, бичиг үсгийн талаар тэдэнд заах. Маоричууд христийн шашинд орсон нь тэр дороо биш, нэгдмэл байсангүй бөгөөд шинэ шашин нь тэдний хүч чадал, амьдралын хэв маягт заналхийлж байна гэж үздэг уламжлалт Маори шашны удирдагчдын эсэргүүцэлтэй тулгардаг байв. Гэсэн хэдий ч цаг хугацаа өнгөрөхөд олон Маоричууд Христийн шашинд орсон бөгөөд энэ нь тэдний соёл, өвөрмөц байдлын чухал хэсэг болсон. Христийн шашны Маори ард түмэнд үзүүлэх нөлөө нь тэдний уламжлалт итгэл үнэмшил, зан үйл, түүнчлэн Европын суурьшсан хүмүүстэй харилцах харилцааг өөрчлөхөд хүргэсэн. Номлогчид Христийн шашин болон Европын соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхийн төлөө зүтгэж байхдаа Маоричуудыг колоничлох, гадуурхахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 19-р зууны эхээр Шинэ Зеландад суурьшсан Европчууд Маоричуудын ёс заншил, өмчлөх эрхийг төдийлөн үл тоомсорлож, хууль дүрэмгүй гэж үздэг байв. Тэдний олонх нь далайн амьтдад ихээхэн хохирол учруулсан далайн хав, халим агнуурын ашигтай үйлдвэрлэл эрхлэхээр ирсэн. Нэмж дурдахад францчууд тус газар нутгийг улам их сонирхож эхэлсэн нь Британийн засгийн газрыг Шинэ Зеландад бүрэн эрхээ бэхжүүлэх арга хэмжээ авахад хүргэв. Үүний хариуд Их Британийн засгийн газар 1839 онд Уильям Хобсоныг Шинэ Зеланд руу илгээж, Маори үндэстний удирдагчидтай Их Британийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн гэрээ хэлэлцээр хийхээр болжээ. Маори болон Британийн хооронд хамтын ажиллагаа, харилцан ойлголцлын хүрээг бий болгох зорилготой Вайтангийн гэрээг анх 1840 оны 2-р сарын 6-нд Арлуудын буланд байгуулжээ. Гэрээний төслийг яаравчлан бэлтгэсэн бөгөөд орчуулгатай холбоотой санал зөрөлдөөн, үл ойлголцол их гарч, утга агуулга, хэрэглээний талаар маргаан үргэлжилсээр байна. Гэсэн хэдий ч энэхүү гэрээг Шинэ Зеландын үндэстний үндэс суурь гэж үздэг бөгөөд Маоричууд тэдний эрхийн баталгаа гэж хүндэтгэдэг. Хобсон эхэндээ Окиатог (одоо Рассел гэгддэг) Шинэ Зеландын нийслэлээр сонгосон боловч 1841 онд засгийн газрын суудлыг 1840 онд Британийн суурин болгон байгуулагдсан Окланд руу шилжүүлсэн. Энэ алхам нь Их Британийн хяналтыг тогтоох зорилготой байв. Маори ард түмэн Британийн хууль тогтоомж, засаглалд захирагдахыг баталгаажуулах. ===Европын колоничлол=== 1840 онд Шинэ Зеланд нь Их Британийн захиргаанд байсан [[Шинэ Өмнөд Вэльс|Шинэ Өмнөд Уэльс]]ийн колонийн нэг хэсэг байх статусаасаа салж, ноёрхсон газар болжээ. Энэ нь Европоос, ялангуяа Британийн арлуудаас цагаачдын тоо нэмэгдэхэд хүргэсэн тул суурьшсан хүмүүс газар нутаг, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтийн боломжуудыг олж харав. Маоричууд эхэндээ шинээр ирсэн хүмүүсийг хүлээн авч, тэдний нэрлэж заншсанаар "Пакеха"-тай худалдаа хийх хүсэлтэй байсан нь олон иви баяжихад хүргэсэн. Гэсэн хэдий ч Европын цагаачдын тоо өсөхийн хэрээр Маори болон шинээр суурьшсан хүмүүсийн хооронд газар өмчлөх маргаан үүссэн. Эдгээр газрын маргаан даамжирч, 1860-1870-аад оны Шинэ Зеландын [[Шинэ Зеландын Газрын дайн|газрын дайнд]] хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Маори улсын ихэнх газар нутгийг алдсан. Европчууд суурьшсан бөгөөд Маоричуудаас газар нутгийг нь булаан авч, тэднийг гэр орноос нь хөөж гаргахын тулд ихэвчлэн хүч, хүчирхийлэл ашигладаг. Европчууд Маоричуудаас хэрхэн суурьшиж, газар нутгийг нь авсан тухай нарийн ширийн зүйл нь маргаантай сэдэв хэвээр байгаа бөгөөд энэ талаар олон янзын үзэл бодол, хэтийн төлөв байсаар байна. Гэсэн хэдий ч Шинэ Зеландыг Европын колоничлолын үр дүнд Маоричууд ихээхэн хохирол амссан нь тодорхой байна. [[Файл:VonTempsky's death cropped.jpg|thumbnail|right|Густавус фон Темпски [[Шинэ Зеландын Газрын дайн]]ы үеэр буудуулжээ]] 1852 онд Нэгдсэн Вант Улс Шинэ Зеландын Үндсэн хуулийн хуулийг баталж, колони дахь төлөөллийн засгийн газрыг байгуулсан. Шинэ Зеландын анхны парламент нь 1854 онд байгуулагдсан бөгөөд хоёр жилийн дараа колонийн засгийн газар нутгийн уугуул хүн амд чиглэсэн бодлогоос бусад бүх дотоодын асуудлыг хариуцдаг өөрөө өөрийгөө удирдах улс болжээ. 1860-аад онд Английн суурьшсан иргэдийн тоо өссөөр өөрийгөө удирдах хүсэлт гаргасны дараа Маоритай харьцах эрх мэдэл колонийн засаг захиргаанд шилжсэн. Оршин суугчид удалгүй сонгогдсон чуулганы олонхын дэмжлэгтэйгээр гүйцэтгэх засаглалыг хариуцан ажиллах эрхийг олж авав. Гэсэн хэдий ч амбан захирагч болон түүгээр дамжуулан Лондон дахь Колонийн алба 1860-аад оны дунд үе хүртэл уугуул бодлогын хяналтыг хэвээр хадгалав. 1863 онд Ерөнхий сайд [[Алфред Дометт]] Өмнөд Аралыг тусгай колони байгуулахвий гэж санаа нь зовсны учир нийслэлээ [[Күүкийн хоолой]]н хавьд шилжүүлэх тогтоол гаргажээ. Австралиас ирсэн комиссын гишүүд (дундыг сахисан тул сонгогдсон) [[Веллингтон]]ыг усан онгоцны буудал, төв байрлалтай тул нийслэл байгуулахад тохиромжтой гэж зөвлөсөн бөгөөд 1865 онд парламент энд албан ёсоор байрлах болжээ. 1893 онд тус улс эмэгтэйчүүдэд сонгох эрх олгосон дэлхийн анхны улс болсон. 1907 онд Шинэ Зеланд тусгаар тогтносон [[доминион]], 1947 онд [[Вестминстерийн хууль (1931)|Вестминстерийн хуулийг]] соёрхон батлахад бүрэн тусгаар тогтножээ. Гэсэн хэдий ч Британи үүнээс хавьгүй эрт Шинэ Зеландын төр засгийн хэрэгт ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй болсон байлаа. Шинэ Зеланд улс төрийн хувьд улам бүр тусгаар тогтнохын хэрээр эдийн засгийн хувьд хараат болж байлаа. 1890-ээд онд [[Данидин (хөлөг онгоц)|хөргүүртэй усан онгоц]] гарч ирснээр Шинэ Зеландын эдийн засаг бүхэлдээ Британи руу гаргах мах, [[сүүн бүтээгдхүүн]]ий экспорт дээр суурилах болсон. ===Дэлхийн 1-р дайн=== [[File:World War I New Zealand soldiers with a copy of 'New Zealand at the Front' (21673088701).jpg|thumb|Дэлхийн 1-р дайны үеийн шинэ Зеландын цэргүүд|330x330px]] Дэлхийн 1-р дайны үед Шинэ Зеланд нь Британийн колони, Британийн эзэнт гүрний гишүүн хэвээр байв. Үүний үр дүнд 1914 оны 8-р сард дайн эхлэхэд Их Британийг урам зоригтойгоор дэмжиж байсан. Шинэ Зеландын дайнд оролцох эхлэл нь Ойрхи Дорнод болон Европт тулалдахаар илгээсэн сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн Шинэ Зеландын Экспедицийн хүч (NZEF) байв. Шинэ Зеландын цэргүүд оролцсон анхны томоохон үйл ажиллагааны нэг бол Номхон далай дахь Германы колони болох Германы Самоаг эзэлсэн явдал юм. Энэ нь 1914 оны 8-р сард цус урсгалгүйгээр бүтсэн бөгөөд 1962 онд Самоа тусгаар тогтнолоо олж авах хүртэл Шинэ Зеланд газар нутгийг захирч байв.<ref>Seizing German Samoa', Холбоос: https://nzhistory.govt.nz/war/capture-of-samoa/seizing-german-samoa, (Соёл, өвийн яам), шинэчлэгдсэн 26-Jul-2018</ref> Шинэ Зеландын дайны хүчин чармайлтад оруулсан гол хувь нэмэр бол Баруун фронт дахь янз бүрийн кампанит ажил, түүнчлэн Османы эзэнт гүрэн дэх Галлиполи кампанит ажилд тулалдаж байсан NZEF юм. ANZAC (Австрали, Шинэ Зеландын армийн корпус) хүчин ихээр оролцсон Галлиполи кампанит ажил нь холбоотнуудын хувьд ихээхэн хохирол учруулж, Шинэ Зеландын 2700 гаруй цэрэг амиа алдсан юм.<ref>{{cite journal|last1=Sharpe|first1=Maureen|title=Anzac Day in New Zealand, 1916–1939|journal=The New Zealand Journal of History|date=1981|volume=15|issue=2|pages=97–114|url=http://www.nzjh.auckland.ac.nz/document.php?wid=1238&action=null|access-date=25 March 2017|archive-date=11 Арван хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211034852/http://www.nzjh.auckland.ac.nz/document.php?wid=1238&action=null|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|last1=Harvey|first1=Eveline|title=How the Herald reported the Gallipoli landings|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10505785|access-date=25 March 2017|work=[[The New Zealand Herald]]|date=23 April 2008}}</ref> Шинэ Зеландын Дэлхийн 1-р дайнд оролцсон байдал 1914 оноос 1918 оны дайн дуустал үргэлжилсэн бөгөөд энэ хугацаанд 100 000 гаруй Шинэ Зеландчууд хилийн чанадад алба хааж, 18 000 нь амиа алдаж, 41 000 нь шархадсан байна. Дайны дараа Шинэ Зеланд дэлхийн ихэнх орны нэгэн адил Их хямралд нэрвэгдэв. Энэхүү эдийн засгийн уналт 1929 онд эхэлж 1930-аад оны сүүл хүртэл үргэлжилсэн. Шинэ Зеландын эдийн засаг экспорт, ялангуяа ноос, сүүн бүтээгдэхүүнээс ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд эдгээр бүтээгдэхүүний эрэлт буурсан нь өргөн хүрээний хүндрэлийг үүсгэсэн. Засгийн газар хариу арга хэмжээ авч, үндэсний халамжийн улс байгуулах зэрэг олон арга хэмжээ авчээ. Төрөөс санхүүжүүлдэг эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, ажилгүйдлийн тэтгэмж, тэтгэвэр, нийгмийн орон сууц зэрэг нийгмийн олон төрлийн үйлчилгээг Засгийн газар нэвтрүүлсэн. Тэд мөн төрөөс санхүүждэг эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ, ажилгүйдлийн тэтгэмж, тэтгэвэр, нийгмийн орон сууц зэрэг олон төрлийн нийгмийн үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Дэлхийн 1-р дайны өмнө Шинэ Зеланд ч Боерын дайнд оролцож, 1899-1902 оны хооронд Өмнөд Африкт тулалдахаар цэргээ илгээж байсан. Энэ мөргөлдөөний үеэр Шинэ Зеландын цэргүүд Британи болон бусад колонийн цэргүүдтэй мөр зэрэгцэн Боерын бүгд найрамдах улсуудын эсрэг тулалдаж байв. 1956 оны Суэцийн хямрал Их Британи, Франц, Израилийн арми Египетэд хөндлөнгөөс оролцсон нь Шинэ Зеландад мөн нөлөөлсөн. Их Британийн эзэнт гүрний гишүүн орны хувьд Шинэ Зеланд Британид дэмжлэг үзүүлэхээр хүлээгдэж байсан бөгөөд Британийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэхэд туслах зорилгоор фрегатыг тус бүс рүү илгээв. Гэсэн хэдий ч энэ үйлдэл нь маргаантай байсан бөгөөд Шинэ Зеландад дайны эсрэг томоохон эсэргүүцлийг бий болгосон. Эдгээр үйл явдлууд Шинэ Зеландын үндэсний онцлог, Британийн эзэнт гүрэнтэй харилцах харилцааг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. Шинэ Зеландын цэргүүд дэлхийн нэгдүгээр дайн, түүнчлэн дараагийн мөргөлдөөнүүдэд хийсэн золиослолыг тус улсад жил бүрийн АНЗАК-ын өдрөөр тэмдэглэсээр байна. ===Дэлхийн 2-р дайн=== {{multiple image | align = left | image1 =New Zealand - Her Natural and Industrial Resources Art.IWMPST16816.jpg | width1 = 143 | alt1 = | link1 = | caption1 = Дэлхийн 2-р дайны үед бүтээгдсэн Шинэ Зеландын суртал ухуулгын зурагт хуудас | image2 = Tino_Rangatiratanga_Maori_sovereignty_movement_flag.svg | width2 = 150 | alt2 = | link2 = | caption2 = [[Tino rangatiratanga]]'' (Маори) далбаа | footer = }} Дэлхийн 2-р дайны үед Шинэ Зеланд 120,000 гаруй цэргээ дайны хүчин чармайлтад оруулж, Британийн эзэнт гүрнийг дэмжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тус улс 1,7 сая хүн ам, түүний дотор 99,000 маори хүн амтай, Хөдөлмөрийн нам засгийн эрхэнд өндөр дайчилгаатай байсан. Тус нам эвлэлдэн нэгдэл, халамжийн төрийг дэмжсэн нь хөдөө аж ахуйг өргөжүүлэхэд тус дөхөм болж, Их Британи руу мах, цөцгийн тос, ноосны дээд амжилтыг илгээжээ. Америкийн цэргүүд ирэхэд тэднийг бас хооллож байсан. Шинэ Зеланд дайнд 574 сая фунт стерлинг зарцуулсан бөгөөд үүний 43% нь татвар, 41% нь зээл, 16% нь Америкийн зээлийн түрээсээс бүрддэг. Зардлаа үл харгалзан үндэсний орлого 1937 онд 158 сая фунт стерлинг байсан бол 1944 онд 292 сая фунт стерлинг болж өсөхөд энэ нь хөгжил цэцэглэлтийн эрин үе байсан. 1939-45 онд инфляцийг зөвхөн 14% хүртэл хэмжигдэхүүн, үнийн хяналттай байлгаж чадсан. Тус улс 292 миль (470 км) зам зэрэг батлан хамгаалахын ажил, цэргийн байр, эмнэлгүүдэд 50 сая фунт стерлинг зарцуулсан. Дайн зарласны дараа Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчин шуурхай дайчлагдлаа. Хааны Тэнгисийн цэргийн Шинэ Зеландын дивизийг Британийн Адмиралтатын мэдэлд өгсөн бол Шинэ Зеландын Хатан хааны Агаарын цэргийн хүчин (RNZAF) RAF-д үйлчлэх нисгэгчдээ Европ руу илгээв. Шинэ Зеландын арми мөн дайны хүчин чармайлтад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Шинэ Зеландын 2-р экспедицийн хүчин (2NZEF) байгуулагдаж, Ойрхи Дорнод руу илгээгдсэн бөгөөд Хойд Африк, Газар дундын тэнгисийн кампанит ажилд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 2NZEF нь Шинэ Зеландын өнцөг булан бүрээс ирсэн сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн бөгөөд явган цэрэг, их буу болон бусад туслах хэсгүүдийг багтаасан. Үүнийг анх Дэлхийн нэгдүгээр дайны ахмад дайчин, өмнө нь Британийн армид алба хааж байсан хошууч генерал Бернард Фрейберг удирдаж байжээ. 2NZEF-ийн анхны томоохон ажиллагаа нь Хойд Африкийн кампанит ажилд ирсэн бөгөөд тэрээр Британийн наймдугаар армийн хамт Герман, Италийн хүчний эсрэг тулалдаж байв. Шинэ Зеландчууд хурдан хатуужил, шийдэмгий байдлаараа нэр хүндтэй болсон бөгөөд Сиди Резег, Эль Аламейн, Монте Кассиногийн тулалдаанд тэдний оруулсан хувь нэмэр онцгой ач холбогдолтой байв. Шинэ Зеландчууд Сицилийг довтолж, улмаар Италийн кампанит ажилд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Шинэ Зеланд хилийн чанад дахь дайны хүчин чармайлтад оруулсан хувь нэмрээ оруулснаас гадна эх орны фронтод томоохон сорилтуудтай тулгарсан. Тус улсын эдийн засаг Их Британи руу экспортлох бүтээгдэхүүнээс ихээхэн хамааралтай байсан бөгөөд энэ нь дайны улмаас ихээхэн тасалдсан юм. Хоолны дэглэм болон хэмнэлтийн бусад хэлбэрүүдийг нэвтрүүлж, засгийн газар дайны хүчин чармайлтыг дэмжихийн тулд томоохон суртал ухуулгын кампанит ажил эхлүүлэв. Шинэ Зеландчууд мөн сайн дурын ажил болон бусад дэмжлэгээр дамжуулан дайны хүчин чармайлтад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Дайны үеэр эмэгтэйчүүдийн, ялангуяа гэрлэсэн эмэгтэйчүүдийн ажиллах хүчинд гүйцэтгэх үүрэг эрс нэмэгдсэн. Тэдний дийлэнх нь уламжлалт эмэгтэй ажил хийж, зарим нь эрэгтэйчүүдийг сольсон боловч 1945 онд энэ өөрчлөлт түр зуурынх болж, эсрэгээрээ болсон. Дайны дараа эмэгтэйчүүд уламжлалт эрэгтэй мэргэжлээ орхиж, олон эмэгтэйчүүд цалинтай ажлаа орхиж, гэртээ харих болжээ. Хүйсийн үүрэгт эрс өөрчлөлт гараагүй ч дайн 1920-иод оноос хойш ажил мэргэжлийн чиг хандлагыг эрчимжүүлсэн. Дэлхийн 2-р дайны дараа Шинэ Зеланд цэцэглэн хөгжсөн боловч нийгмийн зарим асуудал үүсч эхлэв. Маоричууд хөдөөгийн уламжлалт амьдралаас хотын амьдрал руу шилжиж, ажил хайж хот руу нүүж эхэлсэн. Үүний үр дүнд евроцентризмыг шүүмжилж, Маоригийн соёл, Вайтангийн гэрээг хүндэтгэхийг шаардсан Маоричуудын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн үүсчээ. 1975 онд Гэрээг зөрчсөн гэх гомдлыг шалгах зорилгоор Вайтанги шүүх байгуулагдаж, 1985 онд түүхэн гомдлыг шүүх эрх мэдэлтэй болгосон. Бусад өндөр хөгжилтэй орнуудын нэгэн адил 1970-аад онд нийгмийн хөгжил хурдацтай явагдаж, нийгэм улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн. Их Британи Шинэ Зеландтай уламжлалт эдийн засгийн харилцаа нь 1970-аад онд Европын эдийн засгийн нийгэмлэгт элссэний дараа хүндрэлтэй байсан. "Рожерномикс" бол 1980-аад онд Сангийн сайд Рожер Дугласын удирдлаган дор Хөдөлмөрийн засгийн газраас хийсэн эдийн засаг, нийгмийн томоохон өөрчлөлтүүдийн тухай алдартай хэлэлцүүлэг юм. ===21р зуун=== 21-р зуунд Шинэ Зеландад нийгэм, эдийн засгийн хувьд томоохон өөрчлөлт гарсан. Тус улс эдийн засгийн өсөлтийн үеийг туулж, үйлчилгээний салбар нь хөдөө аж ахуйн уламжлалт экспортын зэрэгцээ эдийн засагт томоохон хувь нэмэр оруулдаг салбар болсон. Гэсэн хэдий ч COVID-19 тахал нь эдийн засагт, ялангуяа аялал жуулчлалын салбарт нөлөөлж, тус улсын ДНБ-д ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. 21-р зуунд Шинэ Зеландын улс төрийн байдал ч өөрчлөгдсөн. Хелен Кларк тэргүүтэй Хөдөлмөрийн нам 1999 онд Хөдөлмөрийн тав дахь засгийн газрыг байгуулж, өмнөх засгийн газрын эхлүүлсэн эдийн засгийн шинэчлэлийг үргэлжлүүлэхийн зэрэгцээ нийгмийн бодлогод илүү анхаарал хандуулсан. 2008 онд Жон Кей Үндэсний намыг ялалтад хүргэж, Үндэсний Тав дахь Засгийн газрыг байгуулжээ. Кейсийн засгийн газар 2000-аад оны сүүлээр хямралын үеэр албан тушаалдаа орсон бөгөөд тус улс 2011 оны Кристчерчийн газар хөдлөлтөд ихээхэн нөлөөлсөн. Ерөнхий сайд Кларкийн үед гадаад бодлого нь либерал интернационализмыг тусгаж, ардчилал, хүний эрх, зэвсэг хураалтыг чухалчилдаг байв. Шинэ Зеландын гадаад бодлого нь бие даасан хэвээр байсан бөгөөд Афганистан руу цэргээ илгээсэн боловч Иракийн дайнд байлдааны цэргүүдийг оролцуулаагүй. Кейсийн засгийн газар Шинэ Зеландын Батлан хамгаалах хүчний бие бүрэлдэхүүнийг Афганистанд байршуулахаас татан буулгаж, АНУ-тай Веллингтоны тунхаглалд гарын үсэг зурлаа. 2017 оны аравдугаар сард Жасинда Ардерн Хөдөлмөрийн намын тэргүүлсэн эвслийн засгийн газрыг тэргүүлж, орон сууцны хомсдолын хямралыг шийдвэрлэхэд анхаарлаа хандуулав. 2019 оны 3-р сард Баасан гарагийн мөргөлийн үеэр Крайстчерч хотын хоёр лалын сүм рүү террорист халдлага үйлдэж, 51 хүн амиа алдаж, 40 гаруй хүн шархадсан үед Жасинда Арден "хамгийн хар бараан өдрүүд" гэж Шинэ Зеландад тохиолдсон. Ардерн лалын шашинтныг дэмжих хүчин чармайлтыг удирдаж, хагас автомат винтовыг хориглов. Коронавируст халдвар (COVID-19) тахал нь 2020 онд Шинэ Зеландад ихээхэн нөлөөлсөн. Засгийн газар 3-р сард үндэсний хэмжээнд хөл хорио тогтоож, зургадугаар сард бүх хязгаарлалтыг (хилийн хяналтаас бусад) цуцалсан. Засгийн газрын арилгах арга барилыг олон улсад сайшааж байна. 2020 оны бүх нийтийн сонгуулийн үр дүнд Хөдөлмөрийн нам ялалт байгуулсан нь MMP-ийг нэвтрүүлснээс хойшхи нэг намын анхны шууд олонхи болсон юм. 2020 оны сонгуулийн үеэр саналын хуудсанд хоёр санал асуулга явагдсаны нэг нь амралт зугаалгын зориулалттай каннабисыг хууль ёсны болгох тухай, нөгөө нь сайн дурын эвтаназийг хууль ёсны болгох тухай юм. Эхнийх нь арай ядан бүтэлгүйтсэн бол хоёр дахь нь өнгөрөв. 2023 оны 1-р сард Ерөнхий сайд Жасинда Ардерн огцорч, түүний оронд 2023 оны бүх нийтийн сонгуульд Хөдөлмөрийн намыг удирдана гэж таамаглаж буй Крис Хипкинс томилогдов. 2023 оны 1-р сарын 25-нд Ерөнхий сайд Крис Хипкинс болон түүний Шадар сайд Кармел Сепулони нар тангараг өргөсөн бөгөөд энэ нь Номхон далайн арлын гаралтай анхны хүн юм. ==Газарзүй== {{multiple image | align = left | image1 = New Zealand 23 October 2002.jpg | width1 = 143 | alt1 = | link1 = | caption1 = Сансраас харахад Шинэ Зеланд | image2 = Mt Cook, NZ.jpg | width2 = 150 | alt2 = A donkey | link2 = | caption2 = Шинэ Зеландын хамгийн өндөр цэг болох Күүк уул | footer = }} Шинэ Зеландын газарзүй нь Номхон далайн өмнөд хэсэгт, дэлхийн бөмбөрцгийн усны төвийн ойролцоо оршдогоороо тодорхойлогддог. Тус улс нь Кукийн хоолойгоор тусгаарлагдсан Хойд арал (Те Ика-а-Мауи) ба Өмнөд арал (Те Вайпоунаму) гэсэн хоёр үндсэн арлаас бүрддэг. Хоёр гол арлууд нь нийт 268 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, хамгийн ихдээ 400 километр өргөн, хойд-зүүн хойд тэнхлэгийн дагуу 1600 гаруй километр урттай. Шинэ Зеландад 700 гаруй жижиг арлууд байдаг бөгөөд хамгийн том хүн амтай таван арал нь Стюарт арал, Чатам арал, Их барьер арал, Д'Урвилл арал, Вайхеке арал юм. Тус улс нь 15,000 орчим километр эргийн шугамтай бөгөөд эдийн засгийн онцгой бүс нь газар нутгаасаа 15 дахин их газрыг хамардаг дэлхийн хамгийн том бүсүүдийн нэг юм.<ref>{{cite book |first=Maggy |last=Wassilieff |chapter=Lichens – Lichens in New Zealand |title=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand|date=March 2009 |chapter-url= http://www.TeAra.govt.nz/en/lichens/2 |access-date=16 January 2011}}</ref> Өмнөд арал нь Шинэ Зеландын хамгийн том хуурай газар бөгөөд уртын дагуу Өмнөд Альпийн нуруугаар хуваагддаг. 3000 метрээс дээш өндөртэй 18 оргил байдаг бөгөөд хамгийн өндөр нь 3724 метр өндөртэй Аораки/Күк уул юм. Фиордландын эгц уулс, гүн фиордууд нь Өмнөд арлын баруун өмнөд булангийн өргөн мөстлөгийн мөстлөгийг тэмдэглэдэг. Хойд арал нь бага уулархаг боловч галт уулын шинж чанартай байдаг. Өндөр идэвхтэй Таупо галт уулын бүс нь Хойд арлын хамгийн өндөр уул болох Руапеху уулаар таслагдсан томоохон галт уулын тэгш өндөрлөгийг үүсгэсэн. Тус улс нь янз бүрийн газарзүйн байршил, тэр ч байтугай долгионоос дээш гарч ирсэн нь Номхон далай ба Энэтхэг-Австралийн ялтсуудын хоорондох динамик хил хязгаартай холбоотой юм. Шинэ Зеланд бол Австралийн бараг тал хувьтай тэнцэх хэмжээний бичил тив болох Зеландын нэг хэсэг бөгөөд Гондваны супер тивээс салсны дараа аажмаар живсэн. Ойролцоогоор 25 сая жилийн өмнө хавтангийн тектоник хөдөлгөөний шилжилт нь бүс нутгийг хазайлгаж, сүйрүүлж эхэлсэн. Энэ нь одоо Альпийн хагарлын хажуугийн царцдасын шахалтаас үүссэн Өмнөд Альпийн нуруунд хамгийн тод харагдаж байна. Бусад газарт хавтангийн хил нь нэг хавтанг нөгөөгөөр нь доошлуулж, өмнө зүгт Пуйсэгур суваг, Хойд арлаас зүүн тийш Хикуранги суваг, хойд талаараа Кермадец, Тонга суваг шуудууг үүсгэдэг. Шинэ Зеланд нь Австралитай хамт Австрали гэж нэрлэгддэг бүс нутгийн нэг хэсэг бөгөөд Полинез хэмээх газар зүй, угсаатны зүйн бүс нутгийн баруун өмнөд хязгаарыг бүрдүүлдэг. Далайн тив нь Австрали тив, Шинэ Зеланд болон долоон тивийн загварт ороогүй Номхон далай дахь янз бүрийн арлын орнуудыг хамарсан илүү өргөн бүс юм. Шинэ Зеландын олон янзын ландшафтууд нь Куинстаун хотын ойролцоох хөдөө тосгон, баруун эргийн Хокитика хавцал, Тонгариро уулын маргад эрдэнийн нуурууд, Ганн нуур зэрэг дэлхийн өнцөг булан бүрээс жуулчдыг татдаг. Ерөнхийдөө Шинэ Зеландын газар зүй нь тус улсын уур амьсгал, ан амьтан, соёлыг бүрдүүлдэг чухал хэсэг юм. ===Галерей=== <gallery mode="packed" caption="Шинэ Зеландын ландшафтууд"> File:NZ Landscape.jpg|Шинэ Зеландын Квинстаун хотын ойролцоох хөдөөгийн дүр зураг File:TWC Hokitika Gorge • Stewart Nimmo • MRD 16.jpg|Хокитика хавцлын баруун эрэг, Шинэ Зеланд File:Emerald Lakes, New Zealand.jpg|Маргад нуурууд, Тонгариро уул File:Lake Gunn.jpg|Ганн нуур File:Pencarrow Head, Wellington, New Zealand from Santa Regina, 24 Feb. 2007.jpg|Пенкарроу толгой, Веллингтон </gallery> ===Биологийн олон янз байдал=== {{multiple image | align = left | image1 = Keulemans, John Gerrard, 1842-1912 -Apteryx Mantelli (North Island kiwi) London, 1873 (21094309249).jpg | width1 = 200 | alt1 = | link1 = | caption1 = Эндемик нисдэггүй киви бол Шинэ Зеландын үндэсний бэлгэ тэмдэг юм. | image2 = Huia Buller.jpg | width2 = 150 | alt2 = | link2 = | caption2 = Шинэ з-ийн уугуул устаж үгүй ​​болсон "Хула" шувуу. | footer = |image3 = Giant Haasts eagle attacking New Zealand moa.jpg |caption3 = Аварга Хаастын бүргэд Шинэ Зеландын моа руу дайрч байна }} Шинэ Зеландын биологийн олон янз байдал нь 80 сая гаруй жилийн турш үргэлжилсэн газарзүйн тусгаарлагдмал байдлаас шалтгаалан маш гайхалтай бөгөөд өвөрмөц бөгөөд өвөрмөц бөгөөд эндемик амьтад, мөөгөнцөр, ургамлын төрөл зүйлд хувь нэмэр оруулдаг. Шинэ Зеландад ургамал, амьтны эндемик зүйлүүд их байдаг ба уугуул ургамлын 82%, хаг үүсгэгч мөөгөнцөрийн 40% нь эндемик байдаг. Шинэ Зеландын ойд шинээр гарч ирж буй подокарп бүхий өргөн навчит мод, эсвэл сэрүүн уур амьсгалтай бүс нутагт өмнөд шаргал мод зонхилдог. Хүн ирэхээс өмнө нийт газар нутгийн 80 орчим хувь нь ойгоор бүрхэгдсэн байсан ч хүмүүс ирсний дараа ой мод огтолж, Полинезийн суурьшлын дараа ойн нөмрөгийн тал орчим хувь нь түймэрт автсан. Хүн ирснээс хойш тус улсын сээр нуруутан амьтдын бараг тал хувь нь устаж үгүй болсон ч Шинэ Зеландын байгаль хамгаалагчид ховордсон зэрлэг ан амьтдыг сэргээхэд туслах хэд хэдэн аргыг анхлан санаачилсан бөгөөд арлын дархан цаазат газар, хортон шавьжтай тэмцэх, зэрлэг ан амьтдыг нүүлгэн шилжүүлэх, арлууд болон бусад тусгай хамгаалалттай газар нутгийг өсгөн үржүүлэх, экологийн нөхөн сэргээлт хийх гэх мэт.<ref>{{Cite journal |last1=Cooper |first1=R. |last2=Millener |first2=P. |title=The New Zealand biota: Historical background and new research |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1993_8_12/page/429 |date=1993 |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=8 |issue=12 |pages=429–33 |doi=10.1016/0169-5347(93)90004-9 |pmid= 21236222}}</ref> Шинэ Зеланд нь олон төрлийн ургамлуудтай бөгөөд эртний мөнх ногоон гимносперм модны гэр бүл болох подокарпууд нь хатуу мод, бут сөөг бүхий битүү халхавч үүсгэдэг. Өмнөд шаргал модны ой нь төрөл бүрийн амьдрах орчныг бүрдүүлдэг бөгөөд дөрвөн зүйл нь халхавч дээр давамгайлж, нэг дор байрлах боломжийг олгодог. Шинэ Зеландын үлдсэн ургамлуудын төрлүүд нь өвс, соёолонгийн бэлчээр, өвс, ойн дундах намхан бутлаг газар бөгөөд модлог, 3 м өндөртэй мандарваа цэцэг зонхилдог. Шинэ Зеландын уугуул амьтдын төрөл зүйл нь туатара, арьс шир, геккон, мэлхий, аалз, шавж, дун, дун зэрэг хэвлээр явагчидтай олон янз байдаг. Шинэ Зеландын ойд нэгэн цагт шувууд зонхилдог байсан бөгөөд хөхтөн махчин амьтдын хомсдол нь киви, какапо (kākāpō), века, такахэ (takahē) зэрэг шувууд нисдэггүй болоход хүргэсэн. Гэсэн хэдий ч хүмүүс ирж, амьдрах орчны өөрчлөлт, харх, гарам болон бусад хөхтөн амьтдын нутагшуулалт нь моа, Хаастын бүргэд зэрэг том шувууд зэрэг олон төрлийн шувууд устахад хүргэсэн. Далайн хөхтөн амьтад Шинэ Зеландад элбэг байдаг бөгөөд дэлхийн бараг тал хувь нь загас, олон тооны үслэг далайн хав Шинэ Зеландын усанд байдаг. ===Уулс, галт уул, мөсөн голууд=== Шинэ Зеланд нь байгалийн газрууд, ялангуяа уулс, галт уул, мөсөн голуудаараа алдартай. Тус улс нь хоёр үндсэн аралд хуваагддаг бөгөөд өмнөд арал нь хойд хэсгээс хамаагүй илүү уулархаг юм. Өмнөд арлаас доош 500 км (310 миль) үргэлжилдэг Өмнөд Альпийн нуруунд 3000 метр (9,800 фут) өндөр 18 оргил, Франц Жозеф, Фокс зэрэг дэлхийн хамгийн том мөсөн голууд байдаг. Өмнөд Альпийг Шинэ Зеландын ландшафтын хамгийн анхаарал татахуйц шинж чанаруудын нэг гэж үздэг. Эдгээр сүрлэг уулс эргэн тойрныхоо тал нутгаас огцом өргөгдөж, Өмнөд арлын үзэмжийг давамгайлдаг. Шинэ Зеландын хамгийн өндөр оргил болох Аораки/Күк уул нь өмнөд Альпийн нуруунд байрладаг бөгөөд 3724 метр (12218 фут) өндөрт оршдог. Нэгэн цагт энэ оргилыг 3764 метр (12349 фут) хэмжиж байсан боловч 1991 оны 12-р сард чулуулаг нурж, дараа нь эвдэрсэний улмаас өндөр буурчээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс уулчид, явган аялагчдын анхаарлыг татдаг оргил хэвээр байна. Оргилуудаас гадна Өмнөд Альпийн нуруунд туйлын бүс нутгаас гадна хамгийн том мөсөн голууд байдаг. Франц Жозефын мөсөн гол болон Фокс мөсөн гол нь Шинэ Зеландын хамгийн алдартай мөсөн голуудын хоёр юм. Эдгээр асар том мөсөн голууд уулсыг уруудан урсаж, хөдөлж байхдаа гүн хөндийгүүдийг сийлдэг. Жуулчид мөсөн голууд дээр хөтөчтэй явган аялал хийх эсвэл нисдэг тэргээр аялж холоос харах боломжтой. Хойд арал руу хойд зүг рүү шилжихэд ландшафт ихээхэн өөрчлөгддөг. Хойд арлын галт уулын өндөрлөг нь арлын төв хэсгийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг бөгөөд олон тооны идэвхтэй, унтаа галт уул, лаавын тэгш өндөрлөг, тогоо нууруудын эх орон юм. Шинэ Зеландын хамгийн өндөр гурван галт уул нь энэ өндөрлөг дээр байрладаг: Руапеху уул, Таранаки уул, Нгаурухоэ уул. Руапеху галт уул нь Шинэ Зеландын хамгийн том идэвхтэй галт уул бөгөөд 50 орчим жил тутамд хүчтэй дэлбэрдэг түүхтэй. Хамгийн сүүлд 1995-1996 онд дэлбэрэлт болжээ. Таранаки галт уул нь хамгийн сүүлд 1755 онд дэлбэрч байсан унтаа галт уул юм. Энэ нь өвөрмөц тэгш хэмтэй конус хэлбэртэй бөгөөд бүс нутгийн бэлгэдэл болгон ашигладаг. Нгаурухоэ уул нь идэвхтэй галт уул бөгөөд Тонгариро үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нэг хэсэг юм. Бөгжний эзэн гурамсан киноны "Мөхөл уулан" дүрээрээ алдартай. Галт уулын өндөрлөгөөс гадна хойд арлаар дамжин Веллингтоноос Зүүн Кейп хүртэл өөр нэг урт уулс урсдаг. Эдгээр нуруунд явган аялал, гадаа амрах боломжийг олгодог Тараруа, Кайманава нуруунууд багтдаг. == Улс төр == === Засгийн газар === {| align="right" |- | [[Файл:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumbnail|150px|Эрхэмсэг дээдэс Шинэ Зеландын Хатан хаан [[II Элизабет]] ]] |- | [[Файл:Anand Satyanand.JPG|thumbnail|150px|Шинэ Зеландын Амбан захирагч [[Ананд Сатянанд]] ]] |- | [[Файл:Jacinda Ardern.jpg|thumbnail|150px|[[Жасинда Ардерн]],<br />[[Шинэ Зеландын Ерөнхий Сайд Асан]]]] |} Шинэ Зеланд нь [[парламентийн ардчилал]]тай [[үндсэн хуульт хаант засаглал]]тай улс юм.<ref>{{cite web |url=http://www.royal.gov.uk//output/Page4913.asp |title=Over the course of her reign The Queen has been a regular visitor to New Zealand, paying 10 visits |publisher=The Monarchy Today |accessdate=2007-09-28}}</ref> Тус улс кодчилсон [[Шинэ Зеландын Үндсэн хууль|үндсэн хуульгүй]] боловч [[1986 оны Шинэ Зеландын Үндсэн хуулийн акт]] Шинэ Зеландын үндсэн хуулийн бүтцийн албан ёсны гол мэдэгдэл болдог. [[II Элизабет|Хатан хаан II Элизабет]] [[төрийн тэргүүн]] бөгөөд [[1974 оны Хаан цолны акт]]ын дагуу [[Шинэ Зеландын Хатан хаан]] юм. Хатан хааныг [[Шинэ Зеландын Амбан захирагч|Амбан захирагч]] төлөөлөх ба Хатан хаан Ерөнхий сайдын онцгой эрхтэй зөвлөмжийн үндсэн дээр Амбан захирагчийг томилдог. Одоогийн Амбан захирагч нь [[Ананд Сатянанд]] юм. Амбан захирагч Титмийн онцгой эрхийг эдэлдэг. Тухайлбал сайдуудыг томилох, огцруулах, парламентыг тараах, ховор тохиолдолд нөөц эрх эдэлдэг. Амбан захирагч мөн Шинэ Зеландын Гүйцэтгэх зөвлөлийг даргалдаг. Энэ нь Титмийн бүх сайд нараас бүрдэх албан ёсны хороо юм. Гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүд нь Парламентын гишүүн байх шаардлагатай бөгөөд ихэнх нь мөн Шинэ Зеландын Засгийн газрын бүрэлдхүүнд байдаг. Засгийн газрын танхим нь бодлого гаргагч хамгийн дээд байгууллага бөгөөд Шинэ Зеландын Ерөнхий сайдаар удирдуулдаг. Ерөнхий сайд нь эрх баригч нам буюу эвслийн парламент дахь удирдагч байна. Одоогийн Ерөнхий сайд нь [[Шинэ Зеландын Үндэсний Нам]]ын дарга [[Жон Ки]] юм. Шинэ Зеландын Парламент нь нэг танхимт парламент бөгөөд Шинэ Зеландын Төлөөлөгчдийн Танхим гэдэг. Парламент нь 120 гишүүнтэй. Парламентийн сонгууль гурван жилд нэг удаа, холимог пропорциональ хэлбэрээр явагддаг. Шинэ Зеландын парламентын 2005 оны сонгуулиар [[Маори Нам]] пропорциор авах суудлаасаа олон суудлыг тойргийн санал хураалтаар авсан тул нэг илүү суудлыг тэр намд гаргаж өгсөн. [[Файл:Beehive Building & Parliament House.JPG|thumb|left|250px|Шинэ Зеландын засгийн газрын ордон "Бийхайв" ("зөгийний үүр" гэсэн утгатай үг) ба Шинэ Зеландын парламентын байшин, [[Веллингтон]] хот.]] Шинэ Зеландын хамгийн дээд шатны шүүх нь [[Шинэ Зеландын Дээд Шүүх]] бөгөөд 2003 оны Дээд Шүүхийн тухай актаар 2004 онд байгуулагджээ. Энэхүү актаар [[Лондон]] дахь Нууц Зөвлөлд давж заалдах боломжийг үгүй болгосон юм. Одоогийн Ерөнхий шүүгч нь Сиан Элиас. Шинэ Зеландын шүүх эрх мэдэлд мөн Шинэ Зеландын Давж заалдах шүүх, Шинэ Зеландын дээд шүүх ордог. Шинэ Зеландын дээд шүүх нь хүнд гэмт хэрэг, иргэний хэргийг анхан шатны түвшинд шийддэг бөгөөд доод шатны шүүхүүдээс ирэх давж заалдсан хэргийг мөн хянан хэлэлцдэг. Шинэ Зеланд нь бүх дээд албан тушаалуудыг нь эмэгтэй хүн хашиж байсан дэлхийн цорын ганц улс юм. Тухайлбал: 2005 оны гуравдугаар сараас 2006 оны наймдугаар сар хүртэл [[II Элизабет|Хатан хаан II Элизабет]], Амбан захирагч Хатагтай [[Силвиа Картрайт]], Ерөнхий сайд [[Хелен Кларк]], Шинэ Зеландын Төлөөлөгчдийн Танхимын дарга [[Маргарет Вилсон]], Ерөнхий шүүгч Хатагтай [[Сиан Элиас]] нар Шинэ Зеландын дээд албан тушаалуудыг хашиж байлаа. Энэ үед Шинэ Зеландын хамгийн том хувьцаат компани [[Телеком Нью Зийлэнд]]ийн Ерөнхий захирал нь мөн л эмэгтэй хүн (Тереза Гэттунг) байлаа. === Гадаад харилцаа ба цэрэг арми === {{main|Шинэ Зеландын гадаад харилцаа|Шинэ Зеландын Батлан хамгаалах хүчин|Шинэ Зеландын цэргийн түүх}} Шинэ Зеланд байгаль орчны хамгаалал, хүний эрх, чөлөөт худалдаа, ялангуяа хөдөө аж ахуйн чөлөөт худалдааны талаар олон улсын тавцанд хүчтэй байр суурьтай билээ. Шинэ Зеланд нь [[Ази-Номхон Далайн Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа|АПЕК]], [[Зүүн Азийн Дээд Хэмжээний Уулзалт]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]], [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хөгжлийн Байгууллага]], [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн орон юм. Шинэ Зеланд чөлөөт худалдааны олон хэлэлцээрт нэгдсэнээс хамгийн чухал нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]]-Шинэ Зеландын Чөлөөт Худалдааны Хэлэлцээр, [[Австрали]]тай байгуулсан [[Эдийн Засгийн Ойр Харилцааны Хэлэлцээр]] юм. [[Файл:HMNZS Canterbury 20070701.jpg|thumb|''HMNZS Canterbury (L421)'' нь Шинэ Зеландын Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчний олон зориулалттай хөлөг онгоц юм.]] Шинэ Зеланд байгуулагдсанаасаа хойш эхний зуун жилийн турш гадаад бодлого дээр [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг дагаж байсан. 1939 оны есдүгээр сарын 3-нд Германд дайн зарлахдаа Ерөнхий сайд Майкл Жозеф Савиж "Түүний явсан зүгт бид явна. Түүний зогссон газарт бид зогсоно" гэж мэдэгдэж байлаа. Дайны дараа [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тус улсын соёлд ихэд нөлөө үзүүлж эхэлсэн бөгөөд Шинэ Зеландчуудын үндэсний өвөрмөц царайны мэдрэмж улам тодорсон юм. 1951 онд Шинэ Зеланд Австрали, Америкийн Нэгдсэн Улстай [[АНЗЮС]]-ын аюулгүй байдлын гэрээ байгуулсан бөгөөд сүүлд [[Солонгосын дайн|Солонгосын]] болон [[Вьетнамын дайн|Вьетнамын]] дайнуудад Америкийн Нэгдсэн Улсын талд тулалджээ. Харин Нэгдсэн Вант Улс [[Суэцийн сувгийн хямрал]]ын дараа Европ дахь эрх ашигтаа илүү анхаарах болж, 1973 онд [[Европын Хамтын Нийгэмлэг]]т элссэний дараа Шинэ Зеланд шинэ зах зээл хөгжүүлэхээс өөр аргагүй байдалд орсон.<ref name="Patman"> Patman (2005) pg 8.</ref> Шинэ Зеланд өөртэй нь ижил төстэй түүхийн хандлагатай явж ирсэн Австралитай ойр дотно харилцаж ирсэн уламжлалтай. [[Номхон Далай]]н олон арал, тухайлбал [[Баруун Самоа]] Шинэ Зеландын байр суурийг дагадаг. Вьетнамын дайд дургүйцсэн дургүйцэл, Францчууд Солонгын дайчныг живүүлсэн явдал, байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн худалдааны асуудлаархи санал зөрөлдөөн, Шинэ Зеландын цөмийн зэвсэггүй бодлого зэргээс болж Шинэ Зеланд дахь Америкийн нөлөө суларсан. [[Файл:New Zealand House, Haymarket.JPG|thumb|left|upright|[[Лондон]] дахь Шинэ Зеландын Дээд комиссын байр]] АНЗЮС-ын гэрээ Австрали, Шинэ Зеланд, АНУ-ын хоорондох бүрэн харилцан үйлчлэлтэй гэрээ байсан боловч ийм байхаа больжээ. 1985 оны хоёрдугаар сард Шинэ Зеланд боомтууддаа цөмийн зэвсэгтэй хөлөг онгоцууд нэвтрүүлэхээс татгалзсан. Шинэ Зеланд 1987 онд цөмийн зэвсэггүй бүс болсноор цөмийн зэвсэггүй анхны Өрнөдийн эвслийн улс боллоо.<ref>Lange (1990).</ref><ref>{{cite web |url=http://www.disarmsecure.org/publications/papers/legal_challenges.html |title=Legal challenges to nuclear weapons from AOTEAROA/NewZealand |first=Kate |last=Dewes |publisher=disarmsecure.org |accessdate=2007-09-28 |archive-date=2006-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060614183526/http://www.disarmsecure.org/publications/papers/legal_challenges.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.disarmsecure.org/publications/books/ |title=The Naked Nuclear Emperor — Debunking Nuclear Deterrence |first=Robert |last=Green |publisher=disarmsecure.org |accessdate=2007-09-28 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211072905/http://www.disarmsecure.org/publications/books/ |url-status=dead }}</ref> 1986 онд АНУ боомтод нэвтрэх эрхийг сэргээх хүртэл Шинэ Зеландын өмнө гэрээгээр хүлээсэн аюулгүй байдлын үүргээсээ түдгэлзсэнээ мэдэгджээ. 1987 оныд Шинэ Зеландын цөмийн зэвсэггүй бүс, зэвсэг хураах, зэвсгийн хяналтын тухай актаар Шинэ Зеландын нутаг дэвсгэрт цөмийн зэвсэг байрлуулах, Шинэ Зеландын усанд цөмийн зэвсэгтэй буюу цөмийн хөдөлгүүртэй хөлөг онгоц нэвтрүүлэхийг хориглосон. Энэхүү хууль нь Шинэ Зеланд-АНУ-ын хоорондох хэрүүлийн алим болсон бөгөөд АНУ Шинэ Зеландын өмнө хүлээсэн үүргээсээ түдгэлзсээр байгаагийн шалтгаан юм. Шинэ Зеландын дотоодод ивинүүдийн хооронд, тэрчлэн Британийн суурьшигчид, ивинүүдийн хооронд янз бүрийн дайн гарч байсан. Шинэ Зеланд [[Бурын хоёрдугаар дайн|Бурын дайн]], [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]], [[Солонгосын дайн]], [[Малайн онцгой байдал]]д (Индонезтэй тулалдахад нь цэрэг, сөнөөгч болон бөмбөгдөгч онгоцоор тусалсан), [[Вьетнамын дайн]], [[Персийн булангийн дайн]], [[Афганистаны Дайн (2001)|Афганистаны Дайнд]] оролцсон. Түүнчлэн [[Иракийн дайн]]ы явцад нэг жилийн турш Иракийн дэд бүтцийг сэргээхэд туслуулахаар армийн инженерийн анги илгээсэн. 2008 онд Шинэ Зеландын хүчин [[Афганистан]]д идэвхитэй ажиллагаа явуулсаар байгаа билээ. [[Шинэ Зеландын Батлан хамгаалах хүчин]] гурван салбартай. Тухайлбал: [[Шинэ Зеландын Арми]], [[Шинэ Зеландын Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчин]], [[Шинэ Зеландын Эзэн хааны агаарын цэргийн хүчин|Шинэ Зеландын Эзэн хааны агаарын цэргийн хүчнээс]] бүрдэнэ. Шинэ Зеланд өөрийн үндэсний батлан хамгаалах хүчнээ цомхон байлгах бодлоготой бөгөөд 2001 онд агаарын байлдааны хүчин чадлаа татан буулгасан юм. Шинэ Зеланд сүүлийн жилүүдэд бүс нутгийн болон дэлхий дахины шинжтэй энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцсоор ирсэн. Тухайлбал: [[Кипр]], [[Сомали]], [[Босни ба Херцеговин]], [[Синайн хойг|Синай]], [[Ангол]], [[Камбож]], [[Иран]]/[[Ирак]]ийн хил, [[Бугэнвилль муж|Бугэнвилль]], [[Зүүн Тимор]], [[Соломон Арлууд]]ад энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцсон.<ref name="Deployments">{{cite web| url=http://www.nzdf.mil.nz/operations/default.htm |title=New Zealand Defence Force Overseas Operations |publisher=nzdf.mil.nz |accessdate=2008-02-17 |date=[[2008-01-22]]}}</ref> ==Хүн ам зүй== [[Файл:New_Zealand_Population_Density,_2000_(6172445050).jpg|thumb|286x286px|Шинэ Зеландын хүн амын нягтрал ]] 2018 оны Шинэ Зеландын хүн амын тооллогоор тус улсын оршин суугчдын тоо 4,699,755 байсан нь 2013 оны тооллогын тооноос 10.8%-иар өссөн байна. 2023 оны 2-р сарын байдлаар Шинэ Зеландын тооцоолсон хүн ам 5,141,320 бөгөөд 2020 оны 6-р сарыг дуустал сүүлийн долоон жилийн хугацаанд жил бүр 1.9%-иар өсч байна. 2019 оны 9-р сар гэхэд хүн ам 5 сая давсан байна. 2018 оны хүн амын тооллогын мэдээлэлд үндэслэн Шинэ Зеландын статистик.<ref>[https://www.stats.govt.nz/information-releases/2018-census-population-and-dwelling-counts]</ref> Шинэ Зеландын хүн амын дийлэнх нь Хойд аралд төвлөрч, оршин суугчдын 76.5% орчим, үлдсэн 23.4% нь Өмнөд аралд 2022 оны 6-р сарын байдлаар оршин суудаг. 20-р зууны туршид хүн ам нь Хойд арал руу шилжсэн. хойд зүгт, хүн амын дундаж төв нь Манаватү-Вангануй дахь Левин орчмоос Вайкатогийн Кавиагийн ойролцоо нүүж, 280 км зайтай.<ref>https://www.theguardian.com/news/datablog/2009/aug/18/percentage-population-living-cities</ref> Шинэ Зеланд нь гол төлөв хот суурин газар бөгөөд хүн амын 83.6% нь хотод, 50.4% нь 100,000 гаруй хүн амтай хотод амьдардаг. Окленд бол 1.4 сая гаруй хүн амтай хамгийн том хот юм. Шинэ Зеландын хотууд олон улсын амьдрах чадварын зэрэглэлд ерөнхийдөө өндөр байр суурь эзэлдэг бөгөөд 2016 онд Мерсерийн Амьдрах чанарын судалгаагаар Окленд дэлхийн гурав дахь, амьдрахад таатай хотоор Веллингтон арван хоёрдугаарт орсон байна. 2018 оны хүн амын тооллогоор Шинэ Зеландын хүн амын дундаж наслалт 37.4 жил байсан бөгөөд 2017-2019 онд эрэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 80.0, эмэгтэйчүүдийнх 83.5 нас байжээ. Тус улсад 2020 онд нийт төрөлтийн түвшин 1.6 болж, нөхөн үржихүйн төрөлт ажиглагдаж байгаа ч энэ үзүүлэлт Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагын дунджаас дээгүүр хэвээр байна. 2050 он гэхэд дундаж нас 43 болж, 60-аас дээш насны хүмүүсийн эзлэх хувь 18 хувиас 29 хувь болж өсөх төлөвтэй байна. 2016 онд Шинэ Зеландад хорт хавдар 30.3%-иар нас баралтын тэргүүлэх шалтгаан болсон бол зүрхний ишемийн өвчин (14.9%), тархины судасны өвчин (7.4%) удаалсан байна. 2016 оны байдлаар хувийн хэвшлийн зардлыг оруулаад эрүүл мэндийн салбарын нийт зардал улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 9.2 хувийг эзэлж байна.<ref>https://www.stats.govt.nz/topics/life-expectancy</ref> ===Үндэстний бүлгүүд ба цагаачлал=== [[Файл:Europeans_in_New_Zealand_in_2018_mapped.png|alt=Europeans_in_New_Zealand_in_2018_mapped|thumb|315x315px|Шинэ Зеландын Европын хүн амын зураглал]] 2018 оны тооллогоор Шинэ Зеландын оршин суугчдын дийлэнх нь Европчууд гэж тодорхойлсон бөгөөд нийт хүн амын 71.8% нь энэ ангилалд багтдаг. Үүний зэрэгцээ 16.5% нь Маори, 15.3% нь Ази, 9.0% нь Номхон далайн ард түмэн гэж тодорхойлсон байна. Номхон далайн ард түмний дийлэнх нь буюу ойролцоогоор гуравны хоёр нь Окленд мужид амьдардаг. Шинэ Зеланд сүүлийн хэдэн арван жилд улам олон янз, олон үндэстний соёлтой болж, 1961 оны хүн амын 92% нь Европ, 7% нь Маоричууд байсан гэж мэдээлсэн 1961 оны хүн амын тооноос мэдэгдэхүйц өөрчлөлт гарсан байна. Шинэ Зеландын иргэний чөтгөрийн нэр нь "Шинэ Зеланд хүн" боловч "Киви" гэсэн албан бус нэр томъёог орон нутагт болон олон улсад өргөн хэрэглэдэг. Маори хэлээр "Пакеха" гэдэг үг нь Европ гаралтай хүмүүст зориулагдсан боловч энэ нэр томъёо нь Полинезийн бус Шинэ Зеландчуудад улам бүр хэрэглэгддэг болсон. Шинэ Зеландад хамгийн түрүүнд маоричууд, дараа нь Европын эхэн үеийн оршин суугчид иржээ. Колоничлолын дараа "Цагаан Австрали"-ын бодлоготой төстэй хязгаарлагдмал бодлогын улмаас цагаачид голчлон Их Британи, Ирланд, Австралиас ирсэн. Түүнчлэн Нидерланд, Герман, Итали болон Европын бусад орноос их хэмжээний цагаачид, Австрали, Хойд Америк, Өмнөд Америк, Өмнөд Африкаар дамжсан шууд бус цагаачид байсан. 1970-1980-аад онд цагаачлалын бодлогыг зөөлрүүлсэн нь Азиас цагаачдын урсгал нэмэгдэхэд хүргэсэн. 2009-2010 онд Шинэ Зеландын Цагаачлалын алба жил бүр 45,000-50,000 байнгын оршин суух зөвшөөрөл авах зорилт тавьсан. 2018 оны тооллогоор хүн амын 27.4% нь Шинэ Зеландад төрөөгүй байсан нь 2013 оны тооллогоор 25.2% -иас өссөн байна. Хилийн чанадад төрсөн Шинэ Зеландчуудын дийлэнх нь буюу ойролцоогоор 52.4% нь Окленд мужид амьдардаг. Их Британи Шинэ Зеланд руу цагаачдын хамгийн том эх үүсвэр хэвээр байгаа бол Хятад, Энэтхэг, Австрали, Өмнөд Африк, Фижи, Самоа удааллаа. 1990-ээд оны сүүлээр төлбөртэй гадаад оюутнуудын тоо мэдэгдэхүйц нэмэгдэж, 2002 онд 20,000 гаруй хүн улсын дээд сургуульд элсэн орсон байна. ===Шашин=== [[Файл:Christchurch Mosque, New Zealand.jpg|thumb|310x310px|Шинэ Зеландын Кристчерч дахь Аль Нур сүм]] Шашин нь Шинэ Зеландчуудын соёлын онцлогт жижиг үүрэг гүйцэтгэдэг тус улс дэлхийн хамгийн шашингүй нийгмүүдийн нэг гэдгээрээ алдартай. Христийн шашин бол Шинэ Зеландад зонхилох шашин бөгөөд 2018 оны хүн амын тооллогоор судалгаанд оролцогчдын 44.7% нь нэг буюу хэд хэдэн шашинтай гэж тодорхойлсон байна. Эдгээрийн 37.0% нь Христэд итгэгчид гэж тодорхойлсон бөгөөд гол урсгал нь Англиканизм, Ромын Католик шашин, Пресвитерианизм юм. Гэсэн хэдий ч хүн амын нэлээд хэсэг нь шашин шүтдэггүй гэж үздэг бөгөөд 48.5% нь шашин шүтлэггүй гэж үздэг. Шашнаас ангид үзэл рүү чиглэсэн энэхүү чиг хандлага нь сүүлийн хэдэн арван жилд цагаачлал, хүн ам зүйн өөрчлөлтийн улмаас Шинэ Зеландад төлөөлөл ихэссэн Хиндуизм, Ислам, Буддизм, Сикхизм зэрэг цөөнхийн шашны өсөлтөөр илэрч байна. Окленд муж нь тус улсын хамгийн олон шашны олон янз байдалтай гэдгээрээ алдартай.<ref>[https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx "2018 Census totals by topic national highlights"]</ref> {| class="wikitable" |- ! Шашин ! Хүн амын эзлэх хувь |- | [[Ukrainian Language|атеизм]] | 48.6% |- | Христийн шашин | 37.3% |- | Хинду шашин | 2.7% |- |Ислам |1.3% |- |Буддизм |1.1% |- |Сикхизм |0.9% |- |Иудаизм |0.1% |- |Бусад |1.3% |- |Зарлагдаагүй |6.7% |} ===Боловсрол=== Шинэ Зеланд нь боловсролд ихээхэн ач холбогдол өгдөг бөгөөд 6-16 насны хүүхдүүдэд бага, дунд сургуульд заавал хамрагдах ёстой. Хүүхдүүдийн дийлэнх нь 5 настайгаасаа сургуульд сурч эхэлдэг бөгөөд Шинэ Зеландын иргэд болон байнгын ажиллагаатай улсын (улсын) сургуулиуд үнэ төлбөргүй байдаг. оршин суугчид 5 наснаас хойш 19 насны төрсөн өдрөөс хойш хуанлийн жил дуустал. Насанд хүрэгчдийн бичиг үсэгт тайлагдсан байдал 99% байдаг бөгөөд 15-29 насны хүн амын талаас илүү хувь нь дээд боловсрол эзэмшдэг. Тус улс нь их дээд сургууль, боловсролын коллеж, политехник, тусгай коллеж, вананга зэрэг төрийн өмчийн олон төрлийн дээд боловсролын байгууллагуудыг санал болгодог бөгөөд хувийн сургалтын байгууллагуудыг санал болгодог. Албан ёсны мэргэшлийн хувьд насанд хүрсэн хүн амын 14.2% нь бакалавр ба түүнээс дээш зэрэгтэй, 30.4% нь ямар нэг хэлбэрийн дунд, 22.4% нь албан ёсны мэргэжилгүй байна. Шинэ Зеландын боловсролын тогтолцоог дэлхийн хэмжээнд өндрөөр үнэлдэг бөгөөд ЭЗХАХБ-ын Олон улсын оюутны үнэлгээний хөтөлбөр нь дэлхийн долоо дахь шилдэгт тооцогддог. Шинэ Зеландын оюутнууд унших, математик, шинжлэх ухааны чиглэлээр маш сайн сурдаг. Шинэ Зеландад боловсрол нь тус улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн чухал хэсэг гэж үздэг. Шинэ Зеландын боловсролын тогтолцоо нь бага насны боловсрол, бага, дунд боловсрол, дээд боловсрол гэсэн гурван үндсэн үе шатанд хуваагддаг. Шинэ Зеландад 3-5 насны хүүхдүүдэд бага насны боловсрол олгох боломжтой. Энэхүү боловсролыг ихэвчлэн тусгай зөвшөөрөлтэй бага насны хүүхдийн төвүүд олгодог бөгөөд хүүхдийн нийгэм, сэтгэл хөдлөл, бие бялдар, оюуны хөгжлийг дэмжих зорилготой юм. Олон төвүүд төрийн санхүүжилттэй байдаг ч зарим нь хувийн өмчид байдаг. Шинэ Зеландад зургаагаас арван зургаа хүртэлх насны хүүхдүүдэд бага, дунд боловсрол заавал байх ёстой. Бага, дунд боловсролын тогтолцоо нь бага сургууль, дунд сургууль гэж хуваагддаг бөгөөд сурагчид эхний найман жилдээ бага сургуульд, сүүлийн 4-6 жил дунд сургуульд суралцдаг. Шинэ Зеландын бага, дунд сургуулиудын сургалтын хөтөлбөр нь англи хэл, математик, шинжлэх ухаан, нийгмийн ухаан, урлаг, биеийн тамир зэрэг хичээлүүдийг хамарсан өргөн хүрээний боловсрол олгох зорилготой юм. Шинэ Зеландын дээд боловсролд мэргэжлийн боловсрол, сургалт (МБС), их дээд сургууль, коллеж орно. МСҮТ нь оюутнуудад ажиллах хүчинд ороход нь туслах практик ур чадвар, мэдлэг олгох зорилготой бөгөөд их, дээд сургууль, коллежууд олон төрлийн эрдэм шинжилгээний болон мэргэжлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Шинэ Зеландад Окландын их сургууль, Отагогийн их сургууль, Веллингтоны Виктория их сургууль зэрэг найман их сургууль байдаг. Шинэ Зеландын их, дээд сургуулиуд өндөр үнэлгээтэй бөгөөд олон улсын харьцуулалтад тогтмол сайн байр суурь эзэлдэг. Жишээлбэл, Окландын их сургууль нь дэлхийн шилдэг 100 их сургуулийн жагсаалтад тогтмол ордог бөгөөд Веллингтоны Виктория их сургууль, Отагогийн их сургууль зэрэг бусад сургуулиуд ч нэр хүндтэй байдаг. Их дээд сургуулиудаас гадна мэргэжлийн боловсрол, сургалтын хөтөлбөрүүдийг санал болгодог олон тооны политехник, технологийн институтууд байдаг.<ref>https://www.topuniversities.com/universities/victoria-university-wellington</ref> Шинэ Зеландын боловсролын систем нь оюутан төвтэй суралцахад ихээхэн анхаарал хандуулдгаараа алдартай бөгөөд оюутнууд өөрсдийн боловсролд идэвхтэй оролцохыг дэмждэг. Боловсролын систем нь инновац, бүтээлч байдал, шүүмжлэлтэй сэтгэлгээ, асуудлыг шийдвэрлэх чадварыг хөгжүүлэхэд ихээхэн ач холбогдол өгдөг. Санхүүжилтийн хувьд Засгийн газраас Шинэ Зеландын боловсролд ихээхэн хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг. Энэхүү дэмжлэгт сургууль, их дээд сургуулиудын санхүүжилт, оюутнуудад зориулсан тэтгэлэг, зээл зэрэг багтана. Мөн бүх оюутнуудыг гарал үүслээс үл хамааран чанартай боловсрол эзэмшүүлэхэд туслах хэд хэдэн хөтөлбөр, санаачилга бий. Засгийн газраас боловсролын салбарт ихээхэн хэмжээний санхүүгийн дэмжлэг үзүүлдэг бөгөөд бүх оюутнуудыг чанартай боловсрол эзэмшүүлэхэд туслах хэд хэдэн хөтөлбөр, санаачилгууд хэрэгжиж байна. ==Соёл== Шинэ Зеландын соёл нь Америк, Ази болон Европын бусад соёлын сүүлийн үеийн нөлөөг агуулсан Маори болон Европын уламжлалуудын өвөрмөц холимог юм. Маори соёл нь Шинэ Зеландын түүхэнд гүн гүнзгий шингэсэн бөгөөд Маоричууд өөрсдийн соёлыг илүү өргөн хүрээтэй, илүү олон янзын хүрээлэн буй орчны шинэ сорилтод тохируулан өөрчилжээ. Нийгмийн зохион байгуулалт нь голчлон хамтын нийгэмлэг бөгөөд гэр бүл, дэд овог, овог аймгуудыг удирдагч удирддаг. Их Британи, Ирландын цагаачид Шинэ Зеландад өөрсдийн соёл, шашны талыг авчирч, Маоригийн соёлд нөлөөлсөн. Гэсэн хэдий ч Маоричууд овгийн бүлгүүдэд үнэнч байх нь тэдний хувийн шинж чанарын чухал хэсэг гэж үздэг хэвээр байна. Шинэ Зеландын урлаг, уран зохиол, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд хөдөөгийн зураглал, сэдэв онцлох байсаар байгаа хэдий ч сүүлийн үед хотжилт нь хотын соёлыг давамгайлахад хүргэсэн. Энэ соёл нь хатуу ширүүн, ажилсаг асуудлыг шийддэг, даруу төлөв байдлыг шаарддаг, өндөр амжилт гаргасан хүмүүсийг шүүмжилдэг "өндөр намууны синдром" гэдгээрээ алдартай. Жил бүр болдог Пасифика наадам нь Шинэ Зеландад байдаг олон янзын соёлыг тусгасан дэлхийн хамгийн том Полинезийн наадам юм. Шинэ Зеландчууд өөрсдийгөө 'киви'. ===Уран зохиол=== {{multiple image | align = left | image1 = Katherine Mansfield (no signature).jpg | width1 = 143 | alt1 = | link1 = | caption1 = Кэтрин Мэнсфилд, Шинэ Зеландын алдартай зохиолч. | image2 = Bul01BirdP020.jpg | width2 = 150 | alt2 = | link2 = | caption2 = Уолтер Буллерын "Шинэ Зеландын шувуудын түүх" номон дахь Жон Жеррард Кеулемансын бичсэн гахайн мах (зүүн талд) болон устаж үгүй ​​болсон инээж буй шар шувууны (баруун талд) зургууд. 2 дахь хэвлэл. 1888 онд хэвлэгдсэн. | footer = }} Шинэ Зеландын уран зохиол бол аман болон бичгийн уламжлалыг багтаасан олон төрлийн бүтээл юм. Үүнийг Шинэ Зеландын ард түмэн бүтээдэг бөгөөд ихэвчлэн Шинэ Зеландын сэдэв, хүмүүс, газар нутаг, түүнчлэн Маоригийн соёл, хэлийг харуулдаг. Шинэ Зеландын өвөрмөц уран зохиолын хөгжил нь зохиолчид ландшафт, тусгаарлалт, шинээр гарч ирж буй Шинэ Зеландын үндэсний өвөрмөц байдлын сэдвүүдийг судалж эхэлсэн 20-р зуун хүртэл эхлээгүй. Маоригийн аман уламжлал Шинэ Зеландын уран зохиолд хүчтэй байр суурь эзэлдэг бөгөөд тэдний олон түүх, шүлэг нь бичгийн хэлбэрт шилжсэн байдаг. Европын эртний оршин суугчид Шинэ Зеландад аялж, судалж байсан туршлагаасаа мөн бичжээ. Гэсэн хэдий ч 1950-иад он хүртэл орон нутгийн хэвлэлийн газрууд нэмэгдэж, Шинэ Зеландын уран зохиол илүү өргөн тархсан. 1930-аад оны үед уран зохиол сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаанаас илүү эрдэм шинжилгээний ажилд шилжиж, зохиолчид Шинэ Зеланд дахь туршлагадаа илүү их анхаарал хандуулж байв. Шинэ Зеландын зохиолчид дэлхийн дайнд оролцсон нь тэдэнд Шинэ Зеландын соёлыг шинэ өнцгөөс харах боломжийг олгож, дайны дараах их дээд сургуулиудыг өргөжүүлснээр орон нутгийн уран зохиол цэцэглэн хөгжсөн. Тэр цагаас хойш Шинэ Зеландын уран зохиол нь шинэ Зеландын орчин үеийн соёлын томоохон хэсэг болон хөгжиж, уншигчдын тоо нэмэгдэж, уран зохиолын шагнал, нөхөрлөлөөр дамжуулан зохиолчдод санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж, сурталчлах, уран зохиолын сэтгүүл, сэтгүүлийг хөгжүүлэх замаар хөгжсөн. Шинэ Зеландын олон зохиолчид олон жилийн туршид Катерин Мэнсфилд, Фрэнк Саргесон, Жанет Фрейм, Патрисия Грейс, Вити Ихимаера, Морис Ги, Кери Хулме, Элеанор Кэттон, Жеймс К.Бакстер, Флер Адкок, Селина Туситала Марш зэрэг орон нутгийн болон олон улсын нэр хүндтэй болсон. , Hone Tuwhare, Margaret Mahy, Joy Cowley, Майкл Кинг, Жудит Бинни, Рожер Холл нар. 20-р зууны сүүлийн хагаст Маори зохиолчид илүү алдартай болж, маори хэл, соёл нь Шинэ Зеландын уран зохиолын чухал хэсэг болжээ. Маори хэлийг ашиглаж, Маори соёлыг уран зохиолд шингээж авсан нь Шинэ Зеландын уран зохиолын өвөрмөц дуу хоолойг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан. Сүүлийн жилүүдэд Шинэ Зеландын уран зохиолыг дотоод болон гадаадад сонирхох сонирхол нэмэгдэж байна. Үүнд Шинэ Зеландын уран зохиолыг дотоод болон олон улсад сурталчлах Шинэ Зеландын Номын Зөвлөл, дэлхийн өнцөг булан бүрээс зохиолч, уншигчдыг татдаг Окландын зохиолчдын наадам зэрэг санаачилгууд тус дөхөм болсон. ===Урлаг=== {{multiple image | align = left | image1 = New Zealand apples, the Empire's star turn.jpg | width1 = 175 | alt1 = | link1 = | caption1 = 1930-аад оны Шинэ Зеландын сурталчилгаа | image2 = Hinepare.jpg | width2 = 175 | alt2 = | link2 = | caption2 = Маори эмэгтэйн хөрөг | footer = }} Шинэ Зеландын урлаг нь Маори болон Европын нөлөөгөөр тус улсын соёлын түүх, хүрээлэн буй орчныг илэрхийлдэг. Маоригийн соёл дахин сэргэсний үр дүнд сийлбэр, нэхэх зэрэг Маоригийн уламжлалт гар урлал улам өргөн дэлгэрч, Маори зураачдын тоо, нөлөө улам бүр нэмэгдсээр байна. Байгалийн үзэмжтэй, нарийвчилсан толгойтой эсвэл бүдүүлэг толгойтой хүний дүрс бүхий маори сийлбэрүүд нь спираль, нуруу, ховил, загасны хайрсаас бүрдсэн гадаргуугийн хээ нь Маоригийн урлагийн хамгийн алдартай хэлбэрүүдийн нэг юм. Маори архитектур нь Маори урлагийн чухал хэсэг бөгөөд бэлгэдлийн сийлбэр, чимэглэлээр чимэглэсэн сийлсэн хурлын байшин (wharenui) нь Маоригийн хамгийн алдартай архитектур юм. Эдгээр барилгууд нь анхандаа байнга шинэчлэгдэж, өөрчлөгдөж, янз бүрийн хүсэл сонирхол, хэрэгцээнд дасан зохицох зориулалттай байв. Өнгөт тортогыг бохьтой хольж, ясны цүүцээр зүссэн маори уран зураг, шивээс нь бас чухал юм. Барилга, сэлүүрт завь, сэнотафын цагаан модыг улаан, хар будгаар чимэглэж, агуйн хананд шувууд, хэвлээр явагчид болон бусад загваруудыг зурсан байв. Европт ирснээс хойш Шинэ Зеландын урлаг, гар урлалд Маоригийн ландшафт, хөрөг зураг давамгайлж байна. Европын зураачид ихэвчлэн Маориг соёл иргэншлийн бохирдолгүй хамгийн тохиромжтой уралдаан гэж дүрсэлсэн байдаг. Шинэ Зеландыг тусгаарласан нь Европын урлагийн чиг хандлагын нөлөөллийг хойшлуулж, нутгийн уран бүтээлчдэд бүс нутгийн үзлийн өвөрмөц хэв маягийг хөгжүүлэх боломжийг олгосон. 1960-1970-аад оны үед олон уран бүтээлчид Маори болон Өрнөдийн уламжлалт арга барилыг хослуулан урлагийн өвөрмөц хэлбэрийг бий болгожээ. Тус улсын загварын түүх ч мөн адил онцлогтой. Европчууд Английн загварын ёс зүйг Шинэ Зеландад авчирсан бөгөөд 1950-иад он хүртэл ихэнх хүмүүс олон нийтийн арга хэмжээнд зориулж хувцасладаг байв. Гэсэн хэдий ч стандартууд суларч, Шинэ Зеландын загвар нь энгийн, практик, өнгө үзэмжгүй гэдгээрээ алдартай. Гэсэн хэдий ч орон нутгийн загварын салбар 2000 оноос хойш мэдэгдэхүйц хөгжиж, экспортыг хоёр дахин нэмэгдүүлж, цөөн тооны шошготой байснаас 50 орчим нэр хүндтэй болж, зарим шошго олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref name=":3">{{Cite book |last1=Chitham |first1=Karl |url=https://www.worldcat.org/oclc/1118996645 |title=Crafting Aotearoa : a cultural history of making in New Zealand and the wider Moana Oceania |last2=Māhina-Tuai |first2=Kolokesa Uafā |last3=Skinner |first3=Damian |date=2019 |others=Rigel Sorzano |isbn=978-0-9941362-7-5 |location=Wellington, New Zealand |oclc=1118996645}}</ref> ===Хэвлэл мэдээлэл, зугаа цэнгэл=== [[File:Hobbit holes reflected in water.jpg|thumb|"Бөгжний эзэн" киноны гурамсан кинонд алдартай Матаматагийн ойролцоо байрлах "Хоббитон" киноны багц.]] Шинэ Зеландад блюз, жазз, кантри, рок-н ролл, хип хоп зэрэг төрөл бүрийн урсгалууд нөлөөлсөн хөгжмийн ертөнц бий. Эртний Зүүн өмнөд Азийн гаралтай Маори хөгжим нь Шинэ Зеландын хөгжмийн соёлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эрт суурьшсан хүмүүс үлээвэр найрал хөгжим, найрал дууны хөгжимтэй өөрсдийн үндэсний хөгжмийг авчирсан. Хөгжимчид 1860-аад оноос Шинэ Зеландад аялан тоглолт хийж эхэлсэн бөгөөд 20-р зууны эхэн үед хоолойт хамтлагууд өргөн тархсан. Шинэ Зеландын дуу бичлэгийн салбар 1940 оноос хойш хөгжиж эхэлсэн бөгөөд Шинэ Зеландын олон хөгжимчид Их Британи, АНУ-д амжилтанд хүрсэн. Маоригийн уламжлалд суурилсан дуу, бүжиг бүхий капа хака урлаг сүүлийн жилүүдэд дахин сэргэж байна. Шинэ Зеландын хөгжмийн шагнал гардуулах ёслол жил бүр зохион байгуулагддаг бөгөөд тус улсын долоо хоног тутмын албан ёсны бичлэгийн жагсаалтыг Recorded Music NZ хэвлэн гаргадаг. Шинэ Зеландад кино үйлдвэрлэл цэцэглэн хөгжиж байгаа бөгөөд Матаматагийн ойролцоох Хоббитон киноны багцыг "Бөгжний эзэн" киноны гурамсан кинонд ашигласан. Тус улсын олон янз байдал, авсаархан хэмжээ, засгийн газрын урамшуулал зэрэг нь зарим продюсеруудыг Шинэ Зеландад "Нарниагийн шастир", "Кинг Конг", "Волверин", "Сүүлчийн самурай" зэрэг томоохон төсөвтэй, алдартай бүтээлийн зураг авалтад түлхэц өгчээ. Шинэ Зеландын хамгийн их орлого олсон кинонуудын тоонд "Ангуучлах зэрлэг хүмүүс", "Хүү", "Дэлхийн хамгийн хурдан индиан", "Халимчин", "Нэгэн цагт дайчид байсан", "Төгөлдөр хуур" зэрэг кино багтжээ. Олон нийтийн радиог 1922 онд Шинэ Зеландад нэвтрүүлж, 1960 онд төрийн өмчит телевизийн үйлчилгээ явуулж эхэлсэн. 1980-аад оны зохицуулалтыг бууруулснаар радио, телевизүүдийн тоо гэнэт нэмэгджээ. Шинэ Зеландын телевиз Австрали, орон нутгийн олон нэвтрүүлгүүдийн хамт Америк, Британийн нэвтрүүлгийг голчлон нэвтрүүлдэг. Шинэ Зеландын хэвлэл мэдээллийн салбарт цөөн тооны компаниуд ноёрхож, ихэнх нь гадаадын өмчит компаниуд байдаг ч зарим телевиз, радио станцуудын өмчийг төр хадгалдаг. 1994 оноос хойш Freedom House байгууллага Шинэ Зеландын хэвлэлийн эрх чөлөөг эхний хорин жагсаалтад тогтмол оруулсаар ирсэн бөгөөд 2015 оны байдлаар тус улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд хамгийн эрх чөлөөтэй 19-т жагссан байна. ===Хоол=== {{multiple image | align = left | image1 = Mixed Berry Pavlova.jpg | width1 = 200 | alt1 = | link1 = | caption1 = Павлова (Pavola) нь Австрали, Шинэ Зеландын хоолонд алдартай | image2 = Hāngi dinner.jpg | width2 = | alt2 = | link2 = | caption2 = Жуулчдад үйлчилдэг (Hāngi) ханги оройн зоог | footer = |image3 = New Zealand wines - a selection.jpg |caption3 = Шинэ Зеландаас ирсэн дарсны цуглуулга |image4 = }} Шинэ Зеландын хоол нь Маори хоол, Европ, Полинез, Азийн нөлөөг багтаасан янз бүрийн хоолны уламжлалуудын өвөрмөц холимог юм. Тус улсын газарзүйн тусгаарлалт, байгалийн арвин баялаг нь түүний хоолыг бүрдүүлсэн бөгөөд үүний үр дүнд баялаг, олон янзын хоолны дүр төрх бий болсон. Шинэ Зеландын хоолны хамгийн алдартай орцуудын нэг бол хурганы мах юм. Тус улсын өтгөн ногоон бэлчээр, зөөлөн уур амьсгал нь хонины аж ахуй эрхлэхэд тохиромжтой газар бөгөөд хурганы махыг гол хоол болгон өгдөг. Далайн хоолны өөр нэг алдартай найрлага бол Шинэ Зеландын эргэн тойронд байдаг усан хавчны нэг төрөл болох коура буюу хавч юм. Фовеагийн хоолойноос түүж авсан далайн хясаа нь амттан гэж тооцогддог бөгөөд улс даяар хооллодог. Шинэ Зеландад ихэвчлэн хэрэглэдэг бусад далайн хоолонд цагаан өгөөш, пауа (абалон), дун, хясаа, пипи, туатуа (Шинэ Зеландын нялцгай биетний төрөл) орно. Кумара буюу амтат төмс нь Маори хоолны гол хүнсний ногоо бөгөөд ихэвчлэн амтат хоолонд ашиглагддаг. Киви, тамарилло, фэйжоа зэрэг нь тус улсын өвөрмөц жимс бөгөөд амттан, гурилан бүтээгдэхүүнд өргөн хэрэглэгддэг. Цөцгий, шинэхэн жимсээр бүрсэн, шар тосоор хийсэн Павлова хэмээх амттан нь Шинэ Зеландын үндэсний амттан гэж тооцогддог. Энэ нь ихэвчлэн баяр ёслол, онцгой тохиолдлуудад үйлчилдэг. Маоригийн өөр нэг уламжлалт хоол хийх арга бол ханги бөгөөд халаасан чулууг ашиглан нүхний зууханд хоол хийх явдал юм. Энэ аргыг өнөөдөр ч томоохон цугларалт, онцгой тохиолдлуудад ашигладаг. Шинэ Зеландын хоол нь Европ, Азийн хоолны нөлөөг мөн илэрхийлдэг. Жишээлбэл, Их Британид түгээмэл хэрэглэгддэг загас, чипс нь Шинэ Зеландад алдартай хоол юм. Суши, шарсан мах, гоймон зэрэг Азийн хоолыг тус улсад өргөнөөр хэрэглэдэг. ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=n|30em}} == Эшлэл == {{reflist|2}} === Нэмж унших материал === <div class="references-small" style="-moz-column-count:1; column-count:1;"> * David Bateman, ed. ''Bateman New Zealand Encyclopedia'' (2005) * [[Keith Sinclair]] and Raewyn Dalziel. ''A History of New Zealand'' (2000) * A. H. McLintock, ed. ''Encyclopedia of New Zealand'' 3 vols (1966) * ''New Zealand Official Yearbook'' (annual) </div> == Гадаад холбоос == * {{Commons|New Zealand}} * [http://www.teara.govt.nz/ Te Ara, The Encyclopedia of New Zealand] * [http://www.nzpcn.org.nz New Zealand Plant Conservation Network website] for information about the indigenous flora and species of introduced weed and animal pest * [http://www.mch.govt.nz/ Ministry for Culture and Heritage] - includes information on flag, anthems and coat of arms * [https://web.archive.org/web/20070813175450/http://newzealand.govt.nz/ New Zealand Government portal] * [https://web.archive.org/web/20080620030841/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=new+zealand&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form Congressional Research Service (CRS) Reports regarding New Zealand] * [http://www.metservice.co.nz/ New Zealand weather] * [http://www.nzhistory.net.nz/ NZHistory.net.nz New Zealand history website] * [https://web.archive.org/web/20081118142603/http://www.stats.govt.nz/products-and-services/new-zealand-in-profile-2007/default.htm New Zealand in Profile 2007], by [[Statistics New Zealand]] * [http://www.newzealand.com/ Tourism New Zealand] {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Шинэ Зеланд| ]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг]] [[Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] jv44xpys4pmk5wfxwp2sngpytcna1qn Индонез 0 8249 866615 866504 2026-08-19T11:48:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866615 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166 |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |url=https://archive.org/details/sim_futures-uk_1982-02_14_1/page/47 |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url= https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] i8yaf7vqmnrbgjsd8sommx880qxza2n Мексик 0 8286 866559 858417 2026-08-18T22:28:06Z Karixway39 102441 /* */ 866559 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠮᠧᠻᠰᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]] гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - [[Испани хэл|Испани]]. Зонхилох шашин - [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны гучин нэгэн [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаа сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд ''31 муж'' ([[Испани хэл|испани.]] ''estados'') болон 1 ''Холбооны тойрог'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Distrito Federal'')-т хуваагддаг. Эдгээр нь нийлээд ''Холбооны байгууллагууд'' ({{lang-es|Entidades federativas}}''Entidades federativas'') болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлург, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-гоос 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны Зуны Олимпын наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулахаар болоод байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 9b3nn8ru9e8lzehs51b5wx174se3hs8 866563 866559 2026-08-18T23:16:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 866563 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠮᠧᠻᠰᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{lang-es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]] гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл - [[Испани хэл|Испани]]. Зонхилох шашин - [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. == Түүх == Мексикийн газар нутаг дээр хүн төрөлхтөн оршин тогтнож байсан тухай нотолгоо нь МЭӨ 2-р мянганы үеэс эхтэй. МЭӨ 1-р мянганы дунд үед Мексикийн төв болон өмнөд хэсэгт суурьшмал соёл бий болсон байна. МЭӨ 12-5-р зууны үед Мексикт Олмекуудын соёл цэцэглэн хөгжиж, хожим сонгодог соёл иргэншлийн үүсэлд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлжээ. Эдгээр соёл иргэншил МЭ 4-9-р зууны хооронд оргил үедээ хүрсэн бөгөөд үүнд Теотихуакан, Запотек, Тотонак, Толтек, Майягийн соёлууд багтаж байв. Майягийн ололт амжилтад ханз буюу иероглифийн бичээс, нарийн архитектур, хэрэглээний урлаг, математик, одон орон судлалын өргөн мэдлэг, нарийвчлалтай хуанли зэрэг ордог юм. 12-р зуунд [[Ацтек|Ацтекүүд]] Мексикийн төв хэсэгт бий болсон; тэнд амьдардаг олон овог аймгуудыг эзлэн авснаар тэд хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулжээ. 1517 онд европчуудын Мексикийг зориуд судлах, байлдан дагуулах ажиллагаа эхэлсэн. Испаничууд [[Мексикийн булан]] рүү 3 экспедиц илгээжээ. Эхнийхийг нь 1517 онд [[Франциско Эрнандес де Кордоба]], хоёр дахьыг нь 1518 онд [[Хуан де Грихалва]], гурав дахь нь 1519 онд Ацтекийн эзэнт гүрнийг байлдан дагуулагч [[Эрнан Кортес]] удирдсан түүхтэй. 1522 онд Испанийн эзэн хаан [[V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|V]] [[V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|Карл]] түүнийг эзлэгдсэн газруудын ахмад генерал, захирагчаар баталж, түүнд 100,000 индианчууд амьдардаг 64,750 хавтгай дөрвөлжин километр газрыг хяналтандаа авах эрх олгосон байдаг юм. 1528 онд Эрнан Кортесын эрх мэдлийг хязгаарлаж, хаанд шууд тайлагнадаг захиргааны болон шүүхийн байгууллага болох Аудиенсияг Мексик рүү илгээжээ. 1535 онд Мексик шинээр байгуулагдсан дэд хаант [[Шинэ Испани]] улсын нэг хэсэг болжээ. 1521-1821 онуудад Мексик улс Испанийн колоничлолын эзэмшилд байсан. Эдийн засаг нь уугуул иргэдийг мөлжих, хураагдсан газар болон уурхайд ажиллахад хүргэсэн дээр суурилсан байв. Шинэ Испанийн эдийн засаг нь эх орныхоо ашиг сонирхолд захирагдаж, хамгийн чухал салбар нь үнэт металл олборлох уурхай болсон байна. Нэг талаас хүн амын янз бүрийн давхаргын ялгаварлан гадуурхалт, улс төрийн эрх мэдэлгүй байдалд сэтгэл дундуур байдал, нөгөө талаас Хойд Америк дахь Английн колониудын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл, [[Латин Америк]] дахь дэвшилтэт үзэл санаа нэвтэрсэн зэрэг болон Европ тивд болсон үйл явдлууд нь 1810 оны тариачдын үймээн самууныг өдөөж, Мексикийг 10 жилийн тусгаар тогтнолын дайн руу хөтөлсөн юм. Босогчдын удирдагчдын дунд лам нар болох Мигель Идалго и Костилья, Хосе Мариа Морелос нар байсан бөгөөд хоёуланг нь баривчилж, цаазаар авчээ. Дайны төгсгөлд цэргийн жанжин [[Агустин де Итурбиде]] чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан. 1821 оны 8-р сарын 24-нд Испанийн хаан болон Итурбидийн төлөөлөгчид [[Кордобагийн гэрээ|Кордобагийн гэрээнд]] гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ гэрээнд Игуалагийн төлөвлөгөөний заалтын дагуу Мексикийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн. Мөн оны 9-р сарын 27-нд чөлөөлөх арми Мехико хотод орж, 9-р сарын 28-нд нийслэлд Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглалыг тунхаглав. 1822 оны 5-р сарын 18-нд Мехико хотын ард түмэн болон гарнизон Итурбидег Мексикийн эзэн хаан хэмээн зарлаж, тэрээр I Августин нэр дор хаан ширээнд суусан. 1823 оны 3-р сард эзэнт гүрэн нуран унаж, Мексик улс Бүгд найрамдах улс болсон түүхтэй. 1835 онд Мексикийн Техас муж тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлжээ. 1836 онд Мексикчүүдэд ялагдсан шийдвэрлэх тулалдааны дараа Бүгд Найрамдах Техас Улс тусгаар тогтнолоо зарлаж, удалгүй 1845 онд АНУ-д нэгдэн орсон байна. 1846 оны хавар АНУ-ын цэргүүд Мексикийн нутаг дэвсгэр рүү довтлон оржээ. 1847 оны намар гэхэд Америкчууд өргөн уудам бүс нутаг болон түүний нийслэл [[Мехико]] хотыг эзэлсэн байна. 1848 оны 2-р сарын 2-нд гарын үсэг зурсан Гуадалупе Идалгогийн гэрээгээр дайн дууссан. АНУ Алта Калифорниа, Нью Мексико болон бусад мужуудын зарим хэсгийг буцаан өгсөн; энэ бүхэн нь Мексикийн нийт газар нутгийн талаас илүү хувь байсан юм. 1876 ​​онд генерал Порфирио Диас төрийн эргэлтээр засгийн эрхийг авч, улс орныг 30 гаруй жил захирчээ. Түүний эдийн засгийн амжилтын сул тал нь нийгмийн өндөр хурцадмал байдал байсан. 1910 онд Мексикийн хувьсгал дэгдэж, 1917 оны Үндсэн хуулийг баталж дууссан байна. 1920-иод онуудад Плутарко Каллесын хаанчлалын үед хувьсгалт тэмцлээр тэмдэглэгдсэн байв. 1934 онд гадаадын газрын тосны компаниудын өмчийг улсын өмч болгосноороо алдартай Лазаро Карденас ерөнхийлөгч болжээ. 1940-өөд онд эдийн засгийн өсөлт эхэлж, газрын тосны үнийн уналтаас үүдэлтэй 1980-аад оны хямралаар төгсгөл болсон. 1980-аад оны дунд үед Мексик неолиберал шинэчлэлд шилжсэн. 2000-аад оноос хойш хар тамхины картелууд болон тус улсын албан ёсны эрх баригчдын хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн улам ширүүссэн. == Төрийн тогтолцоо == Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. 2024 оны 10-р сарын 1-нээс Ерөнхийлөгчөөр [[Клаудиа Шейнбаум]] сонгогдон ажиллаж байна. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны 31 [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаа сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд ''31 муж'' ([[Испани хэл|испани.]] ''estados'') болон 1 ''Холбооны тойрог'' ([[Испани хэл|испани.]] ''Distrito Federal'')-т хуваагддаг. Эдгээр нь нийлээд ''Холбооны байгууллагууд'' ({{lang-es|Entidades federativas}}''Entidades federativas'') болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлург, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-гоос 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны Зуны Олимпын наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулсан байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] l6dna9r6un6otlx8t5su1vd1buoulfb 866572 866563 2026-08-19T02:17:47Z Zorigt 49 866572 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Америк дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мексикийн Нэгдсэн Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠮᠧᠻᠰᠢᠻᠠ ᠶᠢᠨ<br/>ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Мексик | native_name = <span style=white-space:nowrap;>{{lang|es|Estados Unidos Mexicanos}}&nbsp;([[Испани хэл|Испани]])</span> | image_flag = Flag of Mexico.svg | flag_type = [[Мексикийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_flag2 = <!--not officialMexican States Standard.svg//--> | image_coat = Coat of arms of Mexico.svg | alt_coat = | symbol_type = [[Мексикийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|es|[[Мексикийн төрийн дуулал|Himno Nacional Mexicano]]}}<br />{{small|("Мексикийн Үндэсний Дуулал")}}<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg]]}}</div> | national_motto = <br />{{native phrase|es|[[Үндэсний урианы жагсаалт#М|La Patria Es Primero]]}}<br />{{small|("Эх орон нэгт")}} | other_symbol_type = | other_symbol = | image_map = {{switcher|[[File:MEX orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Mexico regions map.png|frameless]]|Мексикийн мужууд|Default=1}} | map_width = 250px | capital = [[Мехико]] | coordinates = {{Coord|19|26|N|99|8|W|type:city}} | largest_city = Мехико | official_languages = [[Мексикийн Испани хэл|Испани хэл]] (''де-факто''){{ref label|iboxb|b}} | languages_type = Хамтарсан албан ёсны хэлнүүд | languages = {{Plainlist| * 68 [[Мексикийн хэлнүүд|уугуул хэлнүүд]] }} | ethnic_groups = ''[[#Угсаатны бүлэг болон арьсны өнгө|Доороос харна уу]]'' | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.3% [[Христийн шашин]] ** 74% [[Католик сүм|Ромын католик]] ** 4.3% [[Евангелизм]] {{Tree list/end}} |14.8% [[Шашин шүтлэггүй байдал|Шашингүй]] |6.9% бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://es.statista.com/grafico/28553/las-religiones-mas-comunes-en-latinoamerica/ |title=Catholicism and evangelism: the two most common religions in Latin America |website=Statista |access-date=18 November 2022 }}</ref> | religion_year = 2022 | demonym = [[Мексикчүүд‎]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]]<br />{{raise|0.13em|[[бүгд найрамдах улс]]<ref>{{cite web |location=MX Q|url=http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511194922/http://www.scjn.gob.mx/SiteCollectionDocuments/PortalSCJN/RecJur/BibliotecaDigitalSCJN/PublicacionesSupremaCorte/Political_constitucion_of_the_united_Mexican_states_2008.pdf |archive-date=11 May 2011 |title=Political Constitution of the United Mexican States, title 2, article 40 |publisher=SCJN |access-date=14 August 2010}}</ref><!--end nowrap:-->}}<!--end raise:-->}} | leader_title1 = [[Мексикийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Андрес Мануэль Лопез Обрадор]] | leader_title2 = [[Сенатын ерөнхийлөгч (Мексик)|Сенатын Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Ана Лилия Ривера]] | leader_title3 = [[Төлөөлөгчдийн танхимын дарга (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхимын дарга]] | leader_name3 = [[Марсела Гуэрра Кастилло]] | leader_title4 = [[Үндэсний Шударга Ёсны Дээд Шүүх#Ерөнхийлөгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Норма Лусиа Пина Эрнандес]] | legislature = [[Холбооны Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Сенат (Мексик)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мексик)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Испани]]ас) | established_event1 = [[Долоресийн уйлаан|Тунхагласан]] | established_date1 = 9 сарын 16, 1810 он | established_event2 = [[Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Бүрэн эрх]] | established_date2 = 9 сарын 27, 1821 он | established_event3 = [[Америк дахь испанийн колониудын тусгаар тогтнолын дайнууд#Шинэ Испани болон Төв Америк|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date3 = 12 сарын 28, 1836 он | established_event4 = [[1824 оны Мексикийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 10 сарын 4, 1824 он | established_event5 = [[1857 оны Мексикийн Нэгдсэн Улсын Холбооны Үндсэн хууль|Хоёрдугаар үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 5, 1857 он | established_event6 = [[Мексикийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 2 сарын 5, 1917 он | area = | today = | area_km2 = 1,972,550 | area_footnote = | area_rank = 13 | area_sq_mi = 761,606 | percent_water = 1.58 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 129,875,529<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Mexico|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 10 | population_density_km2 = 61 | population_density_sq_mi = 157 | population_density_rank = 142 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.92 их наяд<ref name="imf-mx">{{Cite web |title=IMF DataMapper|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/MEX |access-date=27 November 2022 |website=www.imf.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 13 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $22,440<ref name="imf-mx"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 69 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.42 их наяд<ref name="imf-mx"/>}} | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $10,950<ref name="imf-mx"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.8 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.758 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021-2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2020|access-date=15 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 86 | currency = [[Мексик песо]] | currency_code = MXN | time_zone = [[Мексик дэх цаг]]ийг ''харна уу'' | utc_offset = −8 - −5 | utc_offset_DST = −7 - −5 | DST_note = | time_zone_DST = янз бүр | antipodes = | date_format = | drives_on = баруун | calling_code = [[Мексик дэх утасны дугаар|+52]] | cctld = [[.mx]] | footnote_a = {{note|iboxa}}[[Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хууль|Уугуул иргэдийн хэл бичгийн эрхийн ерөнхий хуулийн]] 4 дүгээр зүйл<ref>{{cite web |url=http://www.inali.gob.mx/pdf/LGDLPI.pdf |title=General Law of Linguistic Rights of the Indigenous Peoples |author=INALI |date=13 March 2003 |access-date=7 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.inali.gob.mx/clin-inali/ |title=Catálogo de las lenguas indígenas nacionales: Variantes lingüísticas de México con sus autodenominaciones y referencias geoestadísticas |publisher=Inali.gob.mx |access-date=18 July 2014}}</ref> | footnote_b = {{note|iboxb}}Испани хэл нь Мексикийн холбооны засгийн газрын ''[[де-факто]]'' албан ёсны хэл юм. }} '''Mексик''' ({{langx|es|México}} {{Audio|es-mx-México.ogg|<small>(сонсох)</small>}}) - албан ёсоор '''Мексикийн Нэгдсэн Улс''' ({{langx|es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Хойд Америк]]т оршдог [[улс]]. Умар зүгт [[АНУ]], дорно өмнө зүгт [[Белиз]], [[Гватемал]], нийт гурван улстай газраар хил залгаж, өрнө зүгт [[Калифорнийн булан]], [[Номхон далай]], дорно зүгт [[Мексикийн булан]], [[Карибын тэнгис]]тэй эрэг хөвөөлдөг. Мексик 1,972,550 км² газар нутагтайгаараа [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн 14-р]], [[Америк]] тивийн 5-р том орон болохоос гадна 2023 оны байдлаар 129.151.256 сая хүн амтай тул дэлхийд 11 дэх, испани хэлт орнуудаас хамгийн олон хүн амтай улс гэгдэнэ. Хүн амын үндсэн хэл [[Испани хэл|испани]]. Зонхилох шашин [[Христийн шашин|Христ]]. Нийслэл [[Мехико]] дэлхийн их хотын тоонд багтдаг. == Түүх == Мексикийн газар нутаг дээр хүн төрөлхтөн оршин тогтнож байсан тухай нотолгоо нь НТӨ 2-р мянганы үеэс эхтэй. НТӨ 1-р мянганы дунд үед Мексикийн төв болон өмнөд хэсэгт суурьшмал соёл бий болсон байна. НТӨ 12-5-р зууны үед Мексикт Олмекуудын соёл цэцэглэн хөгжиж, хожим сонгодог соёл иргэншлийн үүсэлд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлжээ. Эдгээр соёл иргэншил НТ 4-9-р зууны хооронд оргил үедээ хүрсэн бөгөөд үүнд Теотихуакан, Запотек, Тотонак, Толтек, Майягийн соёлууд багтаж байв. Майягийн ололт амжилтад ханз буюу иероглифийн бичээс, нарийн архитектур, хэрэглээний урлаг, математик, одон орон судлалын өргөн мэдлэг, нарийвчлалтай хуанли зэрэг ордог юм. 12-р зуунд [[Ацтек|Ацтекүүд]] Мексикийн төв хэсэгт бий болсон; тэнд амьдардаг олон овог аймгуудыг эзлэн авснаар тэд хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулжээ. 1517 онд европчуудын Мексикийг зориуд судлах, байлдан дагуулах ажиллагаа эхэлсэн. Испаничууд [[Мексикийн булан]] рүү 3 экспедиц илгээжээ. Эхнийхийг нь 1517 онд [[Франциско Эрнандес де Кордоба]], хоёр дахийг нь 1518 онд [[Хуан де Грихалва]], гурав дахийг нь 1519 онд Ацтекийн эзэнт гүрнийг байлдан дагуулагч [[Эрнан Кортес]] удирдсан түүхтэй. 1522 онд Испанийн эзэн хаан [[V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|V Карл]] түүнийг эзлэгдсэн газруудын ахмад генерал, захирагчаар баталж, түүнд 100,000 уугуул иргэн амьдардаг 64,750 хавтгай дөрвөлжин километр газрыг хяналтдаа авах эрх олгосон байдаг юм. 1528 онд Эрнан Кортесын эрх мэдлийг хязгаарлаж, хаанд шууд тайлагнадаг захиргааны болон шүүхийн байгууллага болох Аудиенсияг Мексик рүү илгээжээ. 1535 онд Мексик шинээр байгуулагдсан дэд хаант [[Шинэ Испани]] улсын нэг хэсэг болжээ. 1521-1821 онуудад Мексик улс Испанийн колоничлолын эзэмшилд байсан. Эдийн засаг нь уугуул иргэдийг мөлжих, хураагдсан газар болон уурхайд ажиллахад хүргэсэн систем дээр суурилсан байв. Шинэ Испанийн эдийн засаг нь Испанийн ашиг сонирхолд захирагдаж, хамгийн чухал салбар нь үнэт металл олборлох уурхай болсон байна. Нэг талаас хүн амын янз бүрийн давхаргын ялгаварлан гадуурхалт, улс төрийн эрх мэдэлгүй байдалд сэтгэл дундуур байдал, нөгөө талаас Хойд Америк дахь Английн колониудын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл, [[Латин Америк]] дахь дэвшилтэт үзэл санаа нэвтэрсэн зэрэг болон Европ тивд болсон үйл явдлууд нь 1810 оны тариачдын үймээн самууныг өдөөж, Мексикийг 10 жилийн тусгаар тогтнолын дайн руу хөтөлсөн юм. Босогчдын удирдагчдын дунд лам нар болох Мигель Идалго и Костилья, Хосе Мариа Морелос нар байсан бөгөөд хоёуланг нь баривчилж, цаазаар авчээ. Дайны төгсгөлд цэргийн жанжин [[Агустин де Итурбиде]] чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан. 1821 оны 8-р сарын 24-нд Испанийн хаан болон Итурбидийн төлөөлөгчид [[Кордобагийн гэрээ|Кордобагийн гэрээнд]] гарын үсэг зурсан бөгөөд энэ гэрээнд Игуалагийн төлөвлөгөөний заалтын дагуу Мексикийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн. Мөн оны 9-р сарын 27-нд чөлөөлөх арми Мехико хотод орж, 9-р сарын 28-нд нийслэлд Мексикийн эзэнт гүрний тусгаар тогтнолын тунхаглалыг тунхаглав. 1822 оны 5-р сарын 18-нд Мехико хотын ард түмэн болон гарнизон Итурбидег Мексикийн эзэн хаан хэмээн зарлаж, тэрээр I Августин нэр дор хаан ширээнд суусан. 1823 оны 3-р сард эзэнт гүрэн нуран унаж, Мексик улс Бүгд найрамдах улс болсон түүхтэй. 1835 онд Мексикийн Техас муж тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлжээ. 1836 онд мексикчүүдэд ялагдсан шийдвэрлэх тулалдааны дараа [[Бүгд Найрамдах Техас улс|Бүгд Найрамдах Техас Улс]] тусгаар тогтнолоо зарлаж, удалгүй 1845 онд АНУ-д нэгдэн орсон байна. 1846 оны хавар АНУ-ын цэргүүд Мексикийн нутаг дэвсгэр рүү довтлон оржээ. 1847 оны намар гэхэд америкчууд өргөн уудам бүс нутаг болон түүний нийслэл [[Мехико]] хотыг эзэлсэн байна. 1848 оны 2-р сарын 2-нд гарын үсэг зурсан Гуадалупе Идалгогийн гэрээгээр дайн дуусаж, Алта Калифорниа, Нью Мексико болон бусад мужуудын зарим хэсэг АНУ-ын мэдэлд оржээ; энэ бүхэн нь Мексикийн нийт газар нутгийн талаас илүү хувь байсан юм. 1876 ​​онд генерал Порфирио Диас төрийн эргэлтээр засгийн эрхийг авч, улс орныг 30 гаруй жил захирчээ. Түүний эдийн засгийн амжилтын сул тал нь нийгмийн өндөр хурцадмал байдал байсан. 1910 онд Мексикийн хувьсгал дэгдэж, 1917 оны Үндсэн хуулийг баталж дууссан байна. 1920-иод он Плутарко Каллесын хаанчлалын үед хувьсгалт тэмцлээр тэмдэглэгдсэн байв. 1934 онд гадаадын газрын тосны компаниудын өмчийг улсын өмч болгосноороо алдартай Лазаро Карденас ерөнхийлөгч болжээ. 1940-өөд онд эдийн засгийн өсөлт эхэлж, газрын тосны үнийн уналтаас үүдэлтэй 1980-аад оны хямралаар төгсгөл болсон. 1980-аад оны дунд үед Мексик неолиберал шинэчлэлд шилжсэн. 2000-аад оноос хойш хар тамхины картелууд болон тус улсын албан ёсны эрх баригчдын хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн улам ширүүссэн. == Төрийн тогтолцоо == Мексик бол [[холбооны улс|холбооны төрийн байгууламжит]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлах [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагт]], төлөөллийн [[ардчилал|ардчилсан улс төрийн дэглэмтэй]] улс. 2024 оны 10-р сарын 1-нээс Ерөнхийлөгчөөр [[Клаудиа Шейнбаум]] сонгогдон ажиллаж байна. Ард иргэдийг засаглах учир холбооны 31 [[муж улс]], [[Мехико|нэг дүүрэг]]т нутаг дэвсгэр хуваагддаг. Мексик нь тухайн бүсийнхээ хүчирхэг орон бөгөөд 1994 оноос [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]]д элссэн цорын ганц [[Латин Америк]]ийн орон болсон. Мексик нь дундаас дээгүүр орлоготой оронд тооцогддог. [[ҮНБ]]-ийг нь худалдан авах чадварын паритетаар тооцвол Мексикийн [[эдийн засаг]] нь дэлхийд 12-т орно. Эдийн засаг нь [[Хойд Америкийн Чөлөөт Худалдааны Гэрээ]]ний (NAFTA) гишүүн орнуудтай чухал уялдаа холбоотой. Мексик нь дэлхийн хүчтэй орон болж буйд тооцогдож байгаа боловч нийгмийн болон аюулгүй байдлын асуудлууд нь муугаар нөлөөлж байна. 2000 оны сонгуульд анх удаа сөрөг хүчний нам, 1929 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн албыг барьж байсан Байгууллын Хувьсгалт намыг ("''Partido Revolucionario Institucional''") дийлж ялалт байгуулжээ. == Засаг захиргаа == Мексик улс засаг захиргааны хувьд 31 муж ({{langx|es|estados}}) болон 1 Холбооны тойрог ({{langx|es|Distrito Federal}})-т хуваагддаг. Эдгээр нь нийлээд Холбооны байгууллагууд ({{langx|es|Entidades federativas}}) болдог юм. 1917 оны Мексикийн Үндсэн хуулийн дагуу муж улсууд чөлөөтэй, бүрэн эрхтэй бөгөөд өөрсдийн Үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийгөө удирдах эрх чөлөөтэй. Муж бүр үндэсний харьяаллын асуудлыг хамарсан холбооны Үндсэн хуультай зөрчилдөхгүй үндсэн хуультай. Муж улсууд Холбооны зөвшөөрөлгүйгээр бусад муж улс эсвэл аливаа бие даасан улстай холбоо тогтоож чадахгүй (гэхдээ халдлагын үед хил залгаа мужуудын аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай батлан ​​​​хамгаалах, аюулгүй байдлын гэрээнээс бусад тохиолдолд). Мужууд нь хотын захиргаанд буюу аймагт хуваагддаг. Мексикт 2,448 хотын буюу аймгийн захиргаа байдаг (Мехико хотын 16 дүүргийг тооцохгүй). {| class="wikitable sortable" !№ !Муж !Засаг захиргааны төв !Хүн ам, (2010) !Газар нутаг, км² |- |0 |Сьюдад-де-Мехико | | align="right" |8 851 080 | align="right" |1499 |- |1 |Агуаскальентес |Агуаскальентес | align="right" |1 184 996 | align="right" |5589 |- |2 |Веракрус |Халапа-Энрикес | align="right" |7 643 194 | align="right" |72 815 |- |3 |Герреро |Чильпансинго-де-лос-Браво | align="right" |3 540 685 | align="right" |63 749 |- |4 |Гуанахуато |Гуанахуато | align="right" |3 388 768 | align="right" |30 607 |- |5 |Дуранго |Викториа-де-Дуранго | align="right" |690 113 | align="right" |11 978 |- |6 |Идальго |Пачука-де-Сото | align="right" |2 665 018 | align="right" |20 987 |- |7 |Кампече |Сан-Франсиско-де-Кампече | align="right" |822 441 | align="right" |51 833 |- |8 |Керетаро |Сантьяго-де-Керетаро | align="right" |1 827 937 | align="right" |11 769 |- |9 |Кинтана-Роо |Четумаль | align="right" |1 325 578 | align="right" |50 350 |- |10 |Коауила |Сальтильо | align="right" |2 748 391 | align="right" |151 571 |- |11 |Колима |Колима | align="right" |650 555 | align="right" |5455 |- |12 |Мехико |Толука-де-Лердо | align="right" |15 175 862 | align="right" |21 461 |- |13 |Мичоакан |Морелия | align="right" |4 351 037 | align="right" |59 864 |- |14 |Морелос |Куэрнавака | align="right" |1 777 227 | align="right" |4941 |- |15 |Наярит |Тепик | align="right" |1 084 979 | align="right" |27 621 |- |16 |Доод Калифорни |Мехикали | align="right" |3 155 070 | align="right" |70 113 |- |17 |Өмнөд доод Калифорни |Ла-Пас | align="right" |637 026 | align="right" |73 677 |- |18 |Нуэво-Леон |[[Монтеррей]] | align="right" |4 653 458 | align="right" |64 555 |- |19 |Оахака |Оахака | align="right" |3 801 962 | align="right" |95 364 |- |20 |Пуэбла |Пуэбла-де-Сарагоса | align="right" |5 779 829 | align="right" |33 919 |- |21 |Сакатекас |Сакатекас | align="right" |1 490 668 | align="right" |75 040 |- |22 |Сан-Луис-Потоси |Сан-Луис-Потоси | align="right" |2 585 518 | align="right" |62 848 |- |23 |Синалоа |Кульякан | align="right" |2 767 761 | align="right" |58 092 |- |24 |Сонора |Эрмосильо | align="right" |2 662 480 | align="right" |184 934 |- |25 |Табаско |Вильяэрмоса | align="right" |2 238 603 | align="right" |24 661 |- |26 |Тамаулипас |Сьюдад-Виктория | align="right" |3 268 554 | align="right" |79 829 |- |27 |Тласкала |Тласкала-де-Хикотенкатль | align="right" |1 169 936 | align="right" |3914 |- |28 |Халиско |[[Гуадалахара]] | align="right" |7 350 680 | align="right" |80 137 |- |29 |Чиуауа |Чиуауа | align="right" |3 406 465 | align="right" |247 087 |- |30 |Чьяпас |Тустла-Гутьеррес | align="right" |4 796 580 | align="right" |73 887 |- |31 |Юкатан |Мерида | align="right" |1 955 577 | align="right" |39 340 |} [[Файл:Blank map of Mexico with states names-ru.svg|thumb|543x543px|Мужуудын газрын зураг]] == Эдийн засаг == Мексик бол аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд Америк тивд эдийн засгийн хувьд хамгийн хөгжсөн орнуудын нэг үздэг юм. Тус улс нь газрын тос, байгалийн хий (Америк тивд тэргүүлэх байр эзэлдэг), төмрийн хүдэр, хүхэр, сурьмагийн хүдэр, мөнгөн ус, бал чулуу үйлдвэрлэдэг. Мексик бол жоншны дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч, экспортлогч орнуудын нэг юм. Хамгийн хөгжсөн үйлдвэрлэлийн салбаруудад хар ба өнгөт бус металлург, механик инженерчлэл, химийн болон нефть химийн үйлдвэр, хөвөн нэхмэл, хүнсний боловсруулалт орно. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжөөгүй; дэлхийн хамгийн том газрын тос экспортлогчдын нэг боловч Мексик газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог. Хөдөө аж ахуйд эрдэнэ шиш, улаан буудай, шар буурцаг, будаа, шош, хөвөн, кофе, жимс, улаан лооль зэрэг ургацын үйлдвэрлэл давамгайлдаг. Мод бэлтгэл мөн хөгжсөн юм. 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Мексикт хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ нь бүс нутаг, салбараас хамааран эх газарт өдөрт 207.44 песо (11.01 доллар)-гоос 464.51 песо (24.66 доллар) хүртэл байдаг, Мексик-АНУ-ын хил дагуу өдөрт 312.41 песо (16.59 доллар) байдаг бөгөөд энэ нь АНУ-тай хиллэдэг хотын захиргаанаас бүрддэг Хойд хилийн чөлөөт бүс гэсэн тусгай эдийн засгийн статустай юм. == Спорт == Мексикт хамгийн алдартай спорт бол хөлбөмбөг юм. [[1968 оны Зуны Олимп|1968 оны Зуны Олимпын наадам]] Мехико хотод болсон. Тус улс [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|ФИФА]]-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг 1970 болон 1986 онд хоёр удаа зохион байгуулсан бөгөөд 2026 онд АНУ, Канадтай хамтран зохион байгуулсан байна. == Зүүлт == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|México}} {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{stub}} [[Ангилал:Мексик| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:Төв Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 0gxpg8nxrrwgr2ggxs7jsl1xynvmen0 Пакистан 0 8288 866554 864679 2026-08-18T22:19:26Z Karixway39 102441 /* */ 866554 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Азийн улс}} {{about|Өмнөд Азийн улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤᠨ<br/>ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠫᠠᠻᠢᠰᠲᠠᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Пакистан | native_name = {{ubl|{{native name|ur|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}|italics=off}}|{{ubl|Islamic Republic of Pakistan{{native name|en|{{Nastaliq|}}}}}}}} | image_flag = Flag of Pakistan.svg | flag_type = [[Пакистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Pakistan.svg | symbol_type = [[Пакистаны төрийн сүлд|Төрийн тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = {{transliteration|ur|[[Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат|Иман, Иттэхад, Назам]]}}<br />{{native name|ur|{{Nastaliq|ایمان، اتحاد، نظم}}|paren=off}}<br />"Итгэл, Эв нэгдэл, Сахилга бат"{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archive-date=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[Government of Pakistan]]. |access-date=18 December 2013}}</ref><!--end lower:-->}} | national_anthem = {{transliteration|ur|ALA-LC|[[Пакистаны төрийн дуулал|Кауми Тарана]]}}<br />{{lang|ur|{{Nastaliq|قَومی ترانہ}}}}{{parabr}}{{center|"Үндэсний Дуулал"<br />[[File:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]]}} | image_map = PAK orthographic.svg | map_width = 220px | map_caption = Пакистаны хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор; нэхэмжилсэн газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Исламабад]] | coordinates = {{coord|33|41|30|N|73|03|00|E|type:city_region:PK}} | largest_city = [[Карачи]]<br />{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|type:city_region:PK}} | official_languages = {{hlist |[[Урдү хэл]]|[[Англи хэлний Пакитан хувилбар|Англи хэл]]}} | national_languages = Урду хэл<ref>{{cite journal|title=Article: 251 National language|url=https://pakistanconstitutionlaw.com/article-251-national-language/|access-date=23 July 2018}}</ref> | languages_type = [[Ярианы хэл]] | languages = [[Пакистаны хэлнүүд|77+ хэл]]{{sfn|Ethnologue|2022}} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 38.78% [[Панжабууд]] | 18.24% [[Паштун]] | 14.57% [[Синди]] | 12.19% [[Сарайки]] | 7.08% [[Мухажир]] | 3.02% [[Балуч ястан|Балуч]] | 1.24% [[Брахуи]] | 4.88% [[Пакистан дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2017{{efn|Өөр өөр эх сурвалжууд өөр өөр тоо баримт өгдөг. Тооцооллыг [[2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллого|2017 оны Пакистан улсын хүн амын тооллогын]] дагуу хийсэн болно.<ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1624375 | title=Pakistan's population is 207.68m, shows 2017 census result | date=19 May 2021 }}</ref><ref name="2017CensusLanguage">{{cite web |date=2021 |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409115251/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/pakistan/Table11n.pdf |archive-date=9 April 2022 |access-date=12 May 2022 |website=www.pbs.gov.pk |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref>}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 96.5% [[Пакистан дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])<ref name="Article_2" /> | 2.1% [[Пакистан дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] <!-- 1.73% Hindu (Jati) 0.41% Hindu (scheduled castes) --> | 1.3% [[Пакистан дахь христийн шашин|Христийн шашин]] | 0.1% [[Пакистан дахь шашин шүтлэг|бусад]] }} | demonym = [[Пакистанчууд]] | government_type = [[Холбооны улс|Холбооны]] [[Исламын бүгд найрамдах улс|Исламын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Пакистаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ариф Алви]] | leader_title2 = [[Пакистаны Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Шахбаз Шариф]] | leader_title3 = [[Пакистаны Сенатын дарга|Сенатын Дарга]] | leader_name3 = [[Садик Санжрани]] | leader_title4 = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[Ража Первез Ашраф]] | leader_title5 = [[Пакистаны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Умар Ата Бандиал]] | legislature = [[Пакистаны Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Пакистаны Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Пакистаны Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Пакистаны хөдөлгөөн|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Их Британи]]ас) | established_event1 = [[Лахорын тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = 3 сарын 23, 1940 он | established_event2 = [[Пакистаны Доминион|Тусгаар тогтнол]] | established_date2 = 8 сарын 14, 1947 он | established_event3 = [[Исламын бүгд найрамдах улс|Доминионы статусыг цуцлав]] | established_date3 = 3 сарын 23, 1956 он | established_event4 = [[Бангладешийн чөлөөлөх дайн|Зүүн нутаг дэвсгэр]] [[Пакистаны бууж өгөх баримт|салав]] | established_date4 = 12 сарын 16, 1971 он | established_event5 = [[Пакистаны Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 8 сарын 14, 1973 он | established_event7 = | established_date7 = | established_event8 = | established_date8 = | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Пакистаны Кашмирын нутаг дэвсгэр, [[Азад Кашмир]] (13297 км<sup>2</sup>) болон [[Гилгит-Балтистан]] (72520 км<sup>2</sup>) гэсэн мэдээллийг багтаасан болно.<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |access-date=20 April 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406012611/http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |archive-date=6 April 2013}}</ref> Эдгээр газар нутгийг эс тооцвол 796,095 км<sup>2</sup> талбайтай болно."}}<ref>{{cite web |url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html |title=Where is Pakistan?|website=worldatlas.com|date=24 February 2021}}</ref> | area_rank = 33 | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_density_km2 = 244.4 | population_density_sq_mi = 633 | population_density_rank = 56 | population_estimate = 249,566,743<ref>{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Results of Pakistan's First-Ever Digital Population Census Are Out |url=https://propakistani.pk/2023/05/22/results-of-pakistans-first-ever-digital-population-census-are-out/ |url-status=live |access-date=2023-05-22 |website=Pro Pakistani}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 5 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.512 их наяд<ref name="IMF 2022">{{cite web |title=World Economic Outlook database: April 2022|publisher=IMF|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|access-date= 26 May 2022}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 23 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,662<ref name="IMF 2022"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 168 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$376.493 тэрбум}}<ref>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 42 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,658<ref name="IMF 2022"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 31.6 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021}}</ref> | HDI = 0.544 <!--number only--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 161 | currency = [[Пакистан рупи]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[Пакистаны Стандарт Цаг|ПСЦ]] | utc_offset = +05:00 | utc_offset_DST = | DST_note = ''[[Зуны цаг]]ийг ашигладаггүй'' | time_zone_DST = | date_format = {{ubl | {{nowrap|{{abbr|өө|өдөр}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|жжжж|жил}}}}{{efn|[[Пакистан дахь огноо, цагийн тэмдэглэгээ]]г харах.}} }} | drives_on = зүүн<ref>{{cite news |last=Loureiro |first=Miguel |title=Driving—the good, the bad and the ugly |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archive-date=10 January 2012 |work=Daily Times |location=Pakistan |date=28 July 2005 |access-date=6 February 2014}}</ref> | calling_code = [[Пакистан дахь утасны дугаар|+92]] | cctld = {{unbulleted list |[[.pk]] |[[.pk|پاکستان.]]}} }} '''Пакистан''' ({{lang-ur|پاکستان}} ''Пакистан''), албан ёсоор '''Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс''' нь [[Өмнөд Ази|өмнөд]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Баруун талаараа [[Афганистан]], [[Иран]] орнуудтай, зүүн талаараа [[Энэтхэг]]тэй, зүүн хойд талаараа [[Хятад]]тай тус тус хиллэдэг. Өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]т 1,046 км урт эрэгтэй. Өнөөгийн Пакистан улсын орших газар нутагт эртний [[Инд хөндийн иргэншил]], [[Энэтхэг-Грекийн хаант улс]] тогтнож байсан байна. Энэ газар нутаг нь [[Перс]], [[Грек]], [[Араб]], [[Турк]], [[Афганистан]], [[Монгол үндэстэн|Монгол]] зэрэг үндэстнүүдэд урьдын түүхэнд эзлэгдэж байв. Пакистан нь 1947 он хүртэл Британийн удирдлага доорх Энэтхэгийн хэсэг байжээ. Харин 1947 онд Мухаммад Али Жиннах ба [[Мусульмануудын Чуулган]]ы удирдсан, [[Ислам|мусульмануудад]] зориулсан орон байгуулах хөдөлгөөний үр дүнд Синд, Баруун хойд заагийн муж, [[Панжаб (Пакистан)|Баруун Панжаб]], [[Балучистан]], Зүүн Бенгал мужууд нэгдэж Пакистан улс бүрэлдэн тогтох болжээ. 1956 оны Үндсэн Хуулиар Пакистан нь Исламын бүгд найрамдах улс болсон. 1971 онд зүүн Пакистанд салан тусгаарлахаар тэмцсэнээр [[Бангладеш]] улс тусгаар тогнолоо олжээ. Пакистаны түүх нь эдийн засгийн өсөлт болон цэргийн удирдлага, улс төрийн тогтворгүй байдлын үеүдээр тодорхойлогдоно. Пакистан улс нь 180 орчим сая хүн амаараа дэлхийд зургаад жагсдаг бөгөөд мусульман хүн амаараа зөвхөн [[Индонез]]ийн дараа хоёрт ордог. Энэ улс нь "Дараагийн 11" гэгдэх эдийн засагтай орнуудад багтдаг. Пакистан нь [[Исламын зөвлөгөөний байгууллага]] (''Organization of the Islamic Conference''), Өмнөд Азийн бүсийн хамтын ажиллагааны нэгдэл (''South Asian Association for Regional Cooperation''), Хөгжиж буй 8 орон (''Developing 8 Countries''), Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага (''Economic Cooperation Organization'') зэрэг байгууллагуудыг анх байгуулсан орнуудын тоонд орно. Мөн [[НҮБ]], [[Үндэстнүүдийн хамтын нөхөрлөл]] (''Commonwealth of Nations''), [[Дэлхийн худалдааны байгууллага]], G33 хөгжиж буй орнууд (''G33''), G77 хөгжиж буй орнууд (''Group of 77'') зэргийн гишүүн бөгөөд, [[НАТО]]-гийн гишүүн биш [[АНУ]]-н чухал холбоотон бөгөөд цөмийн зэвсэгтэй юм. {| class="infobox borderless" |+ Пакистаны үндэсний бэлгэдлүүд |- ! '''Амьтан''' | | [[Image:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''Шувуу''' | | [[Image:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''Мод''' | | [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''Цэцэг''' | | [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''National heritage animal''' | | [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''National heritage bird''' | | [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''Далайн амьтан''' | | |- ! '''Мөлхөгч''' | | [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''Хоёр нутагтан''' | | [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''Жимс''' | | [[Image:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''Мечет''' | | [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''Гол''' | | [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''Уул''' | | [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} == Нэр == Тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч [[Рахмат Али]] 1933 оны «[[Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй]]» тунхагтаа "ПАКСТАНд 33 сая мусульман (хотон) амьдарч байна" гэжээ. Тухайн үеийн таван мужийн нэрийг нийлүүлсэн ([[Панжаб (Пакистан)|'''П'''анжаб]], '''А'''фган, [[Кашмир|'''К'''ашмир]], [[Синд|'''С'''инд]], [[Балучистан|Балучис'''тан''']]) тэрхүү үгэнд эгшиг жийрэглэн «'''Пакистан'''» гээд 1947 оноос шинэ улсын нэр болжээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх үүсвэр == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{commons|پاکستان}} {{Ази}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Пакистан| ]] edqq70ed06awr64qjfqnma6rmbhk8g9 Польш 0 8290 866551 865189 2026-08-18T22:05:00Z Karixway39 102441 /* */ 866551 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Use dmy dates|date=July 2022}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Польш Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠫᠣᠯᠢᠱ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Польш | native_name = {{native name|pl|Rzeczpospolita Polska}} | image_flag = Flag of Poland.svg | flag_type = [[Польшийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_border = Flag of Poland (normative).svg | image_coat = Herb Polski.svg | symbol_type = [[Польшийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|pl|Mazurek Dąbrowskiego}}<br />"[[Польшийн төрийн дуулал|Домбровскийн мазур бүжиг]]"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg]]}}</div> | demonym = {{hlist|[[Польшууд‎]]}} <!-- Maps and coordinates -->| image_map = {{Switcher|[[File:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Poland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Poland.svg}} | capital = [[Варшав]] | coordinates = {{Coord|52|13|N|21|02|E|type:city}} | largest_city = capital <!-- Language -->| languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = [[Польш хэл]]<ref>[[s:en:Constitution of the Republic of Poland/Chapter 1|Constitution of the Republic of Poland]], Article 27.</ref> <!-- Population, ethnic groups -->| population_census = {{DecreaseNeutral}} 38,036,118<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112022,4,145.html|title=Statistical Bulletin No 11/2022|website=Statistics Poland|access-date=23 December 2022}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 38 | population_density_km2 = 122 | population_density_sq_mi = 315.9 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | population_density_rank = 98 | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98% [[Польшууд‎]] | 2% бусад/хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011 | ethnic_groups_ref = <ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> <!-- Religion -->| religion = {{ublist|item_style=white-space: |{{Tree list}} * 88.7% [[Христийн шашин]] ** 87.6% [[Польш дахь католик сүм|Католик]] ** 1.1% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |2.4% [[Шашин шүтлэггүй байдал|шашингүй]] |0.2% [[Польш дахь шашин шүтлэг|бусад]] |8.7% хариулаагүй }} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="GUSRel">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=93 |language=pl}}</ref> <!-- Government type, leaders -->| government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Польшийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Карол Навроцки]]}} | leader_title2 = [[Польшийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Дональд Туск]] | legislature = [[Польшийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Польшийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Сейм]] <!-- Events -->| sovereignty_type = [[Польшийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Польшийн христианчлал|Польшийн баптисм]] | established_date1 = 4 сарын 14, 966 он | established_event2 = {{nowrap|[[Польшийн хаант улс]]}} | established_date2 = 4 сарын 18, 1025 он | established_event3 = [[Польш-Литвын холбоот улс]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1569 он | established_event4 = {{nowrap|[[Польшийн хуваалт]]}} | established_date4 = 10 сарын 24, 1795 он | established_event5 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс|Хоёрдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date5 = 11 сарын 11, 1918 он | established_event6 = {{nowrap|[[Цөллөгт байгаа Польшийн засгийн газар|Цөллөгт байгаа засгийн газар]]}} | established_date6 = 9 сарын 17, 1939 он | established_event7 = {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]]}} | established_date7 = 2 сарын 19, 1947 он | established_event8 = {{nowrap|[[Польшийн түүх (1989–одоо үе)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = {{nowrap|12 сарын 31, 1989 он}}<ref>{{cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750444|title=The Act of December 29, 1989 amending the Constitution of the Polish People's Republic.|publisher=Internetowy System Aktów Prawnych|access-date=18 October 2020}} {{in lang|pl}}</ref> <!-- Area -->| area_km2 = 312696 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|last=GUS}}</ref> | area_rank = 69 | area_sq_mi = 120,696.41 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | percent_water = 1.48 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> <!-- GDP -->| GDP_PPP = {{increase}} $1.705 их наяд<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=964,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 21 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $45,343<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 41 | GDP_nominal = {{increase}} $748.8 тэрбум<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 22 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,912<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50 <!-- Gini -->| Gini = 27.2 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> <!-- HDI -->| HDI = 0.876<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|access-date=11 September 2022|date=8 September 2022|format=PDF|last1=Nations |first1=United}}</ref> | HDI_rank = 34 <!-- Currency -->| currency = [[Польш злоты|Злоты]] | currency_code = PLN <!-- Time zone, date format, other -->| time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Польш дахь утасны дугаар|+48]] | cctld = [[.pl]] }} '''Польш''' буюу албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Польш Улс''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Төв Европ|Төв]] [[Европ]]т оршдог [[улс]]. Хүн ам нь 2022 оны байдлаар 38 сая орчим байсан бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 33-т жагсдаг. Нийт иргэдийн 80 орчим % [[Католик шашин|католик шашинтай]]. Нийслэл нь -[[Варшав]] хот үүнээс гадна [[Краков]], [[Лодзь]] буюу [[Лодзь]], [[Вроцлав]], [[Познань]], [[Шчецин]], [[Гданьск]] зэрэг том хотуудтай. Улсын албан ёсны хэл нь -[[польш хэл]]. Польш улс Монгол улстай 1950 оны 4-р сарын 14-нд дипломат харилцаа тогтоосон. == Байршил == Польш улс [[Балтын тэнгис]] [[Карпатын нуруу]] хооронд орших бөгөөд зүүн хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Калининград муж|Калининград мужтай]] 210 км), [[Литва]] (104 км), зүүн хэсгээрээ [[Беларусь]] (418 км), зүүн урдуураа [[Украин]] (535 км), өмнөд талаараа [[Словак]] (541 км), урдуураа [[Чех]] (796 км), баруун талаараа [[Герман]] (467 км) гэх 7 улстай хуурай газраар хиллэдэг. Польшийн нийт газар нутаг нь 312,696 км² бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 69-д, Европт 9-т ордог буюу [[Монгол Улс|Монгол Улсаас]] 5 дахин бага юм. == Түүх == [[Зураг:2017-07-30-21h55m18.jpg|thumb|left|[[Краков]], Хааны ордон]] [[Зураг:Warsaw palace.jpg|thumb|left|[[Варшав]], Хааны ордон]] 966 онд захирагч [[I Миешко]] [[Католик шашин]] хүлээн авч Польш улс анх бүрэлдэн тогтсон гэдэг. Польш нь 1025 онд Вант улс болсон бөгөөд 1569 онд Литвын гүнлигтэй холбоо байгуулж нэгдсэнээр [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбоот улсыг]] байгуулжээ. Польшид Европ тив дахь анхны [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн хууль]] баталсан байна. Энэ холбоот улс нь 1795 онд нурж, газар нутгийг нь [[Прусс]], [[Орос]], [[Австри]] гурван улс хувааж авчээ. Польш нь 1918 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа [[Версалийн гэрээ|Версалийн Гэрээний]] дагуу тусгаар тогтнолоо олж авсан боловч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Нацист Герман]], [[ЗХУ]] хоёрт ээлжлэн эзлэгдэж тусгаар тогтнолоо дахин алдсан гэж үздэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр Польш нь 6 сая гаруй иргэнээ алдсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа ЗХУ-ын удирдлага дор "[[Зүүн эвсэл]]"-ийн [[социализм|Социалист]] буюу [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс]] болсон байна. 1989 онд [[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]] хөдөлгөөний ачаар коммунист дэглэм нуран унаж Польшийн шинэ Үндсэн Хуулинд зааснаар "Польшийн гурав дахь Бүгд найрамдах улс" бий болжээ. Польш нь 16 аймаг буюу войевүдство-с ({{lang-pl|województwo}}) бүрэлдсэн нэгдмэл бөгөөд [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] орон юм. Польш Улс нь анх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] байгуулахад оролцсон 51 гишүүний нэг бөгөөд 1999 оны 3-р сарын 12-ноос [[НАТО]], 2004 оны 5-р сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн бөгөөд 2007 оны 12-р сарын 21-нээс [[Шенгений бүс|Шенгений орнуудын]] нэг болсон. Эдийн засгийн тогтвортой хөгжилтэй, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон. Польшийн [[мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] [[Польш злот|злот]] гэдэг. 1 злот нь 0.27 орчим ам доллартай тэнцэх ханштай. Задгай мөнгийг нь грош гэнэ. == Хүн ам == Польш улсын хүн ам 2024 оны байдлаар 37 сая 563 мянга байв. Орчин үеийн Польш бол дэлхийн хамгийн том нэг үндэстнээс бүрдсэн улсуудын нэг юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор Польшийн хүн амын 98.84 % нь өөрсдийгөө [[Польшууд|польш үндэстэн]] гэж тодорхойлсон бөгөөд 99.56% нь гэртээ Польш хэлээр ярьдаг гэж мэдэгджээ. Тус улсын хүн амын 3.8% нь өөрсдийгөө бусад үндэстэн гэж тодорхойлсон бөгөөд хамгийн том үндэстэн бол силезчууд (1.57%), кашубчууд (0.47%), германчууд (0.38%), украинчууд (0.22%), белорусууд (0.15%), англичууд (0.14%), америкчууд (0.07%), италичууд (0.07%), еврейчүүд (%), 5.0.5. (0.04%) юм. Сүүлийн жилүүдэд Польшийн хүн амын тоо цагаачлал нэмэгдэж, төрөлт буурсантай холбоотойгоор аажмаар буурч байна. Тус улс [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элссэний дараа олон тооны польшууд ажил хайж Баруун Европын орнууд руу түүний дотор Англи руу гол төлөв цагаачилжээ. == Төрийн байгуулалт, засаг захиргаа == Польш улс нь төрийн байгуулалтын хувьд парламентын (Сенат, [[Сейм]]) засаглалтай. Ерөнхийлөгч нь [[Карол Навроцки]]. Ерөнхий сайд — [[Дональд Туск]]. Польшийн нэгдүгээр түвшний (том) [[засаг захиргааны нэгж]] [[польш хэл|польшоор]] ''"województwo"'' гэдэг. Үүний эртний утга нь монголоор «цэргийн ноёны эзэмшил нутаг» гэнэ. "Орос-Монгол толь" (1982)<ref name="нэр">[[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь"-ын 1982 оны II хэвлэл.</ref>-т ''воевод'' - «мужийн цэргийн ноён» гэж, ''воеводство'' - «муж» гэж орчуулагдсан байдаг. 1999 оноос доорх нэр бүхий 16 муж болон өөрчлөн байгуулагджээ<ref>{{Cite web |url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |title=Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603) |access-date=10 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-date=4 Долдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704131824/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |url-status=dead }}</ref>: Мужууд нь цаашлаад повят, гмин гэж хуваагддаг байна. {{Colonnes|taille=18| # [[Зураг:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Бага Польш муж|Бага Польш]] - төв хот нь [[Краков]] # [[Зураг:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|20px]] [[Варми-Мазури муж|Варми-Мазури]] - төв хот нь [[Ольштын]] # [[Зураг:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Доод Силези муж|Доод Силези]] - төв хот нь [[Вроцлав]] # [[Зураг:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Их Польш муж|Их Польш]] - төв хот нь [[Познань]] # [[Зураг:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Куяви-Помор муж|Куяви-Помор]] - төв хот нь [[Быдгощ]] # [[Зураг:POL_województwo_łódzkie_COA.svg|20px]] [[Лодзь муж|Лодзь]] - төв хот нь [[Лодзь]] # [[Зураг:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Люблин муж|Люблин]] - төв хот нь [[Люблин]] # [[Зураг:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Любуш муж|Любуш]] - төв хотууд нь [[Зелёна-Гура]], [[Гожув-Велькопольски]] # [[Зураг:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Мазови муж|Мазови]] - төв хот нь [[Варшав]] # [[Зураг:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Ополе муж|Ополе]] - төв хот нь [[Ополе]] # [[Зураг:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Өрнөд Помор муж|Өрнөд Померан]] - төв хот нь [[Шчецин]] # [[Зураг:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] (Карпатынзах) - төв хот нь [[Жешув]] # [[Зураг:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Подласки муж|Подласки]] (Ойнзах) - төв хот нь [[Белосток]] # [[Зураг:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Помор муж|Помор]] - төв хот нь [[Гданьск]] # [[Зураг:POL_wojewodztwo_świętokrzyskie_COA.svg|20px]] [[Свентокшишки муж|Свентокшишки]] - төв хот нь [[Кьелце]] # [[Зураг:POL_województwo_śląskie_COA.svg|20px]] [[Силези муж|Силези]] - төв хот нь [[Катовице]] }} {| class="wikitable sortable" !Аймаг/Воевудство !Нийслэл !Газар нутаг(км²) 2018 он !Хүн ам 2018 он ! align="right" |автомашины дугаарын тэмдэглэл |- |Доод Силези |Вроцлав | align="right" |19 947 | align="right" |2 898 525 | align="center" |D |- |Куяви-Поморын |Быдгощ Торунь | align="right" |17 972 | align="right" |2 069 273 | align="center" |C |- |Люблин |Люблин | align="right" |25 122 | align="right" |2 103 342 | align="center" |L |- |Любуш |Гожув-Велькопольски<sup>1)</sup> Зелёна-Гура<sup>2)</sup> | align="right" |13 988 | align="right" |1 010 177 | align="center" |F |- |Лодзь |Лодзь | align="right" |18 219 | align="right" |2 448 713 | align="center" |E |- |Бага Дольш |Краков | align="right" |15 183 | align="right" |3 413 931 | align="center" |K |- |Мазови |Варшава | align="right" |35 558 | align="right" |5 428 031 | align="center" |W |- |Ополе |Ополе | align="right" |9412 | align="right" |980 771 | align="center" |O |- |Доод Карпат |Жешув | align="right" |17 846 | align="right" |2 125 901 | align="center" |R |- |Подласки |Белосток | align="right" |20 187 | align="right" |1 176 576 | align="center" |B |- |Помор |Гданьск | align="right" |18 321 | align="right" |2 346 717 | align="center" |G |- |Силези |Катовице | align="right" |12 333 | align="right" |4 508 078 | align="center" |S |- |Свентокшиски |Кельце | align="right" |11 711 | align="right" |1 230 044 | align="center" |T |- |Варми-Мазури |Ольштын | align="right" |24 173 | align="right" |1 420 514 | align="center" |N |- |Их Польш |Познань | align="right" |29 826 | align="right" |3 500 361 | align="center" |P |- |Өрнөд Поморын |Щецин | align="right" |22 897 | align="right" |1 693 219 | align="center" |Z |} == Хотууд == <gallery perrow="6"> Зураг:Pałac Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie 9.JPG|[[Варшав]] Зураг:Kraków_Sukiennice.jpg|[[Краков]] Зураг:5 Lublin 04.jpg|[[Люблин]] Зураг:Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|[[Люблин]] Зураг:Pałac Ogińskich..JPG|[[Седльце]] Зураг:Light Move Festival35(js).jpg|[[Лодзь]] Зураг:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg|[[Познань]] Зураг:Pałac w Rogalinie (4).jpg|[[Рогалин]] хотын ойролцоо [[Познань]] Зураг:The Tall Ships’ Races 2017, Wały Chrobrego, Szczecin 01.jpg|[[Шчецин]] Зураг:2009-05-30-polska-by-RalfR-30.jpg|[[Шчецин]] Зураг:Katedra we Fromborku.JPG|[[Фромборк]] Зураг:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|[[Гданьск]] Зураг:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|[[Гданьск]] Зураг:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|[[Торунь]] Зураг:7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|[[Быдгощ]] Зураг:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|[[Вроцлав]] Зураг:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|[[Вроцлав]] Зураг:Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|[[Бельско-Бяла]] Зураг:Muzeum Slaskie w Katowicach.jpg|[[Катовице]] Зураг:Zamość. Ratusz..jpg|[[Замосец]] </gallery> == Эдийн засаг == Польш бол хуучин социалист улс учраас 1990-ээд оны эхээр болсон улс төрийн өөрчлөлтүүд түүний эдийн засагт ноцтой нөлөөлсөн. Ийнхүү тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Тадеуш Мазовецки]] болон [[Лешек Бальцерович]] нар эдийн засгийн "Шок эмчилгээ" хийж томоохон хувьчлалын давалгаа эхэлж, энэ үеэр төрийн өмчийн дийлэнх хувь нь хувийн мэдэлд шилжсэн юм. Хөгжиж буй эдийн засгийн тогтолцооны өргөн хүрээг хамарсан нөхцлүүд нь барууны олон хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг ихээхэн татсан нь Польшийн эдийн засгийг Европын бүх зах зээлд чухал ач холбогдолтой болгосон байна. Хөгжингүй зах зээлийн эдийн засаг нь өрсөлдөөнийг илүүд дэмждэг байна. 2017 оны 9-р сарын 29-нд хөрөнгийн индексийг тооцоо гаргадаг "FTSE Group" санхүүгийн компани жил бүр зах зээлийн ангиллынхаа үр дүнг зарлахад Польшийн эдийн засгийг хөгжиж буй зах зээлээс хөгжингүй зах зээл рүү орж ахисан байна. Польш бол ийм статустай болсон анхны посткоммунист орон болсон юм. == Аж үйлдвэр == 2016 онд ДНБ-ий бүтцэд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 38.5 хувь байв. Үүний зэрэгцээ аж үйлдвэрт хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн тоо нийт хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын 30.4 хувийг эзэлж байна. Өсөлтийн хурд нь нийт эдийн засгийнхаас өндөр буюу 2016 онд ойролцоогоор 4.2% байна. Польшид чулуужсан ба хүрэн [[нүүрс]], [[байгалийн хий]], хүхэр, хужир, ширээний, чулуулаг ба калийн давс, асбест, төмөр, мөнгө, никелийн хүдэр, алт, цайр, [[занарын хий]] олборлодог. === Тэргүүлэх боловсруулах аж үйлдвэр === * механик инженерчлэл (Польш бол загас агнуурын хөлөг онгоц, цахилгаан галт тэрэг, ачаа болон суудлын вагон, зам, барилгын машин механизм, машин хэрэгсэл, хөдөлгүүр, электроник, аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж гэх мэт дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгчдийн нэг юм), * хар ба өнгөт (их хэмжээний цайрын үйлдвэрлэл) металлурги, * химийн бодис (хүхрийн хүчил, бордоо, эм, үнэртэй ус, гоо сайхны бүтээгдэхүүн, гэрэл зургийн бүтээгдэхүүн), * нэхмэл (хөвөн, маалинган даавуу, ноос), * хувцас, * цемент, * шаазан, вааран эдлэлийн үйлдвэрлэл, * спортын бараа (каяк, дарвуулт онгоц, майхан гэх мэт) үйлдвэрлэл. * модон тавилга үйлдвэрлэл == Польшийн уран зохиол == Эрт дээр үед орчин үеийн Польш улсад Померан, Полан, Вистулан, Масур болон бусад хүмүүс амьдардаг байжээ. Эдгээр ард түмэн 966 онд Христийн шашныг хүлээн авснаар бичгийн хэлтэй болсон. Византийн шашнаас ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа славян хэл дээр байсан бол Ромоос ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа зөвхөн Латин хэл дээр байв. Ромоос Христийн шашныг хүлээн авсан Польшид лам хуврагууд, ялангуяа дээд зиндааны лам хуврагууд нь 12-р зуун хүртэл гадаад гаралтай хүмүүс, голчлон Герман, Чехээс бүрддэг байв. Хожим нь дээд лам хуврагуудын дунд аажмаар польш хүмүүс гарч эхэлсэн. Анхны Польш зохиолч нь Сандомир нутгийн уугуул Краковын хамба лам Винсент Кадлубек байв. "Шударга" хэмээх [[II Казимир]] хааны захиалгаар Кадлубек Польшийн түүхийг ([[Латин хэл|латин]]. ''Historia Polonica'') бичжээ. Кадлубекийн бүтээл нь 13-р зууны эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 15-р зууны хамгийн алдартай зохиолч болох Краковын канон Ян Двугош (1415–1480) нь Краковын академиас гарч ирсэн. Түүний гол бүтээл болох Польшийн түүх ([[Латин хэл|латин.]] ''Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae'') нь эртний үеэс эхэлж, зохиогч нас барах хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 16-р зууны эхний хагаст Польшийн уран зохиолд [[Латин хэл]] давамгайлж байв. Зөвхөн алдартай номууд л Польш хэл дээр бичигдэн гарч байв. Польшийн анхны хэвлэмэл түүх болох ''Chronica Polonorum'' (Польшийн шастир)-ийг 1519 онд Мачей Миеховита латин хэлээр хэвлүүлжээ. [[Николай Коперник|Николай Коперникийн]] De revolutionibus orbium coelestium (Тэнгэрийн эрхсийн эргэлтийн тухай) номыг 1543 онд Латин хэлээр бичсэн бөгөөд түүний нэгэн цагт алдартай байсан өөр нэг бүтээл болох Optima monetae cudendae ratio (Зоосны шилдэг зарчмуудын тухай, 1526) мөн бичсэн байна. Польшийн анхны ном 1514 оноос хойшгүй, 1511 оноос өмнө [[Краков]] хотод хэвлэгдэн гарчээ. Польшийн уран зохиолын эцэг нь Польшийн язгууртны сэтгүүлзүйн ердийн төлөөлөгч Нагловицын [[Миколай Рей]] (1505–1569) юм. Рейгийн яруу найраг, зохиолын аль алиных нь бүх бүтээлүүд улс төрийн тэмцлийн зорилготой байсан. Язгууртны эрх ашгийг тууштай хамгаалагч Рейгийн зохиолууд нь язгууртнуудад ёс суртахуун, улс төрийн удирдамж өгч, өрсөлдөгчдийг нь шоолж байв. Эдгээр бүх Польшийн зохиолчид Польшийн утга зохиолын хэлийг гайхалтай хөгжүүлсэн боловч уран зохиолын илэрхийлэлийн тусгай хэлбэр болох агуу яруу найраг хараахан бий болоогүй байв. Үүнийг Радом мужийн чинээлэг язгууртан [[Ян Кочановски]] (1550–1584) бүтээсэн юм. Кочановский Италид боловсрол эзэмшиж, хожим нь Парист амьдарч байжээ. Тэрээр үзэсгэлэнтэй сонгодог латин хэлээр шүлэг бичдэг байсан боловч [[Адам Мицкевич|Адам Мицкевичийн]] оргил мандал хүртэл Польшийн уран зохиолд хосгүй агуу Польшийн яруу найрагч гэдгээрээ алдартай байжээ. Польшийн хамгийн агуу яруу найрагч, дэлхийн хамгийн агуу яруу найрагчдын нэг бол Польшийн романтизмын хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Адам Мицкевич]] юм. Мицкевичийн бүтээлч хөгжлийн оргил үе нь түүний хамгийн боловсорсон бүтээл болох "Пан Тадеуш" яруу найраг юм. Уран сайхны ур чадвараараа дэлхийн утга зохиолын шилдэг бүтээлүүдтэй эн зэрэгцдэг ажээ. [[Юлиуш Словацки|Юлиуш Словаки]] (1809–1849) бол хамгийн гайхалтай, олон талын яруу найрагчдын нэг байв. Түүний 1833 онд хэвлэгдсэн анхны бүтээлүүд нь Байрон, Шекспир нарын хүчтэй нөлөөнд автсан бөгөөд түүний яруу найргийн суут ухааны олон талт шинж чанарыг харуулдаг. === Польшийн алдарт уран зохилчид === * [[Юзеф Конрад]], * Исаа́к Баше́вис-Зи́нгер, * Станислав Лем, * Анжей Сапковски, * Иоанна Хмелевска, * Болеслав Прус, * Влади́слав Ре́ймонт, * [[Хенрик Сиенкевич]], * Януш Леон Вишневски, * Мариа Конопницка, * [[Чеслав Милош]], * [[Адам Мицкевич]], * Элиза Ожешко, * Тадеуш Ружевич, * Константи Галчиньски, * Стефан Жеромски, * Вислава Шимборска, * Станислав Ежи Лец, * Ольга Токарчук. == Польшийн баяр ёслолын өдрүүд == * 1-р сарын 1 - "Шинэ жил" - ''Nowy Rok'' * 1-р сарын 6 - "Христийн ирсэн өдөр"- ''Trzech Króli'' - 1960 он хүртэл амралтын өдөр байсан, 2011 оноос дахин сэргээсэн. * Тогтмол өдөр байхгүй, шилждэг өдөр- Улаан өндөгний баяр (2 өдөр: Ням, Даваа гараг) - ''Wielkanoc'' * 5-р сарын 1 - "Хөдөлмөрийн баярын өдөр" - ''Święto Pracy'' * 5-р сарын 3 - "5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийн өдөр" - ''Święto Konstytucji 3 Maja'' * Ногоон баяр буюу Ариун Сүнсний буулт (Улаан өндөгний баяраас хойш 49 хоногийн дараа үргэлж ням гарагт) —''Zielone Świątki'' / ''Zesłanie Ducha Świętego'' * Христ бурханы бие өдөр (Улаан өндөгний баярын дараа 60 хоног, пүрэв гаригт тэмдэглэдэг) - ''Boże Ciało'' * 8-р сарын 15 - Мэри дарь эхийн өдөр- ''Wniebowzięcie NMP'' * 11-р сарын 1 - Бүх Гэгээнтнүүдийн өдөр - ''Wszystkich Świętych'' * 11-р сарын 11 — Польш улсын Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр — ''Święto Niepodległości'' * 12-р сарын 25, 26 - Христийн мэндэлсэн өдрийн баяр -''Boże Narodzenie'' == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага]] * [[Польшууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Polska|Польш}} {{Wiktionary}} * [https://www.gov.pl/ Польшийн засгийн газрын цахим хуудас] * [https://stat.gov.pl/ Польшийн статистикийн газар] == Эшлэл == <references /> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Польш| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] pykcvxe3ldhncqrjnfpzx974iegti6y 866565 866551 2026-08-18T23:39:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 866565 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Use dmy dates|date=July 2022}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Польш Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠫᠣᠯᠢᠱ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Польш | native_name = {{native name|pl|Rzeczpospolita Polska}} | image_flag = Flag of Poland.svg | flag_type = [[Польшийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_border = Flag of Poland (normative).svg | image_coat = Herb Polski.svg | symbol_type = [[Польшийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|pl|Mazurek Dąbrowskiego}}<br />"[[Польшийн төрийн дуулал|Домбровскийн мазур бүжиг]]"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg]]}}</div> | demonym = {{hlist|[[Польшууд‎]]}} <!-- Maps and coordinates -->| image_map = {{Switcher|[[File:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Poland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Poland.svg}} | capital = [[Варшав]] | coordinates = {{Coord|52|13|N|21|02|E|type:city}} | largest_city = capital <!-- Language -->| languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = [[Польш хэл]]<ref>[[s:en:Constitution of the Republic of Poland/Chapter 1|Constitution of the Republic of Poland]], Article 27.</ref> <!-- Population, ethnic groups -->| population_census = {{DecreaseNeutral}} 38,036,118<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112022,4,145.html|title=Statistical Bulletin No 11/2022|website=Statistics Poland|access-date=23 December 2022}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 38 | population_density_km2 = 122 | population_density_sq_mi = 315.9 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | population_density_rank = 98 | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98% [[Польшууд‎]] | 2% бусад/хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011 | ethnic_groups_ref = <ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> <!-- Religion -->| religion = {{ublist|item_style=white-space: |{{Tree list}} * 88.7% [[Христийн шашин]] ** 87.6% [[Польш дахь католик сүм|Католик]] ** 1.1% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |2.4% [[Шашин шүтлэггүй байдал|шашингүй]] |0.2% [[Польш дахь шашин шүтлэг|бусад]] |8.7% хариулаагүй }} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="GUSRel">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=93 |language=pl}}</ref> <!-- Government type, leaders -->| government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Польшийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Карол Навроцки]]}} | leader_title2 = [[Польшийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Дональд Туск]] | legislature = [[Польшийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Польшийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Сейм]] <!-- Events -->| sovereignty_type = [[Польшийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Польшийн христианчлал|Польшийн баптисм]] | established_date1 = 4 сарын 14, 966 он | established_event2 = {{nowrap|[[Польшийн хаант улс]]}} | established_date2 = 4 сарын 18, 1025 он | established_event3 = [[Польш-Литвын холбоот улс]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1569 он | established_event4 = {{nowrap|[[Польшийн хуваалт]]}} | established_date4 = 10 сарын 24, 1795 он | established_event5 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс|Хоёрдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date5 = 11 сарын 11, 1918 он | established_event6 = {{nowrap|[[Цөллөгт байгаа Польшийн засгийн газар|Цөллөгт байгаа засгийн газар]]}} | established_date6 = 9 сарын 17, 1939 он | established_event7 = {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]]}} | established_date7 = 2 сарын 19, 1947 он | established_event8 = {{nowrap|[[Польшийн түүх (1989–одоо үе)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = {{nowrap|12 сарын 31, 1989 он}}<ref>{{cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750444|title=The Act of December 29, 1989 amending the Constitution of the Polish People's Republic.|publisher=Internetowy System Aktów Prawnych|access-date=18 October 2020}} {{in lang|pl}}</ref> <!-- Area -->| area_km2 = 312696 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|last=GUS}}</ref> | area_rank = 69 | area_sq_mi = 120,696.41 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | percent_water = 1.48 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> <!-- GDP -->| GDP_PPP = {{increase}} $1.705 их наяд<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=964,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 21 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $45,343<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 41 | GDP_nominal = {{increase}} $748.8 тэрбум<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 22 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,912<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50 <!-- Gini -->| Gini = 27.2 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> <!-- HDI -->| HDI = 0.876<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|access-date=11 September 2022|date=8 September 2022|format=PDF|last1=Nations |first1=United}}</ref> | HDI_rank = 34 <!-- Currency -->| currency = [[Польш злоты|Злоты]] | currency_code = PLN <!-- Time zone, date format, other -->| time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Польш дахь утасны дугаар|+48]] | cctld = [[.pl]] }} '''Польш''' буюу албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Польш Улс''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Төв Европ|Төв]] [[Европ]]т оршдог [[улс]]. Хүн ам нь 2022 оны байдлаар 38 сая орчим байсан бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 33-т жагсдаг. Нийт иргэдийн 80 орчим % [[Католик шашин|католик шашинтай]]. Нийслэл нь -[[Варшав]] хот үүнээс гадна [[Краков]], [[Лодзь]] буюу [[Лодзь]], [[Вроцлав]], [[Познань]], [[Шчецин]], [[Гданьск]] зэрэг том хотуудтай. Улсын албан ёсны хэл нь -[[польш хэл]]. Польшийн [[мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] [[Польш злот|злот]] гэдэг. 1 злот нь 0.27 орчим ам доллартай тэнцэх ханштай. Задгай мөнгийг нь грош гэнэ. Польш улс Монгол улстай [[1950 он|1950 оны]] [[4 сарын 14|4-р сарын 14]]-нд дипломат харилцаа тогтоосон. == Байршил == Польш улс [[Балтын тэнгис]] [[Карпатын нуруу]] хооронд орших бөгөөд зүүн хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Калининград муж|Калининград мужтай]] 210 км), [[Литва]] (104 км), зүүн хэсгээрээ [[Беларусь]] (418 км), зүүн урдуураа [[Украин]] (535 км), өмнөд талаараа [[Словак]] (541 км), баруун урдуураа [[Чех]] (796 км), баруун талаараа [[Герман]] (467 км) гэх 7 улстай хуурай газраар хиллэдэг. Польшийн нийт газар нутаг нь 312,696 км² бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 69-д, Европт 9-т ордог буюу [[Монгол Улс|Монгол Улсаас]] 5 дахин бага гэсэн үг юм. == Түүх == [[Зураг:2017-07-30-21h55m18.jpg|thumb|left|[[Краков]], Хааны ордон]] [[Зураг:Warsaw palace.jpg|thumb|left|[[Варшав]], Хааны ордон]] 966 онд захирагч [[I Миешко]] [[Католик шашин]] хүлээн авч Польш улс анх бүрэлдэн тогтсон гэдэг. Польш нь 1025 онд Вант улс болсон. 1241 онд Монголчууд Польш руу довтлон, Легницэд Польш, Германчуудыг ялсан боловч дараа нь Унгар руу явжээ. 1320 онд Куявын гүн [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсааны]] Владислав Локиетек (1305–1333) Их Польшийг өөрийн эзэмшилд нэгтгэсний дараа [[Краков]] хотод Польшийн хаан ширээнд заларсан. Үүнээс хойш Краков нь Польшийн шинэ нийслэл болжээ. Түүний залгамжлагч Их [[III Казимир]] (1333–1370)-ын үед Польш улс цэцэглэн хөгжиж, 1349 онд [[Галиц|Галицыг]] Польш улс өөртөө нэгтгэж авчээ. 1569 онд Литвын гүнлигтэй холбоо байгуулж нэгдсэнээр [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбоот улсыг]] байгуулжээ. Польшид Европ тив дахь анхны [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн хууль]] баталсан байна. Энэ холбоот улс нь 1795 онд нурж, газар нутгийг нь [[Прусс]], [[Орос]], [[Австри]] гурван улс хувааж авчээ. Польш нь 1918 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа [[Версалийн гэрээ|Версалийн Гэрээний]] дагуу тусгаар тогтнолоо олж авсан боловч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Нацист Герман]], [[ЗХУ]] хоёрт ээлжлэн эзлэгдэж тусгаар тогтнолоо дахин алдсан гэж үздэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр Польш нь 6 сая гаруй иргэнээ алдсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа ЗХУ-ын удирдлага дор "[[Зүүн эвсэл]]"-ийн [[социализм|Социалист]] буюу [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс]] болсон байна. 1989 онд [[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]] хөдөлгөөний үр дүнд коммунист дэглэм нуран унаж Польшийн шинэ Үндсэн Хуулинд зааснаар "Польшийн гурав дахь Бүгд найрамдах улс" бий болжээ. Польш нь 16 аймаг буюу войевүдство-с ({{lang-pl|województwo}}) бүрэлдсэн нэгдмэл бөгөөд [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] орон болсон юм. Польш Улс нь анх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] байгуулахад оролцсон 51 гишүүний нэг бөгөөд 1999 оны 3-р сарын 12-ноос [[НАТО]], 2004 оны 5-р сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн бөгөөд 2007 оны 12-р сарын 21-нээс [[Шенгений бүс|Шенгений орнуудын]] нэг болсон. Эдийн засгийн тогтвортой хөгжилтэй, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон болоод байна. == Хүн ам == Польш улсын хүн ам 2024 оны байдлаар 37 сая 563 мянга байв. Орчин үеийн Польш бол дэлхийн хамгийн том нэг үндэстнээс бүрдсэн улсуудын нэг юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор Польшийн хүн амын 98.84 % нь өөрсдийгөө [[Польшууд|польш үндэстэн]] гэж тодорхойлсон бөгөөд 99.56% нь гэртээ Польш хэлээр ярьдаг гэж мэдэгджээ. Тус улсын хүн амын 3.8% нь өөрсдийгөө бусад үндэстэн гэж тодорхойлсон бөгөөд хамгийн том үндэстэн бол силезчууд (1.57%), кашубчууд (0.47%), германчууд (0.38%), украинчууд (0.22%), белорусууд (0.15%), англичууд (0.14%), америкчууд (0.07%), италичууд (0.07%), еврейчүүд (%), 5.0.5. (0.04%) юм. Сүүлийн жилүүдэд Польшийн хүн амын тоо цагаачлал нэмэгдэж, төрөлт буурсантай холбоотойгоор аажмаар буурч байна. Тус улс [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элссэний дараа олон тооны польшууд ажил хайж Баруун Европын орнууд руу түүний дотор Англи руу гол төлөв цагаачилжээ. == Төрийн байгуулалт, засаг захиргаа == Польш улс нь төрийн байгуулалтын хувьд парламентын (Сенат, [[Сейм]]) засаглалтай. Ерөнхийлөгч нь [[Карол Навроцки]]. Ерөнхий сайд — [[Дональд Туск]]. Польшийн нэгдүгээр түвшний (том) [[засаг захиргааны нэгж]] [[польш хэл|польшоор]] ''"województwo"'' гэдэг. Үүний эртний утга нь монголоор «цэргийн ноёны эзэмшил нутаг» гэнэ. "Орос-Монгол толь" (1982)<ref name="нэр">[[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь"-ын 1982 оны II хэвлэл.</ref>-т ''воевод'' - «мужийн цэргийн ноён» гэж, ''воеводство'' - «муж» гэж орчуулагдсан байдаг. 1999 оноос доорх нэр бүхий 16 муж болон өөрчлөн байгуулагджээ<ref>{{Cite web |url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |title=Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603) |access-date=10 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-date=4 Долдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704131824/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |url-status=dead }}</ref>: Мужууд нь цаашлаад повят, гмин гэж хуваагддаг байна. {{Colonnes|taille=18| # [[Зураг:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Бага Польш муж|Бага Польш]] - төв хот нь [[Краков]] # [[Зураг:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|20px]] [[Варми-Мазури муж|Варми-Мазури]] - төв хот нь [[Ольштын]] # [[Зураг:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Доод Силези муж|Доод Силези]] - төв хот нь [[Вроцлав]] # [[Зураг:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Их Польш муж|Их Польш]] - төв хот нь [[Познань]] # [[Зураг:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Куяви-Помор муж|Куяви-Помор]] - төв хот нь [[Быдгощ]] # [[Зураг:POL_województwo_łódzkie_COA.svg|20px]] [[Лодзь муж|Лодзь]] - төв хот нь [[Лодзь]] # [[Зураг:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Люблин муж|Люблин]] - төв хот нь [[Люблин]] # [[Зураг:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Любуш муж|Любуш]] - төв хотууд нь [[Зелёна-Гура]], [[Гожув-Велькопольски]] # [[Зураг:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Мазови муж|Мазови]] - төв хот нь [[Варшав]] # [[Зураг:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Ополе муж|Ополе]] - төв хот нь [[Ополе]] # [[Зураг:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Өрнөд Помор муж|Өрнөд Померан]] - төв хот нь [[Шчецин]] # [[Зураг:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] (Карпатынзах) - төв хот нь [[Жешув]] # [[Зураг:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Подласки муж|Подласки]] (Ойнзах) - төв хот нь [[Белосток]] # [[Зураг:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Помор муж|Помор]] - төв хот нь [[Гданьск]] # [[Зураг:POL_wojewodztwo_świętokrzyskie_COA.svg|20px]] [[Свентокшишки муж|Свентокшишки]] - төв хот нь [[Кьелце]] # [[Зураг:POL_województwo_śląskie_COA.svg|20px]] [[Силези муж|Силези]] - төв хот нь [[Катовице]] }} {| class="wikitable sortable" !Аймаг/Воевудство !Нийслэл !Газар нутаг(км²) 2018 он !Хүн ам 2018 он ! align="right" |автомашины дугаарын тэмдэглэл |- |Доод Силези |Вроцлав | align="right" |19 947 | align="right" |2 898 525 | align="center" |D |- |Куяви-Поморын |Быдгощ Торунь | align="right" |17 972 | align="right" |2 069 273 | align="center" |C |- |Люблин |Люблин | align="right" |25 122 | align="right" |2 103 342 | align="center" |L |- |Любуш |Гожув-Велькопольски<sup>1)</sup> Зелёна-Гура<sup>2)</sup> | align="right" |13 988 | align="right" |1 010 177 | align="center" |F |- |Лодзь |Лодзь | align="right" |18 219 | align="right" |2 448 713 | align="center" |E |- |Бага Дольш |Краков | align="right" |15 183 | align="right" |3 413 931 | align="center" |K |- |Мазови |Варшава | align="right" |35 558 | align="right" |5 428 031 | align="center" |W |- |Ополе |Ополе | align="right" |9412 | align="right" |980 771 | align="center" |O |- |Доод Карпат |Жешув | align="right" |17 846 | align="right" |2 125 901 | align="center" |R |- |Подласки |Белосток | align="right" |20 187 | align="right" |1 176 576 | align="center" |B |- |Помор |Гданьск | align="right" |18 321 | align="right" |2 346 717 | align="center" |G |- |Силези |Катовице | align="right" |12 333 | align="right" |4 508 078 | align="center" |S |- |Свентокшиски |Кельце | align="right" |11 711 | align="right" |1 230 044 | align="center" |T |- |Варми-Мазури |Ольштын | align="right" |24 173 | align="right" |1 420 514 | align="center" |N |- |Их Польш |Познань | align="right" |29 826 | align="right" |3 500 361 | align="center" |P |- |Өрнөд Поморын |Щецин | align="right" |22 897 | align="right" |1 693 219 | align="center" |Z |} == Хотууд == <gallery perrow="6"> Зураг:Pałac Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie 9.JPG|[[Варшав]] Зураг:Kraków_Sukiennice.jpg|[[Краков]] Зураг:5 Lublin 04.jpg|[[Люблин]] Зураг:Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|[[Люблин]] Зураг:Pałac Ogińskich..JPG|[[Седльце]] Зураг:Light Move Festival35(js).jpg|[[Лодзь]] Зураг:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg|[[Познань]] Зураг:Pałac w Rogalinie (4).jpg|[[Рогалин]] хотын ойролцоо [[Познань]] Зураг:The Tall Ships’ Races 2017, Wały Chrobrego, Szczecin 01.jpg|[[Шчецин]] Зураг:2009-05-30-polska-by-RalfR-30.jpg|[[Шчецин]] Зураг:Katedra we Fromborku.JPG|[[Фромборк]] Зураг:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|[[Гданьск]] Зураг:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|[[Гданьск]] Зураг:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|[[Торунь]] Зураг:7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|[[Быдгощ]] Зураг:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|[[Вроцлав]] Зураг:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|[[Вроцлав]] Зураг:Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|[[Бельско-Бяла]] Зураг:Muzeum Slaskie w Katowicach.jpg|[[Катовице]] Зураг:Zamość. Ratusz..jpg|[[Замосец]] </gallery> == Эдийн засаг == Польш бол хуучин социалист улс учраас 1990-ээд оны эхээр болсон улс төрийн өөрчлөлтүүд түүний эдийн засагт ноцтой нөлөөлсөн. Ийнхүү тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Тадеуш Мазовецки]] болон [[Лешек Бальцерович]] нар эдийн засгийн "Шок эмчилгээ" хийж томоохон хувьчлалын давалгаа эхэлж, энэ үеэр төрийн өмчийн дийлэнх хувь нь хувийн мэдэлд шилжсэн юм. Хөгжиж буй эдийн засгийн тогтолцооны өргөн хүрээг хамарсан нөхцлүүд нь барууны олон хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг ихээхэн татсан нь Польшийн эдийн засгийг Европын бүх зах зээлд чухал ач холбогдолтой болгосон байна. Хөгжингүй зах зээлийн эдийн засаг нь өрсөлдөөнийг илүүд дэмждэг байна. 2017 оны 9-р сарын 29-нд хөрөнгийн индексийг тооцоо гаргадаг "FTSE Group" санхүүгийн компани жил бүр зах зээлийн ангиллынхаа үр дүнг зарлахад Польшийн эдийн засгийг хөгжиж буй зах зээлээс хөгжингүй зах зээл рүү орж ахисан байна. Польш бол ийм статустай болсон анхны посткоммунист орон болсон юм. == Аж үйлдвэр == 2016 онд ДНБ-ий бүтцэд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 38.5 хувь байв. Үүний зэрэгцээ аж үйлдвэрт хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн тоо нийт хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын 30.4 хувийг эзэлж байна. Өсөлтийн хурд нь нийт эдийн засгийнхаас өндөр буюу 2016 онд ойролцоогоор 4.2% байна. Польшид чулуужсан ба хүрэн [[нүүрс]], [[байгалийн хий]], хүхэр, хужир, ширээний, чулуулаг ба калийн давс, асбест, төмөр, мөнгө, никелийн хүдэр, алт, цайр, [[занарын хий]] олборлодог. === Тэргүүлэх боловсруулах аж үйлдвэр === * механик инженерчлэл (Польш бол загас агнуурын хөлөг онгоц, цахилгаан галт тэрэг, ачаа болон суудлын вагон, зам, барилгын машин механизм, машин хэрэгсэл, хөдөлгүүр, электроник, аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж гэх мэт дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгчдийн нэг юм), * хар ба өнгөт (их хэмжээний цайрын үйлдвэрлэл) металлурги, * химийн бодис (хүхрийн хүчил, бордоо, эм, үнэртэй ус, гоо сайхны бүтээгдэхүүн, гэрэл зургийн бүтээгдэхүүн), * нэхмэл (хөвөн, маалинган даавуу, ноос), * хувцас, * цемент, * шаазан, вааран эдлэлийн үйлдвэрлэл, * спортын бараа (каяк, дарвуулт онгоц, майхан гэх мэт) үйлдвэрлэл. * модон тавилга үйлдвэрлэл == Польшийн уран зохиол == Эрт дээр үед орчин үеийн Польш улсад Померан, Полан, Вистулан, Масур болон бусад хүмүүс амьдардаг байжээ. Эдгээр ард түмэн 966 онд Христийн шашныг хүлээн авснаар бичгийн хэлтэй болсон. Византийн шашнаас ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа славян хэл дээр байсан бол Ромоос ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа зөвхөн Латин хэл дээр байв. Ромоос Христийн шашныг хүлээн авсан Польшид лам хуврагууд, ялангуяа дээд зиндааны лам хуврагууд нь 12-р зуун хүртэл гадаад гаралтай хүмүүс, голчлон Герман, Чехээс бүрддэг байв. Хожим нь дээд лам хуврагуудын дунд аажмаар польш хүмүүс гарч эхэлсэн. Анхны Польш зохиолч нь Сандомир нутгийн уугуул Краковын хамба лам Винсент Кадлубек байв. "Шударга" хэмээх [[II Казимир]] хааны захиалгаар Кадлубек Польшийн түүхийг ([[Латин хэл|латин]]. ''Historia Polonica'') бичжээ. Кадлубекийн бүтээл нь 13-р зууны эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 15-р зууны хамгийн алдартай зохиолч болох Краковын канон Ян Двугош (1415–1480) нь Краковын академиас гарч ирсэн. Түүний гол бүтээл болох Польшийн түүх ([[Латин хэл|латин.]] ''Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae'') нь эртний үеэс эхэлж, зохиогч нас барах хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 16-р зууны эхний хагаст Польшийн уран зохиолд [[Латин хэл]] давамгайлж байв. Зөвхөн алдартай номууд л Польш хэл дээр бичигдэн гарч байв. Польшийн анхны хэвлэмэл түүх болох ''Chronica Polonorum'' (Польшийн шастир)-ийг 1519 онд Мачей Миеховита латин хэлээр хэвлүүлжээ. [[Николай Коперник|Николай Коперникийн]] De revolutionibus orbium coelestium (Тэнгэрийн эрхсийн эргэлтийн тухай) номыг 1543 онд Латин хэлээр бичсэн бөгөөд түүний нэгэн цагт алдартай байсан өөр нэг бүтээл болох Optima monetae cudendae ratio (Зоосны шилдэг зарчмуудын тухай, 1526) мөн бичсэн байна. Польшийн анхны ном 1514 оноос хойшгүй, 1511 оноос өмнө [[Краков]] хотод хэвлэгдэн гарчээ. Польшийн уран зохиолын эцэг нь Польшийн язгууртны сэтгүүлзүйн ердийн төлөөлөгч Нагловицын [[Миколай Рей]] (1505–1569) юм. Рейгийн яруу найраг, зохиолын аль алиных нь бүх бүтээлүүд улс төрийн тэмцлийн зорилготой байсан. Язгууртны эрх ашгийг тууштай хамгаалагч Рейгийн зохиолууд нь язгууртнуудад ёс суртахуун, улс төрийн удирдамж өгч, өрсөлдөгчдийг нь шоолж байв. Эдгээр бүх Польшийн зохиолчид Польшийн утга зохиолын хэлийг гайхалтай хөгжүүлсэн боловч уран зохиолын илэрхийлэлийн тусгай хэлбэр болох агуу яруу найраг хараахан бий болоогүй байв. Үүнийг Радом мужийн чинээлэг язгууртан [[Ян Кочановски]] (1550–1584) бүтээсэн юм. Кочановский Италид боловсрол эзэмшиж, хожим нь Парист амьдарч байжээ. Тэрээр үзэсгэлэнтэй сонгодог латин хэлээр шүлэг бичдэг байсан боловч [[Адам Мицкевич|Адам Мицкевичийн]] оргил мандал хүртэл Польшийн уран зохиолд хосгүй агуу Польшийн яруу найрагч гэдгээрээ алдартай байжээ. Польшийн хамгийн агуу яруу найрагч, дэлхийн хамгийн агуу яруу найрагчдын нэг бол Польшийн романтизмын хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Адам Мицкевич]] юм. Мицкевичийн бүтээлч хөгжлийн оргил үе нь түүний хамгийн боловсорсон бүтээл болох "Пан Тадеуш" яруу найраг юм. Уран сайхны ур чадвараараа дэлхийн утга зохиолын шилдэг бүтээлүүдтэй эн зэрэгцдэг ажээ. [[Юлиуш Словацки|Юлиуш Словаки]] (1809–1849) бол хамгийн гайхалтай, олон талын яруу найрагчдын нэг байв. Түүний 1833 онд хэвлэгдсэн анхны бүтээлүүд нь Байрон, Шекспир нарын хүчтэй нөлөөнд автсан бөгөөд түүний яруу найргийн суут ухааны олон талт шинж чанарыг харуулдаг. === Польшийн алдарт уран зохилчид === * [[Юзеф Конрад]], * Исаа́к Баше́вис-Зи́нгер, * Станислав Лем, * Анжей Сапковски, * Иоанна Хмелевска, * Болеслав Прус, * Влади́слав Ре́ймонт, * [[Хенрик Сиенкевич]], * Януш Леон Вишневски, * Мариа Конопницка, * [[Чеслав Милош]], * [[Адам Мицкевич]], * Элиза Ожешко, * Тадеуш Ружевич, * Константи Галчиньски, * Стефан Жеромски, * Вислава Шимборска, * Станислав Ежи Лец, * Ольга Токарчук. == Польшийн баяр ёслолын өдрүүд == * 1-р сарын 1 - "Шинэ жил" - ''Nowy Rok'' * 1-р сарын 6 - "Христийн ирсэн өдөр"- ''Trzech Króli'' - 1960 он хүртэл амралтын өдөр байсан, 2011 оноос дахин сэргээсэн. * Тогтмол өдөр байхгүй, шилждэг өдөр- Улаан өндөгний баяр (2 өдөр: Ням, Даваа гараг) - ''Wielkanoc'' * 5-р сарын 1 - "Хөдөлмөрийн баярын өдөр" - ''Święto Pracy'' * 5-р сарын 3 - "5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийн өдөр" - ''Święto Konstytucji 3 Maja'' * Ногоон баяр буюу Ариун Сүнсний буулт (Улаан өндөгний баяраас хойш 49 хоногийн дараа үргэлж ням гарагт) —''Zielone Świątki'' / ''Zesłanie Ducha Świętego'' * Христ бурханы бие өдөр (Улаан өндөгний баярын дараа 60 хоног, пүрэв гаригт тэмдэглэдэг) - ''Boże Ciało'' * 8-р сарын 15 - Мэри дарь эхийн өдөр- ''Wniebowzięcie NMP'' * 11-р сарын 1 - Бүх Гэгээнтнүүдийн өдөр - ''Wszystkich Świętych'' * 11-р сарын 11 — Польш улсын Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр — ''Święto Niepodległości'' * 12-р сарын 25, 26 - Христийн мэндэлсэн өдрийн баяр -''Boże Narodzenie'' == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага]] * [[Польшууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Polska|Польш}} {{Wiktionary}} * [https://www.gov.pl/ Польшийн засгийн газрын цахим хуудас] * [https://stat.gov.pl/ Польшийн статистикийн газар] == Эшлэл == <references /> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Польш| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] nqiezj2rfk9qxeg2xwdfh806uo56b09 866568 866565 2026-08-19T01:40:43Z Zorigt 49 866568 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Use dmy dates|date=July 2022}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Польш Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠫᠣᠯᠢᠱ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Польш | native_name = {{native name|pl|Rzeczpospolita Polska}} | image_flag = Flag of Poland.svg | flag_type = [[Польшийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_border = Flag of Poland (normative).svg | image_coat = Herb Polski.svg | symbol_type = [[Польшийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|pl|Mazurek Dąbrowskiego}}<br />"[[Польшийн төрийн дуулал|Домбровскийн мазур бүжиг]]"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg]]}}</div> | demonym = {{hlist|[[Польшууд‎]]}} <!-- Maps and coordinates -->| image_map = {{Switcher|[[File:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Poland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Poland.svg}} | capital = [[Варшав]] | coordinates = {{Coord|52|13|N|21|02|E|type:city}} | largest_city = capital <!-- Language -->| languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = [[Польш хэл]]<ref>[[s:en:Constitution of the Republic of Poland/Chapter 1|Constitution of the Republic of Poland]], Article 27.</ref> <!-- Population, ethnic groups -->| population_census = {{DecreaseNeutral}} 38,036,118<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112022,4,145.html|title=Statistical Bulletin No 11/2022|website=Statistics Poland|access-date=23 December 2022}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 38 | population_density_km2 = 122 | population_density_sq_mi = 315.9 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | population_density_rank = 98 | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98% [[Польшууд‎]] | 2% бусад/хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011 | ethnic_groups_ref = <ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> <!-- Religion -->| religion = {{ublist|item_style=white-space: |{{Tree list}} * 88.7% [[Христийн шашин]] ** 87.6% [[Польш дахь католик сүм|Католик]] ** 1.1% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |2.4% [[Шашин шүтлэггүй байдал|шашингүй]] |0.2% [[Польш дахь шашин шүтлэг|бусад]] |8.7% хариулаагүй }} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="GUSRel">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=93 |language=pl}}</ref> <!-- Government type, leaders -->| government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Польшийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Карол Навроцки]]}} | leader_title2 = [[Польшийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Дональд Туск]] | legislature = [[Польшийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Польшийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Сейм]] <!-- Events -->| sovereignty_type = [[Польшийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Польшийн христианчлал|Польшийн баптисм]] | established_date1 = 4 сарын 14, 966 он | established_event2 = {{nowrap|[[Польшийн хаант улс]]}} | established_date2 = 4 сарын 18, 1025 он | established_event3 = [[Польш-Литвын холбоот улс]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1569 он | established_event4 = {{nowrap|[[Польшийн хуваалт]]}} | established_date4 = 10 сарын 24, 1795 он | established_event5 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс|Хоёрдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date5 = 11 сарын 11, 1918 он | established_event6 = {{nowrap|[[Цөллөгт байгаа Польшийн засгийн газар|Цөллөгт байгаа засгийн газар]]}} | established_date6 = 9 сарын 17, 1939 он | established_event7 = {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]]}} | established_date7 = 2 сарын 19, 1947 он | established_event8 = {{nowrap|[[Польшийн түүх (1989–одоо үе)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = {{nowrap|12 сарын 31, 1989 он}}<ref>{{cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750444|title=The Act of December 29, 1989 amending the Constitution of the Polish People's Republic.|publisher=Internetowy System Aktów Prawnych|access-date=18 October 2020}} {{in lang|pl}}</ref> <!-- Area -->| area_km2 = 312696 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|last=GUS}}</ref> | area_rank = 69 | area_sq_mi = 120,696.41 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | percent_water = 1.48 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> <!-- GDP -->| GDP_PPP = {{increase}} $1.705 их наяд<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=964,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 21 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $45,343<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 41 | GDP_nominal = {{increase}} $748.8 тэрбум<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 22 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,912<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50 <!-- Gini -->| Gini = 27.2 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> <!-- HDI -->| HDI = 0.876<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|access-date=11 September 2022|date=8 September 2022|format=PDF|last1=Nations |first1=United}}</ref> | HDI_rank = 34 <!-- Currency -->| currency = [[Польш злоты|Злоты]] | currency_code = PLN <!-- Time zone, date format, other -->| time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Польш дахь утасны дугаар|+48]] | cctld = [[.pl]] }} '''Польш''' буюу албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Польш Улс''' ({{langx|pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Төв Европ]]т оршдог [[улс]]. Хүн ам нь 2022 оны байдлаар 38 сая орчим байсан бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 33-т жагсдаг. Нийт иргэдийн 80 орчим хувь [[Католик шашин|католик шашинтай]]. Нийслэл нь [[Варшав]] хот. Үүнээс гадна [[Краков]], [[Лодзь]], [[Вроцлав]], [[Познань]], [[Шчецин]], [[Гданьск]] зэрэг том хотуудтай. Улсын албан ёсны хэл нь [[польш хэл]]. Польшийн [[мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] [[Польш злот|злот]] гэдэг. 1 злот нь 0.27 орчим ам доллартай тэнцэх ханштай. Задгай мөнгийг нь грош гэнэ. Польш улс Монгол улстай [[1950 он|1950 оны]] [[4 сарын 14|4-р сарын 14]]-нд дипломат харилцаа тогтоосон. == Байршил == Польш улс [[Балтын тэнгис]] [[Карпатын нуруу]] хооронд орших бөгөөд зүүн хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Калининград муж|Калининград мужтай]] 210 км), [[Литва]] (104 км), зүүн хэсгээрээ [[Беларусь]] (418 км), зүүн урдуураа [[Украин]] (535 км), өмнөд талаараа [[Словак]] (541 км), баруун урдуураа [[Чех]] (796 км), баруун талаараа [[Герман]] (467 км) гэх 7 улстай хуурай газраар хиллэдэг. Польшийн нийт газар нутаг нь 312,696 км² бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 69-д, Европт 9-т ордог буюу [[Монгол Улс|Монгол Улсаас]] 5 дахин бага гэсэн үг юм. == Түүх == [[Зураг:2017-07-30-21h55m18.jpg|thumb|left|[[Краков]], Хааны ордон]] [[Зураг:Warsaw palace.jpg|thumb|left|[[Варшав]], Хааны ордон]] 966 онд захирагч [[I Миешко]] [[Католик шашин]] хүлээн авч Польш улс анх бүрэлдэн тогтсон гэдэг. Польш нь 1025 онд Вант улс болсон. 1241 онд монголчууд Польш руу довтлон, Легницэд польш, германчуудыг ялсан боловч дараа нь Унгар руу явжээ. 1320 онд Куявын гүн [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсааны]] Владислав Локиетек (1305–1333) Их Польшийг өөрийн эзэмшилд нэгтгэсний дараа [[Краков]] хотод Польшийн хаан ширээнд заларсан. Үүнээс хойш Краков нь Польшийн шинэ нийслэл болжээ. Түүний залгамжлагч Их [[III Казимир]] (1333–1370)-ын үед Польш улс цэцэглэн хөгжиж, 1349 онд [[Галиц|Галицыг]] өөртөө нэгтгэж авчээ. 1569 онд Литвын гүнлигтэй холбоо байгуулж нэгдсэнээр [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбоот улсыг]] байгуулжээ. Польшид Европ тив дэх анхны [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн хууль]] баталсан байна. Энэ холбоот улс нь 1795 онд нурж, газар нутгийг нь [[Прусс]], [[Орос]], [[Австри]] гурван улс хувааж авчээ. Польш нь 1918 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа [[Версалийн гэрээ|Версалийн Гэрээний]] дагуу тусгаар тогтнолоо олж авсан боловч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Нацист Герман]], [[ЗХУ]] хоёрт ээлжлэн эзлэгдэж тусгаар тогтнолоо дахин алдсан гэж үздэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр Польш нь 6 сая гаруй иргэнээ алдсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа ЗХУ-ын нөлөөн дор "[[Зүүн эвсэл]]"-ийн [[социализм|социалист]] засаглал бүхий [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс]] болсон байна. 1989 онд [[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]] хөдөлгөөний үр дүнд коммунист дэглэм нуран унаж Польшийн шинэ Үндсэн Хуульд зааснаар "Польшийн гурав дахь Бүгд найрамдах улс" бий болжээ. Польш нь 16 аймаг буюу войевүдствогоос ({{langx|pl|województwo}}) бүрэлдсэн нэгдмэл бөгөөд [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] орон болсон юм. Польш Улс нь анх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] байгуулахад оролцсон 51 гишүүний нэг бөгөөд 1999 оны 3-р сарын 12-ноос [[НАТО]], 2004 оны 5-р сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн бөгөөд 2007 оны 12-р сарын 21-нээс [[Шенгений бүс|Шенгений орнуудын]] нэг болсон. Эдийн засгийн тогтвортой хөгжилтэй, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон болоод байна. == Хүн ам == Польш улсын хүн ам 2024 оны байдлаар 37 сая 563 мянга байв. Орчин үеийн Польш бол дэлхийн хамгийн том нэг үндэстнээс бүрдсэн улсуудын нэг юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор Польшийн хүн амын 98.84% нь өөрсдийгөө [[Польшууд|польш үндэстэн]] гэж тодорхойлсон бөгөөд 99.56% нь гэртээ польш хэлээр ярьдаг гэж мэдэгджээ. Тус улсын хүн амын 3.8% нь өөрсдийгөө бусад үндэстэн гэж тодорхойлсон бөгөөд томоохон нь силезчүүд (1.57%), кашубчууд (0.47%), германчууд (0.38%), украинчууд (0.22%), белорусууд (0.15%), англиуд (0.14%), америкууд (0.07%), италиуд (0.07%), еврейчүүд (0.04%) юм. Сүүлийн жилүүдэд Польшийн хүн амын тоо цагаачлал нэмэгдэж, төрөлт буурсантай холбоотойгоор аажмаар буурч байна. Тус улс [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элссэний дараа олон тооны польш хүн ажил хайж Баруун Европын орнууд руу, түүний дотор Англи руу гол төлөв цагаачилжээ. == Төрийн байгуулалт, засаг захиргаа == Польш улс нь төрийн байгуулалтын хувьд парламентын (Сенат, [[Сейм]]) засаглалтай. Ерөнхийлөгч нь [[Карол Навроцки]]. Ерөнхий сайд [[Дональд Туск]]. Польшийн нэгдүгээр түвшний (том) [[засаг захиргааны нэгж]]ийг [[польш хэл|польшоор]] ''"województwo"'' гэдэг. Үүний эртний утга нь монголоор «цэргийн ноёны эзэмшил нутаг» гэнэ. "Орос-Монгол толь" (1982)<ref name="нэр">[[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь"-ын 1982 оны II хэвлэл.</ref>-т ''воевод'' - «мужийн цэргийн ноён» гэж, ''воеводство'' - «муж» гэж орчуулагдсан байдаг. 1999 оноос доорх нэр бүхий 16 муж болон өөрчлөн байгуулагджээ<ref>{{Cite web |url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |title=Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603) |access-date=10 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-date=4 Долдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704131824/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |url-status=dead }}</ref>: Мужууд нь цаашлаад повят, гмин гэж хуваагддаг. {{Colonnes|taille=18| # [[Зураг:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Бага Польш муж|Бага Польш]] - төв хот нь [[Краков]] # [[Зураг:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|20px]] [[Варми-Мазури муж|Варми-Мазури]] - төв хот нь [[Ольштын]] # [[Зураг:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Доод Силези муж|Доод Силези]] - төв хот нь [[Вроцлав]] # [[Зураг:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Их Польш муж|Их Польш]] - төв хот нь [[Познань]] # [[Зураг:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Куяви-Помор муж|Куяви-Помор]] - төв хот нь [[Быдгощ]] # [[Зураг:POL_województwo_łódzkie_COA.svg|20px]] [[Лодзь муж|Лодзь]] - төв хот нь [[Лодзь]] # [[Зураг:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Люблин муж|Люблин]] - төв хот нь [[Люблин]] # [[Зураг:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Любуш муж|Любуш]] - төв хотууд нь [[Зелёна-Гура]], [[Гожув-Велькопольски]] # [[Зураг:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Мазови муж|Мазови]] - төв хот нь [[Варшав]] # [[Зураг:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Ополе муж|Ополе]] - төв хот нь [[Ополе]] # [[Зураг:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Өрнөд Помор муж|Өрнөд Померан]] - төв хот нь [[Шчецин]] # [[Зураг:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] (Карпатынзах) - төв хот нь [[Жешув]] # [[Зураг:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Подласки муж|Подласки]] (Ойнзах) - төв хот нь [[Белосток]] # [[Зураг:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Помор муж|Помор]] - төв хот нь [[Гданьск]] # [[Зураг:POL_wojewodztwo_świętokrzyskie_COA.svg|20px]] [[Свентокшишки муж|Свентокшишки]] - төв хот нь [[Кьелце]] # [[Зураг:POL_województwo_śląskie_COA.svg|20px]] [[Силези муж|Силези]] - төв хот нь [[Катовице]] }} {| class="wikitable sortable" !Аймаг/Воевудство !Нийслэл !Газар нутаг(км²) 2018 он !Хүн ам 2018 он ! align="right" |автомашины дугаарын тэмдэглэл |- |Доод Силези |Вроцлав | align="right" |19 947 | align="right" |2 898 525 | align="center" |D |- |Куяви-Поморын |Быдгощ Торунь | align="right" |17 972 | align="right" |2 069 273 | align="center" |C |- |Люблин |Люблин | align="right" |25 122 | align="right" |2 103 342 | align="center" |L |- |Любуш |Гожув-Велькопольски<sup>1)</sup> Зелёна-Гура<sup>2)</sup> | align="right" |13 988 | align="right" |1 010 177 | align="center" |F |- |Лодзь |Лодзь | align="right" |18 219 | align="right" |2 448 713 | align="center" |E |- |Бага Дольш |Краков | align="right" |15 183 | align="right" |3 413 931 | align="center" |K |- |Мазови |Варшава | align="right" |35 558 | align="right" |5 428 031 | align="center" |W |- |Ополе |Ополе | align="right" |9412 | align="right" |980 771 | align="center" |O |- |Доод Карпат |Жешув | align="right" |17 846 | align="right" |2 125 901 | align="center" |R |- |Подласки |Белосток | align="right" |20 187 | align="right" |1 176 576 | align="center" |B |- |Помор |Гданьск | align="right" |18 321 | align="right" |2 346 717 | align="center" |G |- |Силези |Катовице | align="right" |12 333 | align="right" |4 508 078 | align="center" |S |- |Свентокшиски |Кельце | align="right" |11 711 | align="right" |1 230 044 | align="center" |T |- |Варми-Мазури |Ольштын | align="right" |24 173 | align="right" |1 420 514 | align="center" |N |- |Их Польш |Познань | align="right" |29 826 | align="right" |3 500 361 | align="center" |P |- |Өрнөд Поморын |Щецин | align="right" |22 897 | align="right" |1 693 219 | align="center" |Z |} == Хотууд == <gallery perrow="6"> Зураг:Pałac Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie 9.JPG|[[Варшав]] Зураг:Kraków_Sukiennice.jpg|[[Краков]] Зураг:5 Lublin 04.jpg|[[Люблин]] Зураг:Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|[[Люблин]] Зураг:Pałac Ogińskich..JPG|[[Седльце]] Зураг:Light Move Festival35(js).jpg|[[Лодзь]] Зураг:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg|[[Познань]] Зураг:Pałac w Rogalinie (4).jpg|[[Рогалин]] хотын ойролцоо [[Познань]] Зураг:The Tall Ships’ Races 2017, Wały Chrobrego, Szczecin 01.jpg|[[Шчецин]] Зураг:2009-05-30-polska-by-RalfR-30.jpg|[[Шчецин]] Зураг:Katedra we Fromborku.JPG|[[Фромборк]] Зураг:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|[[Гданьск]] Зураг:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|[[Гданьск]] Зураг:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|[[Торунь]] Зураг:7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|[[Быдгощ]] Зураг:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|[[Вроцлав]] Зураг:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|[[Вроцлав]] Зураг:Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|[[Бельско-Бяла]] Зураг:Muzeum Slaskie w Katowicach.jpg|[[Катовице]] Зураг:Zamość. Ratusz..jpg|[[Замосец]] </gallery> == Эдийн засаг == Польш бол хуучин социалист улс учраас 1990-ээд оны эхээр болсон улс төрийн өөрчлөлтүүд түүний эдийн засагт ноцтой нөлөөлсөн. Ийнхүү тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Тадеуш Мазовецки]] болон [[Лешек Бальцерович]] нар эдийн засгийн "Шок эмчилгээ" хийж томоохон хувьчлалын давлагаа эхэлж, энэ үеэр төрийн өмчийн дийлэнх хувь нь хувийн мэдэлд шилжсэн юм. Хөгжиж буй эдийн засгийн тогтолцооны өргөн хүрээг хамарсан нөхцөлүүд нь барууны олон хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг ихээхэн татаж, Польшийн эдийн засгийг Европын зах зээлд чухал ач холбогдолтой болгожээ. Хөгжингүй зах зээлийн эдийн засаг нь өрсөлдөөнийг илүүд дэмждэг байна. 2017 оны 9-р сарын 29-нд хөрөнгийн индексийн тооцоо гаргадаг "FTSE Group" санхүүгийн компани жил бүр зах зээлийн ангиллынхаа үр дүнг зарлахад Польшийн эдийн засгийг хөгжиж буй зах зээлээс хөгжингүй зах зээл рүү орж ахисан байна. Польш бол ийм статустай болсон анхны посткоммунист орон болсон юм. == Аж үйлдвэр == 2016 онд ДНБ-ий бүтцэд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 38.5 хувь байв. Үүний зэрэгцээ аж үйлдвэрт хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн тоо нийт хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын 30.4 хувийг эзэлж байна. Өсөлтийн хурд нь нийт эдийн засгийнхаас өндөр буюу 2016 онд ойролцоогоор 4.2% байна. Польшид чулуужсан ба хүрэн [[нүүрс]], [[байгалийн хий]], хүхэр, хужир, ширээний, чулуулаг ба калийн давс, асбест, төмөр, мөнгө, никелийн хүдэр, алт, цайр, [[занарын хий]] олборлодог. === Тэргүүлэх боловсруулах аж үйлдвэр === * механик инженерчлэл (Польш бол загас агнуурын хөлөг онгоц, цахилгаан галт тэрэг, ачаа болон суудлын вагон, зам, барилгын машин механизм, машин хэрэгсэл, хөдөлгүүр, электроник, аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж гэх мэт дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгчдийн нэг юм), * хар ба өнгөт (их хэмжээний цайрын үйлдвэрлэл) металлурги, * химийн бодис (хүхрийн хүчил, бордоо, эм, үнэртэй ус, гоо сайхны бүтээгдэхүүн, гэрэл зургийн бүтээгдэхүүн), * нэхмэл (хөвөн, маалинган даавуу, ноос), * хувцас, * цемент, * шаазан, вааран эдлэлийн үйлдвэрлэл, * спортын бараа (каяк, дарвуулт онгоц, майхан гэх мэт) үйлдвэрлэл. * модон тавилга үйлдвэрлэл == Польшийн уран зохиол == Эрт дээр үед орчин үеийн Польш улсад Померан, Полан, Вистулан, Масур болон бусад хүмүүс амьдардаг байжээ. Эдгээр ард түмэн 966 онд Христийн шашныг хүлээн авснаар бичгийн хэлтэй болсон. Византийн шашнаас ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа славян хэлээр байсан бол Ромоос ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа зөвхөн латин хэлээр байв. Ромоос Христийн шашныг хүлээн авсан Польшид лам хуврагууд, ялангуяа дээд зиндааны лам хуврагууд нь 12-р зуун хүртэл гадаад гаралтай хүмүүс, голчлон герман, чехээс бүрддэг байв. Хожим нь дээд лам хуврагуудын дунд аажмаар польш хүмүүс гарч эхэлсэн. Анхны польш зохиолч нь Сандомир нутгийн уугуул Краковын хамба лам Винсент Кадлубек байв. "Шударга" хэмээх [[II Казимир]] хааны захиалгаар Кадлубек Польшийн түүхийг ({{langx|la|Historia Polonica}}) бичжээ. Кадлубекийн бүтээл нь 13-р зууны эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 15-р зууны хамгийн алдартай зохиолч болох Краковын канон Ян Двугош (1415–1480) нь Краковын академиас гарч ирсэн. Түүний гол бүтээл болох Польшийн түүх ({{langx|la|Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae}}) нь эртний үеэс эхэлж, зохиогч нас барах хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 16-р зууны эхний хагаст Польшийн уран зохиолд [[латин хэл]] давамгайлж байв. Зөвхөн алдартай номууд л польш хэлээр бичигдэн гарч байв. Польшийн анхны хэвлэмэл түүх болох ''Chronica Polonorum'' (Польшийн шастир)-ыг 1519 онд Мачей Миеховита латин хэлээр хэвлүүлжээ. [[Николай Коперник|Николай Коперникийн]] De revolutionibus orbium coelestium (Тэнгэрийн эрхсийн эргэлтийн тухай) номыг 1543 онд латин хэлээр бичсэн бөгөөд нэгэн цагт алдартай байсан өөр нэг бүтээл болох Optima monetae cudendae ratio (Зоосны шилдэг зарчмуудын тухай, 1526)-г мөн бичсэн байна. Польшийн анхны ном 1514 оноос хойшгүй, 1511 оноос өмнө [[Краков]] хотод хэвлэгдэн гарчээ. Польшийн уран зохиолын эцэг нь Польшийн язгууртны сэтгүүл зүйн ердийн төлөөлөгч Нагловицын [[Миколай Рей]] (1505–1569) юм. Рейгийн яруу найраг, зохиолын аль алиных нь бүх бүтээлүүд улс төрийн тэмцлийн зорилготой байсан. Язгууртны эрх ашгийг тууштай хамгаалагч Рейгийн зохиолууд нь язгууртнуудад ёс суртахуун, улс төрийн удирдамж өгч, өрсөлдөгчдийг нь шоолж байв. Эдгээр бүх Польшийн зохиолчид Польшийн утга зохиолын хэлийг гайхалтай хөгжүүлсэн боловч уран зохиолын илэрхийллийн тусгай хэлбэр болох агуу яруу найраг хараахан бий болоогүй байв. Үүнийг Радом мужийн чинээлэг язгууртан [[Ян Кочановски]] (1550–1584) бүтээсэн юм. Кочановски Италид боловсрол эзэмшиж, хожим нь Парист амьдарч байжээ. Тэрээр үзэсгэлэнтэй сонгодог латин хэлээр шүлэг бичдэг байсан боловч [[Адам Мицкевич|Адам Мицкевичийн]] оргил мандал хүртэл Польшийн уран зохиолд хосгүй агуу Польшийн яруу найрагч гэдгээрээ алдартай байжээ. Польшийн хамгийн агуу яруу найрагч, дэлхийн хамгийн агуу яруу найрагчдын нэг бол Польшийн романтизмын хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Адам Мицкевич]] юм. Мицкевичийн бүтээлч хөгжлийн оргил үе нь түүний хамгийн боловсорсон бүтээл болох "Пан Тадеуш" яруу найраг юм. Уран сайхны ур чадвараараа дэлхийн утга зохиолын шилдэг бүтээлүүдтэй эн зэрэгцдэг ажээ. [[Юлиуш Словацки]] (1809–1849) бол хамгийн гайхалтай, олон талын яруу найрагчдын нэг байв. Түүний 1833 онд хэвлэгдсэн анхны бүтээлүүд нь Байрон, Шекспир нарын хүчтэй нөлөөнд автсан бөгөөд түүний яруу найргийн суут ухааны олон талт шинж чанарыг харуулдаг. === Польшийн алдарт уран зохилчид === * [[Юзеф Конрад]] * Исаак Башевис-Зингер * Станислав Лем * Анжей Сапковски * Иоанна Хмелевска * Болеслав Прус * Владислав Реймонт * [[Хенрик Сиенкевич]] * Януш Леон Вишневски * Мариа Конопницка * [[Чеслав Милош]] * [[Адам Мицкевич]] * Элиза Ожешко * Тадеуш Ружевич * Константи Галчиньски * Стефан Жеромски * Вислава Шимборска * Станислав Ежи Лец * Ольга Токарчук == Польшийн баяр ёслолын өдрүүд == * 1-р сарын 1 - "Шинэ жил" - ''Nowy Rok'' * 1-р сарын 6 - "Христийн ирсэн өдөр"- ''Trzech Króli'' - 1960 он хүртэл амралтын өдөр байсан, 2011 оноос дахин сэргээсэн. * Тогтмол өдөр байхгүй, шилждэг өдөр- Улаан өндөгний баяр (2 өдөр: Ням, Даваа гараг) - ''Wielkanoc'' * 5-р сарын 1 - "Хөдөлмөрийн баярын өдөр" - ''Święto Pracy'' * 5-р сарын 3 - "5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийн өдөр" - ''Święto Konstytucji 3 Maja'' * Ногоон баяр буюу Ариун Сүнсний буулт (Улаан өндөгний баяраас хойш 49 хоногийн дараа үргэлж ням гарагт) —''Zielone Świątki'' / ''Zesłanie Ducha Świętego'' * Христ бурханы бие өдөр (Улаан өндөгний баярын дараа 60 хоног, пүрэв гаригт тэмдэглэдэг) - ''Boże Ciało'' * 8-р сарын 15 - Мэри дарь эхийн өдөр- ''Wniebowzięcie NMP'' * 11-р сарын 1 - Бүх Гэгээнтнүүдийн өдөр - ''Wszystkich Świętych'' * 11-р сарын 11 — Польш улсын Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр — ''Święto Niepodległości'' * 12-р сарын 25, 26 - Христийн мэндэлсэн өдрийн баяр -''Boże Narodzenie'' == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага]] * [[Польшууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Polska|Польш}} {{Wiktionary}} * [https://www.gov.pl/ Польшийн засгийн газрын цахим хуудас] * [https://stat.gov.pl/ Польшийн статистикийн газар] == Эшлэл == <references /> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Польш| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 3i5pj23bl8xc83we2tnb4f8l67j1a90 Испани 0 8348 866537 864010 2026-08-18T21:26:30Z Karixway39 102441 /* */ 866537 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Испанийн Хаант Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠢᠰᠫᠠᠨᠢ ᠶᠢᠨ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠤ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | native_name = {{lang|es|Reino de España}} | common_name = Испани | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 бусад нэр}}{{efn|name="es lang"|Испанид [[Испанийн хэлнүүд|бусад хэл]] нь [[Автономитын статут|Автономитын дүрмийн]] дагуу зарим бүс нутагт албан ёсны статустай байдаг. Эдгээр болгонд Испанийн хууль тогтоомж дахь олон улсын харилцааны Испанийн уламжлалт урт нэр ба хамгийн их хэрэглэгддэг ({{lang-es|Reino de España|links=no}}, pronounced: {{IPA-es|ˈrejno ð(e) esˈpaɲa|}}) дараах байдалтай байна: * {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{IPA-ca|ˈreŋnə ðəsˈpaɲə|IPA}} * {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{IPA-eu|es̺paɲiako eres̺uma|IPA}} * {{lang-gl|Reino de España}}, {{IPA-gl|ˈrejnʊ ð(ɪ) esˈpaɲɐ|IPA}} * {{lang-oc|Reiaume d'Espanha}}, {{IPA-oc|reˈjawme ðesˈpaɲɔ|IPA}}}} |{{Инфобокс|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталан хэл|Каталан]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баск хэл|Баск]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галиси хэл|Галиси]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситан хэл|Окситан]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of the Kingdom of Spain.svg | flag_type = [[Испанийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | symbol_type = [[Испанийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = ''[[Plus ultra]]'' ([[Латин хэл|Латин]])<br/>(Монгол: "Цааш урагшаа") | national_anthem = {{native name|es|[[Испанийн төрийн дуулал|Marcha Real]]|icon=yes}}<ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=Presidency of the Government|work=[[Boletín Oficial del Estado]] núm. 244|date=11 October 1997|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034615/http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|archive-date=24 September 2015|author-link=Government of Spain}}</ref><br />(Монгол: "Хааны марш")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Spain (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Spain.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон}} | image_map2 = | capital = [[Мадрид]] | coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} | largest_city = [[Мадрид]] | languages_type = [[Испанийн хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = [[Испани хэл]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|[[Испанийн Үндсэн хууль|Испанийн үндсэн хуулийн]] 3-р хэсэгт төрийн албан ёсны хэл нь Кастиль хэл байхаар тогтоогдсон.<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|title=The Spanish Constitution|publisher=Lamoncloa.gob.es|access-date=26 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|archive-date=25 March 2013}}</ref> Зарим [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|өөртөө засах нийгэмлэгт]] [[Каталан хэл|Каталан/Валенси]], [[Галиси хэл|Галиси]], [[Баск хэл|Баск]] болон [[Окситан хэл|Окситан]] хэлнүүд нь (орон нутагт [[Аран аялга|Аран хэл]] гэж нэрлэгддэг) давхар албан ёсны хэл юм. [[Арагон хэл|Арагон]] болон [[Астур хэл|Астур хэлнүүд]] нь бүс нутгийн түвшинд тодорхой хэмжээний засгийн газрын хүлээн зөвшөөрөлтэй.}} {{инфобокс|child=yes |label1 = [[Испанийн хүн ам|Угсаатны бүлэг]] ([[Төрсөн газар|ТГ]]){{nobold|(2022)}}<ref name="ine.es">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_j2022_p.pdf |title=Cifras de Población (CP) a 1 de julio de 2022 Estadística de Migraciones (EM). Primer semestre de 2022. Datos provisionales|publisher=[[Instituto Nacional de Estadística (Spain)|Instituto Nacional de Estadística]]|website=ine.es|language=Spanish}}</ref> |data1 = {{unbulleted list|84.7% [[Испаничууд‎]]|15.3% гадаад гаралтай}} }} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{unbulleted list |56.0% [[Католик сүм|Ромын Католик]] |27.2% [[Испани дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |12.6% [[Агностикизм]] |2.7% [[Испани дахь шашин шүтлэг|бусад]] |1.5% хариулаагүй}} | religion_ref = <ref>[[Centro de Investigaciones Sociológicas|CIS]].[https://datos.cis.es/pdf/Es3395marMT_A.pdf "Barómetro de Enero de 2023"], 3,961 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = 2023 | demonym = {{hlist|[[Испаничууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]&nbsp;[[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Испанийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[VI Филипп]] | leader_title2 = [[Испанийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = [[Испанийн Ерөнхий Сайдын орлогч|Ерөнхий Сайдын 1-р орлогч]] | leader_name3 = [[Надия Кальвиньо]] | legislature = [[Ерөнхий Кортес]] | upper_house = [[Сенат (Испани)]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн Танхим (Испани)|Төлөөлөгчдийн Танхим ]] | sovereignty_type = [[Испанийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Испанийн католик хаад|Династийн холбоо]] | established_date1 = 1 сарын 20, 1479 он | established_event2 = [[Хабсбургийн Испани|Ганц бие эрхт]] | established_date2 = 3 сарын 14, 1516 он | established_event3 = [[Нуева-Плантагийн зарлигууд|Төвлөрсөн улс]] | established_date3 = 6 сарын 9, 1715 он | established_event4 = [[1812 оны Испанийн үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date4 = 3 сарын 19, 1812 он | established_event5 = {{nowrap|[[Испанийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date5 = 12 сарын 29, 1978 он | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбооны өргөжилт#Газар дундын тэнгисийн өргөтгөл|ЕЭЗН-д элсэв]]}}{{efn|[[Европын Холбоо]] (ЕХ) 1993 оноос}} | established_date6 = 1 сарын 1, 1986 он | area_km2 = 505,994<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date=14 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> | area_rank = 51 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.89 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 48,196,693<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177095&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|title=Cifras de población. Últimos datos|website=ine.es|access-date=7 July 2023|language=es|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 30 | population_density_km2 = 94 | population_density_sq_mi = 243 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 120 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.36&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 16 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $49,448<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 37 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.492&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOES"/>}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 15 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,223<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 36 | Gini = 33.0 <!--Number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.905 <!--Number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 27 | currency = [[Евро]]{{efn|2002 оноос өмнө [[Испани песета|песета]]}} ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] болон [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = ⁠±0 - +1 | DST_note = | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] болон [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +1 - +2 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Испани дахь утасны дугаар|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|Европын Холбооны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. Мөн [[Каталони]]д [[.cat]] домэйн, [[Галиси]]д [[.gal]] ба [[ Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баск-улсад]] [[.eus]] тус тус давхар ашигладаг.}} | today = }} [[Файл:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|thumb|250px|[[Тейде үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]]] '''Испани''' ({{lang-es|España}}), албан ёсоор '''Испанийн Хаант Улс''' ({{lang-es|Reino de España}}) нь [[Иберийн хойг]]т, баруун өмнөд [[Европ]]т орших [[улс]] юм. Испанийн эх газар нь бараг бүхлээрээ өмнөд, зүүн талаараа [[газар дундын тэнгис]]тэй хиллэдэг. Маш бага зайд өмнөд талаараа [[Гибралтар]]<nowiki/>ын нуруу, хойд талаараа [[Франц]], [[Андорра]] улс, [[Бискайн булан]], баруун талаараа [[Атлантын далай]], [[Португал|Португали улстай]] хил залгана. Испанийн эзэмшил газарт мөн [[Газар дундын тэнгис]] дахь [[Балеарын арлууд]], [[Африк]]ийн эрэг орчмын [[Атлантын далай]] дахь [[Канарын арлууд]], [[Марокко]]той хиллэх хойд Африкийн Сеута, Мелилья гэсэн хоёр автономит хотууд ч мөн ордог. Испанийн газар нутаг нь 504,030 км² бөгөөд үүгээрээ баруун Европт [[Франц]]ын дараа хоёрт ордог. Испани бол Үндсэн хуульт хаант улс юм. 2014 оны 6-р сарын 19-нөөс хойш Испани улсын хаанаар VI Фелип, 2018 оноос Педро Санчес засгийн газрын тэргүүн юм. Мөн далайн түвшингээс 650 м өндөрт оршдог үзүүлэлтээрээ Европт [[Швейцар]]ын дараа хоёрт орно. Испани улсын албан ёсны хэл нь -[[Испани хэл|испани]]. Нийслэл хот нь-[[Мадрид]] хот бөгөөд [[Барселон]], [[Валенси]], [[Сарагоса]], [[Севилья]], [[Малага]], [[Мурсиа]] зэрэг том хотуудтай. == Хүн ам == Испани улс 2024 оны байдлаар 48 592 909 хүн амтай олон үндэстний орон юм. Испанид кастилчуудаас гадна каталончууд, галичууд, баскууд, оккитанчууд, астуричууд, арагончууд амьдардаг бөгөөд бүгд өөр өөрийн хэлээр ярьдаг байна. {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1961 !1963 !1966 !1967 !1969 !1971 |- |30 739 250 |31 296 651 |'''↗'''32 283 194 |'''↗'''32 682 947 |33 441 054 |34 191 678 |- !1973 !1975 !1978 !1979 !1981 !1983 |- |34 817 071 |35 530 725 |'''↗'''36 872 506 |'''↗'''37 201 123 |37 740 556 |38 122 429 |- !1985 !1987 !1990 !1991 !1993 !1995 |- |38 418 817 |38 630 820 |'''↗'''38 850 435 |'''↗'''38 939 049 |39 189 400 |39 387 017 |- !1997 !1999 !2002 !2003 !2005 !2007 |- |39 582 413 |39 926 268 |'''↗'''41 431 558 |'''↗'''42 187 645 |43 653 155 |45 226 803 |- !2009 !2011 !2014 !2015 !2018 !2024 |- |46 362 946 |46 742 697 |'''↘'''46 512 199 |'''↘'''46 449 565 |46 733 038 |48 592 909 |} 2023 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанийн 2,790,317 иргэн гадаадад оршин суудаг байсны дотор Хойд, Төв, Өмнөд Америкт- 1,638,080, Европт- 1,052,384, Азид- 44,237, Африкт- 29,677, Далайн орнуудад- 25,939 иргэн оршин сууж байв. 2022 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид 7,506,870 гадны цагаачид оршин суудаг бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 17,83% эзэлдэг байна. == Түүх == Испани нь Европт анх [[гоминид]]ууд ирсэн тухай болон энэ тивийн түүхийн өмнөх үеийн байдлыг судлахад чухал ач холбогдолтой орон юм. [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] доор Хиспаниа нь ихэд хөгжиж, эзэнт гүрний хамгийн чухал хэсгүүдийн нэг болжээ. Харин дундад зууны үед Германы удирдлага доор орсон байна. Хожим нь [[Иберийн хойг]] бараг бүхлээрээ [[Ислам|Мусульман шашинтнуудын]] удирдлага доор оржээ. Харин удаан хугацааны туршид Европын хойд хэсгийн [[Христийн шашин]]т улсууд түрж, 1492 онд Мусульмантнууд дарагдсан бөгөөд мөн үеэр олон [[еврей]]чүүд хөөгдөх, эсвэл Христийн шашинд хүчээр оруулж байв. Мөн 1492 онд [[Христофер Колумб|Колумб]] [[Америк тив]]д хүрч, дэлхийн хэмжээтэй гүрний эхлэл тавигджээ. 16-17 дугаар зууны эхэн үе хүртэл Испани нь Европын хамгийн хүчирхэг гүрэн болсон боловч үргэлжилсэн олон дайн зэрэг бусад олон асуудлуудын үр дүнд хүч нөлөө нь буурсан байна. 20-р зууны дунд үед дарангуйлалд өртөж эдийн засаг нь зогсонги байдалд хүрсэн боловч сүүлд хурдацтайгаар сэргэжээ. 1978 онд Үндсэн хуульт Хаант Засгийн доор ардчилал дахин тогтох болжээ. 1986 онд [[Европын Холбоо]]нд элсэж, эдийн засгийн болон соёл урлагийн сэргэн мандалттай учирчээ.<ref>[https://ispaniya.com/naselenie Испани]</ref> Испани нь парламентын засаглалтай ардчилсан орноор байгуулагдсан Үндсэн Хуульт хаант улс бөгөөд 1986 оноос [[Европын холбоо]]ны гишүүн орон болжээ. Худалдан авах чадвараар тооцсон [[ҮНБ]]-р үзүүлэлтээр Испанийн эдийн засаг нь дэлхийд 11-т, Европын холбоонд 5-т орно. == Испанийн засаг захиргааны хуваарь == Испанийн засаг захиргааны хуваарилалтыг Испанийн Үндсэн хууль болон одоогийн хууль тогтоомжоор зохицуулдаг. Испанийн засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн үндсэн нэгж нь [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг]] (өөрөө засах бүс) юм. Одоогийн байдлаар тус улс 17 өөртөө засаг нийгэмлэгтэй бөгөөд Баскийн орон, Каталони, Наварра, Галисия, Андалусия зэрэг улсууд өргөжсөн автономит эрх эдэлдэг байна. Испанийн автономит нийгэмлэгүүд: * [[Андалуси]]; * [[Арагон]]; * Астуриа; * Балеарын арлууд; * [[Баскийн Өөртөө Засах Нийгэмлэг|Баскуудын орон]] — нийслэл Виториа-Гастейс; * Валенсиа — нийслэл Валенси; * [[Галиси]]; * [[Канарын арлууд]]; * Кантабриа; * Кастилиа-Ла-Манча; * Кастилиа-Леон; * Каталона — нийслэл Барселон; * Мадрид (бие даасан эрхтэй); * Мурсиа; * [[Наварра]]; * Риоха; * Эстремадура. '''Испанийн томоохон хотууд.''' * [[Мадрид]]; * [[Барселон]]; * [[Валенси]]; * [[Севилья]]; * [[Сарагоса]]; * [[Малага]]. == Төрийн тогтолцоо == Испани бол Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс юм. Тус улсын сүүлийн Үндсэн хууль нь 1978 онд батлагдсан юм. Төрийн тэргүүн нь одоогийн [[Бурбон|Бурбон угсааны]] [[VI Фелипе (Испанийн хаан)|VI Фелип-]] хаан юм. Гүйцэтгэх засаглалыг парламентын сонгуульд хамгийн олон санал авсан улс төрийн намын удирдагч Ерөнхий сайд тэргүүлдэг. Хууль тогтоох байгууллага нь хоёр танхимтай парламент болох Кортес Генерал юм. Энэ нь Сенат (266 депутат, үүнээс 208 нь бүх нийтийн шууд санал хураалтаар, 58 нь мужийн хууль тогтоох байгууллагуудаас томилогддог; бүх сенаторуудыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгодог) болон Депутатуудын Конгресс (350 суудал, намын жагсаалтаар дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог)-оос бүрдэнэ. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Үндсэн хуулийн шүүх, шүүхийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх, автономит нийгэмлэгийн шүүхийн дээд байгууллага нь дээд шүүх, давж заалдах шатны шүүх нь Аймгийн Аудиенсиас, дүүргийн шүүх нь анхан шатны болон мөрдөн байцаах шүүх, шүүхийн тогтолцооны хамгийн доод шат нь энхийн шүүгчид, импичментийн шүүх нь Үндэсний Аудиенсиа, дээд аудитын байгууллага нь Аудитын шүүх, шүүхийн удирдах байгууллага нь Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөл юм. Испанид нийт 500 гаруй улс төрийн нам, олон нийтийн байгууллага албан ёсоор бүртгэлтэй байна. == Эдийн засаг == [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн мэдээлснээр 2007 онд Испани улс эдийн засгийн хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийд 8-р байранд орсон бол 2019 онд 13-р байранд орж ухарсан байна. Уламжлал ёсоор хөдөө аж ахуйн орон болох Испани нь Баруун Европын хамгийн том үйлдвэрлэгчдийн нэг улс юм. 1950-иад оны дунд үеэс аж үйлдвэрийн өсөлт хурдацтай явагдаж, тус улсын эдийн засагт хөдөө аж ахуйгаас хурдан давж гарсан. 1964 онд эхэлсэн хөгжлийн төлөвлөгөө нь эдийн засгийг өргөжүүлэхэд тусалсан. Гэсэн хэдий ч 1970-аад оны сүүлээр газрын тосны үнэ өсч, ардчилал тогтож, хил нээгдсэнтэй холбоотой импорт нэмэгдсэний улмаас эдийн засгийн уналтын үе эхэлсэн. Гангийн үйлдвэр, усан онгоцны үйлдвэр, нэхмэлийн үйлдвэрүүд өргөжсөн. Аялал жуулчлалын орлого ч нэлээд их байдаг юм. Хөрш зэргэлдээ Италийн нэгэн адил Испани улс ажилгүйдэл өндөртэй хойд (илүү аж үйлдвэржсэн) болон хөгжөөгүй өмнөд бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус байдлыг бууруулахад томоохон сорилттой тулгарч байна. ДНБ: 1.311 их наяд ам.доллар (2017); 2017-2019 оны хоорондох өсөлт 2.3-3.1% байв. 2008 оны хямралаас хойш нийт 9%-иар буурсан байна. Испани бол олон улсын аялал жуулчлалын хамгийн том төвүүдийн нэг (2017 оны байдлаар 81.8 сая жуулчин хүлээн авсан) бөгөөд энэ салбарт 1.3 сая хүн ажилладаг. Аялал жуулчлалын гол төвүүд нь Мадрид, Барселона, мөн Коста Брава, Коста Дорада, Коста Бланка, Коста дель Сол амралтын газрууд юм; жуулчдын 95% нь Европын Холбооны орнуудаас ирдэг. АНУ, Франц, Герман, Их Британи, Швейцарийн компаниуд тус улсын эдийн засагт томоохон байр суурь эзэлдэг. Тэд тус улсын механик инженерчлэл, металлургийн үйлдвэрүүдийн 50 гаруй хувийг эзэмшдэг. Хувьцааны хөрөнгийн ойролцоогоор 40% нь Испанийн хамгийн том найман санхүү, аж үйлдвэр, банкны бүлэг (Марчей, Фиерро, Уркихо, Гарригес, Руис-Матеос болон бусад)-д байдаг. 2024 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Испанид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ сард 1323 евро байв. == Тэмдэглэл == {{notelist}} }} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Spain|Испани}} {{Wiktionary}} * [http://www.spain.info/ Испанийн аялал жуулчлалын мэдээллийн хуудас] * [http://www.casareal.es/ casareal.es] {{NaviBlock |Европ |ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд |Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд |Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага }} [[Ангилал:Испани| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] ppytokukzagepbho8o3i2yfeyixn8i8 Украин 0 8358 866538 848975 2026-08-18T21:29:11Z Karixway39 102441 /* */ 866538 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Украин<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠤᠺᠷᠠᠢᠨ|size=1em}}</span> | common_name = Украин | native_name = {{native name|uk|Україна|italics=off}} | image_flag = Flag of Ukraine.svg | flag_type = [[Украины төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg | symbol_type = [[Украины төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|uk|Державний Гімн України}}<br/>"[[Украины төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Ukraine - disputed (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-Ukraine (и не контролируемые).png|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|frameless]]|Украины байр зүйн газрын зураг, хил, хот, суурин газруудтай|default=1}} | map_caption = {{vunblist|{{map caption |location_color=ногоон}}| [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо (2022)|2022 оны Оросын довтолгооны]] өмнөх [[Оросод эзлэгдсэн Украины газар нутаг]] (цайвар ногоон)}} | image_map2 = | alt_map2 = <!--alt text for second map--> | map_caption2 = <!--Caption to place below second map--> | image_map2_size = <!--Map size in number of pixels--> | capital = [[Киев]]<!--See [[Talk:Kyiv/naming]] re Kiev/Kyiv. --> | coordinates = {{coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=inline}} | largest_city = capital | languages_type = {{Unbulleted list|Албан ёсны|{{Nobold|болон үндэсний хэл}}}} | languages = [[Украин хэл]]<ref>{{Cite web|url=https://ukrainian-studies.ca/2020/10/20/the-official-act-on-the-state-language-entered-into-force-on-16-july-2019-the-status-of-ukrainian-and-minority-languages/|title=Law of Ukraine "On ensuring the functioning of Ukrainian as the state language": The status of Ukrainian and minority languages|date=20 October 2020}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 78% [[Украинчууд]] | 17% [[Украин дахь оросууд|Оросууд]] | 4.9% [[Украины хүн ам|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2001 | ethnic_groups_ref = <ref name="Ethnic composition of the population of Ukraine, 2001 Census"/> | demonym = [[Украинчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Украины Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Володимир Зеленський]] | leader_title2 = [[Украины Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Юлия Свириденко]] | leader_title3 = [[Дээд Радагийн дарга|Дээд Радагийн<br/>дарга]] | leader_name3 = [[Руслан Стефанчук]] | legislature = [[Украины Дээд Рада|Дээд Рада]] | sovereignty_type = [[Украины түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Киевийн Русь]] | established_date1 = 882 | established_event2 = [[Галиц-Волынийн хаант улс|Галиц-Волынь]] | established_date2 = 1199 | established_event3 = [[Казакын Гетманат улс|Казакын Гетманат]] | established_date3 = 8 сарын 18, 1649 он | established_event4 = [[Бүгд Найрамдах Украин Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date4 = {{nowrap|11 сарын 20, 1917 он}} | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улс|Зөвлөлт Украин]] | established_date5 = 3 сарын 10, 1919 он | established_event6 = {{nowrap|[[Украины тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнол]]}} | established_date6 = 8 сарын 24, 1991 он | established_event7 = [[Украины Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 6 сарын 28, 1996 он | area_km2 = 603,628<ref>{{cite web |title=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#geography |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=23 March 2022 |access-date=23 Долдугаар сар 2023 |archive-date=14 Хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/#geography |url-status=dead }}</ref> | area_rank = 45 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 3.8<ref name="Jhariya Meena Banerjee 2021 p. 40">{{cite book | last1=Jhariya | first1=M.K. | last2=Meena | first2=R.S. | last3=Banerjee | first3=A. | title=Ecological Intensification of Natural Resources for Sustainable Agriculture | publisher=Springer Singapore | year=2021 | isbn=978-981-334-203-3 | url=https://books.google.com/books?id=Bf4hEAAAQBAJ&pg=PA40 | access-date=31 March 2022 | page=40}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 36,744,636<ref>{{cite web|url=https://ourworldindata.org/grapher/un-population-projection-medium-variant?tab=table&time=2023|title=Population, including UN projections, 2023|author=United Nations|access-date=25 February 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 41 | population_density_km2 = 73.8 | population_density_sq_mi = 191 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 115 | GDP_PPP = {{decrease}} $441.075 тэрбум<ref name="IMFWEOUA">{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=926,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $12,660<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{decrease}} $151.1 тэрбум<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $4,349<ref name="IMFWEOUA"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 25.6 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title=GINI index (World Bank estimate) - Ukraine |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.773 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 77 | currency = [[Гривна]] (₴) | currency_code = UAH | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2<ref name="timechange">{{cite news |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas|script-title=uk:Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час|trans-title=Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October |language=uk |publisher=korrespondent.net |date=18 October 2011 |access-date=31 October 2011|last1=Net |first1=Korrespondent }}</ref> | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Украин дахь утасны дугаар|+380]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |87.3% [[Украин дахь христийн шашин|Христ]]|11.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]]|0.8% [[Украин дахь шашин шүтлэг|бусад]]|0.9% хариулаагүй}} | religion_year = 2018 | religion_ref = <ref>{{citation|url=http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|script-title=uk:Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010-2018|trans-title=Features of Religious and Church - Religious Self-Determination of Ukrainian Citizens: Trends 2010-2018|date=22 April 2018|publisher=[[Razumkov Center]] in collaboration with the All-Ukrainian Council of Churches|pages=12, 13, 16, 31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426194313/http://razumkov.org.ua/uploads/article/2018_Religiya.pdf|archive-date=26 April 2018 <!-- Archive date guessed from URL -->|url-status = live|language=uk|place=Kyiv}}<br/>Sample of 2,018 respondents aged 18 years and over, interviewed 23–28 March 2018 in all regions of Ukraine except Crimea and the occupied territories of the Donetsk and Luhansk regions.</ref> }} '''Украин''' ({{Lang-uk|Україна}} [ʊkrɐˈjinɐ]) нь Зүүн [[Европ]]т орших улс юм. Зүүн талаараа [[Орос]], хойд талаараа Белорус, баруун талаараа [[Польш]], [[Словак]], [[Унгар]], баруун өмнөд талаараа [[Румын]], [[Молдав]] (Мөн маргаантай газар нутаг болох [[Транснистр]]) орнуудтай хиллэдэг. Мөн өмнөд талд нь [[Хар тэнгис]], [[Азовын тэнгис]] оршдог. Нийслэл хот нь [[Киев]] юм. Орчин үеийн Украины нутаг дэвсгэрт МЭӨ 32,000 оноос хойш хүн оршин сууж байжээ. Украин улсын түүх нь [[Слав|зүүн Слав]]уудаас эхэлжээ. 9-р зууны үеэс Украины газар нутаг нь [[Викинг|Викингүүдээр]] удирдуулсан [[Дорнод Слав|Дорнод Славуудын]] иргэншил болох [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] төв байсан. Дундад зууны үед энэ газар нь Дорнод Славын соёлын гол төв байсан бөгөөд Киев Русийн сул овгийн холбоо нь Украины өвөрмөц байдлын үндэс суурийг бүрдүүлсэн. 11-р зууны дундуур Европ дахь хамгийн баян, хамгийн том эзэмшил байсан үедээ оргилдоо хүрсэн Киевийн Орос нь 13 дугаар зуунд Монголчуудын довтолгооны үр дүнд нуран унж задарсан байна. 14-р зуунаас хойш Украины газар нутаг нь бүс нутгийн хүчирхэг гүрнүүдийн хооронд хуваагдаж байжээ. Дараагийн 600 жилийн хугацаанд өнөөгийн Украины газар нутаг [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл]], [[Австри-Унгар]], [[Османы эзэнт гүрэн]], Оросын Хаант Улс зэрэг янз бүрийн гүрнүүд маргаантай, хувааж захирч байсан байна. Казакын Гетманат улс 17-18-р зууны үед үүсч, цэцэглэн хөгжсөн боловч эцэст нь Польш, Оросын эзэнт гүрний хооронд хуваагдсан байна. 19-р зуун гэхэд ихэнх хэсэг нь [[Оросын Хаант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]]д шингэж, бусад нь [[Австри-Унгар]]ын эрх мэдэл доор байв. Оросын [[Октябрийн хувьсгал]], [[Иргэний дайн]]ы дараа 1917-1921 оны хооронд тусгаар тогтнолын төлөөх үргэлжилсэн тэмцэл болж, улмаар Украин нь 1922 онд [[ЗХУ]]-ын анхны Бүгд найрамдах улсуудын нэг болжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа 1954 онд [[Крым|Крымыг]] Зөвлөлт Холбоот Орос Улсаас Украинд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна [[ Украин]]ын газар нутгийг хуучин польшийн дайнд эзлэгдсэн газрыг нэгтгэж баруун тийш тэлжээ. 1945 онд Зөвлөлт Холбоот Улс нь [[НҮБ]]-ын анхны гишүүн орнуудын нэг болсонтой холбоотойгоор Крымыг Украинд шилжүүлсэн байдаг. 1991 онд ЗХУ задарснаар Украин нь дахин тусгаар тогтносон улс болсон байна. Үүний үр дүнд [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжих болж, найман жил дараалан эдийн засгийн уналтанд оржээ. Гэвч шинэ зуун эхэлснээс хойш эдийн засаг нь тогтвортой хөгжиж, [[ҮНБ]] нь жил тутамд 7 % нэмэгдэж байна. Украин нь нэгдмэл улс бөгөөд 24 муж (область), 1 автономит Бүгд найрамдах улс ([[Крым]]), тусгай зэрэглэлийн 2 хот болох нийслэл [[Киев]] болон [[ОХУ]]-д түрээсийн гэрээгээр эзэмшүүлж байгаа бөгөөд ОХУ-ын Хар тэнгисийн флотын төв байрладаг [[Севастополь|Севастополиос]] бүрдэнэ. Украин нь хагас-ерөнхийлөгчийн засаглалтай Бүгд найрамдах улс бөгөөд гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх байгууллагууд нь тусдаа оршдог. 2004 оны сүүлчээр Үндсэн Хуулиндаа өөрчлөлт оруулсны үр дүнд парламент, ерөнхий сайд, кабинетийн хоорондох хүчний тэнцвэр болон тэдний ерөнхийлөгчтэй харилцах харилцааг өөрчилжээ. == Газар зүй == Украин 603,628 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Мадагаскар]]аас арай том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|46-р том]] орон юм. Оросын Европ дахь хэсгээс жижиг ч [[Франц]]аас том болохоор Европт нутаг дэвсгэрээрээ хоёрдугаарт орно. [[Зураг:Ukraine topo en.jpg |thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Typical agricultural landscape of Kherson Oblast.jpg | thumb|left|200px|[[Херсон муж]] дахь тариалангийн талбай]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 44° — 53°, зүүн уртрагийн 22° — 41° дотор [[дорно Европ]]ын өмнөд биед оршдог. Хөндлөн 1316 километр, гулд 740 километр газар сунасан тэгш өнцөгтөрхүү хэлбэртэй. Дорнод талаараа [[Орос]] (1955 км хил), умард талаараа [[Беларусь]] (1084 км), баруун талаараа [[Польш]] (542 км), [[Словак]] (98 км), [[Унгар]] (135 км), [[Молдав]] (1202 км, үүний 405 км нь Приднестр оронтой), [[Румын]] (608 км) гэсэн 7 улстай газраар хиллэж, өмнөд талдаа [[Хар тэнгис]], [[Азовын тэнгис]]т тулдаг. Эргийн урт — 2835 км. Европ тивийн газар зүйн төв цэг Украин улсын [[Закарпат муж|Закарпат]] мужийн нутаг [[Рахов]] хотоос холгүй байна гэсэн судалгааг Зөвлөлтийн эрдэмтэн гаргажээ. === Газар ус === Украин орон ерөнхийдөө [[Дорнод Европын тэгш тал]]д байна. Нутгийн 71% нам доор газар, 26% өндөрлөг , 3% уул нуруу гэдэг. Нам доор газар нь нутгийн өмнөд (тэнгисийн эрэг), хойд (᠌Полесийн), гол дундуур (Днепр орчмын) байдаг бол нутгийн баруун өмнөд бие уулархаг буюу [[Карпатын нуруу]], түүний ар бэл байна. Хажуугаар нь Днеприйн баруун өндөрлөг, Волыний өндөрлөг, нутгийн зүүн талаар Төв Оросын өндөрлөг байхаас гадна Крымын урд эргээр [[Крымын нуруу]] гэж бий. [[Говерла]] (2061 м) уул хамгийн өндөр цэг бол тэнгисийн эрэг нам доор цэг нь болно. Украины тал нутгийн дундуур [[Днепр]], [[Донец]], [[Өмнөд Буг гол|Өмнөд Буг]] зэрэг гол мөрөн урсдаг. [[Зураг: Karpaty,_pohled_při_stoupání_na_Hoverlu.jpg|thumb|left|200px|Украины [[Карпат]]]] === Уур амьсгал === Украин [[эх газрын уур амьсгал]]тай. 4 улиралтай ба Карпатын уур амьсгал арай өөр. Нутгийн баруун биеэр жилд 1,200 мм хур тунадастай бол зүүн хэсгээр 400 мм байх жишээтэй. Өвөл тэнгисийн эргээр арай дулаан, эх газрын гүн рүү арай хүйтэн. Жилийн агаарын дундаж температур 8 °C байдаг. [[Зураг:Spermophilus_suslicus2.JPG|thumb|right|200px|Украины дорнод талын [[зурам]]]] === Амьтан ургамал === Украины зүүн хэсгээр [[тал газар|тал]] хээр, баруун хэсгээр [[ой]] мод, уултай. Амьтан ургамал нь түүнд зохицсон байдаг. Ойд [[шилүүс]], [[чоно]], [[зэрлэг гахай]], [[хүрэн баавгай]], голд [[минж]], [[халиу]], [[булга]] байна. Загаснаас [[мөрөг]], [[зоодой]] загас байдаг ба орон даяар 6000 зүйлийн ургамал байна. === Ашигт малтмал === Украин орон [[төмрийн хүдэр]], [[нүүрс]], [[манган]], [[шатдаг хий]], [[газрын тос]], [[давс]], [[хүхэр]], [[бал чулуу]]ны нөөцтэй. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Үндэстэн !! Хувь <br>(2001 он) |- | [[Украин үндэстэн]] || 77.1 % |- | [[Орос үндэстэн]] || 17.3 % |- | [[Беларусь үндэстэн]] || 0.6 % |- | [[Молдав үндэстэн]] || 0.5 % |- | [[Крымын татарууд|Крымын татар]] || 0.5 % |- | бусад ард түмэн || 4.0 % |} [[Зураг:Ukrainians_in_national_costumes.jpg|thumb|right|200px|Украин хувцас]] [[Зураг:Ukraine_census_2001_Russian.svg|thumb|right|200px|Украины муж бүрт төрөлх орос хэлтний эзлэх хувь]] Украин дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|31–р]] олон хүнтэй улс юм. Гэсэн ч 1990 оноос Украины хүн амын тоо буурсаар байна. 1993 онд 52 сая байснаа 2001 онд тоолоход 48 сая , 2014 онд тооцоход 44,291,413 болжээ. 2010 оны үед мянган хүн тутамд 10 хүн төрж, 15 хүн өнгөрч байжээ. Одоо нэг км² газарт 77 хүн ноогдож байна. Аж үйлдвэр хөгжсөн дорнод нутаг ([[Донецк муж|Донецк]], [[Луганск муж|Луганск]], [[Харьков муж|Харьков]], [[Днепропетровск муж|Днепропетровск]]), Карпатын араар ([[Львов муж|Львов]], [[Ивано-Франковск муж| Ивано-Франковск]], [[Черновцы муж|Черновцы]]) хүн ам илүү шигүү оршин суудаг. === Ард түмэн === ==== Яс үндэс ==== Украины хүн амын дийлэнх олонх 77.8 хувийг [[украин үндэстэн]] эзэлж байна. Дараах 17.3 хувийг [[орос үндэстэн|оросууд]] бүрдүүлж, үлдсэн 4 хувьд [[беларусь үндэстэн|беларусь]], [[молдав үндэстэн|молдав]], [[Крымын татарууд|крымын татар]], [[болгар үндэстэн|болгар]], [[унгар үндэстэн|унгар]], [[румын үндэстэн|румын]], [[Польшууд|польш]], [[еврей]] хүмүүс байна. Украин, орос, беларусь, польш нь [[слав угсаатан]] юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас өмнө еврей, польш, германчууд одооныхоосоо илүү хувь эзэлдэг байсан. ==== Хэл бичиг ==== Украин, оросын хэл хоёул дорнод [[Слав хэл|слав]] бүлэгт хамаарагдана. Украин улс [[ЗХУ]]-аас тусгаар тогтноод [[украин хэл]]ээ албан ёсоор түлхүү хэрэглэх болсон ч зүүн нутгийн иргэдийн дунд [[орос хэл]] давамгайлсан хэвээр байна. 2001 оны хүн амын тооллогоор 67% нь төрөлх хэл нь украин, 30% нь төрөлх орос хэлтэй гэж мэдүүлсэн бол 2004 оны нийгмийн судалгаанд 42% украинаар, 45% оросоор хэлэлцдэгээ хэлжээ. Төрийн эрх баригчид орос хэлийг хязгаарлах талаар ихээхэн хүч чармайлт гаргаж байгаа. Украин, орос хоёул [[слав хэлний салбар|нэгэн төрлийн]], бас [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг ч үсэг нь шууд хөрвөхгүй. Тухайлбал украины ᠌"г" үсэг /h/ авиагаар хэлэгдэж, "ґ" нь [г], "i" нь [и], "ї" нь [йи], "и" нь [ы] (жишээ нь ''Київ'' = [[Киев|Кыйив]]) болж галиглагдана. Бас ''лицарь'' - [рыцарь] гэж гийгүүлэгч сэлгэдэг. ==== Шашин шүтлэг ==== Украинд шашин шүтэх нь хүний эрхийн хэрэг. Хүн ардын 88 % [[Христийн шашин|христийн шашин шүтдэг]], гол нь зүүн хэсэгт [[үнэн алдартны шашин|үнэн алдартны]], бас [[католик шашин|католик]], [[протестант]] шашны урсгалын ёс уламжлалтай. Энд Үнэн алдартны урсгал Христийн тооллын X—XII зуунаас дэлгэрсэн ба Киевийн, Москвагийн гэсэн хоёр сүмийг дагадгаараа дотроо ялгарна. Социалист дэглэмийн үед шашин шүтлэг хориотой байсан тул 1990-ээд оноос шашин итгэл үнэмшлээ сэргээж эхэлсэн. Крымын татарчууд [[ислам]] шашин, еврей нь [[иудейн шашин]] шүтдэг. === Хот суурин === Украины хүн амын 67.2% хот газар суурин суудаг. Украинд одоо [[Украины хот суурин|457 хот]], 886 [[балгас]] (томоохон суурин) , 28552 суурин (гацаа, тосгон) байна. [[Зураг:Kyiv (234807751).jpeg|thumb|200px|[[Киев|Киев хот]]]] {|class="wikitable" |+ Украин улсын 16 том хот |- valign="top" | * [[Киев]] (2,814,258 хүнтэй) * [[Харьков]] (1,441,622) * [[Одесса]] (1,003,705) *[[Днипро хот|Днипро]] (1,001,962) * [[Донецк]] (962,024) *[[Запорожье хот|Запорожье]] (772,600) * [[Львов]] (760,026) * [[Кривой Рог]] (664,499) || * [[Николаев]] (498,518 хүнтэй) * [[Мариуполь]] (486,856) *[[Луханск]] (431,109) * [[Винница]] (370,800) * [[Макеевка]] (358,156) * [[Севастополь]] (340,297) *[[Симферополь]] (336,330) * [[Херсон]] (302,526) |} == Эш түүх == === Эртний үе === [[Зураг:Vasnetsov_Bapt_Vladimir.jpg|180px|right|thumb|[[Владимир гүн]] 988 онд христийн шашинд оржээ]] Украинд [[палеолит]], [[неолитийн]] үеийн хүний ул мөр олддог. Судлаачид 300 гаруй эртний булш, газрыг нээн судалсан. Анхны оршин суугч нь [[киммер]] байв. Түүнийг иран угсааны [[скиф]] аймаг МЭӨ VII зуунд цохьсон. Мөн үеэс өмнөд эргээр [[Эртний Грек|Грекийн]] худалдааны суурин босч байлаа. МӨЭ 200 оноос скифийг [[сармат]] залгаж удалгүй баруун хойноос [[гот]] нүүн иржээ. Готыг Азиас ирсэн [[хүн (аймаг)|хүн]] аймаг 380 онд хөөж араас нь VII зуунд [[булгар]], дараа нь [[хазар]] зэрэг [[түрэг]] угсаатан ирж Украины дорно өмнөд нутагт суужээ. Харин Украины өрнө умард нутагт [[слав]] угсаатан байсан бөгөөд тэдгээр хэдэн аймгийг ''полян'', ''древлян'', ''северян'', ''бужан'' гэсэн нэрээр ялган судалсан. [[Зураг:Kievan_Rus_en.jpg|thumb|180px|left|XI зууны [[Киевийн Русь]]]] === Киевийн Русь === IX зуунаас [[дорнод слав]]чууд анхны төрт улсаа байгуулж эхэлсэн. [[Рюрик]] хэмээх [[варяг]] (умардын усчин, худалдаачин аймаг) хүн байгуулсан гэдэг бөгөөд [[Их Новгород|Новгородод]] (862—882) эзэн суусныг хүү [[Олег гүн|Олег]] нь залгаж [[Днепр]] мөрнөөр урагшилж [[Киев]]т (882—1240) төвлөжээ. Үнэндээ олон аймгийн холбоо байсаныг Киевийн их гүн толгойлдог байв. 988 онд Киевийн [[Владимир гүн|Владимир]] их гүн (980–1015) [[Визант]]аас [[христийн шашин|христийн шашныг]] ([[үнэн алдартны шашин]]) залж улсын шашин болгосон бол түүний хүү [[Цэцэн Ярослав]] (1019–1054) сүм дуган, номын сан, «''[[Русийн үнэн|правда роусьскаΙа]]''» (Русийн үнэн) гэсэн хууль цааз гаргаж улс иргэд ээ авч явжээ. [[Печенег]]т цохиулаад русийн хүч суларсан бөгөөд Украин орны дорнод нутагт [[кипчак]] аймаг орж иржээ. [[Киевийн Русь]] [[Владимир Монамах]] (1113–1125)-аас хойш үндсэндээ бутарч, нүүдэлчин аймгийн дайралтад ихээр өртөн суларч ухраад 1169 оноос хойш их гүн [[Владимир]] балгаснаа суудаг болсон ба эцэстээ 1240 онд [[Бат хан|Бат хааны]] удирдсан [[монгол үндэстэн|монгол]] цэрэг [[Киев]]ийг шатааж нэгэн үеийг дуусгасан. [[Зураг:Rzeczpospolita2nar.png|thumb|180px|right|1619 он. XIV зуунаас Украины ихэнх нутаг [[Литва]], [[Польш]]ийн мэдэлд орсон]] === Хуваагдсан газар === [[Зүчийн улс]] Украины зүүн өмнөд хэсгийг хянаж байсан бөгөөд төв болон баруун хэсэгт слав ноёд урьдын адил байж [[Алтан Орд|Алтан ордод]] алба барьж байсан. 1321 онд Литвын [[Гедемин]] гүн [[Ирпень]] голын эрэгт дорнод славын цэргийг ялж Киев, [[Переяславль]], [[Белгород]] хотыг эзэлсэн бол 1340–1366 онд Польшийн [[III Казимир]] ван [[Галиц]]-[[Волынь]] нутгийг эзлэн авчээ. Үүнээс [[Литва]], [[Польш]] олонтоо халдаж байсаар их газрын эзэн суусан бөгөөд улмаар хот, суурин ч олныг үүсгэсэн юм. Үүний хажуугаар [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] өвийг залгаж 1441 онд [[Хажи I Герай]] [[Крым]] хавийн газарт [[Крымын ханлиг]]ийг байгуулсан нь 300 гаруй жил оршин тогтнож байсан. 1569 онд Литв, Польшийн дээдэс ураг холбосноор Украины ихэнх нутаг [[Польш-Литвын хамтын нөхөрлөл]]ийн эзэмшил болжээ. Энэ үеэс нутгийн ноёд [[Польшууд|польш]]<nowiki/>уудыг дагаж [[католик]] шашинд ихээр орж байсан, нутгийн ард дарлагдаж байсан нь эргээд тэмцэл өдөөж XVI зуунд Польш, Крымын хилээр оросын [[казак]] анги бүрэлджээ. === Казак, Орос, Зөвлөлт === [[Зураг:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|thumb|right|180px|[[Хазагийн гетманы газар]]]] Харц язгуурт [[казак]]уудыг Польш эхэндээ татарын эсрэг ашиглаж байсан бол [[Богдан Хмельницкий]]н удирдсан [[Запорожье муж|Запорож мужийн]] казак 1648—1654 онд Польшийн эсрэг босч өөртөө засах эрх бүхий [[гетман|гетманы]] ноёлох ёсыг үүсгэжээ. Гетман ноёны газар нутаг Украины төв хэсгийг хамаарч зуу гаран жил оршсон (1649—1764) бөгөөд Украин улс байх оршил суурь болжээ. Польш, [[крымын татарууд|крымын татар]] ([[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] туркээр дэмжүүлсэн), [[Оросын Хаант Улс|Орос]], казакийн (Оросыг түшсэн) газар нутгийн тэмцэл хурцдан 1657–1686 онд гучин жил байлдсаны эцэст Орос, Польш хоёр Украиныг баруун зүүн хэсэгт таллан хуваан авчээ. 1709 онд казакийн гетман [[Иван Мазепа]] (1639–1709) Шведтэй хамсаж Оростой дайтаад алуулсан ба Оросын хатан хаан 1764 онд гетман тодруулахыг болиулж шууд оросын харьяа болгов. 1772-1795 онд Польшийнх байсан баруун нутгаас Галицыг [[Австри]], бусдыг Орос авсан төдийгүй 1783 онд [[Крым]] Орост нэгтгэгдсэн. Шинэ эзэлсэн газарт орос, Украинчууд шилжин суурьшиж [[Запорожье]] (1770), [[Кривой Рог]] (1775), [[Херсон]] (1778), [[Севастополь]] (1783), [[Николаев]] (1789), [[Одесса]] (1794), [[Луганск]] гээд олон хот үүсч хөгжжээ. [[Зураг:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|thumb|140px|left|[[Тарас Шевченко]]]] XIX зуунаас Украин хөдөө аж ахуйн орон байхаа больж хотжиж, үйлдвэржиж эхэлсэн. Украин хэлээр бүтээл туурвисан яруу найрагч [[Тарас Шевченко]] (1814–1861), эрдэмтэн, улс төрч [[Михаил Драгоманов]] (1841–1895) гээд [[Украин үндэстэн]] сэргэж босчээ. 1863, 1876 оны Оросын хатан хааны шийдвэрээр [[Украин хэл]]ээр хэвлэн нийтлэхийг хориглож байв. Зууны төгсгөлд Драгоманов Украин нутаг [[Галиц]]ыг Австриас эргүүлэн авахаар хөөцөлдөж, тэнд тэмцэл өрнөж өөртөө засах эрх нь дээшилсэн ба XX зуунд Украиндаа нэгдсэн. [[Зураг:Ukraine-growth.png|thumb|180px|right|[[Зөвлөлт Украин|ЗСБН Украин]]ы газар нутгийн өөрчлөлт]] [[Дэлхийн I дайн]]д Орос, Австри эсрэг тал болж орсон бөгөөд үр дүнд нь хоёулаа задарсан. 1917–1920 онд Украинд зорилго нь ижил болоод өөр тав зургаан улс үүсэхээр өрсөлдсөн бөгөөд 1919 онд нутгийн дорнод талд [[Харьков]]т төвлөн байгуулагдсан [[Зөвлөлт Украин]] шалгарчээ. 1934 онд [[Киев]]т нийслэллэсэн. Зөвлөлт Украин 1924 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орост]] нутаг өгч, 1939–1940 онд Польш, [[Румын]], [[Чехословак]]аас нутаг авсан ба 1954 онд Украин Орос оронд нэгдсэний 300 жилийн ойгоор Крымыг шилжүүлэн авсан байна. 1932–1933 онд хэдэн сая хүн өлсөж үхэж байв. [[Дэлхийн II дайн]]д Украин галын шугам болж их хохирсон бөгөөд 5–8 сая хүнээр хорогдсон гэдэг. Дайны дараа Украин аж үйлдвэржсэн бөгөөд төмөрлөгийн хүнд аж үйлдвэр, армийн зэвсэг техник, өндөр технологийн үйлдвэр хөгжиж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын нийт бүтээгдэхүүний 20–33 хувийг хийж байв. Украинаас [[Никита Хрущёв]], [[Леонид Брежнев]] зэрэг нам төрийн тэргүүн, тамирчин, урлагчин, эрдэмтэн гээд олон алдартан төрж гарсан. 1986 онд [[Чернобылийн осол|Чернобылийн АЦС]] дэлбэрч дэлхий дахиныг сэрээж байлаа. === Тусгаар Украин === [[Зураг:Joesjtsjenko_Marion_Kiev_2004.jpg|thumb|left|180px|Улбар шар хувьсгал]] 1991 онд [[ЗХУ]] задарч [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН]] болгох, Украиныг тусгаар улс болгох бүх нийтийн санал асуулга Украинд болж 70, 90 хувиар тус тус дэмжигдэв. 1991 оны VIII сарын 24-нд Зөвлөлт Украины Дээд Зөвлөлөөс Украин улс тусгаар тогтносныг зарлан тунхаглаж, XII сарын 8, 21-нд Украины ерөнхийлөгч [[Леонид Кравчук]] Орос болон Беларусийн удирдагч нарын хамт ЗХУ-г задлан бутаргах, ТУХН-ыг үүсгэх Гэрээнд гарын үсэг зурсан. Тусгаар Украин бусдынхаа адил шилжилтийн хямралд орж, үнийн огцом өсөлт, эдийн засгийн огцом бууралттай 1990-ээд оныг үдсэн. 1996 онд [[Леонид Кучма]] улсын ерөнхийлөгч болсон ба төрийн хэлбэрийг [[холимог бүгд найрамдах засаг]] болгож шинэ Үндсэн хуулиа баталжээ. [[Зураг:2014-03-08._%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D0%B2_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B5_015.jpg|thumb|right|180px|Орост нэгдэхийн төлөө [[Донецк]]ийн цуглаан]] Шинэ зуунд Украины ард түмэн хоёр тийш зүтгэв. 2004 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[Орос улс]]тай найрсаг Виктор Янукович ялсан боловч [[Европын холбоо]] рүү зүтгэсэн [[Виктор Ющенко]]г дэмжсэн олон түмэн «[[Улбар шар хувьсгал]]» хэмээгдсэн их жагсаал, цуглааныг үүсгэснээр дахин сонгууль явуулахад Ющенко дийлж 2005 оны эхнээс ерөнхийлөгч болсон. Орос шатдаг хийн нийлүүлэлтээр хавчиснаас 2010 онд [[Виктор Янукович]] сонгогджээ. 2013 оны 11 дүгээр сард Ерөнхийлөгч В.Янукович Украин-Европын холбооны хамтран ажиллах гэрээг батлахыг больж, харин Оросоос их хэмжээний зээл хөнгөлттэй авахаар болсонд [[украин үндэстэн|украин]]-[[орос үндэстэн|орос]], баруун-зүүн нутгийнхны эрх ашиг дахин зөрж урьдын адил украинчууд нь Тусгаар тогтнолын талбайд цугласан («[[Евромайдан]]»). 2014 оны 2 дугаар сард Янукович аргагүйдэн Орос зугтан руу дүрвэж жагсагчид төрийн эрхэнд гарчээ. Гэтэл зай өгөлгүй [[орос үндэстэн]] олонхийг эзэлсэн [[Крым]], [[Севастополь]]д Украинаас салж [[Орос улс]]ад нэгдэх үйл явц огцом амжилттай бүтээд зогссонгүй дорнод хязгаарын [[Донецк|Донецк]], [[Луганск муж|Луганск]] мужид мөн ижил зорилготой [[Донбасс дахь дайн|дайн]] эхэлсэн. 2022 оны 2 дугаар сарын 24-нд ОХУ Донецк, Луганск дахь иргэдээ хамгаалах нэрээр Украин руу [[2022 онд Орос Украин руу довтолсон нь|довтлон оров]]. [[Орос-Украины дайн]] Украины эх газрыг хамарч, Крымээс гадна зүүн өмнөд хэсгийн 4 мужийг хамарсан, нийт улсын газар нутгийн 18%-иас илүүг эзлээд байлдсаар байна. Орос-Украины дайнд 500 мянга гаруй хүн амь үрэгдэж, 5-10 сая хүн дүрвэн нүүгээд байна. == Төр засаг == [[File:Chart_Constitution_of_Ukraine_EN.svg|Украины улсын үндсэн хуулиар эрх мэдлийг хуваарилсан|thumb|250px]] Украин нь хагас [[ерөнхийлөгчийн засаг]]тай, [[хууль тогтоох эрх мэдэл|хууль тогтоох]], [[гүйцэтгэх эрх мэдэл|гүйцэтгэх]], [[шүүх эрх мэдэл|шүүх]] гурван эрх мэдэл тусдаа [[парламентийн засаг]]тай [[улс]] юм. Украин улсын [[үндсэн хууль|үндсэн хуулийг]] Дээд хурал (Верховна Рада)-аар 1996 онд баталсан. [[Үндсэн хуулийн цэц]] нь үндсэн хууль зөрчигдсөн эсэхийг тодорхойлдог. Ерөнхийлөгч нь [[төрийн тэргүүн]] бөгөөд 5 жилийн хугацаатай, иргэдийн саналаар сонгогддог. Ерөнхийлөгч нь "Сайд нарын танхим" буюу [[Засгийн газар]]т [[гадаад харилцаа]], [[аюулгүй байдал|аюулгүй байдлын]] [[сайд]] болон [[ерөнхий прокурор]]ыг тохоон томилох санал болгох эрхтэй. Хууль тогтоох дээд байгууллага Дээд хурал ([[Верховна Рада]]) нь 450 суудалтай нэг танхимтай. Энэхүү парламент нь гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч Засгийн газар, түүнийг удирдах [[Ерөнхий сайд]]ыг томилдог. [[Дээд шүүх]] нь шүүх эрх мэдлийн үндсэн байгууллага байна. Орон нутгийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч нутгийн удирдлагууд байна. Нутгийн зөвлөл, хотын дарга нар нь тухайн нутгийн сонгуулиар сонгогдож, нутгийн төсвийг захиран зарчуулдаг. Аймаг, тойрог зэрэг нутгийн удирдлагыг ерөнхийлөгч нь ерөнхий сайдтай зөвлөлдөн томилдог. === Гадаад харилцаа === 1945 онд [[ЗХУ]] нь [[НҮБ]]-ийг байгуулалцсанаар [[Зөвлөлт Украин]] нь НҮБ-ийн гишүүн болон нэгдсэн гэж үздэг. Тусгаар тогтносон Украин нь мөн НҮБ-ын гишүүн орон юм. 1992 онд ЗХУ бутрахад [[Орос]], Украин, [[Беларусь]] зэрэг орон нь ТУХН-ийг байгуулсан. 1998 онд Украин [[Европын холбоо]]той хамтран ажиллах гэрээ байгуулсан. Украин нь улс төрийн хувьд [[ОХУ]]-тай ойр байх эсвэл [[Европын холбоо]] болон [[НАТО]] цэргийн эвсэлд эвсэх гэсэн хоёр талт үзлийн дунд тэлэгдсэн. Орос нь Украины энэхүү Европ, НАТО руу чиглэсэн хувьсгалд дургүйцсэнээр 2014 оноос эхлэн [[Орос-Украины дайн]]ыг эхлүүлж [[дэлхийн 2-р дайн]]аас хойших хамгийн том зэвсэгт мөргөлдөөнийг [[Европ]]т үүсгээд байна. Украин нь 2020 онд Европын холбооны гишүүн [[Польш]], [[Литва]]тай, 2021 онд тус холбоонд орохоор хүсэлт өгсөн [[Гүрж]], [[Молдав]]тай хамтран ажиллах санамж бичиг тус тус солилцсон. [[Зураг:UA_25th_brigade_BMP-1TS_02.jpg|thumb|Украины цэрэг. 2022 он]] === Цэрэг зэвсэг === ЗХУ задарсны дараа Украинд байсан [[цөмийн зэвсэг|цөмийн зэвсгүүдийг]] буулгаж Орост өгсөн ба [[цөмийн зэвсэггүй орон|цөмийн зэвсэгүй орны]] гэрээнд гарын үсэг зурж 1996 онд бүх цөмийн зэвсгийг зөөж гаргаж дууссан. Украин [[төвийг сахисан улс]] байхаа зарлаж, Тусгаар Украин нь зэвсэглэлийг бууруулж ЗХУ-ын үед 780 мянга байсан цэргийн тоог 300 мянга болтол бууруулсан. Одоогоор Украин 196 мянган цэргийн хүн, 900 бэлтгэл хүчинтэй. Украин нь [[НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаа]]нд хамрагдаж [[Сомали]], [[Ирак]], [[Косово]]д цэрэг илгээж байсан. [[НАТО]]-д элсэх хүсэл, хэлэлцээгээ 2000-аад оноос эхлүүлсэн. 2014 оноос эхэлсэн [[Орос-Украины дайн]]д олон улсаас дрон зэрэг зэвсэг нийлүүлсэн боловч [[пуужин]], [[тэсрэх бөмбөг|бөмбөгдөлтөөс]] хамгаалах зэвсэг дутмаг байна. Явган цэргүүд танк эсэргүүцэх, болон намаар ниссэн онгоц устгах зэвсгээр тоноглогдсон байна. 2023 оны 8-р сарын байдлаар АНУ-ын тооцоолсноор 2022 онд Орос Украин руу халдсанаас хойш Украины 100 мянга илүү цэрэг амь үрэгдсэн гэжээ. === Орон нутаг === [[File:Map_of_Ukraine_with_Cities.png|thumb|350px|Ukraine (2021) — major cities and adjacent countries|thumb|250px|1-р түвшний засаг захиргааны хуваарь. 2021 он]] Украин улс нь эхлээд 27 нутаг (24 [[муж]], 1 [[өөртөө засах бүгд найрамдах улс]] - [[Крым]]), 2 [[тусгай нөхцөлт хот]] - [[Киев]], [[Севастополь]])-аас бүрдсэн нэгдмэл төрийн байгууламжтай улс юм. 24 муж болон Крым нь цааш засаг захиргааны 2-р түвшинд 136 район (тойрог) болон орон нутгийн ач холбогдолтой хотуудад хуваагддаг. {| class="wikitable" style="min-width:65%" | colspan=2 align=center | [[Украин|Украин улсын нэгдүгээр түвшний засаг захиргааны 27 нутгийн хуваарь]] |- !colspan=2|24 муж |- | colspan=2 style="vertical-align:top;"|{{colbegin|colwidth=10em}} * [[Черкас муж|Черкас]] * [[Чернигов муж|Чернигов]] * [[Черновцы муж|Черновцы]] * [[Днепропетровск муж|Днепропетровск]] * [[Донецк муж|Донецк]] * [[Ивано-Франковск муж|Ивано-Франковск]] * [[Харьков муж|Харьков]] * [[Херсон муж|Херсон]] * [[Хмельницкий муж|Хмельницкий]] * [[Киев муж|Киев]] * [[Кировоград муж|Кировоград]] * [[Луханск муж|Луханск]] * [[Львов муж|Львов]] * [[Николаев муж|Николаев]] * [[Одесса муж|Одесса]] * [[Полтава муж|Полтава]] * [[Ровно муж|Ровно]] * [[Сумы муж|Сумы]] * [[Тернополь муж|Тернополь]] * [[Винница муж|Винница]] * [[Волынь муж|Волынь]] * [[Закарпат муж|Закарпат]] * [[Запорожье муж|Запорожье]] * [[Житомир муж|Житомир]] {{colend}} |- !1 өөртөө засах бүгд найрамдах улс !2 тусгай нөхцөлт хот |- | style="vertical-align:top;"| * [[Крым|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]] | style="vertical-align:top;"| * [[Киев]] * [[Севастополь]] |} === Эзлэгдсэн газар нутаг === 2014 онд [[Крым|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]], Тусгай нөхцөлт [[Севастополь]] хот нь ОХУ-д сайн дураараа нэгдсэн. Украин болон олон улс хүлээн зөвшөөрөөгүй байна. 2022 онд ОХУ нь цэргийн хүчээр дайрч [[Луханск муж]], [[Донецк муж]], [[Запорожье муж]], [[Херсон муж]]ийн дийлэнх хэсгийг цэргийн хүчээр эзлээд байгаа. == Эдийн засаг == Украин улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 2025 оны тооцооллоор 205 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]] ([[Улс орнуудын ДНБ-ийн хэмжээ|58-р том]]) ба [[Худалдан авах чадвар]]аар тэгшитгэсэн ДНБ 690 тэрбум ам.доллар (45-р том) байна. Харгалзан [[нэг хүнд ноогдох нэрлэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|нэг хүнд ноогдох нэрлэсэн ДНБ]] 6200 ам.доллар (112-р том), ХЧТ-аар тэгшитгэсэн нэг хүнд ноогдох ДНБ 21000 ам.доллар (89-р том) байна. Нийт эдийн засгийн 5.8% [[хөдөө аж ахуй]], 26.5% [[аж үйлдвэр]], 67.8% [[үйлчилгээ]] салбарт бий болсон. Украин нь Европын орнуудтай харьцуулахад дунджаас доогуур амьдралтай. [[Ажилгүйдлийн түвшин]] 4.5%, [[ядуурлын түвшин]] 1%. [[Сарын дундаж цалин]] 2021 онд 525 ам.доллар байв. Украины хүн амын 5-15 хувь нь дундаж түвшний амьдралтай гэсэн ба улсын өрийн хэмжээ 2020 онд нэрлэсэн ДНБ-ийн 50%-тай тэнцэж байсан. [[Үнийн өсөлтийн түвшин]] 2025 онд өндөр буюу 12% байна. [[File:Spasiv_Rivne_Oblast_Ukraine_4.jpg|thumb|Ровно муж дахь тариалангийн талбай]] === Хөдөө аж ахуй === Украины хөдөө аж ахуй салбар том. Европын "талхны сагс" гэдэг хочтой. [[Улаан буудай]]н экспортоор дэлхийд эхний 5 байрт байна. Мөн [[наранцэцгийн тос]] (дэлхийн экспортын 50%), [[эрдэнэ шиш]] (дэлхийн экспортын 12%), [[арвай]] (14%), [[рапс]]ын ургамал тариалдаг (14%), гадаад улс руу гаргадаг. Наранцэцгийн тос үйлдвэрлэлийн «[[Кернел]]» компани байна. === Аж үйлдвэр === Украинд ашигт малтмалын олборлолт, хөнгөн үйлдвэр хөгжсөн. Украин нь түх төрлийн тээврийн хэрэгсэл, сансрын хөлөг үйлдвэрлэж байна. Эзлэгдсэн [[Донбасс]] нутагт нүүрс, шатдаг хийн нөөц их. Украины хамгийн том компани нь төмрийн «[[Метинвест]]», мөн төмрийн «[[АрселорМиттал Кривой Рог]]» компаниуд байна. === Үйлчилгээ === Украинд жижиглэн худалдааны «[[АТБ-Маркет]]», «[[Fozzy Group]]» компаниуд томдоо орно. [[File:Electricity_production_by_source,_Ukraine,_OWID.svg|thumb|Украин улсын эрчим хүч үйлдвэрлэлийн бүтэц. 1985-2024 он]] === Гадаад худалдаа === Гадаад худалдааны 50%-аас илүү хэсэг нь [[Европын холбоо]]той хамаралтай. Түүн дотроо экспорт импортын 11% [[Польш]], 7% [[Испани]], 7% [[Герман]] голлодог. Үүнээс гадна [[Хятад]]аас импортын 20%, экспортын 6% харилцан хамааралтай. Дайны нөлөөгөөр Африкийн Эритрей зэрэг олон оронд Украинаас ирдэг үр, тариа ховордож байгаа. === Эрчим хүч === Укрианд [[шатдаг хий]], [[нүүрс]], [[цөмийн энерги]], [[газрын тос]]ноос [[цахилгаан]] болон [[дулаан]] гаргаж байна. Нүүрсний салбар дайнаас болж сүйдсэн. Цахилгааны тал хувийг цөмийн энерги, нүүрсээс гарган авдаг. Европ тив дэх хамгийн том атомын цахилгаан станц болох [[Запорожьегийн цахилгаан станц]] нутгийн төв хэсэгт байрладаг. [[Эрчим хүч]] үйлдвэрлэлийн «[[ДТЕК]]» компани байна. Украин шатдаг хийн импортоо [[ОХУ]]-аас 2015 оноос эхлэн бууруулсан ба ОХУ нь [[Нордстрийм]] шугмыг ашиглах болсноор Украинаар дамжин өнгөрдөг шатдаг хийн хэмжээ буурчээ. === Аялал жуулчлал === Дайнаас өмнө аялал [[жуулчлал]]ын орлого өндөр байсан. [[Украины долоон гайхамшиг]], [[Украины байгалийн долоон гайхамшиг]] зэрэг үзвэрийн газруудыг тодруулсан ба байгалийн газрын байц олон янз тул [[Хар тэнгис]]ийн эрэг дагуу амрах, [[ууланд гарах]], [[цанаар гулгах]] гэх мэт болон эртний [[цайз]] шилтгээн, [[сүм]] хийдийг сонирхон жуулчид ирдэг байв. [[Киев]], [[Львов]], [[Одесса]] хотуудад жуулчдын гол хотууд байсан. == Мөн үзэх == * [[Хмельницкийн бослого]] * [[Запорожийн Сичь]] * [[Казак]] * [[Казакийн гетманы газар]] * [[Зөвлөлт Социалист Украин Улс]] == Цахим холбоос == * {{commons|Україна}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Украин| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] kn5u86sg6mmi9w8avxaedmvuy8k46ue Словак хэл 0 8627 866517 866210 2026-08-18T17:13:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866517 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 Нэргүйн Энхбат 0 8818 866529 785105 2026-08-18T20:53:10Z Suldus 25168 866529 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр =Нэргүйн Энхбат |бүтэн нэр =Нэргүйн Энхбат |зураг =Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg |төрсөн_өдөр = {{bda|1962|03|19}} |төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = 2022 |нас барсан газар = |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт [[1987]] | 60кг }} {{МедальАлт | Бээжин [[1989]] | 63.5кг }} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] rbn7av3h0ac0jskbo2toe1pqs0wgjfq 866530 866529 2026-08-18T20:54:30Z Suldus 25168 866530 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр =Нэргүйн Энхбат |бүтэн нэр =Нэргүйн Энхбат |зураг =Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg |төрсөн_өдөр = {{bda|1962|03|19}} |төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан он = 2022 |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт [[1987]] | 60кг }} {{МедальАлт | Бээжин [[1989]] | 63.5кг }} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] stcd9ou60nhxn6qso6p9kwregv6kuzu 866531 866530 2026-08-18T20:55:39Z Suldus 25168 866531 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр =Нэргүйн Энхбат |бүтэн нэр =Нэргүйн Энхбат |зураг =Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg |төрсөн_өдөр = {{bda|1962|03|19}} |төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = 2022 |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт [[1987]] | 60кг }} {{МедальАлт | Бээжин [[1989]] | 63.5кг }} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] j61o2vbmecriv9euigii957oa2ybybl 866532 866531 2026-08-18T20:56:29Z Suldus 25168 866532 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр =Нэргүйн Энхбат |бүтэн нэр =Нэргүйн Энхбат |зураг =Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg |төрсөн_өдөр = 1962 оны 3 сарын 19 |төрсөн_газар = [[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = 2022 |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт [[1987]] | 60кг }} {{МедальАлт | Бээжин [[1989]] | 63.5кг }} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] epgbea5wsniszuh6i05qm4imc7twq5u 866552 866532 2026-08-18T22:09:31Z Suldus 25168 866552 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Нэргүйн Энхбат |бүтэн нэр =Нэргүйн Энхбат |зураг =Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо =1962 оны 3 сарын 19 |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Улаанбаатар]] |нас барсан огноо = 2022 оны 4 сарын 6 |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60кг }} {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт [[1987]] | 60кг }} {{МедальАлт | Бээжин [[1989]] | 63.5кг }} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] ddx51p9zpp952d35mfy3hbgv97n12kh 866555 866552 2026-08-18T22:21:42Z Suldus 25168 866555 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин | нэр = Нэргүйн Энхбат | бүтэн нэр = Нэргүйн Энхбат | зураг = Nerguin Enkhbat 1983 Halle.jpg | спорт = Эрэгтэйчүүдийн [[бокс]] | улс = {{MGL}} | төрсөн огноо = 1962 оны 3 сарын 19 | төрсөн газар = [[Монгол Улс]], [[Улаанбаатар]] | нас барсан огноо = 2022 оны 4 сарын 6 | медалиудыг үзүүлэх =тийм | медалийн загварууд = {{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальХүрэл | [[Сөүлийн олимп|Сөүл 1988]] | 60 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө | Эль-Кувейт 1987 | 60 кг}} {{МедальАлт | Бээжин 1989 | 63.5 кг}} }} '''Нэргүйн Энхбат''' (1962 оны гуравдугаар сарын 19-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2022 оны 4-р сарын 6-нд нас барсан)-Монгол улсын гавьяат тамирчин, Олимпын хүрэл медальтан. 1979 онд Нийслэлийн 10 жилийн хорьдугаар дунд сургууль, 1985 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол Улсын Их Сургуулийн]] эдийн засгийн ангийг тус тус төгсчээ. Анх хөрш ангийн анд Н.Нарантуяагийн нөлөөгөөр гавъяат дасгалжуулагч [[Дамдинжавын Банди|Д.Бандийн]] удирдлагад боксын спортоор хичээллэж эхэлсэн. 1979-1989 онд үндэсний шигшээ багийн тамирчин, 1989-1993 онд спорт сургалтын төв, үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч, 1999-2001 онд [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо]]ны ахлах мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. Одоо гэр бүлийн хамт [[АНУ]]-д ажиллаж амьдарч байна. Нийт 312 тулаанд оролцож 240 ялалт байгуулсан. == Амжилтын товчоон == * 1984 онд [[Куба]] улсад болсон ''Найрамдал 84'' тэмцээнд аваргын төлөө [[Куба|Кубын]] нэрт боксчин олимпын хошой аварга А.Эррерад 2:3 оноогоор хожигдож мөнгөн медаль авсан. * [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]]ын [[Халле]] хотод болдог байсан ''Химийн цом'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1983, 1986), 1 мөнгө (1985), [[Румын]] улсын [[Бухарест]] хотноо болдог ''Алтан бүс'' олон улсын тэмцээний 2 алт (1984, 1986), 1 мөнгөн (1983) медальтай. * [[ЗХУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс]]ад болсон олон улсын тэмцээний аварга, Улаанбаатар хотноо болдог ''Интернациональ'', ''Улаанбаатарын цом'' тэмцээнүүдийн аварга, Монгол улсын 6 удаагийн аварга (1982-1987), Монголын бүх ард түмний VII спартакиадын аварга, ЗХУ-ын Бүх ард түмний спартакиадын хүрэл медальтай * 1986 онд [[Москва]] хотод болсон сайн санааны тоглолтын хүрэл медальтай. * 1987 онд [[Кувейт]] улсын [[Эль-Кувейт]] хотод болсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль авсан. * 1988 онд Сөүлийн Олимпиос боксын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль хүртсэнээр уг олимпоос Монголын багийн авсан цорын ганц медалийн эзэн болсон. Олимпын тэмцээнд эхний тойрогт хийлж дараа нь Унгарын тамирчин И.Туруг хожоод шөвгийн наймд Мароккогийн боксчин Х.Маржуанег 5:0 харьцаагаар илт давуу ялж хүрэл медалийн болзол хангаад мөнгөн медалийн төлөө Шведийн Г.Крамнед тэнцүү тоглолтоос 2:3 оноогоор хожигджээ. * 1989 онд [[БНХАУ]]-ын [[Бээжин]] хотод болсон тэмцээнд 63.5 кг-ын жинд Ази тивийн аварга болсон. * Дэлхийн шилдэг боксчдын жагсаалтанд жингийнхээ 3-7 дугаар байрт нийтдээ 7 удаа бичигдсэн. * Монгол Улсын гавъяат тамирчин == Мөн үзэх == * [[Олимпын медальт монголчууд]] {{DEFAULTSORT:Энхбат, Нэргүйн}} [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1988 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1962 онд төрсөн]] iepkaqzb70as3k3ou5g34imar3puawa Филиппин 0 9223 866521 866217 2026-08-18T19:36:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866521 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-18 19:36:45 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] m8fwrkg2b3lummt2n22dv8oit430131 866561 866521 2026-08-18T22:34:04Z Karixway39 102441 /* */ 866561 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠹᠢᠯᠢᠫᠫᠢᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines-->| languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-18 19:36:45 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 0cjt8vj59cooczvgf4n9zkrewk94in0 Эртний Египет 0 10056 866581 774151 2026-08-19T03:51:24Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 866581 wikitext text/x-wiki '''Хуучин хаант улс, Дундад хаант улс, Шинэ хаант улс''' гэж хөгжил дэвшлээр нь гурав ангилдаг. Эдгээр хаант улсуудын хоорондох завсрын үе болон түүнээс хойших үе египетийн ард түмний хувьд үймээнт он жилүүд байж билээ. # '''Угсаа залгамжлалаас өмнөх үе''' - МЭӨ 5000-3100. Энэ үе бол фараонуудын удирдлагад орохоос өмнөх үе юм. Тэр үеийн оршин суугчид Нил мөрний сав хөндий орчмоор [[газар тариалан]], [[мал аж ахуй]] эрхэлж амьдарч байсан тухай археологийн олдворт үндэслэн он тооллыг тогтоожээ. Эртний урлаг Нил мөрний дээд хэсэгт амьдрах Египетүүдийн дунд дэлгэрч, шавар ваар бий болж эхэлсэн. Энэ үед Засаг захиргааны нэгжийг "'''Ном'''" гэдэг байжээ. Суурин газрууд аажмаар өргөжин тэлсээр Дээд ба Доод Египет гэсэн хоёр хаант улс бий болжээ. # Төрт улсуудын эхний үе -МЭӨ 3150. МЭӨ 3000 оны орчим Дээд ба Доод Египет нэгдэж нэг захиргаанд орж анхны фараон Хор-Аха хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн ба түүнийг Хорус бурхны дүрээр, хоёр өнгөт Пшет титэм өмсгөн зурсан байдаг нь нэгдсэн хаант улсын хаан гэдгийг нь илэрхийлдэг байна. Түүхэнд Мэни хааны үе гэж бас бичсэн байдаг. Анхны нийслэл [[Мемфис]]ийг байгуулсан. Бурхдын домогт ертөнцийг бүтээсэн бурхад хорвоо ертөнцийг үе дамжин эзэгнэж байсан ба бурхдын хамгийн сүүлийн хаан болох Хорус бурхан өөрийнхөө залгамжлагчаар энгийн цусан зүрхт хүнийг сонгож титмээ шилжүүлээд үеийн үед фараонуудыг ивээж, хамгаалж явах болсон гэж бичсэн байдаг. # '''Хуучин хаант улсын үе''' - МЭӨ 2686-2160. Египет хүчирхэг улс болон хөгжиж, Гизагийн пирамид, Их Сфинкс зэрэг агуу хөшөө дурсгалуудыг барьж байгуулсан ажээ. # '''Анхдугаар завсрын үе''' - МЭӨ 2055-1650. Анхны фараоноос хойш угсаа залгамжлагчид нь улсаа нэгтгэн захирч байсан ч МЭӨ 2250 орчим онд хаадын IX ба X угсааныхан Дээд Египетийг захирч үлдээд, XI угсааныхан Доод Египетийг захирах болжээ. Египетийн эдийн засаг болон худалдаа өндөр хөгжсөн ч удирдагч лидерүүдийн хооронд хагарал зөрчил их байсан учир сарнин бутарч, [[Вавилони]]йн хаан [[Хаммурапи]]йн хүчинд автахад бэлэн болсон байна. МЭӨ 2055 онд XI угсааны Ментухотеп фараон Египетийг дахин нэгтгэснээр '''Дундад хаант улсын үе''' эхэлдэг. Энэ үед Египет улс байлдан дагуулалтаар газар нутгаа тэлж хүчирхэг байдлаа бэхжүүлжээ. МЭӨ 1750-аад оны орчимд Египетийн газар нутаг дорноос ирсэн Хиксосуудын гарт эзлэгдэж 200 орчим жил дарлагдсан түүхтэй. Энэ үе бол хаадын XV, XVI угсааны хаан ширээ залгамжилсан үе байлаа. Энэ үеийг '''Хоёрдугаар завсрын үе''' гэж нэрлэдэг. МЭӨ 1550 оны орчимд XVII угсааны фараон Секененра Таа болон түүний хүү Яхмос, Камос нар Хиксосуудыг түлхэн унагаж хаан ширээг бүрэн эрхтэй эзэгнэсэн бөгөөд энэ үеийг '''Шинэ хаант улсын үе''' гэнэ. Энэ үе Египетийн түүхэнд хамгийн оргил үед тооцогддог ба Яхмос I ба Тутмос III зэрэг хаад улсаа улам хүчирхэг болгож, Нуби, Ливи, Ойрх Дорнодын нутгийг байлдан дагуулж газар нутгаа улам тэлжээ. Энэ үеийн фараонууд, ялангуяа Рамсес II фараоны байгуулсан барилга байгууламж, бүтээн байгуулалт, хөшөө дурсгалууд түүхийн чухал дурсгал болж үлджээ. МЭӨ 1100 орчим оны үед түүхэнд '''Гуравдугаар завсрын үе''' гэж нэрлэгдсэн үе эхэлж 400 гаран жил үргэлжлэхдээ хаан ширээнд Ливи цустан заларч хаадын XXII угсааг үргэжлүүлсээр хожим нь Нуби цустан хаадын XXV угсааг эхлүүлж төр барьсан байдаг. МЭӨ 700 орчим оны үед Ассирын эзэнт гүрэн Нуби фараонуудыг ялж Египетийг эрхшээлдээ оруулсан ба XXVI угсааны Египетийн фараонууд үүнийг эцэслэжээ. Гэвч МЭӨ 525 онд Персийн эзэнт гүрэн Египетэд халдан довтолж XXVII угсааг эхлүүлжээ. Үүнээс хойш дөрвөн угсааныхан улсыг захирсаар МЭӨ 300 оны орчимд Грекийн Македоны Их Александр хаан Египетийг байлдан дагуулжээ. Энэ хүртэлх үеийг '''Хожуу үе''' гэж нэрлэдэг. Александр нас барснаар Египетийн хаан ширээ Птоломей I Сотерт шилжиж эртний Египетийн түүхэн дэх Грекийн '''Птоломейн үе''' эхэлжээ. Энэ угсааны сүүлийн фараон нь Клеопатра VII хатан хаан байсан ба Египетийг тусгаар улс байлгахын төлөө бүх амьдралаа зориулсан юм. Түүнийг МЭӨ 30 онд нас барахад Птоломейн үе дуусаж Египет улс гаднын улсын эрхшээлд орж 1922 онд '''Бүгд Найрамдах Египет улс''' болох хүртлээ тусгаар тогтнолоо зарлаж чадаагүй билээ. Эртний Египет нь дэлхийн соёл иргэншилд асар том соёлын өв үлдээсэн бөгөөд түүний үлдээсэн урлагийн бүтээлүүдийг эрт дээр үеэс дэлхийн өнцөг булан бүрт тархаж, бусад орны мастерууд хуулбарлаж байжээ. Өвөрмөц уран барилгын хэлбэрүүд - сүр жавхлант пирамидууд, сүм хийдүүд, ордон, цамхагууд нь олон зууны турш аялагчид, судлаачдын сонирхолыг өдөөж ирсэн. Египетийн мастерууд өвөрмөц сайхан ханын зураг, хөшөө бүтээж, шил болон шаазан хийх аргыг эзэмшсэн, яруу найрагчид, зохиолчид уран зохиолд шинэ хэлбэрийг бий болгож байжээ. 18-19-р зууны эхэн үед эртний Египетийн хөшөө дурсгал, олдвор, археологийн малтлага хийж '''Египетологи'''йн буюу Египет судлалын шинжлэх ухааныг бий болгож, тусгай урлагийн чиг хандлага үүсэхэд хүргэсэн. МЭӨ 332 онд. '''Александр Македонский'''гийн арми эртний Египетэд орж эзлэв: Улмаар Эртний Египет нь түүний улсын нэг хэсэг болжээ. Эзэнт гүрнээ диадочуудын хооронд хуваасны дараа эртний Египет Птолемей Лагидын Грек-Македон гүрнийг үндэслэгч командлагч Птолемей Лагд очжээ (МЭӨ 305-30 онд) улмаар Александрия боомт хот нийслэл болжээ. Птолемейн үед эртний Египет нь гурил, талх нийлүүлдэг гол нийлүүлэгч болжээ. Энэ хугацаанд Египетийн флот Газар дундын тэнгист давамгайлж байв. Птолемей гүрний сүүлчийн хатан хаан Клеопатрагийн үед эртний Египет улс эртний Ромтой улс төрийн тэмцэлд оров. МЭӨ 31 онд Кейп Актионд Египетийн флот ялагдсаны дараа. МЭӨ, Клеопатра VII амиа хорлож, [[Марк Антони]] нас барсан нь Египетийг Ромын муж болгон хувиргасан (МЭӨ 30) байна. Фараон буюу Эртний Египетийн удирдагч бол тус улсын хязгааргүй эрхт хаан байсан. Тэрээр дээд командлагч, засгийн газрын тэргүүн байсан. Фараоны дараа мужийн хоёр дахь хүн бол '''чати''' байв. Чатын функцууд нь нарийн төвөгтэй бөгөөд олон төрлийн байсан. Тэрээр төрийн сан, Хааны сан хөмрөг болох улсын алтны нөөц байсан "алтан танхим" -ыг хариуцаж байжээ. Тэрээр ордонд харьяалагддаг үл хөдлөх хөрөнгийг удирдаж байжээ. Түүнчлэн барилгын төсөл, хууль эрх зүйн систем, архивын асуудлыг хариуцаж байсан. Бүс нутгийн түвшинд мужийг засаг захиргааны 42 бүс /ном-д буюу аймаг/ хуваасан байжээ. '''Ном'''-ын засаг захиргааны аппаратын толгойд '''номарч''' ([[эртний Грек]] νομάρχης) байсан бөгөөд тэрээр фараоны төлөөлөгч байсан бөгөөд мөн Засаг захиргааны бүсэд хяналт, удирдлага хийж байжээ. Түүний эрх мэдэлд татвар хураах, шүүхийн чиг үүрэг, цэрэг элсүүлэх, нийлүүлэх, эдийн засгийн удирдлага зэрэг асуудал багтаж байжээ. Эртний Египетийн нийгэм нь нарийн зохион байгуулалттай зэрэг дэв, статусыг тодорхой харуулсан олон давхаргад хуваагдсан байв. Эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүс эрх зүйн болон өв залгамжлалын хувьд тэгш эрхтэй байсан оцлогтой. Гэрлэлтийг лам нар баталдаггүй байсан. Египетчүүд хуримын баяр зохион байгуулдаггүй бөгөөд салсан тохиолдолд авсан бэлэг сэлтээ буцааж өгөөд болдог байсан. Ихэнхдээ, ялангуяа хожуу үед гэрлэлтийн гэрээ байгуулдаг байв. Нөхөр нь "Би чамайг эхнэр болгож байна" гэсэн ариун ёслолын хэллэгийг хэлдэг бөгөөд тэр "Чи намайг эхнэр болгон ав" гэж хариулдаг байсан байна. Эрчүүд 16-18 насандаа, эмэгтэйчүүд 12-14 насандаа гэрлэдэг байсан. Гэрлэлт нь моногам буюу нэг л эхнэртэй байдаг байсан (хэдийгээр фараонуудын дунд хоёр эхнэр, олон эхнэр авах тохиолдол байдаг байсан). Газар өмчлөл нь эмэгтэйн талаар үе дамждаг байсан тул эхнэр нь амьд байхдаа нөхөр нь газрыг ашиглаж болох байсан ч түүнийг нас барсны дараа охин нь бүх зүйлийг өвлөн авдаг эрхтэй байжээ. Тиймээс Хаан ширээ залгамжлагчтай гэрлэх нь эр хүнд улс орноо удирдах эрхийг олгодог байсан юм. Өрсөлдөөнөөс зайлсхийхийн тулд фараон заримдаа өөрийн эгч, охидоо эхнэр болгон авдаг байжээ. Эдийн засгийн өндөр статустай хүн хууль ёсны эхнэртэйгээ хамт (небет -пер - "байшингийн эзэгтэй") баялгийн шинж тэмдэг гэж тооцогддог татвар эмэгтэйг авч үлдэх боломжтой байв. Гэсэн хэдий ч нэгээс олон эр хүнтэй байсан эмэгтэйчүүдийг шийтгэдэг байв. Эртний дэлхийн улс орнуудын эмэгтэйчүүдтэй харьцуулахад Египет эмэгтэйчүүд хувийн эрх чөлөө, зорилгодоо хүрэх боломж илүү их байсан байна. Нийгмийн дээд шатлалд дахь фараон ба түүний гэр бүлийн доор эртний Египетийн дээд анги болох цагаан хувцаснаас үүдэлтэй "цагаан даашинз/банзал анги" (эсвэл захирагч анги) гэж нэрлэгддэг бичээч, албан тушаалтнууд байв. Тэдний араас '''чат, номарх'''ууд ордог байв. Чати бол фараоны дараа улсын хоёр дахь хүн байв. Түүний чиг үүрэг нь төрийн сан, хааны сан хөмрөг болох улсын алтны танхим байсан "алтан танхим" -ыг хариуцаж байжээ. Тэрээр ордны харьяалагддаг үл хөдлөх хөрөнгийг удирдаж байжээ. Түүнчлэн барилгын төсөл, хууль эрх зүйн систем, архивын асуудлыг хариуцаж байсан. Номарч (эртний Грек νομάρχης) нь засаг захиргааны аппаратын (ном) толгой дээр зогсож, фараоны төлөөлөгч байсан бөгөөд мөн засаг захиргааны бүсэд хяналт, удирдлага хийж байжээ. Түүний эрх мэдэлд татвар хураах, шүүхийн чиг үүрэг, цэрэг элсүүлэх, нийлүүлэх, эдийн засгийн удирдлага зэрэг багтжээ. Дээд анги нь нийгмийн байр сууриа урлаг, уран зохиолд илэрхийлсэн. Язгууртнуудын доор бөө нар, эмч, инженерүүд ордог байв. Санваартнууд сүм хийд, шашин шүтлэг, шашны баярыг удирдаж, фараонуудын зөвлөгч байсан бөгөөд газар, татварын хөнгөлөлт, эрх мэдэлд дуртай байв. Татвар цуглуулдаг, хууль бичдэг, газрын үнэ цэнийг тогтоодог, шүлэг, дуу, түүх хуулж бичсэн, захидал бичдэг, тооллого хийдэг, хүнсний хангамж, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэл, тариалангийн талбай, аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлдэг бичээч нар засгийн газрын хүнд суртлын аппаратад цэрэг маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Египэдэд 15 бурхан байдаг гэж үздэг ба [[Ра]] бурхан буюу Анубис бурхадыг голчлон шүтэж ирсэн. [[Ангилал:Эртний Египет| ]] [[Ангилал:Африкийн түүхэн улс]] chft0zla097n2qkxiszkjic6p9idcx7 Троодосын нуруу 0 10893 866518 838835 2026-08-18T18:43:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866518 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Нуруу |NAME=Троодосын нуруу |KARTE= |KARTENBESCHREIBUNG= |BILD=Troodos mountains.jpg |BILDBESCHREIBUNG=Троодосын нуруу, Олимп уулын хамт |LAGE-POLITISCH= [[Zypern]] |EINTEILUNG NACH= |LAGE-GEBIRGE= |LAGE-GEBIRGE-BEZ= |HÖCHSTER GIPFEL= [[Олимп уул (Кипр)|Олимп уул]] |MAX-HÖHE= 1952 |MAX-HÖHE-BEZUG= CY |BREITENGRAD=34/55//N |LÄNGENGRAD= 32/50//E |REGION-ISO= CY |MAX-LÄNGE= |POSKARTE= Кипр |ALTERNATIVKARTE= |TYP= |GESTEIN= |ALTER= |FLÄCHE= |BESONDERHEITEN= }} '''Троодосын нуруу''' ({{langx|el|Τρόοδος}}) нь [[Кипр]] арлын төв хэсэгт оршдог тус арлын хамгийн том нуруу юм. Троодосын хамгийн өндөр оргил нь [[Олимп уул (Кипр)|Олимп уул]] бөгөөд 1952 м өргөгдсөн байдаг. Эндхийн уулын оргилуудад [[Византи]]йн үеийн олон тооны хийд, сүмүүд байдаг бөгөөд толгодын бэлээр сэтгэл татам тосгод оршдог. Эндхийн есөн [[сүм]], нэг [[хийд]]ийг [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]дөө бүртгэн авчээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Troodos Mountains|Троодосын нуруу}} *[https://web.archive.org/web/20210119021429/http://www.islandofcyprus.net/troodos_museums.htm Troodos Museums] *[https://web.archive.org/web/20090603053124/http://www.360travelguide.com/360VirtualTour.asp?iCode=cyp17 Panoramic virtual tour of the Troodos Mountains] [[Ангилал:Азийн нуруу]] [[Ангилал:Киприйн нуруу]] 6gdxccediex0apcqew6juvkmdw41ywq Марокко 0 12571 866609 864011 2026-08-19T11:31:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866609 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Африк дахь улс}} {{About|Хойд Африкийн улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Мароккогийн Хаант Улс | common_name = Марокко | native_name = {{native name|ar|المملكة المغربية}}<br /> {{native name|zgh|ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ}} | image_flag = Flag of Morocco (large stroke).svg | flag_type = [[Мароккогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | symbol_type = [[Мароккогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{native phrase|ar|{{lower|0.1em|الله، الوطن، الملك&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br />{{native phrase|zgh| ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ|italics=off|nolink=on}} | national_anthem = <br />{{native phrase|ar|{{lower|0.1em|النشيد الوطني&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br />{{native phrase|zgh|{{lower|0.1em|ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ&nbsp;}}|italics=off|nolink=on}}<br />"[[Мароккогийн төрийн дуулал|Үндэсний Дуулал]]"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National Anthem of Morocco.ogg]]}}</div> | image_map = Morocco (orthographic projection, WS claimed).svg | map_caption = [[Африк]] дахь Мароккогийн байршил<br />Хар ногоон: Маргаангүй нутаг дэвсгэр<br />Цайвар ногоон: [[Баруун Сахар]]ын [[НҮБ-ын өөрөө удирдах бус нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|нутаг дэвсгэрийг]] Марокко өөрийн [[өмнөд мужууд]] гэж зарлаж, эзэлсэн газар нутаг{{NoteTag|НҮБ-ын [[Баруун Сахар дахь бүх нийтийн санал асуулга явуулах НҮБ-ын төлөөлөгчийн газар|MINURSO]]-ийн удирдлага дор [[Баруун Сахарын улс төрийн статус|статусын асуудлыг]] шийдвэрлэнэ<ref>{{cite web |title=MANDATE |url = https://minurso.unmissions.org/mandate |website=UNITED NATIONS |date=26 October 2016 }}</ref>}} | capital = [[Рабат]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city(580,000)_region:MA-RAB}} | largest_city = [[Касабланка]]<br />{{coord|33|32|N|7|35|W|type:city(3,710,000)_region:MA-CAS|display=inline}} | official_languages = {{hlist |[[Стандарт араб хэл|Араб]]|[[Стандарт Мароккогийн Бербер хэл|Бербер хэл]]}} | languages_type = Ярианы хэл | languages = {{ublist|class=nowrap |[[Мароккогийн Араб хэл|Мароккогийн Араб]]|[[Хассания]]| [[Бербер хэлнүүд]]|[[Франц хэл]]{{NoteTag|[[Марокко дахь франц хэл]] нь албан ёсны статусгүй хэдий ч төрийн албан ёсны баримт бичиг, бизнесийн хүрээнийхэнд ашиглагддаг: "Франц хэл (ихэнхдээ бизнес, засгийн газар, дипломат харилцааны хэл) ..."<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |title=Morocco |work=[[The World Factbook]] |date=12 January 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=26 Наймдугаар сар 2023 |archive-date=2 Арван хоёрдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |url-status=dead }}</ref><ref name=FR>{{cite web |title = Présentation du Maroc |url = https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/maroc/presentation-du-maroc/ |publisher=Ministère de l'Europe et des Affaires étrangères |language = fr }}</ref>}}}} | languages2_type = Гадаад хэл | languages2 = {{hlist|[[Англи хэл|Англи]]|[[Испани хэл]]<ref>{{cite journal |title=The teaching of English in Morocco: the place of culture |url=https://archive.org/details/sim_elt-journal_1994-10_48_4/page/295 |last1=Hyde |first1=Martin |journal=ELT Journal |volume=48 |issue=4 |date=October 1994 |pages=295–305 |doi=10.1093/elt/48.4.295}}</ref>}} | ethnic_groups = {{Tree list}} * 67% [[Арабчууд]] * 31% [[Берберүүд]] * 2% [[Сахар үндэстэн|Сахарчууд]] {{Tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11 |title=The Report: Morocco 2012 |date=2012 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-907065-54-5 |language=en}}</ref> | ethnic_groups_year = 2012 | religion = {{Tree list}} * 99.6% [[Марокко дахь ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) ** 99.23% [[Суннит Ислам|Суннит]] ** 0.45% [[Шиит Ислам|Шиит]] * 0.3% [[Марокко дахь шашин шүтлэг|Бусад]] ** 0.13% [[Агностик]] ** 0.10% [[Марокко дахь бахай шүтлэг|Бахай]] ** 0.09% [[Марокко дахь христийн шашин|Христ]] ** 0.01% [[Мароккогийн еврейчүүд|Еврей]] {{Tree list/end}} | religion_ref = <ref name=CIA/><ref>{{cite web |title=Regional Profiles: Morocco |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=155c&u=23r |website= The Association of Religion Data Archives |publisher= World Religion Database}}</ref> | demonym = [[Мароккочууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг#Гүйцэтгэх засаглал ба ёслолын хаант засаглал|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref name="Const1">{{Cite book |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco |publisher=William S. Hein & Co., Inc. |quote=First published in the Official Bulletin on July 30, 2011 |year=2012 |location=Getzville |translator-last=Ruchti |translator-first=Jefri J. |language=en}}</ref> | leader_title1 = [[Мароккогийн хаан|Хаан]] | leader_name1 = [[VI Мохаммед]] | leader_title2 = [[Мароккогийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Азиз Аханнуч]] | legislature = [[Мароккогийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Зөвлөхүүдийн танхим (Марокко)|Зөвлөхүүдийн танхим]] | lower_house = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн танхим (Марокко)|Төлөөлөгчдийн танхим]]}} | sovereignty_type = [[Мароккогийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Идрисид улс]] | established_date1 = 788 | established_event2 = [[Алавитууд]] (одоогийн династ) | established_date2 = 1631 | established_event3 = [[Марокко дахь Францын протекторат|Протекторат байгуулагдсан]] | established_date3 = 3 сарын 30, 1912 | established_event4 = [[Мароккогийн түүх#Тусгаар Марокко (1956 оноос)|Тусгаар тогтнол]] | established_date4 = 4 сарын 7, 1956 | area_km2 = 446,300 | area_footnote = {{nowrap|<br />{{raise|0.15em|эсвэл {{cvt|710,850|km2|sqmi}}{{ref label|Territory|a|}}}}}} | area_rank = 39 эвсэл 57 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 sq mi<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]-->{{nowrap|<br />{{raise|0.15em|or 172,413 {{ref label|Territory|b|}}}}}} | percent_water = {{nowrap|0.056 (250 км{{sup|2}})}} | population_estimate = 37,984,655<ref name=HCPclock>{{cite web | title = Horloge de la population | language = fr | url = https://www.hcp.ma/Horloge-de-la-population_a3531.html | year = 2022 | publisher = [[Haut Commissariat au Plan|HCP]] | access-date = 18 December 2022 | archive-date = 20 Тавдугаар сар 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230520093947/https://www.hcp.ma/Horloge-de-la-population_a3531.html | url-status = dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 39 | population_census = 33,848,242<ref name=HCP>{{cite web | title = Résultats RGPH 2014 | language = fr | url = http://rgphentableaux.hcp.ma/ | year = 2014 | publisher = [[Haut Commissariat au Plan|HCP]] | access-date = 17 October 2019 | archive-date = 9 May 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200509042714/http://rgphentableaux.hcp.ma/ | url-status = dead }}</ref> | population_census_year = 2014 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} $359.671&nbsp;тэрбум<ref name="imf">{{cite web |url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October |title=World Economic Outlook Database: October 2022 Edition |publisher = [[International Monetary Fund]] }}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 55 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $9,808<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 122 | GDP_nominal = {{increase}} $142.874&nbsp;тэрбум<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 60 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,896<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 123 | Gini = 40.3 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_ref = <ref>{{cite book |url= https://read.oecd-ilibrary.org/development/africa-s-development-dynamics-2018_9789264302501-en#page18 |title = Africa's Development Dynamics 2018:Growth, Jobs and Inequalities |publisher=AUC/OECD |access-date=18 December 2020 |page=179 |year=2018 }}</ref> | HDI = 0.683<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book |title=Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |date=8 September 2022 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-9-211-26451-7 |pages=272–276 |website=hdr.undp.org |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |archive-date=8 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 123 | currency = [[Марокко дирхам]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{Cite journal |title=Décret royal n° 455-67 du 23 safar 1387 (2 juin 1967) portant loi relatif à l'heure légale |url=http://bdj.mmsp.gov.ma/Fr/Document/10117-D%C3%A9cret-royal-n-455-67-du-23-safar-1387-2-juin-19.aspx?KeyPath=594/596/608/714/10117 |journal=Bulletin Officiel du Royaume du Maroc |issue=2854 |via=Banque de Données Juridiques |access-date=2023-08-26 |archive-date=2023-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113013757/http://bdj.mmsp.gov.ma/Fr/Document/10117-D%C3%A9cret-royal-n-455-67-du-23-safar-1387-2-juin-19.aspx?KeyPath=594/596/608/714/10117 |url-status=dead }}</ref><br />UTC+0 (during [[Ramadan]])<ref>{{Cite web |title=Changements d'heure pour ramadan, quels impacts ? |url=https://telquel.ma/2018/05/14/changements-dheure-pour-ramadan-quels-impacts_1593439?fbrefresh=7 |access-date=2023-01-13 |website=TelQuel |language=fr}}</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Марокко дахь утасны дугаар|+212]] | cctld = [[.ma]]<br />المغرب. <!--Unused: | footnote_? = {{note|French}} 13.5% fluent, 19.5% partially fluent.<ref>"[http://www.francophonie.org/IMG/pdf/La_francophonie_dans_le_monde_2006-2007.pdf La Francophonie dans le monde]": ([https://web.archive.org/web/20121224074425/http://www.francophonie.org/IMG/pdf/La_francophonie_dans_le_monde_2006-2007.pdf Archive]) [[Organisation Internationale de la Francophonie]]. p.&nbsp;16. Retrieved 15 October 2012.</ref>-->| official_website = [https://maroc.ma/ maroc.ma] | footnote_a = {{note|Territory}} 446550 км²-д маргаантай нутгийг багтаагаагүй.<br /> 710850 км²-д Мароккын засан захирч буй [[Баруун Сахар]]ын нутгийг оролцуулсан. Баруун Сахарыг тусгаар тогтнох үзэлт [[Полисарио]] бүлгийнхэн Мароккынх бус, тусгаар тогтносон [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс]] гэж зарлан тунхагладаг юм. Марокко мөн [[Сеута]] болон [[Мелилья]]г нэхэмжилдэг, ба 22.8 км{{sup|2}}-аар газар нутгийг нэмж байна. | footnote_b = | population_rank = | today = }} '''Мароккогийн Хаант Улс''' ({{langx|ar|المملكة المغربية‎‎}} аль-Мамля́ка аль-Магриби́я; ''"аль-Мáгриб"'' гэдэг нь «өрнөд» гэх утга) гэж [[Африк]]ийн баруун хойд эрэг, [[Өрнөд Африк|өрнөд]] [[Умард Африк|умард]] [[Африк]]т орших [[улс]] юм. 32 сая орчим хүн амтай, 447,000 орчим км<sup>2</sup> газар нутагтай улс юм. Нийслэл нь [[Рабат]], харин хамгийн том хот нь [[Касабланка]] болно. [[Атлантын далай]], [[Гибралтарын хоолой]], [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэгт оршино. Зүүн талаараа [[Алжир]], хойд талаараа [[Испани]] (усан хилээс гадна Испанийн 2 бяцхан [[хот|автономит хот]] болох [[Сеута]], [[Мелилья]]тай газраар хиллэдэг), болон өөрийн эзэмшилд байлгадаг [[Баруун Сахар]]ын нутгаар дамжин өмнө талаараа [[Мавритан]] улстай хиллэнэ.<ref name="border">"Баруун Сахарын зөрчил" өгүүллийг үзнэ үү.</ref> Марокко нь [[Африк]] тивд оршдог боловч [[Африкийн Холбоо]]ны гишүүн бус цорын ганц орон бөгөөд тус холбоонд элсэн орох сонирхолгүй. Гэхдээ тус улс нь [[Арабын Барилдлага]], [[Арабын Магрибийн Холбоо]], [[Франкофони]], [[Исламын Шашинт Улсуудын Байгууллага]], [[Газар Дундын Тэнгисийн Уулзалт]]ын бүлэг, [[77-гийн бүлэг]]т гишүүнээр элсээд байгаа. == Түүх == Марокко нь Атлантын далай, Газар дундын тэнгис дэх газарзүйн байршлаараа олон арван жилийн туршид бий болсон урт түүхтэй. Финикчүүд энэ газрыг хамгийн түрүүнд захирч байсан ч Ром, Вестгот, Вандал, Византийн Грекчүүд мөн үүнийг захирч байжээ. МЭӨ VII зуунд Арабын ард түмэн тус бүс нутагт нэвтэрч, тэдний соёл иргэншил, түүнчлэн Исламын шашин цэцэглэн хөгжсөн. Алтан ордны улсын түүхийн талаарх судалгаанд чухал байр суурь эзлэх нэгэн эрхэм бол алдарт жуулчин [[Ибн Баттута]] юм. Тэрээр Алтан ордны улсаас гадна Юан гүрний түүхийн судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан билээ. Алдарт жуулчин, худалдаачин Ибн Баттута 1304 оны хоёрдугаар сарын 25 нд өнөөгийн Марокко улсын Танжер хэмээх боомт хотод шейх Абдаллах аль Лаватийн гэр бүлд төржээ. Түүний гэр бүл тухайн үеийн жирийн л нэг дундаж давхаргын айл байжээ. 1347 онд Ибн Баттута Монголын [[Юань Улс|Юан гүрний]] зүг аян замын жолоогоо залсан юм.<ref>[https://www.trends.mn/n/5490 ТҮҮХ: Домогт аянчин ИБН БАТТУТА гэж хэн байв] trends.mn 2016</ref> [[Файл:Empire alaouite - XVIIIe s.PNG|thumb|180px|left|Мароккогийн Алавит гүрэн (18-р зуун).]] 15-р зуунд Португаличууд Мароккогийн Атлантын далайн эргийг захирч байв. 1800-аад он гэхэд Европын бусад хэд хэдэн улс энэ бүс нутгийг стратегийн байрлалаас нь болж сонирхож байв. Франц бол эдгээрийн эхнийх нь байсан бөгөөд 1904 онд Их Британи Марокког Францын нөлөөний нэг хэсэг гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн. 1906 онд Алжесирасын бага хурлаар Мароккод Франц, Испанийн цагдаагийн үүргийг тогтоож, улмаар 1912 онд Фесийн гэрээгээр Марокко Францын протекторат болжээ. Дэлхийн 2-р дайн дууссаны дараа Мароккочууд тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж эхэлсэн бөгөөд 1944 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнийг удирдан чиглүүлэх зорилгоор Истиклал буюу Тусгаар тогтнолын намыг байгуулжээ. АНУ-ын Төрийн департаментын мэдээлснээр 1953 онд алдартай Султан V Мохаммед Францад цөллөгджээ. Түүнийг Мохаммед Бен Аарафа сольсон нь Мароккочуудыг тусгаар тогтнолын төлөө улам хүчтэй түлхэхэд хүргэв. 1955 онд Мохаммед V Мароккод буцаж ирэх боломжтой болж, 1956 оны 3-р сарын 2-нд тус улс тусгаар тогтнолоо олж авав. Тусгаар тогтнолоо олж авсныхаа дараа 1956, 1958 онд Испанийн мэдэлд байсан зарим бүс нутгийг хяналтандаа авснаар Марокко өсөж, 1969 онд Испанийн өмнөд хэсэгт орших Ифни анклавыг хяналтандаа авснаар Марокко дахин өргөжин тэлжээ. Эцэст нь Марокко 1975 онд [[Испани]]чуудыг хөөн зайлуулахын тулд Мавританитай холбоотон болж [[Баруун Сахар]]ын ихэнх хэсгийг эзэлжээ. Гэсэн хэдий ч Испани өнөөдөр Мароккогийн хойд хэсэгт орших далайн эргийн хоёр анклав болох [[Сеута]], [[Мелилья]] хотыг хяналтандаа байлгасаар байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://morocco-emba.jp/about-morocco/moroccan-sahara |wayback=20230501185518 |text=The Sahara conflict: Origins and realities of a regional dispute |archiv-bot=2023-11-29 08:54:18 InternetArchiveBot }} Embassy of The Kingdom of Morocco in Japan. 2018</ref> == Газар зүй == Марокко нь газарзүйн байрлалын хувьд Хойд Африкт Атлантын далай ба Газар дундын тэнгисийн дагуу байрладаг. Энэ нь Алжир, Баруун Сахартай хиллэдэг. Энэ нь Испанийн нэг хэсэг гэж тооцогддог Сеута, Мелилья гэсэн хоёр анклавтай хиллэдэг хэвээр байна. Мароккогийн газарзүйн байрлал нь хойд эрэг, дотоод бүсүүд нь уулархаг, харин эрэг нь тус улсын газар тариалангийн ихэнх хэсэг нь явагддаг үржил шимт тэгш талтай байдаг тул газарзүйн байрлал өөр өөр байдаг. Мөн Мароккогийн уулархаг газруудын хооронд тасалдсан хөндийнүүд байдаг. Мороккогийн хамгийн өндөр цэг нь 13,665 фут (4,165 м) хүртэл өргөгдсөн Жебел Тоубкал бөгөөд хамгийн нам цэг нь далайн түвшнээс доош -193 фут (-59 м) -д орших Себха Тах юм.<ref name=greelane /> Мароккогийн уур амьсгал нь газарзүйн байршилтай адил өөр өөр байдаг. Далайн эрэг дагуу энэ нь дулаан, хуурай зун, зөөлөн өвөлтэй Газар дундын тэнгис юм. Нутгаас хол байх тусам уур амьсгал эрс тэс, Сахарын цөлд ойртох тусам халуун, эрс тэс болно. Жишээлбэл, Мароккогийн нийслэл Рабат нь далайн эрэг дээр байрладаг бөгөөд 1-р сарын дундаж температур 46 хэм (8˚C), 7-р сарын дундаж температур 82 хэм (28˚C) байдаг. Үүний эсрэгээр, эх газраас хол орших Марракеш 7-р сарын дундаж температур 98 хэм (37˚C), 1-р сарын дундаж температур 43 хэм (6˚C) байна.<ref name=greelane >{{Webarchiv|url=https://www.greelane.com/mn/%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD/%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B7%D2%AF%D0%B9/geography-of-morocco-1435230 |wayback=20221101015422 |text=Мароккогийн газарзүй |archiv-bot=2025-09-29 17:34:01 InternetArchiveBot }} Greelane.</ref> <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Parque nacional de Alhucemas.jpg|Атласын нуруу Файл:Kitesurf-Dakhla-Morocco (5).JPG|Сахарын эрэг Файл:Agadir - 2013.jpg|Далайн эргийн хот </gallery> == Улс төр == === Төр засаг === Өнөөдөр Мароккогийн засгийн газрыг үндсэн хуульт хаант засаглал гэж үздэг. Энэ нь төрийн тэргүүн (хаан гүйцэтгэдэг албан тушаал), засгийн газрын тэргүүн (ерөнхий сайд) бүхий гүйцэтгэх засаглалтай. Марокко нь мөн хууль тогтоох салбар болох Зөвлөхүүдийн танхим, Төлөөлөгчдийн танхимаас бүрдсэн хоёр танхимтай парламенттай. Мароккогийн засгийн газрын шүүхийн салбар нь Дээд шүүхээс бүрддэг. Марокко нь орон нутгийн засаг захиргааны хувьд 12 нутагт хуваагддаг бөгөөд Исламын хууль, түүнчлэн Франц, Испанийн хууль тогтоомжид суурилсан хууль эрх зүйн тогтолцоотой. === Орон нутаг === Марокко нь Баруун Сахар орон дэвсгэрийг оруулаад 12 нутагтай. [[АНУ]] тэргүүтэй олон арван улсууд Мароккогийн Сахарын мужуудын бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн.<ref>[https://www.montsame.mn/mn/read/247714 Марокко, АНУ, Израиль хамтарсан тунхаглал батлав] МОНЦАМЭ. 2020</ref> == Эдийн засаг == Саяхан Марокко улс эдийн засгийн бодлогодоо хэд хэдэн өөрчлөлт хийсэн нь илүү тогтвортой болж, өсөх боломжийг олгосон. Одоогоор үйлчилгээ, аж үйлдвэрийн салбараа хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Өнөөдөр Мароккогийн гол салбарууд нь фосфатын чулуулаг олборлох, боловсруулах, хүнсний боловсруулалт, арьс ширэн эдлэл хийх, нэхмэл эдлэл, барилга, эрчим хүч, аялал жуулчлал юм. Аялал жуулчлал нь тус улсын томоохон салбар учраас үйлчилгээний салбар ч мөн адил. Үүнээс гадна хөдөө аж ахуй нь Мароккогийн эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд энэ салбарын гол бүтээгдэхүүн нь арвай, улаан буудай, цитрус, усан үзэм, хүнсний ногоо, чидун, мал аж ахуй, дарс юм.<ref name=greelane /> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Марокко| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] nmg081a3qyhxbrntbdx06jaolo0iogp Ламжавын Гүндалай 0 12632 866592 843669 2026-08-19T07:16:46Z ~2026-45161-10 106913 ed 866592 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Ламжавын Гүндалай нь''' sain hun yum 1982 онд дунд сургуулиа дүүргээд [[Зүүн Герман]]ы [[Халле (Заале)|Халле]] хотын [[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]]д 1984-1991 онд суралцаж, эмчийн мэргэжил эзэмшжээ. Сургуулиа төгсөөд бизнест хөл тавьж, ГМЕТ, Батсарай компаниудыг байгуулан ажиллаж байгаад [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] Хөвсгөл аймгийн 45-р тойрогт бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулжээ. Гүндалай УИХ-ын гишүүн болсныхоо дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намд]] элсэж, тухайн үед түүнийг оролцуулаад хоёрхон суудалтай болоод байсан Ардчилсан Намын дуу хоолойг УИХ-ын танхимд хүргэж байлаа. Тэр бүрэн эрхийнхээ эхний хугацаанд тухайн үеийн Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн сайд [[Цэндийн Нямдорж]]ийг гадаадын тагнуул гэх нууц бичиг баримтыг олсон хэмээн мэдэгдэж, Нямдоржтой зөрчилдөж байв. Түүний талаар Нямдорж шүүхэд гомдол гаргаж, 2003 оны 4 сард [[Сөүл]] уруу нисэх гэж байхад нь цагдаа нар Гүндалайг баривчилсан дуулиан дэгдэж байсан. 2004 онд УИХ-ын гишүүнээр дахин сонгогдсоноосоо хойш Эрүүл Мэндийн Сайд болох хүслээ ил тод илэрхийлж байсан түүнийг эвслийн засгийн газрын бүрэлдэхүүнд багтаасангүй. Тэр 2005 онд [[Ард Түмний Нам]] хэмээх шинэ нам байгуулж, 2006 онд бий болсон [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдын]] засгийн газарт хүссэн суудлаа авчээ. Гэвч төрийн мэдлийн эмнэлгүүдийн дарга нарыг өөрчилсөн түүний тушаалыг эсэргүүцэгчдийн тэмцэл жилийн дараа түүнийг сайдын албан тушаалаасаа огцроход хүргэв. Гүндалай 2008 оны 4 сард Ардчилсан Намд буцаж элсэн, мөн онд болсон УИХ-ын сонгуульд оролцож ялалт байгуулан 2012 он хүртэл ажилласан. 2009 оны 6 сард тэрээр ЭМЯ-ны дэд сайд Ж.Цолмонтой муудалцсан явдал нь хэвлэлүүдийн бай болсон. 2012 оны УИХ-ын сонгуульд Хөвсгөл аймагт нэр дэвсэн ч сонгогдож чадаагүй. 2015 онд дахин Ардчилсан Намаас гарч, Ард түмнээ хайрлая хэмээх шинэ намыг байгуулж, [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д Баянзүрх дүүрэгт нэрээ дэвшүүлж өрсөлдсөн ч ялж чадаагүй.2020 онд хөвсгөл нэр дэвшсэн ч ялагдсан.мөн гадаад аялаж архи ууж байгаагаа гайхуулж сурталчилж залуусд буруу үлгэр дуйраалал болдог . {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Гүндалай, Ламжавын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хатгалын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] kttv9i5cgqr162do4i7hfse1jgj97uh 866593 866592 2026-08-19T07:18:27Z ~2026-45161-10 106913 butsaah 866593 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Ламжавын Гүндалай нь''' ([[1963]] оны [[11 сарын 12]]-нд [[Хөвсгөл]] аймгийн [[Хатгал сум|Хатгал суманд]] төрсөн) нь [[Монгол|Монголын]] улс төрч юм. Тэрээр 2000 оноос хойш [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] Хөвсгөл аймгаас нэр дэвшин, 3 удаа дараалан сонгогдоод байгаа бөгөөд 2006 оны 1 сараас 2007 оны 1 сар хүртэл Засгийн Газрын гишүүн, [[Эрүүл Мэндийн Яам|Эрүүл Мэндийн Яамны]] сайдаар ажиллаж байв. 1982 онд дунд сургуулиа дүүргээд [[Зүүн Герман]]ы [[Халле (Заале)|Халле]] хотын [[Мартин-Лютерын нэрэмжит Халле-Виттенбергийн Их Сургууль]]д 1984-1991 онд суралцаж, эмчийн мэргэжил эзэмшжээ. Сургуулиа төгсөөд бизнест хөл тавьж, ГМЕТ, Батсарай компаниудыг байгуулан ажиллаж байгаад [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуульд]] Хөвсгөл аймгийн 45-р тойрогт бие даан нэр дэвшиж ялалт байгуулжээ. Гүндалай УИХ-ын гишүүн болсныхоо дараа [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намд]] элсэж, тухайн үед түүнийг оролцуулаад хоёрхон суудалтай болоод байсан Ардчилсан Намын дуу хоолойг УИХ-ын танхимд хүргэж байлаа. Тэр бүрэн эрхийнхээ эхний хугацаанд тухайн үеийн Хууль Зүй, Дотоод Хэргийн сайд [[Цэндийн Нямдорж]]ийг гадаадын тагнуул гэх нууц бичиг баримтыг олсон хэмээн мэдэгдэж, Нямдоржтой зөрчилдөж байв. Түүний талаар Нямдорж шүүхэд гомдол гаргаж, 2003 оны 4 сард [[Сөүл]] уруу нисэх гэж байхад нь цагдаа нар Гүндалайг баривчилсан дуулиан дэгдэж байсан. 2004 онд УИХ-ын гишүүнээр дахин сонгогдсоноосоо хойш Эрүүл Мэндийн Сайд болох хүслээ ил тод илэрхийлж байсан түүнийг эвслийн засгийн газрын бүрэлдэхүүнд багтаасангүй. Тэр 2005 онд [[Ард Түмний Нам]] хэмээх шинэ нам байгуулж, 2006 онд бий болсон [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболдын]] засгийн газарт хүссэн суудлаа авчээ. Гэвч төрийн мэдлийн эмнэлгүүдийн дарга нарыг өөрчилсөн түүний тушаалыг эсэргүүцэгчдийн тэмцэл жилийн дараа түүнийг сайдын албан тушаалаасаа огцроход хүргэв. Гүндалай 2008 оны 4 сард Ардчилсан Намд буцаж элсэн, мөн онд болсон УИХ-ын сонгуульд оролцож ялалт байгуулан 2012 он хүртэл ажилласан. 2009 оны 6 сард тэрээр ЭМЯ-ны дэд сайд Ж.Цолмонтой муудалцсан явдал нь хэвлэлүүдийн бай болсон. 2012 оны УИХ-ын сонгуульд Хөвсгөл аймагт нэр дэвсэн ч сонгогдож чадаагүй. 2015 онд дахин Ардчилсан Намаас гарч, Ард түмнээ хайрлая хэмээх шинэ намыг байгуулж, [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]д Баянзүрх дүүрэгт нэрээ дэвшүүлж өрсөлдсөн ч ялж чадаагүй.2020 онд хөвсгөл нэр дэвшсэн ч ялагдсан.мөн гадаад аялаж архи ууж байгаагаа гайхуулж сурталчилж залуусд буруу үлгэр дуйраалал болдог . {{Хөтлөгч мөр Монгол Улсын Эрүүл Мэндийн сайд}} {{DEFAULTSORT:Гүндалай, Ламжавын}} [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монголын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:Халле-Виттенбергийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хатгалын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] pbv41b7rqqwog007wl35fe76sv07m2c Эрида 0 12871 866612 797936 2026-08-19T11:40:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866612 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #FFA0FF | name = Эрида | symbol= [[file:Eris symbol (bold).svg|32px|⯰]] | image = [[Файл:Eris and dysnomia2.jpg|frameless|center|Eris (centre) and Dysnomia (left of centre), taken by the [[Hubble Space Telescope]].]] | caption = Эрида (төв) ба [[Дисномиа]] (хажуудах).<br />[[Хаббл сансрын дуран авай]]. | discovery = yes | discoverer = [[Майкл Браун]],<br />[[Чад Трухилло]],<br />[[Дэвид Рабиновиц]]<ref name="discovery">{{cite web | author=Staff | date=2007-05-01 | url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html | title=Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets | publisher=IAU: Minor Planet Center | accessdate=2007-05-05 }}</ref> | discovered = 2005 оны 1 сарын 5<ref name="New Planet">{{cite web |title=The discovery of 2003 UB313 Eris, the largest known dwarf planet |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |author=Mike Brown |year=2006 |accessdate=2007-05-03}}</ref><!--The date given by the IAU, 2003 October 21, is not the discovery date by the observation date of the discovery images.--> | mp_name = '''136199 Eris''' | note = yes | alt_names = 2003 UB<sub>313</sub><ref name="designation">{{cite web | author=Staff | date=2004-02-29 | url=http://www.cfa.harvard.edu/iau/MPDes.html | title=Minor Planet Designations | publisher=IAU: Minor Planet Center | accessdate=2007-05-05 }}</ref> | mp_category = [[одой гараг]],<br />[[далайн вангаас цааших биетүүд|TNO]],<br />[[плутоид]],<br /> [[сарнисан диск|SDO]]<ref name=MPC>{{cite web |title=List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |publisher=Minor Planet Center |url=http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/Centaurs.html |accessdate=2008-09-10}}</ref><ref name=Buie>{{cite web|author=[[Marc W. Buie]]|date=2007-11-06|title=Orbit Fit and Astrometric record for 136199|publisher=[[Deep Ecliptic Survey]]|url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136199.html|accessdate=2007-12-08}}</ref> | orbit_ref = <ref name=jpldata>{{cite web |date=2008-10-04 last obs |title=JPL Small-Body Database Browser: 136199 Eris (2003 UB313) |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Eris |accessdate=2009-01-21}}</ref> | epoch = 2006 оны 3 сарын 6<br />([[юлианы өдөр|өдөр]] 2453800.5)<ref><!---[http://hamilton.dm.unipi.it/cgi-bin/astdys/astibo?list_objects:0;main AstDyS database] ---> [http://asteroid.lowell.edu/ Asteroid Observing Services]<!--- Actual page is ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html ---> </ref> | apoapsis = 97.56&nbsp;[[одон орны нэгж|а.н.]]<br />14.60{{e|9}} км | periapsis = 37.77&nbsp;а.н. <br />5.65{{e|9}} км | semimajor = 67.67&nbsp;а.н. <br />10.12{{e|9}} км | eccentricity = 0.441&nbsp;77 | period = 203,600&nbsp;өдөр<br />557&nbsp;[[юлианы жил (одон орон)|жил]] | avg_speed = 3.436&nbsp;км/с | mean_anomaly = 197.634&nbsp;27° | inclination = 44.187° | asc_node = 35.869&nbsp;6° | arg_peri = 151.430&nbsp;5° | satellites=1 | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{nowrap|1300{{±|200|100}} км<ref name=spitzer> {{cite web |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |author=John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, John Spencer, David Trilling, Dale Cruikshank, Jean-Luc Margot | work=University of Arizona, Lowell Observatory, California Institute of Technology, NASA Ames Research Center, Southwest Research Institute, Cornell University |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v1 |year=2007|accessdate=2007-05-18}}</ref>}} | mass = {{nowrap|(1.67±0.02){{e|22}} кг<ref name=mass>{{cite journal |title=The Mass of Dwarf Planet Eris |author=[[Michael E. Brown]] and Emily L. Schaller |journal=Science |year=2007 |volume=316 |issue=5831 |doi=10.1126/science.1139415 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/316/5831/1585| pages=1585 |pmid=17569855 |format=abstract page }}</ref>}} | surface_grav = ~0.8 [хурдатгал|м/с²]] | sidereal_day = >&nbsp;8&nbsp;цаг? | albedo = 0.86&nbsp;±&nbsp;0.07 | temperatures = yes | temp_name1 = (ойролцоогоор) | min_temp_1 = 30&nbsp;[[кельвин|K]] | mean_temp_1 = 42.5&nbsp;K | max_temp_1 = 55&nbsp;K | magnitude = 18.7<ref name=AstDys>{{cite web |title=AstDys (136199) Eris Ephemerides |publisher=Department of Mathematics, University of Pisa, Italy |url=http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Eris |accessdate=2009-03-16}}</ref> | abs_magnitude = −1.12&nbsp;±&nbsp;0.01<ref name=jpldata/> | angular_size = 40 [[milliarcsecond|milli-arcsec]]<ref name="nature"> {{cite journal | title = The trans-Neptunian object {{mp|UB|313}} is larger than Pluto | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-02_439_7076/page/563 | author =Bertoldi F., Altenhoff W., Weiss A., Menten K. M., Thum C. | journal = Nature | year = 2006 | volume =439 | issue = 7076 | pages = 563–564 | doi = 10.1038/nature04494 }}</ref> }} '''Эрида''', албан ёсоор '''136199 Эрида''' нь [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] (тэмдэг: [[File:Eris symbol (fixed width).svg|16px|⯰]]),<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> хамгийн том [[одой гараг]], нарыг шууд тойрон эргэж буй ес дэх том биет юм. Диаметр нь 2,500 км орчим бөгөөд Дэлхийн вангаас 27% орчмоор их масстай.<ref name="mass"/><ref>{{cite web |title=Dwarf Planet Outweighs Pluto |url=http://www.space.com/scienceastronomy/070614_eris_mass.html |work=space.com |year=2007 |accessdate=2007-06-14}}</ref> Эридаг анх 2005 оны 1 сард [[Паломар одон орон судлалын төв]]д [[Майкл Браун]]ы ахалсан баг нээсэн бөгөөд тухайн жилийн төгсгөлд үүнийг нотолжээ. Эрида нь [[Куйперийн бүс|куйперийн бүсээс]] цааш орших [[сарнисан диск]] гэх хэсэгт орших [[тэнгэрийн вангаас цааших биет]] юм. [[Дисномиа]] гэх нэг дагуултай ба сүүлийн үеийн судалгаагаар өөр дагуултай байх баталгаа олдоогүй ажээ. Одоогийн байдлаар нарнаас 96.7 а.н.<ref name=AstDys/> буюу дэлхийн вангаас гурав дахин их зайд оршдог. Зарим [[сүүлт од]]ыг тооцолгүйгээр Эрида болон түүний дагуул нь одоогоор мэдэгдэх нарны аймгийн хамгийн хол орших биетүүд юм.<ref name="New Planet">{{cite web |title=The discovery of 2003 UB313 Eris, the largest known dwarf planet |url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ |author=Mike Brown |year=2006 |accessdate=2007-05-03}}</ref> Эрида нь [[дэлхийн ван]]гаас том учраас түүнийг нээсэн хүмүүс болоод [[НАСА]]-гийнхан нь тус биетийг нарны аймгийн арав дахь гараг гэж байв. Энэ хэрэг болон түүнтэй ойролцоо хэмжээтэй биес ирээдүйд нээгдсэний улмаас [[Олон Улсын Одон Орны Холбоо]] ''гараг'' гэсэн үгийг анх удаа тодорхойлох болжээ. Ийнхүү 2006 оны 8 сарын 24-ний гаргийн тодорхойлолтоор Эрида болон [[Дэлхийн ван]], [[Церера]], [[Хаумеа]]г "одой гараг" гэсэн шинэ ангилалд багтаах болжээ.<ref>{{Cite press release |url=http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0601/iau0601_release.html |publisher=[[IAU]] |date=2006-08-16 |title=The IAU draft definition of "planet" and "plutons" |accessdate=2006-08-16}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ Michael Brown's webpage about Eris] * [http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/moon/ Brown's webpage about Dysnomia] * [https://web.archive.org/web/20080626220548/http://www.pluggd.tv/audio/channels/kcet_podcast__hammer_conversations/episodes/2h10l 2007 KCET interview of Mike Brown about Eris and Haumea with Julia Sweeney] * [http://www.johnstonsarchive.net/astro/astmoons/am2003ub313.html compiled list of data] * [http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K05/K05O41.html MPEC listing for {{mp|2003 UB|313}}] * [https://web.archive.org/web/20050731232015/http://neo.jpl.nasa.gov/orbits/2003ub313.html Java 3D orbit visualization] * [http://www.spaceflightnow.com/news/n0509/09solarssytem/ Spaceflight Now article about {{mp|2003 UB|313}} (Eris), {{mp|2003 EL|61}}, and {{mp|2005 FY|9}} (Makemake)] * [https://web.archive.org/web/20051108052322/http://www.slackerastronomy.org/wordpress/index.php/archive/10th-planet/#comments Slacker Astronomy Interview With Co-Discoverer Trujillo] * [https://web.archive.org/web/20060426030013/http://www.iau.org/TRANS-NEPTUNIAN_OBJECT_2003_UB.324.0.html Trans-Neptunian Object {{mp|2003 UB|313}}] — IAU statement regarding the planetary status of Eris * [http://www.orbitsimulator.com/gravity/articles/newtno.html Simulation of {{mp|2003 UB|313}}'s orbit] * [https://web.archive.org/web/20060114202745/http://www2.keck.hawaii.edu/optics/staff/mvandam/gabrielle Keck observatory page about the discovery of Dysnomia] * [http://pr.caltech.edu/media/Press_Releases/PR12724.html Caltech Press Release, 7/29/2005] "Planetary Scientists Discover Tenth Planet". * [https://web.archive.org/web/20051202081513/http://www.spitzer.caltech.edu/Media/happenings/20050807/ Press release on the Spitzer Space Telescope trying to image {{mp|2003 UB|313}} again] === Оролцсон судалгааны одон орон судалгааны төвүүд === * [https://web.archive.org/web/20171103020039/http://www.keckobservatory.org/ Keck Observatory], Hawai{{okina}}i, US * [http://www.astro.caltech.edu/palomar Palomar] * [http://www.gemini.edu/ Gemini] * [http://iram.fr/ IRAM] (''Institut de Radio Astronomie Millimétrique'' (Institute for Millimetric Radio Astronomy)): French-German (Max-Planck Institut fur Radioastronomy, Bonn) and Spanish (where the 30 m telescope is situated) collaborative programme. * [http://hubblesite.org/ HST] {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Одой гараг]] atjjqw445uz9o1zjpduwesv1ng6yl89 Молдав 0 14334 866527 832539 2026-08-18T20:51:43Z Karixway39 102441 /* */ 866527 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь улс}} {{About|орчин үеийн улсын|түүхэн улсын тухай|Молдавын вант улс|хэрэглээг|Молдав (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Молдав Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠮᠣᠯᠳᠠᠸ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Молдав | native_name = {{native name|ro|Republica Moldova}} | image_flag = Flag of Moldova.svg | flag_type = [[Молдавын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Moldova.svg | symbol_type = [[Молдавын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|ro|[[Молдавын төрийн дуулал|Limba noastră]]}}<br />"Бидний хэл"{{parabr}}{{center|[[File:Imnul Republicii Moldova US NAVY.ogg]]}} | image_map = Location Moldova Europe.png | map_caption = Европ дахь Молдавын байршил (ногоон)<br />ба [[Приднестр]]ийн хяналтгүй нутаг дэвсгэр (цайвар ногоон) | image_map2 = | capital = [[Кишинёв]] | coordinates = {{Coord|47|0|N|28|55|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны<br />{{nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Румын хэл]]<ref>{{cite web |url=https://www.parlament.md/CadrulLegal/Constitution/tabid/151/language/ro-RO/Default.aspx |title=Constituția Republicii Moldova, articolul 13: ''(1) Limba de stat a Republicii Moldova este limba română, funcționând pe baza grafiei latine.'' (pag.25) |publisher=Parlamentul Republicii Moldova (www.parlament.md) |access-date=5 April 2023 |language=ro }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.presedinte.md/app/webroot/Constitutia_RM/Constitutia_RM_RO.pdf |title=Constituția Republicii Moldova, articolul 13 (1), pag.25 |publisher=Preşedinţia Republicii Moldova (www.presedinte.md) |access-date=11 April 2023 |language=ro |archive-date=7 Тавдугаар сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507121126/https://presedinte.md/app/webroot/Constitutia_RM/Constitutia_RM_RO.pdf |url-status=dead }}</ref> | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн хэл<!--Protected and/or co-official (regional) languages--><ref>{{cite web |url=https://deschide.md/ro/stiri/politic/78929/Pre%C8%99edintele-CCM-Constitu%C8%9Bia-nu-confer%C4%83-limbii-ruse-un-statut-deosebit-de-cel-al-altor-limbi-minoritare.htm |title=Președintele CCM: Constituția conferă limbii ruse un statut deosebit de cel al altor limbi minoritare |publisher=Deschide.md |access-date=22 January 2021 |archive-date=29 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129050215/https://deschide.md/ro/stiri/politic/78929/Pre%C8%99edintele-CCM-Constitu%C8%9Bia-nu-confer%C4%83-limbii-ruse-un-statut-deosebit-de-cel-al-altor-limbi-minoritare.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.moldpres.md/news/2021/01/21/21000400 |title=Chişinău, (21.01.2021) Judecătorii constituționali au decis că limba rusă nu va avea statutul de limbă de comunicare interetnică pe teritoriul Republicii Moldova |publisher=Moldpres.md |access-date=22 January 2021 |archive-date=23 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123203429/https://www.moldpres.md/news/2021/01/21/21000400 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://protv.md/politic/presedintele-cc-domnica-manole-explica-de-ce-a-fost-anulata-legea-cu-privire-la-statutul-special-pentru-limba-rusa-limba-de-stat-a-rm-este-limba-romana-video---2554643.html |title=Președintele CC Domnica Manole, explică de ce a fost anulată legea cu privire la statutul special pentru limbia rusă |publisher=ProTv.md |access-date=22 January 2021 |archive-date=29 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129092300/https://protv.md/politic/presedintele-cc-domnica-manole-explica-de-ce-a-fost-anulata-legea-cu-privire-la-statutul-special-pentru-limba-rusa-limba-de-stat-a-rm-este-limba-romana-video---2554643.html |url-status=live }}</ref> | languages2 = {{Collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= ''Жагсаалт:'' |[[Беларусь хэл]] |[[Болгар хэл]] |[[Гагауз хэл]] |[[Герман хэл]] |[[Орчин үеийн еврей хэл|Еврей хэл]] |[[Польш хэл]] |[[Цыган хэл]] |[[Орос хэл]] |[[Украин хэл]] }} | ethnic_groups = 82.07% [[Молдавчууд]] / [[Румынчууд]]{{efn|name=coeli|Молдавчуудыг өөрсдийгөө тодорхойлох талаар [[Молдав дахь угсаатны болон хэлний өвөрмөц байдлын талаархи маргаан|маргаан]] гарч байгаа бөгөөд зарим зохиогчид тэднийг румын угсаатан гэж үздэг.}} <br />6.57% [[Украинчууд]]<br />4.57% [[Гагауз ястан|Гагаузчууд]]<br />4.06% [[Оросууд]]<br />1.88% [[Болгарчууд]]<br />0.85% бусад | ethnic_groups_year = 2014; [[Приднестр|Транснистр]]ийг хасан | ethnic_groups_ref = <ref name="Recensamant2014">{{Cite web|url=https://statistica.gov.md/ro/recensamantul-populatiei-si-al-locuintelor-2014-122.html|title=Recensamântul Populației si al Locuințelor 2014|website=statistica.gov.md|date=2 August 2013|access-date=30 November 2022|archive-date=2 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202152706/https://statistica.gov.md/ro/recensamantul-populatiei-si-al-locuintelor-2014-122.html|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 91.8% [[Христийн шашин|Христ]] ** 90.1% [[Молдав дахь үнэн алдартны шашин|Ортодокс]] ** 1.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 0.3% [[Молдав дахь шашин шүтлэг|бусад]] |5.5% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |2.4% хариулаагүй}} | religion_year = 2014; [[Приднестр|Транснистр]]ийг хасан | religion_ref = <ref name="Recensamant2014"/> | demonym = [[Молдавчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Молдавын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Майя Санду]] | leader_title2 = [[Молдавын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Дорин Речан]] | leader_title3 = [[Молдавын Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Игорь Гросу]] | legislature = [[Бүгд Найрамдах Молдав Улсын парламент|Парламент]] | sovereignty_type = [[Молдавын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Молдавын вант улс]] | established_date1 = 1346 | established_event2 = [[Бессараб хошуу]] | established_event3 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Молдав Улс]] | established_date3 = 12 сарын 15, 1917 | established_event4 = [[Румыны хаант улс|Румынтай]] [[Румын-Бессарабийн холбоо|нэгдэв]] | established_date4 = 4 сарын 9, 1918 | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Молдав Улс|ЗСБНА Молдав улс]] | established_date5 = 110 сарын 12, 1924 | established_event6 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Молдав Улс|ЗСБН Молдав улс]] | established_date6 = 8 сарын 2, 1940 | established_event7 = [[Транснистрийн дайн]] | established_date7 = 11 сарын 2, 1990 | established_event8 = [[Молдавын тусгаар тогтнолын тунхаглал|ЗХУ-аас тусгаар тогтнов]] | established_date8 = 8 сарын 27, 1991<sup>a</sup> | established_event9 = [[Молдавын Үндсэн хууль|Үндсэн хуулиа]] батлав | established_date9 = 7 сарын 29, 1994 | area_label = Транснистрийг тооцон | area_km2 = 33,843<ref>{{Cite web|url=https://moldova.md/ro/content/geografie|title=Republica Moldova – Geografie|website=Moldova.md|date=26 August 2016|access-date=23 June 2021|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624210341/https://moldova.md/ro/content/geografie|url-status=live}}</ref> | area_rank = 135 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 13,067 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_label2 = Транснистрийг хасан | area_data2 = 30,334 км{{sup|2}} {{efn|Молдавын засгийн газар болон [[Тирасполь|Тирасполийн]] эрх баригчдын хүлээн зөвшөөрсөн [[Приднестр|Транснистр]]ийн нутаг дэвсгэр нь 3509.6 хавтгай дөрвөлжин километр юм.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/moldova/transnistria/admin/|title=MOLDOVA: Transnistria (Pridnestrovie)|website=Citypopulation.de|access-date=23 June 2021|archive-date=25 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325212647/https://www.citypopulation.de/en/moldova/transnistria/admin/|url-status=live}}</ref> Транснистрийн захирдаг [[де-факт]]о нутаг дэвсгэр нь 3653 хавтгай дөрвөлжин километр, харин Транснистрийн нэхэмжилж буй талбай нь 4163 хавтгай дөрвөлжин километр юм.}} | percent_water = 1.4 (Транснистрийг тооцон) | population_estimate = 2,512,758<ref>{{cite web |url=https://statistica.gov.md/index.php/ro/numarul-populatiei-cu-resedinta-obisnuita-pe-sexe-si-grupe-9578_60448.html |title=Numărul populației cu reședință obișnuită, pe sexe şi grupe de vârstă, în profil teritorial la 1 Ianuarie 2023 |language=ro |publisher=Biroul Național de Statistică al Republicii Moldova (BNS) |access-date=9 June 2023 }}</ref>{{efn|name=data1|[[Приднестр|Транснистрийн]] мэдээллийг хассан.}} | population_estimate_year = 2023 | population_census = 2,804,801<ref name="Recensamant2014"/>{{efn|name=data1|[[Приднестр|Транснистрийн]] мэдээллийг хассан.}} | population_census_year = 2014 | population_estimate_rank = 139 | population_density_km2 = 82.8 | population_density_sq_mi = 234 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | GDP_PPP = {{increase}} $42.028 тэрбум<ref name="IMFWEORO"/>{{efn|name=data1|[[Приднестр|Транснистрийн]] мэдээллийг хассан.}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 132 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $16,840<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 89 | GDP_nominal = {{increase}} $15.829 тэрбум<ref name="IMFWEORO">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=921,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2023 Edition. (Moldova) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=11 April 2023 }}</ref>{{efn|name=data1|[[Приднестр|Транснистрийн]] мэдээллийг хассан.}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 138 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,342<ref name="IMFWEORO"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 130 | Gini = 26.0 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MD |title=Gini index – Moldova |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200425182339/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MD |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.767 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 80 | currency = [[Молдав лей]] | currency_code = MDL | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | drives_on = баруун | calling_code = [[Молдав дахь утасны дугаар|+373]] | cctld = [[.md]] | official_website = [https://moldova.md/ moldova.md] | footnote_a = Тунхагласан огноо. Дараа нь 1991 оны 12 сард [[ЗХУ-ын задрал|ЗХУ задран унаснаар]] тусгаар тогтнол эцэслэсэн. }} '''Молдав''' ([[Молдав хэл|Молдав]]: ''Republica Moldova''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Молдав Улс''' нь баруун талаараа [[Румын]], бусад талаараа [[Украин|Украинтай]] хиллэдэг, зүүн өмнөд [[Европ]]ын далайд гарцгүй улс юм. Молдав улсын газар нутаг 33 846 км² боловч нутаг дэвсгэрийн 12,3% (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй [[Приднестр|Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс]])-ыг Молдав улс хянаж чаддаггүй. Хүн ам нь 2024 оны байдлаар 2 423 300 байсан. Молдавын албан ёсны хэл нь [[румын хэл]] (1991 оны тусгаар тогтнолын тунхаглалд "румын" гэж дурдсан байсан боловч тус улсын үндсэн хуулийн дагуу 1994-2023 онд "молдав хэл" гэж нэрлэж байв). Молдав бол нэгдмэл, парламентын Бүгд найрамдах улс юм. [[Майя Санду]] 2020 оны 12-р сарын 24-нөөс хойш ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. Дорин Ричеан 2023 оны 2-р сарын 16-наас хойш Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. 2021 оны парламентын сонгуулийн үр дүнд "Үйл ажиллагаа, эв нэгдлийн нам" олонхийн суудал авсан. 1812 онд Орос-Туркийн ээлжит дайны дараа Оросын эзэнт гүрэн Молдавын хаант улсын зүүн хагасыг Прут ба Днестр голын хооронд нэгтгэн, шинэ газар нутгийг Бессарабиа гэж нэрлэжээ. 1812-1873 онд Бессараб муж нэртэйгээр Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан. 1873 онд тус мужийг губерни болгон өөрчилсөн ажээ. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{notelist|group=note}} == Эшлэл == {{reflist|22em}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Молдав| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] 2mmv1zyigpl50rq0wco4vev2bae90ak 8 сарын 19 0 16834 866571 596757 2026-08-19T02:06:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 866571 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 19''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 231 дахь ([[өндөр жил]] бол 232 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 134 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1274 — [[I Эдвард]] Английн хаан ширээнд залах ёслол * 1458 — [[II Пио]] Ромын 211 дэх Пап ламаар сонгогдсон. * 1787 — Султан I Абдул Хамид өмнө нь алдсан газар нутгаа эргүүлэн авахаар Оросын эзэнт гүрний эсрэг дайн зарлаж, 1787-1792 оны Орос-Туркийн дайныг эхлүүлэв. * 1905 — Оросын эзэнт улсад хууль тогтоох [[Төрийн Дум]] байгуулах шийдвэр гарсан. * 1919 — Афганистан улс Их Британиас тусгаар тогтносоноо зарласан. * 1944 — [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Парис]] хотыг чөлөөлөв: Францын Парис хот Холбоотны цэргүүдийн тусламжтайгаар Германы эзлэн түрэмгийллийн эсрэг бослого гаргав. * 1934 — Германд бүх нийтийн санал асуулга болж Адольф Хитлерийг "Фюрер" цолтой төрийн тэргүүнээр томилохыг батлав. * 1945 — ** [[Вьетминь]]<nowiki/>чууд Ханой хотыг эзлэн авсан. ** Японы [[Квантуны Арми|Квантуны арми]] Манжуурт бууж өгсөн. * 1953 — [[Хүйтэн дайн]]: АНУ-ын ТТГ болон "MI6" нь Ираны Мохаммед Мосаддегийн засгийн газрыг түлхэн унагааж, Шах [[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза Пехлавийг]] хаан ширээнд нь буцаан суулгахад тусалсан. * 1991 — ЗХУ-д төрийн эргэлт хийх оролдлого болсон. (ЗХУ дахь Онцгой байдлын Төрийн Хороо) * 2004 — [[Google]] компани Хөрөнгийн зах зээл дээр хувьцаагаа гаргаж эхэлсэн. * 2025 — [[Украины Зэвсэгт Хүчин|Украины Зэвсэгт хүчин]] дроноор Оросын [[Волгоград]] хотын Газрын тос боловсруулах үйлдвэрт цохилт өгсөн. == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1996]] - [[Gfriend]] хамтлагын гишүүн [[Yerin]] (Jung Ye-Rin) *[[1997]] - [[Laboom]] хамтлагын гишүүн Solbin *[[1998]] - [[Gfriend]] хамтлагын гишүүн [[Umji]](Kim Ye-Won) == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|19 August|8 сарын 19}} [[Ангилал:Өдөр|0819]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#19]] rumhexu3u06mo5ymtkqvq4eevq21tsy Төмөрийн улс 0 19373 866519 866387 2026-08-18T19:02:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866519 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч [[Түркистан|Туркестан]], Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-08-18 19:02:08 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] cy16aphbjqb37040egb1kc75uvxehtj Форест Уитакер 0 19582 866522 866218 2026-08-18T19:39:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866522 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj Голын далайн гахай 0 19852 866616 809541 2026-08-19T11:50:10Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866616 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Голын далайн гахай | image = Lipotes vexillifer.png | image_width = 225px | image_caption = [[Хятадын голын далайн гахай]] | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Халим]]тан | subordo = [[Шүдэт халим]]тан | superfamilia = '''Platanistoidea''' | subdivision_ranks = [[Family (biology)|Families]] | subdivision = [[#Таксономи|Текстээс үзнэ үү]] }} '''Голын далайн гахай''' гэж цэнгэг уст гол буюу голын адгийн булан тохойд амьдардаг дөрвөн зүйл [[далайн гахай]]г хэлнэ. Голын далайн гахайнууд Ази, Өмнөд Америкт тархсан байдаг. Тэд [[Халимтан]] багийн '''Platanistoidea''' хэмээх дээд овгийг бүрдүүлнэ. Гурван зүйл нь [[цэнгэг ус]]т голд амьдардаг бол дөрөв дэх зүйл болох [[Ла-Платын далайн гахай]] нь давстай ус бүхий, далайн устай төстэй орчинтой, Ла-Плат голын адгийн булан тохойд амьдардаг байна. Гэхдээ түүнийг [[далайн далайн гахай]]н дээд овогт бус, голын далайн гахайн дээд овогт багтаадаг ажээ. Голын далайн гахайнууд амьдрах орчны хязгаарлагдмал байдал, ан агнуур болон байгалиасаа цөөхөн байснаас шалтгаалан, мөхөх аюулд ойрхон байгаа. == Тодорхойлолт == Голын далайн гахайнууд 2.4 метр хүртэл өсч томрох нь байдаг ч ихэнхдээ түүнээс бага хэмжээтэй байдаг. Тэд цагаан, ягаан, шар, бор, саарал, хар өнгөтэй байна<ref name=Rice>{{cite book | author = Rice, D. W. | year = 1998 | title = Marine mammals of the world: systematics and distribution | publisher = Society of Marine Mammalogy Special Publication Number 4 | pages = 231}}</ref>. == Таксономи == 1998 онд Райс голын далайн гахайн Platanistoidea буюу голын далайн гахайныхан дээд овогт багтах дөрвөн овгийг тодорхойлжээ<ref name=Rice/>. Өмнө нь '''Platanistoidea''' дээд овгийг цорын ганц Platanistidae хэмээх овгоос бүрддэг гэж үздэг байсан. Уг хуучин ангиллаар одоогийн дөрвөн овгийг бүгдийг тэрхүү овогт багтааснаас гадна Ганга ба Индиййн голын далайн гахайг тусдаа зүйлд тооцдог байжээ. Тэд цөм том, булингартай ус бүхий голуудад амьдардаг. Тэдний өвөг дээдэс ньанх задгай далайд амьдардаг байгаад, гол руу орж, тэндээ амьдрах болсон гэж үздэг<ref name=Cassens2000>{{cite journal | author = Cassens, I., S. Vicario, V. G. Waddell, H. Balchowsky, D. Van Belle, W. Ding, C. Fan, R. S. L. Mohan, P. C. Simoes-Lopes, R. Bastida, A. Meyer, M. J. Stanhope, and M. C. Milinkovitch | year = 2000 | title = Independent adaptation to riverine habitats allowed survival of ancient cetacean lineages | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-10-10_97_21/page/11343 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | pages = 11343–11347 | doi = 10.1073/pnas.97.21.11343 | pmid = 11027333 | issue = 21 | pmc = 17202}}</ref><ref name=Hamilton2001>{{cite journal | author = Hamilton, H., S. Caballero, A. G. Collins, and R. L. Brownell Jr. | year = 2001 | title = Evolution of river dolphins | journal = Proceedings of the Royal Society of London Series B: Biological Sciences | volume = 268 | pages = 549–556 | doi = 10.1098/rspb.2000.1385 | pmid = 11296868 | issue = 1466 | pmc = 1088639}}</ref>. 2006 оын 12 сард хийсэн судалгаагаар ''Lipotidae'' овгийн нэг ч төлөөлөгчийг ([[Хөх мөрөн|Хөх мөрний]] далайн гахай) олоогүй бөгөөд уг зүйлийг [[мөхсөн]]д тооцжээ<ref name=Turvey2007>{{cite journal | author = Turvey, S. T., R. L. Pitman, B. L. Taylor, J. Barlow, T. Akamatsu, L. A. Barrett, X. Zhao, R. R. Reeves, B. S. Stewart, K. Wang, Z. Wei, X. Zhang, L. T. Pusser, M. Richlen, J. R. Brandon and D. Wang | year = 2007 | title = First human-caused extinction of a cetacean species? | journal = Journal of the Royal Society, Biology Letters | volume = 3 | pages = 537–540 | doi = 10.1098/rsbl.2007.0292 | pmid = 17686754 | issue = 5 | pmc = 2391192}}</ref><ref>[http://www.allheadlinenews.com/articles/7005844811 All Headline News], Dec. 2006.</ref>. == Райсын хийсэн, одоогийн ангилал (1998) == * Platanistoidea дээд овог ** Platanistidae овог *** ''Platanista'' төрөл **** [[Ганга ба Индийн голын далайн гахай]], ''Platanista gangetica'': 2 дэд зүйлтэй ***** [[Гангын голын далайн гахай]] (Сусу), ''Platanista gangetica gangetica'' ***** [[Индийн голын далайн гахай]] (Булан), ''Platanista gangetica minor'' * Inioidea дээд овог ** Iniidae овог *** Inia төрөл **** [[Амазоны голын далайн гахай]] (Бото), ''Inia geoffrensis'' ***** ''Inia geoffrensis geoffrensis'' ***** ''Inia geoffrensis boliviensis'' ***** ''Inia geoffrensis humbotiana'' ** Pontoporiidae овог *** ''Pontoporia'' төрөл **** [[Ла-Платын далайн гахай]] (Франсискана), ''Pontoporia blainvillei'' * †Lipotoidea дээд овог ** †Lipotidae овог *** †''Lipotes'' төрөл **** [[Байжи]] (Хятадын голын далайн гахай), †''Lipotes vexillifer'' (2006 оны 12 сараас мөхсөнд тооцогдож буй) === Хуучин ангилал === * Platanistidae овог ** [[Гангын голын далайн гахай]] (Сусу), ''Platanista gangetica'' ** [[Индийн голын далайн гахай]] (Булан), ''Platanista minor'' ** [[Амазоны голын далайн гахай]] (Бото), ''Inia geoffrensis'' ** [[Хятадын голын далайн гахай]] (Байжи), ''Lipotes vexillifer'' (2006 оны 12 сараас мөхсөнд тооцогдож буй) ** [[Ла-Платын далайн гахай]] (Франсискана), ''Pontoporia blainvillei'' == Далайн ба голын далайн гахайнуудын ялгаа == Далайн ба голын [[далайн гахай]]нууд аль аль нь нэг төрлийн [[халим]] билээ. Гэхдээ тэд харагдах байдлаараа зарим талаар ялгаатай. Жишээлбэл голын далайн гахайн хоншоор нь ойролцоогоор 30 см урттай байдаг бол далайн далайн гахайнуудынх дөрөв дахин богинохон байдаг. Мөн голын далайн гахайн нүд далайд амьдардаг төрлүүдийнхээсээ жижигхэн, тэд харанхуй, булингартай усанд амьдардаг тул харах эрхтэн нь сул хөгжжээ. Ийм орчин нь голын далайн гахайнуудыг арай идэвхгүй амьдралтай болгосон байна. Голын далайн гахайнууд ихэвчлэн [[загас]]аар хооллоно<ref name=Rice/>. == Байжигийн тухай == 2006 оны 12 сарын 13-нд шилдэг мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн баг 45 хоногийн хайгуулын эцэст нэгийг ч олж тогтоож чадалгүй, [[Байжи]]г (Хөх мөрний далайн гахай, Хятадын голын далайн гахай) мөхсөнд тооцжээ<ref name=Turvey2007/><ref>[http://www.allheadlinenews.com/articles/7005844811 http://www.allheadlinenews.com/articles/7005844811]</ref>. Байжиг хамгийн сүүлд 2004 оны 9 сард харжээ<ref>{{Cite web |url=http://www.baiji.org/fileadmin/pdf/1206_release_YFDE.pdf |title=Archive copy |access-date=2010-10-20 |archive-date=2009-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910211308/http://www.baiji.org/fileadmin/pdf/1206_release_YFDE.pdf |url-status=dead }}</ref>. 2007 оны 8 сард нэг хүн Хөх мөрөнд Байжиг харж, бичлэг хийсэн тухай мэдээлэл гарч, мөн оны 9 сараас хойш эрдэмтэд олж илрүүлэхээр оролдсоор байгаа юм<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/2007-08-29-china-dolphin_N.htm http://www.usatoday.com/tech/science/2007-08-29-china-dolphin_N.htm]</ref>. Хэт олноор нь агнасан, далан босгосон, мөн усны ойр орчмын дуу авианы бохирдол (далайн гахай нь дуу авиагаар идэш тэжээлийнхээ байршлыг олж тогтоодог) тэднийг мөхөхөд хүргэсэн гэж үзэж буй. Энэ тухай Ройтерс агентлагийн мэдээнд, сүүлийн 50 жилд мөхсөн анхны усны хөхтөн амьтан боллоо гэж мэдээлжээ. == Тайлбар == {{reflist}} == Эшлэл == * Reeves, Randall R. et al. (2002). National Audubon Society guide to marine mammals of the world. Alfred A. Knopf. 527 pp. [[Ангилал:далайн гахай]] gpaerr1tyzm3c0kaxlmb1eqmaqnvoel Довдойн Баяр 0 20418 866533 866289 2026-08-18T21:00:37Z Suldus 25168 866533 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = |name = Довдойн Баяр |image = Bayar.jpg |image_size = |alt = |caption = 2002 он |birth_date = 1946 оны 5 сарын 11 |birth_place = [[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |death_date = 2010 оны 11 сарын 10 |death_place =[[Монгол]], [[Улаанбаатар]] |residence = |citizenship = |nationality = Монгол |ethnicity = |fields = Монголын дундад зууны археологийн дурсгал |workplaces = Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, [[Археологийн Хүрээлэн]], [[Улаанбаатар Их Сургууль]], Монголын Боксын Холбоо |alma_mater =Монгол Улсын Багшийн Дээд Сургууль |doctoral_advisor =Н.Сэр-Оджав |academic_advisors =Н.Сэр-Оджав, Д.Дорж |doctoral_students = |notable_students = |known_for =Түүхч, археологич, боксчин |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |footnotes = }} '''[[Цэрэнгийн Довдой|Довдой]]<nowiki/>н Баяр''' (1946 - 2010) нь Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны гавъяат зүтгэлтэн, ХБНГУ-ын Археологийн Институтын сурвалжлагч гишүүн<ref>{{cite web|url=http://www.dainst.org/index_82e0aff7bb1f14a115260017f0000011_de.html|title=Mitglied des Deutschen Archäologischen Instituts|3=|access-date=2010-11-21|archive-date=2012-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805171122/http://www.dainst.org/de/member/dovdoi-bayar?ft=all|url-status=dead}}</ref>, түүхийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), профессор, багш сурган хүмүүжүүлэгч, боксын спортын олон улсын хэмжээний мастер, улсын шүүгч байв. == Археологи, түүхийн шинжлэх ухааны салбар == Д.Баяр нь УБДС-ийн түүх-газарзүйн ангид байх цагаасаа Монголын нэрт археологич [[Намсрайн Сэр-Оджав|Н.Сэр-Оджав]], [[Доржхандын Дорж|Д.Дорж]] нарын удирдлагаар археологийн судалгааны арга барилд суралцан эрдэм шинжилгээний замаа эхэлж, “Каменные изваяния Восточной Монголии (Дорнод Монголын Чулуун хөрөг)” сэдвээр түүхийн ухааны дэд эрдэмтэн, “Монгол нутаг дахь хүн чулуун хөшөө” сэдвээр шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. Д.Баяр нь Монгол-Зөвлөлтийн түүх-соёлын хамтарсан экспедици, Монголын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн “Хархорумын шинжилгээний анги”, “Дорнод Монголын хүн чулуун хөшөө судлах”, Монгол-Японы “Гурван гол”, Монгол-Солонгосын хамтарсан “Дорнод Монголын судалгаа”, ЮНЕСКО-гоос зохион байгуулсан “Эртний Хархорум хотын турийг хадгалж хамгаалах” төсөл, Монгол-Германы “Хархорум хотын судалгаа”, Монгол-Туркийн “Монгол нутаг дахь Түрэгийн үеийн зарим хөшөө дурсгалыг судлах, сэргээн засварлах, хадгалалт хамгаалалт”, Казахстан улстай хамтарсан археологийн төсөл зэрэг 30 гаруй төслийн хээрийн шинжилгээний ангид оролцон ажиллаж, нэлээдийг нь Монголын талаас удирдан зохион байгуулж байв. Тэрээр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалж, [[хүн чулуу]]н хөшөөний зэрэгцээ Хөшөө Цайдам дахь Түрэгийн алдарт жанжин Куль-Тегин, Билгэ хааны тахилын онгоны цогцолбор дурсгал, Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумын Цогт их сүмийн гэрийг малтан судлах ажлыг удирдаж байсан. Д.Баяр нь “Монгол Улсын түүх” 5 ботийн үндсэн зохиогчийн нэг бөгөөд ганц сэдэвт зохиол 8, хамтын бүтээл 10 гаруйг туурвиж, эрдэм шинжилгээний 200 гаруй өгүүлэл, илтгэл бичсэн бөгөөд түүний бүтээлүүд ОХУ, Япон, БНСУ, БНХАУ, Турк, ХБНГУ, Унгар, Казахтсан зэрэг оронд орчуулагдан нийтлэгдэж байсан.<ref>{{cite web|url=http://irq.kaznpu.kz/pdf/426.pdf|title=Gedenkstätten und Steinskulpturen der Alttürkischen Zeit}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal%2803%29.pdf|title= Journal of Inner and East Asian Studies|access-date= 2010-11-21|archive-date= 2016-03-04|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304025407/http://www.historyfoundation.or.kr/Data/DataGarden/Journal(03).pdf|url-status= dead}}</ref> Д.Баяр Монголын дундад зууны археологийн дурсгалыг голлон судалдаг бөгөөд түүний судалгааны ажлын гол үр дүн нь, Монгол орны зүүн өмнөд хязгаар Дарьганга нутагт анх илрэн олдсон өвөрмөц хийцтэй хүн чулуун хөшөөг газар дээр нь биечлэн судалж, эд өлгийн биет хэрэглэгдэхүүн, түүхэн сурвалж, эртний урлагийн бүтээлүүд, ардын билиг зүй, түүх, угсаатны зүйн судалгааны баримт зэрэгтэй харьцуулж өргөн хүрээтэй судалгаа хийн нягталсан байна. Үүний дүнд, холбогдох он цаг, учир утга нь тодорхойгүй байсан эдгээр дурсгал XIII-XIV зууны Монгол гүрний үед холбогдохыг баримтаар тогтоож, дундад зууны монголчуудын түүх соёлыг судлах нэгэн үнэт сурвалжийг Монголын түүхийн судлалд цоо шинээр гаргаж ирсэн юм. Үүгээрээ Төв Азийн археологид удтал ноёрхож ирсэн, хүн чулуу болгоныг VI-VIII зууны Түрэгийн соёлд холбогдуулан үздэг ташаа хандлагыг залруулж, язгуурын монголчуудын түүх соёлыг судлах сурвалжийн тоог баяжуулсан төдийгүй нийт Евразийн хүн чулууны дотор монголчуудын чулуун хөрөг хэмээх нэгэн өвөрмөц дурсгалыг шинээр гаргаж ирсэн юм. Дундад зууны нүүдэлчдийн түүх соёлыг судлагч ОХУ-ын нэрт эрдэмтэн, түүхийн шинжлэх ухааны доктор, профессор [[Плетнёва, Светлана Александровна|С.А.Плетнёва]] түүний судалгааны ач холбогдлыг дүгнэхдээ "Д.Баярын судалгаа нь урьд өмнө огт судлагдаагүй, шинжлэх ухааны талаас ухамсарт ойлголт бүрдэж буй болоогүй түүхэн хэрэглэгдэхүүнийг судлахад чиглэжээ. Энэ нь үнэн чанартаа түүхийн гүнд атрыг хагалж, эртний Монголын соёлын гүн зузаан үе давхрагыг илрүүлж гаргасан ажил болсон байна. Д.Баярын судалгаанаас өмнө түрэгийн хүн чулуудын доторхи орон нутгийн нэгэн төрөл зүйлд тооцогдож байсан дурсгалыг хийц дүрслэл, хэв загварынх нь хувьд задлан шинжлээд эртний түрэгийн үй олон хөшөөдийн дотроос ялган гаргаж ирсэн нь үнэхээр зөв зүйтэй юм. Тэдгээрт дүрсэлсэн хувцас, гэзэг үс зэргийг нарийвчлан судалснаар уг хөшөөд нь XIII-XIV зууны монголчуудад холбогдох дурсгал болохыг ул суурьтай, мартахын аргагүйгээр батлан харуулжээ" хэмээн өндөр үнэлсэн байна. Эдүгээ энэ үзэл баримтлалыг олон орны эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрч ном бүтээлдээ өргөнөөр ашиглах болжээ. Энэ нь түүний судалгаа олон улсын чанартай судалгаа болсныг гэрчилдэг. Дундад зууны монголчуудын бүтээсэн хүн чулууг судлан тодорхойлсноор тэр үеийн дээл хувцас, гоёл чимэглэл, эд хэрэглэл болон гэзэг үсээ засч янзлах арга маягийг ихээхэн тодруулж эртний угсаатан судлалын салбарт чухал хувь нэмэр оруулав. Түүгээр ч барахгүй уг судалгааны ажлын үр дүн зөвхөн эрдэм шинжилгээний салбарт төдийгүй дүрслэх урлаг, уран зохиол, тайз дэлгэцийн уран бүтээл туурьвихад ч нэмэр хандив оруулсаар байгаа бөгөөд Монголын Нууц Товчоо зохиогдсоны 750 жилийн ойд зориулсан гэрэлт хөшөө, Монголын Үндэсний Түүхийн Музей дэх Чингис хааны тосон баримал, "Мандухай сэцэн", "Мөнх тэнгэрийн хүчин дор" уран сайхны кино зэрэг олон бүтээлд эртний монгол хүний дүрийг бүтээх гол загвар болон хэрэглэгдсэн билээ. Мөн Чингис хааны хөрөг хэмээх нэрээр тархсан олон янзын хөрөг зургийг түүхэн сурвалжтай харьцуулан судалж эдгээрийн аль нь үнэн бодит түүхэн үндэстэй, аль нь хуурамч болохыг тодруулах зорилгыг агуулсан “Эзэн богдын эх хөрөг” хэмээх товхимлыг туурвиж эл сэдвээр эрдэм шинжилгээний хуралд илтгэл тавин хэлэлцүүлж байсан нь тухайн чиглэлээр манай оронд гарсан анхны судалгаа болно. == Боксын спорт == {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Довдойн Баяр |бүтэн нэр = |зураг =Teheran.1971.9.1.JPG |хэмжээ =200px |зургийн тайлбар =Азийн АШТ-ий мөнгөн медаль хүртээд шагналын тавцанд зогсч буй нь. 1971.09.01<br />Иран, Тегеран хот |спорт =[[Бокс]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо = |төрсөн газар = |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальМөнгө|[[Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн|Тегеран 1971]]|67 кг}} }} Д.Баяр үндсэн ажлын зэрэгцээ боксын спортыг сонирхон хичээллэж, Монгол Улсын аварга, Монголын Бүх Ард Түмний Спартакиадын аварга цолыг хүртэж байсан ба олон улсын тэмцээнд амжилттай оролцож, алт, мөнгө, хүрэл медаль авч байв. 1971 онд Иран улсын Тегеран хотноо зохиогдсон Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс мөнгөн медаль хүртэж байсан. Д. Баяр нь Монголын Олимпын Боксын Холбооны удирдах зөвлөлийн гишүүн, дасгалжуулагч, тайлбарлагч, улсын шүүгч, спортын нэртэй зүтгэлтэн байсан. Тэрээр боксын спортыг олон нийтэд сурталчлан дэлгэрүүлэх үйлсэд тодорхой хувь нэмэр оруулж Д. Батмөнх, Х. Мавган нартай хамтран "Монголын Бокс" хэмээх номыг бичиж нийтлүүлсэн ба боксын уралдаан тэмцээнийг телевизээр тайлбарлах ажлыг 1980-аад оноос гүйцэтгэж ирсэн.<ref>{{cite book |last1=Баяр |first1=Д. |last2=Батмөнх |first2=Д. |title=Монголын Бокс 60 жилд |location=Улаанбаатар |year=2011 |pages=65–66 |language=mn }}</ref> ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.uukhai.net/index.php/entertainment/music/index.php?mcmodule=news&newsid=124] (Археологич Д.Баяр: Бурхан Халдун уулын орчимд Чингис хааныг оршуулж, онголсон гэдэг нь тодорхой болж байгаа) * [https://web.archive.org/web/20120322133733/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=45459:Arhyeologich+D.Bayar:+Bileg+haanii+altan+titmiig+1000+jiliin+daraa+arhangaigaas+olson&Itemid=54] (Археологич Д.Баяр: Билэг хааны алтан титмийг 1000 жилийн дараа архангайгаас олсон) * [https://web.archive.org/web/20110823051844/http://news.gogo.mn/r/60897] (Археологич Д.Баяр: Монголд 300 гаруй хот суурингийн үлдэгдэл бий) * [https://web.archive.org/web/20120320125936/http://www.travelnews.mn/index.php?songolt=content&task=content_item&id=2247&menu_id=606] (Археологич Д.Баяр: Нүүдэлчдийн түүхийн өлгий болсон Орхон гол сүйдсэнд харамсч байна) * [https://web.archive.org/web/20120322133817/http://www.tulhuur.com/index.php?option=com_content&view=article&id=117773:%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%87+%D0%94.%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%80:+%D0%9E%D0%BB%D0%B7+%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%B3+%D1%85%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD+%D1%85v%D0%BCvv%D1%81+%D0%B8%D1%85+%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BE%D0%B3+%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%85%D0%B2%D0%B8%D0%B9&Itemid=238] (Археологч Д.Баяр: Олз ашиг хайсан хvмvvс их овоог тоночихвий) * [https://web.archive.org/web/20101114174032/http://www.orloo.info/readfull/life/5925-emgenel] (Mongolian) * [https://web.archive.org/web/20110613041908/http://www.inform.kz/kaz/article/1123634 Алматыда түркі әлемін зерттеуші ғалымдар бас қосты] Kazinform (Kazakhstan) * [http://irq.kaznpu.kz/?lang=k Turk Bitig] * [http://hawaii.edu/korea/biblio/gen_generalstudies.html Korean History] * [https://web.archive.org/web/20100610015012/http://muze.sabanciuniv.edu/exhibition/exhibition.php?lngExhibitionID=72&bytSectionID=3&bytLanguageID=2 Sakıp Sabancı Museum] * [https://web.archive.org/web/20120315071515/http://www.archaeology.mas.ac.mn/] {{DEFAULTSORT:Баяр, Довдойн}} [[Ангилал:Монголын археологич]] [[Ангилал:Монголын түүхч]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Германы Археологийн Хүрээлэнгийн гишүүн]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] 75v92djmdm5yulz0cuelgyy4evxroff Вакцин 0 20859 866614 728241 2026-08-19T11:45:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866614 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} '''Вакцин''' нь тухайн өвчний эсрэг [[дархлаа]]г сайжруулах биологийн бэлдмэл юм. Өвчин үүсгэгч организмын төлөөлөл болсон зүйлийг агуулсан, ихэндээ микробын хор, үхүүлсэн болон сулруулсан үүсгэгчийг агуулдаг. Эдгээр зүйлүүд нь гадны биетийг таних тэдгээрийг устгах, тэдгээрийг санаж, биеийн дархлааны системийг өдөөнө. Иймээс эдгээр микро организмуудыг дараа дахин биед орж ирэхэд нь, дархлааны систем таних ба устгахад илүү хялбар болдог. Урьдчилан сэргийлэх (байгалийн буюу зэрлэг ямар нэг үүсгэгчээр ирээдүйд халдварлахыг хамгаалах болон дархлааг дээшлүүлэх гэх мэт), эмчилгээ (хорт хавдрын эсрэг вакцин нь судалгааны төвшинд явагдаж байгаа) чадвартай байдаг. ==Түүх== 1796 онд үхрийн цэцгийг хүнд тарьж хүний цэцгийн эсрэг хамгаалалт олгож байснаас үхрийн цэцгийн вакцин гэдэг нэршилийг [[Эдвард Женнер]] гаргажээ. Энэ нь ''vacca'' үхэр, ''vaccīn-us'' үхрээс гэсэн латин үг. Эдвард Женнерийн энэ санааг Луй Пастер хөгжүүлж галзуугийн вакциныг бүтээжээ. Улмаар 20-р зуун гэхэд сахуу, гахайн хавдар, улаан бурхан өвчний эсрэг вакцинийг амжилттай бүтээж өвчлөлийг нь таслан зогсоожээ. Гэсэн хэдий боловч хумхаа болон дархлал олдмол хомсдолын вирус зэрэг олон хор холбогдолтой өвчний эсрэг үр дүнтэй вакцинууд хийгдээгүй байна. ==Төрлүүд== Вакцин нь хэд хэдэн төрөлтэй байдаг үүнд: Үхүүлсэн, сулруулсан, үүсгэгчийн бүрэлдэхүүн хэсгийг цэвэрлэж авсан гэсэн үндсэн гурван хэлбэр байдаг. Ер нь нилээд хэд хэдэн янзын вакцин байдгаас тэдгээрийг бүтээх бүр ч олон янзын технологи байдаг. Үхүүлсэн вакцин Зарим үхүүлсэн вакцин нь өмнө нь хоруу чанартай байсан боловч химийн бодисын үйлчлэл болон халаалтаар задалсан микро- организмууд юм. Ийм вакцины жишээнд: томуу, холер, тарваган тахал, галзуу, гипатит А, полимилит багтана. Сулруулсан вакцин Зарим вакцин нь амьд, сулруулсан микро-организмыг агуулдаг. Эдгээрийн ихэнх нь амьд вирус байх бөгөөд вирусын хоруу чанарыг нь идэвхигүй болгох нөхцөлд өсгөвөрлөсөн эсвэл ойр төрлийн гэхдээ аюулгүй боловч өргөн хэмжээний дархлааны хариу урвал үүсгэдэг: байгаль дээр зарим ийм бактери тааралддаг. Тэд ер нь бат тогтвортой дархлааны хариу урвалыг сөдөөдөг бөгөөд эрүүл насанд хүрсэн хүнд илүү тохирдог. Жишээнь: вирусын гаралтай өвчнөөс шар чичрэг, улаан бурхан, гахайн хавдар, бактерийн гаралтай өвчнөөс хижиг хамаарна. Галмит болон Гюурин нарийн хөгжүүлж байсан амьд туберкулёзын вакцин нь халдвартай омгоор хийгээгүй боловч хоруу чанарыг нь өөрчилсөн омог агуулсан байдаг. ===Хор агуулсан вакцин=== Хор агуулсан вакцин нь бактериасаа илүүтэйгээр өвчин үүсгэх идэвхитэй хорыг идэвхигүйжүүлсэн нэгдэлээр хийдэг. Жишээнь: хор суурьтай вакцин нь зогсоо, сахуу хамаарна. Хор агуулсан вакциний үр ашиг тодорхой байдаг юм. Бүх хор агуулсан вакцин микро- организмд зориулагддагүй жишээнь Crotalus atrox- н хорыг хэрэглэн хоржигнуурт могойн хазалтын үед нохойд вакцинжуулахад хэрэглэдэг. ===Дэд нэгжийн вакцин=== Уургийн дэд нэгж- идэвхигүйжүүлсэн болон сулруулсан микро-организмыг дархлааны системд оруулснаас (“бүтэн үүсгэгч” вакцин бүрдүүлэх) илүүтэйгээр, дархлааны хариу урвалыг үүсгэж чадах хэсэг юм. Ийм жишээнд гепатит В вирусын эсрэг дэд нэгжийн вакцин хамаарна. Вирусын зөвхөн гадаргуугын уургаас (архаг халдвартай өвчтний цусны ийлдснээс өмнө нь бэлтгэдэг байсан одоо мөөгөнцөрийн дотор вирусын генийг рекомбинантаар гаргадаг) тогтдог, хүний папиломагийн эсрэг вирус төст жижиг хэсэгтэй вакцин нь вирусын гол капсидын уургаас тогтдог, томуугийн вирусын дэд нэгж нь нейроамидаза болон гемаглютин байдаг. ===Коньюгат=== Коньюгат- нь дархлаа муу төрүүлэгч тухайн бактерийн гадаргууг полисахаридаар бүрсэн байдаг. Эдгээр гадна бүрхүүлийг уурагт холбодог (хор гэх мэт), Хэрвээ полисахаридад нь уургийн эсрэгтөрөгч холбогдсон байх юм бол үүнийг нь дархлааны систем таниж чадах болно.Энэ аргыг heamophilus influenzae B хэвшилд хэрэглэдэг. ===Туршилтын шатандаа яваа вакцинууд=== Шинээр хийгдэх буй вакцины тоо нь хөгжисөөр мөн хэрэглэсээр байна: * Сэртэнт эс, вакцин биеийн цусны цагаан эсэд эсрэгтөрөгчийг оруулж дархлаа өдөөгөөд дараа уг антиген бүхий сэртэнт эсийг оруулж үйлчилдэг вакцин юм. Энэ вакцин нь тархины хорт хавдарыг эмчилэхэд зарим нэг нааштай үр дүн үзүүлж байна.<ref>{{cite journal |author=Kim W, Liau LM |title=Dendritic cell vaccines for brain tumors |journal=Neurosurg Clin N Am |volume=21 |issue=1 |pages=139–57 |year=2010 |pmid=19944973 |pmc=2810429 |doi=10.1016/j.nec.2009.09.005 }}</ref> * Рекомбинант вектор- өвчний нарийн нийлмэл халдварын процессын эсрэг дархлаа үүсгэдэг ДНХ бус бодис ба өөр нэг микро- организмын физиологитой хоршуулсан вакцин юм. * ДНХ вакцин- ДНХ вакцин хэмээх сүүлийн үеийн вакцины шинэ хэлбэр халдвар үүсгэгчийн ДНХ-ээс хөгжүүлж байна. Хүн болон амьтны эсэд вирус эсвэл бактерийн ДНХ орсноор (экспресслэх, дархлааны систем таньж эхлэх) ажилладаг. Нийлэгжиж байгаа уургийг таньдаг дархлааны системийн зарим эсүүд тэдгээр уургийн эсрэг, тэдгээрийг нийлэгжүүлж байгаа эсийн эсрэг дайралт хийх болдог. Яагаад гэвэл эдгээр эсүүд нилээн урт хугацаагаар амьдарч байгаа учраас уг өвчин үүсгэгч тэр уургийг дараа нь нийлэгжүүлэхийг эсэргүүцдэг. ДНХ вакцины давуу тал нь тэдгээрийн үйлдвэрлэх, хадгалахад маш амархан байдаг. 2006 оноос ДНХ вакциныг туршиж байгаа ч туршилтын шатандаа байсаар байна. * Т эсийн хүлээн авагч пептид вакцин: - ууд нь хөндийн чичрэг, ходоодны үрэвсэл, арьсны үрэвсэлийн загварыг хэрэглэн хэд хэдэн өвчинд зориулан хөгжүүлж байна. Эдгээр пептидүүд нь эсээр өдөөгддөг дархлаа сайжруулах мөн цитокины үүсэлтийг нэмэгдүүлдэг. * Бактерийн хоруу чанарын гол механизмийг саармагжуулах хавсаргын саатуулалтанд оролцдог нь танигдсан бактерийн уургийг бай болгодог. <ref>{{cite journal | pmid = 19388175 | last1 = Meri | first1 = S | last2 = Jördens | first2 = M | last3 = Jarva | first3 = H | title = Microbial complement inhibitors as vaccines. | journal = Vaccine | volume=26 Suppl 8 | year=2008 | month=December | pages=I113–7}}</ref> Ихэнх вакцинууд нь микро- организмоос идэвхигүйжүүлсэн болон сулруулсан нэгдлийг ашиглаж хийгддэг байхад, синтетик вакцинууд нь синтетик пептидүүдийн гол болон карбогидратууд болон эсрэгтөрөгчөөр хийсэн байдаг. ===Вакцины цэнэг=== Вакцин нь нэг ба олон цэнэгт байж болох юм. Нэг цэнэгт вакцин нь нэг микро- организмийн буюу нэг антигений эсрэг дархлаа тогтоодог бол олон цэнэгт вакцин нь 2 ба түүнээс дээш микро- организмын омгийн эсрэг дархлаа тогтоохоор хийгдсэн байдаг. Зарим тохиолдолд илүү хүчтэй дархлааны хариу урвалыг харьцангуй түргэн үүсгэдэг учир нэг цэнэгт вакциныг хэрэглэхийг илүүд үздэг. ===Вирусын вакцин=== Вирусын вакцин нь вирусын халдвар, түүний хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэх гол арга юм. Бүтэц болоод шинж чанар нь бүрэн судлагдсан, тогтвортой [[эсрэгтөрөгч|эсрэгтөрөгчтэй]] вирусыг өсгөвөрлөн гаргаж авснаар үр дүнтэй вакцин бэлддэг. Өнөөгийн төвшинд вирусыг өсгөвөрлөн түүний эсрэгтөрөгч шинжтэй хэсгийг тогтворжуулж, хоруу шинжийг нь арилгах аргаар бэлдсэн амьд, үүсгэгчийг идэвхгүйжүүлж эсвэл бүтцийн эсрэгтөрөгчийн шинжтэй хэсгийг агуулсан вакциныг үйлдвэрлэж байна. Сүүлийн үед вирусын бүтцийн хэсгүүдийг рекомбинант [[ДНХ]] технологийн аргаар гарган авч, [[вакцин|вакцины]] үйлдвэрлэлд хэрэглэх болсон байна. ==== Амьд сулруулсан вакцин ==== Энэ төрлийн вакциныг хоруу чанаргүй болсон [[мутант вирус|мутант вирусээр]] бэлдэх тул дархлаа тогтоож, өвчин үүсгэдэггүй. Амьд вакцин [[дархлаа]] тогтоох чадвар сайтай байдаг. Харин дархлаа хомсдолтой хүмүүс, жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд вакцины дараах өвчлөл үүсгэх, хөврөл ургийг халдааж болох тул болгоомжтой хэрэглэх ёстой. Амьд сулруулсан вакциныг полио-, улаан бурхан-, гахайн хавдар-, улаанууд-, varicella- , шар чичрэгийн вирусын халдварын сэргийлгэнд хэрэглэж байна. ==== Идэвхгүйжүүлсэн вакцин ==== Энэ төрлийн вакциныг бэлдэхэд вирионыг [[физик]], [[хими|химийн]] аргаар урьдчилан идэвхгүй болгож бэлдэх тул амьд вакцинтай харьцуулбал түр зуурын дархлаа тогтдог. Иймээс дархлааг тогтворжуулах, дэмжих зорилгоор хэд хэдэн удаагийн тунг хэрэглэнэ. Идэвхгүйжүүлсэн вакциныг influenza-, rabies-, polio- болон Японы энцефалит В-ийн вирусын халдварын эсрэг хэрэглэдэг. ==== Рекомбинант вакцин ==== Вирусын бүтцийн эсрэгтөрөгчийн шинжтэй хэсгийг рекомбинант ДНХ-ийн аргаар гарган авч, вакцины үйлдвэрлэлд ашигладаг. Уг вакциныг субвирион вакцин ч гэж нэрлэдэг. Энэ хэлбэрийн зөвшөөрөгдсөн хэрэглэгдэж буй вакцин нь гепатитийн В вирусын вакцин юм.Түүнчлэн генийн инженерийн аргаар вакциниа вирусын геномд өөр ямар нэгэн вирусын дархлаа өдөөгч бүрдлийн нуклеотидийн дарааллыг шилжүүлэн суулгаж вакцин үйлдвэрлэжээ. Уг тохиолдолд мэдрэмтгий организмд вакциниа вирусын зэрэгцээ генийг нь шилжүүлэн суулгасан вирусын эсрэг дархлаа тогтдог байна. ==Дархлаа хөгжүүлэх нь== Дархлааны систем гадны биет байдлаар орж ирсэн вакцины бүрэлдэхүүнүүдийг таньж тодорхойлоод дараа нь устгаж тэдгээрийг мөн санамжиндаа санаж байдаг. ==Вакцины хуваарь== Төрөл бүрийн халдварт өвчнөөс хамгаалахын тулд улс орнууд хүүхдүүдийг вакцинжуулах хөтөлбөртэй байдаг. Вакцинжуулах хөтөлбөр нь тухайн улс орны онцлог, хүүхдийн нас, тухайн үеийн өвчин гаралтын байдал зэргээс хамаарна. ==Вакцины идэвхи==<!-- This section is linked from [[Mumps]] --> Вакцин нь өвчнөөс бүрэн хамгаалж чаддаггүй.<ref>{{cite journal | last1 = Grammatikos | first1 = Alexandros P. | last2 = Mantadakis | first2 = Elpis | last3 = Falagas | first3 = Matthew E. | title = Meta-analyses on Pediatric Infections and Vaccines | url =https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2009-06_23_2/page/431| pmid = 19393917 | journal = Infectious Disease Clinics of North America | doi=10.1016/j.idc.2009.01.008 | volume=23 | issue=2 | year=2009 | month=June | pages=431–57}}</ref> Заримдаа, энэ нь эзэн амьтны дархлааны тогтолцоо хангалттай хариу урвал үзүүлдэггүйгээс шалтгаалдаг. Энэ нь ерөнхийдөө дархлаа буурсны (чихрийн шижин, стеройдын хэрэглээ, ДОХ- ийн халдвар, нас) улмаас буюу тухайн антигений эсрэгбиеийг үүсгэх боломжтой [[В эс]] байхгүйн улмаас ийм байдалд хүрдэг. [[Адювантуудыг]] дархлааны хариу урвалын идэвхийг эрчимжүүлэхэд хэрэглэдэг. Хөнгөн цагааныг адювант байдлаар хэрэглэх нь хамгийн түгээмэл хэрэглээ боловч загасны тос мэтийн адювантыг цөөн тохиолдолд загасны тос фосфат хавсарсан адювантыг туршиж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123406640|title=Adapting Vaccines For Our Aging Immune Systems}}</ref> Вакцины үйлчлэл нь дор дурьдсан нилээд хэдэн хүчин зүйлээс хамаардаг: == Вакцины өөрийнх нь өвчин үүсгэлт == * Вакцины омог * Вакцинжуулах хуваарийг баримталсан эсэх * Зарим бодьгал тухайн вакцинд үл хариу үзүүлэгч энэ нь вакцин зөв таригдсаны дараа эсрэгбие үүсгэдэггүй * Үндэстэн, нас, генетикийн онцлог гэх мэт бусад хүчин зүйл орно. Өвчний үед уг өвчний эсрэг вакцин хэрэглэх нь вакцинжуулаагүйгээсээ хүнд өвчин үүсгэдэг. ==Вакцины үйлдвэрлэл== Вакцины үйлдвэрлэл нь хэд хэдэн үе шаттай. Эхлээд, тухайн антигенийг гаргаж авна. Вирусээ тогтворжуулсан эсийн шугам, хүний эсийн өсгөвөр (Haemophilus influenzae гэх мэт), тахианы өндөг (томуугийн хувьд) гэх мэтийн аль нэг анхдагч эс дээр ургуулна. Бактерийг биореакторт ургуулах бөгөөд бактери болон вирусээс гаргаж авсан рекомбинант уургаа мөөгөнцөр, бактерит мөн эсийн өсгөвөр дээр гаргаж авч болно. Антигенээ гаргаж авсны дараа өсгөвөрлөсөн эсээс уг антигенээ цэвэрлэж авдаг. Тухайн вирус нь идэвхигүйжүүлсэн байх нь цаашдын цэвэршүүлэлт шаарддаггүйгээрээ ашигтай. Рекомбинант уургийн хувьд ультрафилтераци болон баганан хромотограф хийх шаардлагатай. Эцэст нь, вакцинд шаардагатай адювант, тогтворжуулагчууд, хадгалааслагч нэмснээр бий болдог. Адювант нь антигений дархлаа төрүүлэх чадварыг нэмэгдүүлж, тогтворжуулагч нь дархлаа тогтох хугацааг уртасгаж, хадгалааслагч нь олон хэрэглээний тун агуулсан саванд хадгалах боломж олгодог. Антиген болон бусад агуулагдахууны хооронд харилцан үйлчлэл, үл нийцэл явагдах боломжтой учраас хавсарсан вакцинуудыг хөгжүүлэх болон үйлдвэрлэхэд хүндрэлтэй байдаг. Вакцин үйлдвэрлэх техникүүд нь хувьсан сайжирсаар байна. Өсгөвөрлөсөн сүүгээр бойжигчидийн эс тахианы өндөг мэтийн өндөр бүтээмжтэй боловч хэд хэдэн бохирдох дутагдалтай ердийн технологуудтай харьцуулахад ихээхэн ач холбогдолтой болно гэж тооцож байгаа. Генетикийн аргаар хоргүйжүүлсэн вакцин бүтээх рекомбинагт ДНХ- ийн технологи хор нийлэгжүүлдэг бактерийн вакциныг үйлдвэрлэхэд түгээмэл болж хэрэглээ нь өснө гэж тооцож байна. Хавсарсан вакцин нь тэдгээрт агуулагдах антигений тоог бууруулснаараа өвчинтэй хамаатай сөрөг урвалуудыг бууруулахад чиглэлд хөгжинө гэж тооцож байна. ==Вакцины нэмэлтүүд== Идэвхитэй вакцинд түүнээс гадна вакцин бэлдэхэд дараахи түгээмэл нэмэлт бодисуудыг хэрэглэдэг. * Хөнгөн цагааны давсууд болон гелийг адьювант байдлаар нэмдэг. Адювантуудыг илүү хүчтэй тогтвортой хариу урвал үүсгэх зорилгоор вакцинд нэмдэг ба мөн вакцины хэрэглэх тунг ч багасгадаг. * Антибиотикуудыг зарим вакцинд тэдгээрийг хадгалах болон үйлдвэрлэх явцад бактерийн ургахаас хамгаалах зорилгоор нэмдэг. * Өндгөний уургийг Томуу, Шар чичрэгийн вакцинд тахианы өндгөнөөс бэлтгэн нэмдэг. * Формальдегидийг хор агуулсан вакцины бактерийн бүрдэл хэсгүүдийг идвэхгүйжүүлэхэд хэрэглэдэг. Энэ бодис мөн вакцин үйлдвэрлэлийн явцад бохирдуулагч бусад бактери вирусуудыг устагадаг. * Моносодиум Глютамат ба 2-феноксиэтанолыг цөөн вакцины тогтворжуулагчаар хэрэглэх бөгөөд вакциныг чийглэг, хүчиллэг, гэрэл, халалт зэрэгийн орчны хүчин зүйлийн өмнө тогтвортой байж чанараа хадгалахад чухал байдаг. * Таймерзол бол мөнгөн ус агуулсан хадгалааслагч ба үүнийг вакцины саванд нэмж өгснөөр хортой бактерийн ургалт бохирдолоос хамгаалдаг. ==Чиг хандлага== Вакцины хөгжил нь дараах чиг хандлагтай байна. * Саяхныг хүртэл ихэнх вакцинууд нь хүүхэд, балчир хүүхэдэд зориулагдсан байсан бол орчин үед насанд хүрсэн хүнд зорилагдах нь нэмэгджээ. * Вакцинуудын хоршил илүү түгээмэл болж байна. Дэлхийн өнцөг булан бүрт тав болон түүнээс дээш бүрэлдэхүүнтэй вакциныг хэрэглэх болжээ. * Вакциныг биед оруулах арьсаар түрхэх, амьсгалын замаар оруулах, амаар олгох гэх мэр шинэ аргууд бий болж байна. * Вакцинууд нь Төрөлхийн болон олдмол Дархалааг хамтад нь дэмжих хандлагтай болж байна. * Вакцины хөгжил нь өвчнөөс хамгаалахын хажуугаар архаг халдварыг эмчлэх чиглэлд явж байна. * Тарваган тахал, цэцэг, боом гэх мэт Биотеррорист дайралтаас хамгаалах чиглэлд хөгжиж байна. * Жирэмсэн болон хүйсээс хамаарсан ялгаатай вакциныг бүтээх болжээ. Дархлааны хариу урвалыг жолоодох зарчим нь автоиммуны өвчин, хорт хавдар гэх мэт олон халдваргүй өвчний эсрэг яг тохирсон вакцинууд хэрэглэгдэх болжээ. Жишээ нь [[CYT006-AngQb]]туршилтын вакцины цусны өндөр даралтыг эмчлэх боломжийг судлаж байна. ==Мөн үзэх== *[[В эс]] *[[цус]] ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Гадны холбоосууд== * {{dmoz|Health/Pharmacy/Drugs_and_Medications/Vaccines_and_Antisera|Vaccines and Antisera}} [[Ангилал:Вакцин| ]] [[Ангилал:Халдварт өвчин]] [[Ангилал:Микробиологи]] [[Ангилал:Дархлаа судлал]] ah0irexerxeweoyukl7pm7slayb47e1 Рональд Росс 0 25273 866608 697164 2026-08-19T11:30:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866608 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Сэр Рональд Росс | image = Ronald Ross.jpg | caption = | birth_date = {{Birth date|1857|5|13|df=y}} | birth_place = [[Британийн Раж|Энэтхэг]], [[Алмора]] | death_date = {{death date and age|1932|09|16|1857|5|13|df=y}} | death_place = Нэгдсэн Вант Улс, Англи, Лондон | nationality = Британи | field = Анагаах ухаан | work_institutions = | alma_mater = Сент-Фратбор эмнэлэг | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Хумхаа]]гийн шимэгчийн нээлт | prizes = {{Awd|Физиологи, анагаах ухааны салбарын [[Нобелийн шагнал]]|1902}} }} '''Сэр Рональд Росс''' [[Эзэн Хааны Нийгэмлэг|FRS]]<ref name=frs>{{cite journal|last=N.|first=G. H. F.|title=Sir Ronald Ross. 1857–1932|journal=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society|volume=1|issue=2|pages=108–115|doi=10.1098/rsbm.1933.0006|year=1933}}</ref><ref name=rajkumar>{{cite journal|last=Rajakumar|first=K|author2=Weisse, M |title=Centennial year of Ronald Ross' epic discovery of malaria transmission: an essay and tribute.|url=https://archive.org/details/sim_southern-medical-journal_1999-06_92_6/page/567|journal=Southern Medical Journal|volume=92|issue=6|pages=567–71|pmid=10372849|year=1999|doi=10.1097/00007611-199906000-00004}}</ref> ({{lang-en|Sir Ronald Ross}}, 1857 оны 5 сарын 13 – 1932 оны 9 сарын 16) нь Британийн эмч бөгөөд [[хумхаа]]гийн талаарх судалгаагаараа физиологи, анагаах ухааны салбарын [[Нобелийн шагнал]]ыг 1902 онд хүртсэн хүн юм. Тэрээр [[хумхаагийн шумуул]]ын [[хоол боловсруулах эрхтний тогтолцоо]]нд байдаг шимэгч нь хумхаа өвчнийг үүсгэдэг болохыг тогтоосноороо уг өвчинтэй тэмцэх үйл ажиллагааг бодитой болгож чадсан гавъяатай билээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Ronald Ross|Рональд Росс}} {{DEFAULTSORT:Росс, Рональд}} [[Ангилал:Халуун орны эмч]] [[Ангилал:19-р зууны эмч]] [[Ангилал:20-р зууны эмч]] [[Ангилал:Физиологи эсвэл анагаах ухааны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (хүлэг баатрын командлагч)]] [[Ангилал:Их Британийн эмч]] [[Ангилал:Хумхаа]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1857 онд төрсөн]] [[Ангилал:1932 онд өнгөрсөн]] 4s8yc695q2ao4bu1jsbtbnyp57singb Ло-е-Гарон 0 35152 866588 866388 2026-08-19T06:48:11Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/Mongolllll23|Mongolllll23]] ([[User talk:Mongolllll23|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/866388|866388]] - sockpuppetry - [[:m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] 866588 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын Шинэ Аквитанийн департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Ло-е-Гарон | native_name = {{native name|fr|Lot-et-Garonne}}<br>{{native name|oc|Òlt e Garona}} | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG | photo2a = Castelnaud-de-Gratecambe panorama.jpg | photo2b = Lauzun - Château -2.jpg | photo3b = Bonaguil - Château.jpg | size = 270 | spacing = 2 | color = #FFFFFF | border = 0 | foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Drapeau fr département Lot-et-Garonne.svg | flag_alt = | image_shield = Blason_d%C3%A9partement_fr_Lot-et-Garonne2.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Lot-et-Garonne-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь Ло-е-Гароны байршил | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|44|20|N|0|30|E|region:FR-47_type:adm2nd_scale:2000000_source:frwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Шинэ Аквитани]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Ажен]] | parts_type = [[Францын дэд префектур|Дэд префектур]] | parts_style = para | p1 = [[Марманд]]<br>[[Нерак]]<br>[[Вильнёв-сюр-Ло]] | government_footnotes = | leader_party = [[Социалист Нам (Франц)|PS]] | leader_title = [[Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт (Франц)|Департаментын зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = Софи Бордери<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 5361 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_rank = [[Францын департаментын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|71-т]] | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департаментын дугаар]] | blank_info_sec1 = 47 | blank_name_sec2 = [[Францын арондисман|Арондисман]] | blank_info_sec2 = [[Ло-е-Гарон департаментын арондисман|4]] | blank1_name_sec2 = [[Францын кантонууд|Кантон]] | blank1_info_sec2 = [[Ло-е-Гарон департаментын кантонууд|21]] | blank2_name_sec2 = [[Францын коммунууд|Коммун]] | blank2_info_sec2 = [[Ло-е-Гарон департаментын коммунууд|319]] | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = FR-47 | website = | footnotes = {{note|area|1}} Францын газрын бүртгэлийн мэдээлэлд голын адаг, нуур, цөөрөм, 1 км<sup>2</sup>-аас том мөсөн голууд ордоггүй }} '''Ло-е-Гарон''' ([[франц хэл|францаар]] Lot-et-Garonne [{{IPA|lɔtegaˈʀɔn}}], [[окситан хэл|окситанаар]] Òlt e Garona) гэж [[Франц]] улсын өрнөд өмнөд биеийн [[Шинэ Аквитани]] мужийн харьяат 5361 км² газар, 305 мянган хүнтэй департамент. Төв нь [[Ажен]]. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Bonaguil - Château.jpg Зураг:Agen - Préfecture, ancien palais épiscopal -2.JPG Зураг:Chateau de Duras 01.jpg </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lot-et-Garonne|Ло-е-Гарон (департамент)}} * [http://www.lotetgaronne.fr/ Ло-е-Гарон департамент] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Ло-е-Гарон (департамент)| ]] [[Ангилал:Францын департамент]] [[Ангилал:Шинэ Аквитанийн департамент]] [[Ангилал:1790 онд байгуулагдсан]] segh1gksbi9fxvakk8zps8bytyua03u Квентин Тарантино 0 36628 866617 812274 2026-08-19T11:50:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866617 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = Quentin Tarantino Césars 2011.jpg | нэр = Квентин Тарантино | тайлбар = Тарантино [[2011]] онд. | жинхэнэ_нэр = Квентин Жером Тарантино | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|1963|3|27}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-03-29_1252/page/30|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=Mar 29, 2013|year=2013|issue=1252|pages=30}}</ref> | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Теннесси]], [[Ноксвилл]] | ажил_мэргэжил = [[Найруулагч]], [[продюсер]], [[кино]] [[зохиолч]], [[жүжигчин]] | идэвхитэй_жилүүд = 1983–одоо }} '''Квентин Жером Тарантино''' ({{lang-en|Quentin Jerome Tarantino}}, ''[[1963]] оны [[3 сарын 27|гуравдугаар сарын 27-нд]] [[Теннесси]] мужийн [[Ноксвилл]] хотод төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[кино]] [[найруулагч]], [[продюсер]], [[зохиолч]], [[жүжигчин]] юм. Тарантино бол [[орчин үе]]ийн кино урлагийн гоц төлөөллийн нэг билээ. Түүний бүтээлүүдэд өгүүллийн хүүрнэл байдлаар дүрүүд нь тусгагддаггүй бөгөөд үйл явдал нь зангилаа нь дүрүүдийн гаж үйлдэл, өс хонзон, аллагаар илрэн гардаг билээ.<ref name="Karmanets">{{cite web|url=http://www.kinopokaz.tv/rezh.php?id=5|title=Фанатик киноискусства и эстет насилия|author=Виктория Карманец.|date=|work=|publisher=kinopokaz.tv|accessdate=2010-11-07|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110127174906/http://kinopokaz.tv/rezh.php?id=5|archivedate=2011-01-27|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc">{{cite web| author= Michaela Latham.| url= http://www.bbc.co.uk/films/2003/10/06/quentin_tarantino_kill_bill_volume1_interview.shtml| title= Interview Quentin Tarantino {{ref-en}}| publisher= [[BBC]]| accessdate= 2009-11-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090919025224/http://www.bbc.co.uk/films/2003/10/06/quentin_tarantino_kill_bill_volume1_interview.shtml| archivedate= 2009-09-19| url-status= dead}}</ref> [[Оскарын шагнал|Оскар]], [[Каннын кино наадам]], [[Алтан бөмбөрцөг]] зэрэг [[Холливүүд]]ын хамгийн нэр хүндтэй шагналуудаас гол гол шагналыг ''[[Хямд зохиол]]'' ([[Англи хэл|англи.]] ''Pulp Fiction'' , 1994) хүртэж кино найруулагчийн байр сууриар нь дэлхийд түгээж өгсөн юм.<ref name=kanny>{{cite web|url=http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1994/awardCompetition.html|title=Award 1994|author=|date=1994|work=|publisher=[[Каннский кинофестиваль]]|accessdate=2012-10-02|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212043107/http://www.festival-cannes.fr/en/archives/1994/awardCompetition.html|archivedate=2012-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name=oscar>{{cite web|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/67th-winners.html|title=Writing (Screenplay Written Directly for the Screen)|author=|date=1995|work=|publisher=[[Оскар (премия)|Оскар]]|accessdate=2012-10-02|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120929190337/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/67th-winners.html|archivedate=2012-09-29|url-status=dead}}</ref><ref name=globe>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/year/1994|title=The 52nd Annual Golden Globe Awards (1995)|author=|date=1995|work=|publisher=[[Золотой глобус]]|accessdate=2012-10-02|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012201415/http://www.goldenglobes.org/browse/year/1994|archivedate=2012-10-12|url-status=dead}}</ref> ''[[Галзуу ноход]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Reservoir Dogs,'' 1992), ''[[Жеки Браун]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Jackie Brown,'' 1997), ''[[Биллийг устга]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Kill Bill,'' 2003-2004), ''[[Үхлийн баталгаа]]'' (2007), ''[[Адгийн новшнууд]]'' ([[Англи хэл|англи]].''Inglourious Basterds,'' 2008), ''[[Жанго эрх чөлөөгөө олсон нь]]'' ([[Англи хэл|англи]]. ''Django Unchained,'' 2012) зэрэг кино шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авсан бүтээлүүд дээр найруулагчаар ажиллажээ. ==Оскарын шагнал== ;[[1995]] — [[Оскарын шагнал|Оскар]] * Шилдэг зохиол — ''[[Хямд зохиол]]'' ;[[2012]] — [[Оскарын шагнал|Оскар]] * Шилдэг зохиол — ''[[Эрх чөлөөгөө олсон Жанго]]'' ==Эшлэл== {{reflist|20em}} ==Холбоос== * {{Commonscat|Quentin Tarantino|Квентин Тарантино}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Quentin_Tarantino|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Quentin_Tarantino?uselang=mn '''Квентин Тарантино''']</span> * {{IMDb name|0000233|Quentin Tarantino}} {{DEFAULTSORT:Тарантино, Квентин}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино зохиолч]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 84pagfayx5d8izn92t4wqv6z8fke7uw Яш 0 39758 866560 858820 2026-08-18T22:29:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866560 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Яш тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | name = Яш | native_name = Iași | other_name = | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_blank_emblem = File:Logo Destination Iasi Negru.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280px |perrow = 1/2/2/2 |border = infobox |caption_align = center |image1 = Palatul Culturii Iași - seara din lateral (cropped).jpg |alt1 = |caption1 = [[Соёлын ордон (Яш)|Соёлын ордон]] |image2 = Catedrala „Sf. Gheorghe” și „Întâmpinarea Domnului” (1).jpg |alt5 = |caption2 = [[Яш хотын цогчин дуган]] |image3 = Mănăstirea „Sf. Trei Ierarhi“ (1).jpg |alt4 = |caption3 = [[Трей Иерархи хийд]] |image4 = Romania Iași National Theatre.jpg |alt2 = |caption4 =[[Яшийн үндэсний театр|Василе Александригийн үндэсний театр]] |image5 =Teiul lui Eminescu (panoramă dinspre sud).jpg |alt3 = |caption5 = [[Эминескугийн Далдуу мод]] |image6 = Universitatea „Alexandru Ioan Cuza” (5).jpg |alt6 = |caption6 = [[Яшийн их сургууль]] |image7 = Turn clopotniță Golia (2).jpg |caption7 = [[Голиа сүм|Голиа цамхаг]] }} | image_flag = ROU IS Iasi Flag.png | image_shield = ROU IS Iasi CoA.png | nicknames = Агуу хайрын хот, Алдарт хувь тавилангийн хот, Агуу санааны хот, Гурван Холбооны Хот, Долоон толгод дээрх хот<ref>{{cite web|url=http://romaniancoins.org/1000leiu1918.html|title=1000 lei 1998 – 80th anniversary of the Great Union of 1918|publisher=Romanian Coins.org|access-date=2026-06-13|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iasi.djc.ro/|title=Iași, the cultural city|access-date=2026-06-13|language=ro|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120802105002/http://www.iasi.djc.ro/|archive-date=2012-08-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laiasi.ro/despreiasi.htm|title=About Iaşi|publisher=La Iaşi|access-date=2026-06-13|date=2002|language=ro|archive-date=2017-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170111121301/http://www.laiasi.ro/despreiasi.htm|url-status=dead}}</ref> | image_map = {{Switcher|[[File:Map_of_Iași_within_Iași_County.svg|frameless]]|Яшийн газрын зураг|[[File:Iași metropolitan area map.svg|frameless]]|[[Яш хотын бүс|Хотын бүс]]|default=1}} | map_caption = [[Яш тойрог]] дахь Яшийн байршил | pushpin_map = Румын | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | coordinates = {{coord|47|09|44|N|27|35|20|E|region:RO_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name1 = [[Яш тойрог|Яш]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | established_title = Суурьшсан | established_date = 14-р зуунаас өмнө | established_title2 = Анхны албан ёсны баримт | established_date2 = 1408 | leader_party = {{Polparty|RO|PNL}} | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = Михай Чирика<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 93.9 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_metro_km2 = 1,159 | elevation_m = 60 | population_total = 316,162 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2026-06-13|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_density_km2 = 2,894 | pop_est_as_of = | population_est = | pop_est_footnotes = | population_metro = 423,154 | population_metro_footnotes = | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 700xxx | area_code = +40 x32 | website = {{URL|http://www.primaria-iasi.ro}} | footnotes = | population_demonym = {{lang|ro|ieșean, ieșeancă}} ([[Румын хэл|ro]]) | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = IS | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Чийглэг эх газрын уур амьсгал#Зөөлөн/сэрүүн зуны дэд төрөл|Dfb]] }} '''Яш''' ({{lang-ro|Iaşi}} [{{IPA|jaʃʲ}}] {{Audio|Ro-Iași.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Яш тойрог|Яш тойргийн]] засаг захиргааны төв, 290,422 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 23:18:34 InternetArchiveBot }}.</ref> == Байрлал == Тус хот нь [[Молдав-Румыны хил|Бүгд Найрамдах Молдав Улсын хилээс]] 20 км баруунш, улсын нийслэл [[Бухарест]]ээс агаарын зайгаар тооцвол 400 орчим километрийн зайд оршдог. Газар нутгийн хувьд дов толгод ихтэй ч газар тариалан ихээхэн эрхэлнэ. Хот дундуур [[Жижия гол]]ын баруун цутгал болох [[Бахлуй гол]] урсана. Яш хотыг хүрээлсэн толгодоос нь шалтгаалан Ромын нэгэн адил «Долоон Толгодын Хот» гэж нэрлэдэг. == Зургийн цомог == <gallery perrow="4" mode="packed"> Universitatea Alexandru Ioan Cuza Iasi 01.JPG|Александру Иаон Кузагийн нэрэмжит Яшийн Их Сургууль Iasi airport.cristibur.jpg|Яшийн нисэх буудал Palatculturaiasi.jpg|Соёлын ордон Iasi, Public Garden Palas 6.jpg|Худалдаа, бизнесийн төв талбай </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Яш, Румын ([[Яшийн олон улсын нисэх буудал]]) (1991–2020, туйлын үе 1896-одоо) |metric first = Yes |single line = Yes | Jan record high C = 19.4 | Feb record high C = 22.5 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 31.8 | May record high C = 36.4 | Jun record high C = 38.0 | Jul record high C = 40.1 | Aug record high C = 41.3 | Sep record high C = 38.0 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 29.0 | Dec record high C = 19.5 |year record high C = 41.3 | Jan high C = 1.3 | Feb high C = 3.9 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 17.5 | May high C = 23.3 | Jun high C = 27.0 | Jul high C = 29.0 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 23.1 | Oct high C = 16.3 | Nov high C = 8.8 | Dec high C = 2.8 | year high C = 16.0 | Jan mean C = -2.1 | Feb mean C = -0.3 | Mar mean C = 4.5 | Apr mean C = 11.1 | May mean C = 16.8 | Jun mean C = 20.7 | Jul mean C = 22.4 | Aug mean C = 21.7 | Sep mean C = 16.3 | Oct mean C = 10.4 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -0.5 | year mean C = 10.5 | Jan low C = -5.1 | Feb low C = -3.6 | Mar low C = 0.2 | Apr low C = 5.6 | May low C = 10.7 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 16.3 | Aug low C = 15.6 | Sep low C = 11.0 | Oct low C = 6.1 | Nov low C = 1.7 | Dec low C = -3.3 | year low C = 5.8 | Jan record low C = -30.6 | Feb record low C = -36.3 | Mar record low C = -22.7 | Apr record low C = -9.4 | May record low C = -3.0 | Jun record low C = 3.5 | Jul record low C = 6.3 | Aug record low C = -0.5 | Sep record low C = -6.7 | Oct record low C = -21.1 | Nov record low C = -27.2 | Dec record low C = -29.5 |year record low C = -36.3 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.7 | Feb precipitation mm = 25.8 | Mar precipitation mm = 33.5 | Apr precipitation mm = 43.5 | May precipitation mm = 59.9 | Jun precipitation mm = 78.0 | Jul precipitation mm = 70.8 | Aug precipitation mm = 49.4 | Sep precipitation mm = 49.2 | Oct precipitation mm = 45.4 | Nov precipitation mm = 33.0 | Dec precipitation mm = 31.8 | year precipitation mm = 548.0 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 5.9 | Feb precipitation days = 4.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 8.4 | Jun precipitation days = 8.4 | Jul precipitation days = 7.5 | Aug precipitation days = 5.4 | Sep precipitation days = 5.5 | Oct precipitation days = 5.4 | Nov precipitation days = 5.0 | Dec precipitation days = 6.0 | year precipitation days = 75.1 |Jan snow cm = 11.3 |Feb snow cm = 14.3 |Mar snow cm = 11.9 |Apr snow cm = 6.9 |May snow cm = 0.0 |Jun snow cm = 0.0 |Jul snow cm = 0.0 |Aug snow cm = 0.0 |Sep snow cm = 0.0 |Oct snow cm = 0.7 |Nov snow cm = 10.4 |Dec snow cm = 6.3 |year snow cm = 61.8 |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 62 |May humidity = 61 |Jun humidity = 62 |Jul humidity = 60 |Aug humidity = 63 |Sep humidity = 66 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 83 |year humidity = 70 | Jan dew point C =-5.6 | Feb dew point C =-4.7 | Mar dew point C =-0.1 | Apr dew point C =4.7 | May dew point C =9.6 | Jun dew point C =13.2 | Jul dew point C =14.6 | Aug dew point C =13.9 | Sep dew point C =10.6 | Oct dew point C =6.1 | Nov dew point C =2.0 | Dec dew point C =-2.0 | Jan sun = 71.3 | Feb sun = 95.0 | Mar sun = 147.6 | Apr sun = 196.1 | May sun = 254.0 | Jun sun = 265.5 | Jul sun = 291.2 | Aug sun = 276.0 | Sep sun = 200.5 | Oct sun = 146.9 | Nov sun = 77.9 | Dec sun = 61.5 | year sun = 2083.5 |source 1 = NOAA (цас ба шүүдрийн цэг 1961–1990),<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Iasi_15090.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Iași |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |access-date = 2026-06-13}}</ref><ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/RO/15090.TXT | server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | title = Iași Climate Normals 1961–1990 | access-date = 2026-06-13}}</ref> Meteomanz (extremes since 2021)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15090&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=ARAD - Weather data by month |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> |source 2 = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (туйлшрал 1901–2000),<ref name= extremes>{{cite web |url = http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |title = AIR TEMPERATURE (monthly and yearly absolute maximum and absolute minimum) |work = Romanian Statistical Yearbook: Geography, Meteorology, and Environment |publisher = Румыны Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн |year = 2007 |access-date = 2026-06-13}}</ref> [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал, 1896–2015 ба чийгшил, 1896–1960)<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_150900_kt.pdf | title = Klimatafel von Iasi (Jassy), Moldau (Bessarabien) / Rumänien | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 2026-06-13}}</ref> |date=2010 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Iași‎‎|Хотын зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20171223020409/http://www.rumaenien-tourismus.de/iasi.html Seite zur Förderung des Tourismus in Rumänien über Iași] * [http://romaniancoins.org/iasi/indexiasi.html Bilder aus Iași und Umgebung] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Яш| ]] [[Ангилал:Яш тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны хот]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны урьдын нийслэл]] mnuetdtsf0r2e0qtmjakyqm05dqw3tl Клуж-Напока 0 39760 866506 860328 2026-08-18T12:07:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866506 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Клуж тойргийн захиргааны төв}} {{Инфобокс суурин | official_name = Клуж-Напока | other_name = | native_name = Cluj-Napoca | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 320 | image_style = | perrow = 1/2/3 |image1 = Romania-2382 - View from Hotel (7794313314).jpg |alt1 = |caption1 = Панорама |image2 = Biserica romano-catolică "Sfântul Mihail".jpg |alt2 = |caption2 = [[Гэгээн Михаилын сүм, Клуж-Напока|Гэгээн Михаилын сүм]] |image3 = Kolozsvár, Babeș–Bolyai Tudományegyetem.jpg |alt3 = |caption3 = [[Бабеш-Бойяи их сургууль]] |image4 = Casa Matei.jpg |alt4 = |caption4 = [[Маттиас Корвинусын гэр]] |image5 = Cluj Napoca - Palatul Szeki (2023) - img 01.jpg |alt5 = |caption5 = [[Секи ордон, Клуж-Напока|Секи ордон]] |image6 = Curtea de Apel, Cluj-Napoca ROM.jpg |alt6 = |caption6 = [[Шударга ёсны ордон, Клуж-Напока|Шударга ёсны ордон]] |image7 = Opera nationala romana cluj - teatrul national lucian blaga - 2019iunie.jpg |alt7 = |caption7 = [[Румыны Үндэсний Дуурь, Клуж-Напока|Румыны Үндэсний Дуурь]] |image8 = Cluj Napoca Manastirea Minoritilor.jpg |alt8 = |caption8 = [[Хувиргалтын сүм, Клуж-Напока|Хувиргалтын сүм]] |image9 = Looking down Strada Iuliu Maniu from Piața Unirii, Cluj-Napoca, 2017.jpg |alt9 = |caption9 = [[Юлиу Маниугийн гудамж, Клуж-Напока|Юлиу Маниугийн гудамж]] |image10 = Catedrala Arhiepiscopiei ortodoxe din Cluj-Napoca.jpg |alt10 = |caption10 = Үнэн алдартны сүм |image11 = Casino - Flickr - Lucian Nuță.jpg |alt11 = |caption11 = [[Клуж-Напока төв цэцэрлэгт хүрээлэн|Төв цэцэрлэгт хүрээлэн]] }} | mapframe = yes | pushpin_map = Румын#Европ | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = Румын дахь байршил | image_shield = RO CJ Cluj-Napoca CoA.png | shield_size = | image_flag = | nickname = Эрдэнэсийн хот<br/><!-- -->({{langx|ro|Orașul Comoară}};<ref name="Clujeanul-2007">{{cite web |title=Portretul unui oraș |url=http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |url-status=dead |publisher=Clujeanul |date=2007-09-21 |access-date=2026-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824222158/http://old.clujeanul.ro/cotidian/nocache/articol/Time_out/Portretul_unui_oras.html |archive-date=2010-08-24 |language=ro}}</ref><br/><!-- -->{{langx|hu|Kincses Város}})<ref name="UFI-2004">{{cite web |date=2004 |title=A kincses város |url=http://www.ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902050111/http://ufi.hu/index.php?site=cikkr&c0id=167 |archive-date=2008-09-02 |access-date=2026-06-13 |publisher=UFI |language=hu}}</ref> | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Румын]] | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Клуж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = Хотын дарга {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Эмиль Бок]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Төв Сонгуулийн Товчоо |access-date=2026-06-13 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = [[Үндэсний Либерал Нам (Румын)|PNL]] | established_title = Анх дурдагдсан | established_date = 1213 (анх удаа ''Клус'' гэж бичигдсэн) | area_total_km2 = 179.5 | area_total_sq_mi = 69.3 | area_metro_km2 = 1537.5 | elevation_m = 340 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021]] | population_total = 286,598 | population_footnotes = <ref name="INSSE-2023">{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Populaţia rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021 |url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]] |language=ro |access-date=2026-06-13 |archive-date=2023-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls |url-status=dead }}</ref> | population_density_km2 = 1,597 | pop_est_as_of = | population_est = | population_metro_footnotes = (2011) | population_metro = 411,379<ref name="Cluj County Regional Statistics Directorate-2013">{{Cite web |date=5 July 2013 |title=Rezultate definitive ale Recensământului Populației și Locuințelor – 2011 – analiza |url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504103421/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/files%5Cdeclaratii%5CAnaliza_serii%20date_RPL2011.doc |archive-date=2014-05-04 |access-date=2026-06-13 |publisher=Клуж тойргийн бүсийн статистикийн газар}}</ref> | coordinates = {{coord|46|46|N|23|35|E|region:RO|display=inline,title}} | postal_code_type = [[Румын дахь шуудангийн кодын жагсаалт|Шуудангийн код]] | postal_code = 400xyz | area_code = [[Румыны утасны кодууд|+40 x64]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | blank_name = [[Румын автомашины улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = CJ | website = {{URL|primariaclujnapoca.ro}} }} '''Клуж-Напока''' ({{lang-ro|Cluj-Napoca}} [{{IPA|ˈkluːʒ naˈpɔka}}]; {{Audio|Cluj-napoca.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Клуж тойрог|Клуж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 324,576 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:23:00 InternetArchiveBot }}.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Клуж-Напока, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1885–одоо | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 15.4 | Feb record high C = 19.6 | Mar record high C = 27.9 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 32.2 | Jun record high C = 36.6 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 38.5 | Sep record high C = 34.4 | Oct record high C = 32.6 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 18.7 | year record high C = 38.6 | Jan high C = 0.9 | Feb high C = 4.1 | Mar high C = 10.2 | Apr high C = 16.6 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.0 | Jul high C = 26.7 | Aug high C = 27.0 | Sep high C = 21.5 | Oct high C = 15.6 | Nov high C = 8.4 | Dec high C = 1.9 | year high C = 14.9 | Jan mean C = -2.5 | Feb mean C = -0.4 | Mar mean C = 4.3 | Apr mean C = 10.1 | May mean C = 14.9 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.1 | Aug mean C = 19.8 | Sep mean C = 14.7 | Oct mean C = 9.4 | Nov mean C = 3.9 | Dec mean C = -1.1 | year mean C = 9.3 | Jan low C = -5.2 | Feb low C = -3.8 | Mar low C = -0.1 | Apr low C = 4.7 | May low C = 9.1 | Jun low C = 12.7 | Jul low C = 14.2 | Aug low C = 13.9 | Sep low C = 9.6 | Oct low C = 4.9 | Nov low C = 0.6 | Dec low C = -3.6 | year low C = 4.8 | Jan record low C = -34.2 | Feb record low C = -32.5 | Mar record low C = -22.0 | Apr record low C = -8.4 | May record low C = -3.5 | Jun record low C = 0.4 | Jul record low C = 5.2 | Aug record low C = 1.7 | Sep record low C = -8.8 | Oct record low C = -16.8 | Nov record low C = -22.3 | Dec record low C = -27.9 | year record low C = -34.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 27.3 | Feb precipitation mm = 24.8 | Mar precipitation mm = 34.6 | Apr precipitation mm = 51.0 | May precipitation mm = 71.2 | Jun precipitation mm = 91.0 | Jul precipitation mm = 87.2 | Aug precipitation mm = 64.7 | Sep precipitation mm = 55.5 | Oct precipitation mm = 45.3 | Nov precipitation mm = 33.8 | Dec precipitation mm = 34.0 | year precipitation mm = 620.4 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6.7 | Feb precipitation days = 6.8 | Mar precipitation days = 7.0 | Apr precipitation days = 8.5 | May precipitation days = 10.1 | Jun precipitation days = 10.6 | Jul precipitation days = 10.0 | Aug precipitation days = 7.1 | Sep precipitation days = 7.6 | Oct precipitation days = 7.0 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.9 | year precipitation days = 94.8 | Jan snow cm = 6.0 | Feb snow cm = 11.5 | Mar snow cm = 5.8 | Apr snow cm = 1.3 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 0.5 | Nov snow cm = 2.6 | Dec snow cm = 5.8 | year snow cm = 33.5 | Jan snow days = 13.6 | Feb snow days = 10.3 | Mar snow days = 5.5 | Apr snow days = 1.4 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.2 | Oct snow days = 0.2 | Nov snow days = 4.5 | Dec snow days = 11 | year snow days = | Jan humidity = 87 | Feb humidity = 82 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 72 | May humidity = 74 | Jun humidity = 77 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 76 | Sep humidity = 78 | Oct humidity = 81 | Nov humidity = 86 | Dec humidity = 88 | year humidity = 79 | Jan dew point C = -4.3 | Feb dew point C = -4.7 | Mar dew point C = -0.3 | Apr dew point C = 3.8 | May dew point C = 9.1 | Jun dew point C = 11.9 | Jul dew point C = 12.8 | Aug dew point C = 12.9 | Sep dew point C = 10.2 | Oct dew point C = 5.5 | Nov dew point C = 0.6 | Dec dew point C = 2.9 | Jan sun = 70.2 | Feb sun = 100.9 | Mar sun = 159.2 | Apr sun = 188.7 | May sun = 230.1 | Jun sun = 253.1 | Jul sun = 265.7 | Aug sun = 260.7 | Sep sun = 190.2 | Oct sun = 153.5 | Nov sun = 89.4 | Dec sun = 54.6 | year sun = 2016.3 | Jan light = 9 | Feb light = 10.3 | Mar light = 11.9 | Apr light = 13.6 | May light = 15.1 | Jun light = 15.8 | Jul light = 15.4 | Aug light = 14.2 | Sep light = 12.5 | Oct light = 10.9 | Nov light = 9.4 | Dec light = 8.6 | year light = | Jan uv = 1 | Feb uv = 2 | Mar uv = 3 | Apr uv = 5 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 8 | Aug uv = 7 | Sep uv = 5 | Oct uv = 3 | Nov uv = 1 | Dec uv = 1 | year uv = | source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (snow and Dew Point 1961–1990)<ref>{{Cite web |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Cluj-Napoca |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/ClujNapoca_15120.csv |access-date=2026-06-13 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref><ref>{{Cite web |title=Cluj Climate Normals 1961–1990 |url=https://www.ncei.noaa.gov/data/normals-old/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15120.TXT | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]|access-date=2026-06-13 }}</ref> Romanian National Statistic Institute<ref>{{Cite web |year=2007 |title=Air Temperature (сарын болон жилийн хамгийн их, бага) |url=http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927210503/http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap1.pdf |archive-date=2007-09-27 |access-date=2026-06-13 |website=[[Romanian Statistical Yearbook]]: Geography, Meteorology, and Environment |publisher=Romanian National Statistic Institute}}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил, 1973–1993),<ref>{{Cite web |title=Klimatafel von Klausenburg (Cluj-Napoca), Siebenbürgen / Rumänien |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329153503/https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_151200_kt.pdf |archive-date=2019-03-29 |access-date=2026-06-13 |website=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de}}</ref> Weather Atlas (Daylight-UV),<ref>{{Cite web |title=Yearly & Monthly Weather - Cluj-Napoca, Romania |url=https://www.weather-atlas.com/en/romania/cluj-napoca-climate |access-date=2026-06-13 |website=weather atlas |publisher=Weather Atlas }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Meteomanz (цастай өдөр 2000–2023, туйлын үе 2021 оноос)<ref>{{Cite web |title=Cluj-Napoca - Weather data by months |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=6240&ind=15120&m1=01&y1=2000&m2=07&y2=2024 |access-date=2026-06-13 |website=meteomanz}}</ref> | date = 2010 | source = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cluj-Napoca|Клуж-Напока}} {{Wikivoyage}} == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Клуж-Напока| ]] [[Ангилал:Клуж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] ngej2sb0q0za4o2mth087agcyg17lh8 Крайова 0 39766 866507 859066 2026-08-18T12:16:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866507 wikitext text/x-wiki {{Short description|Румыны Долж тойргийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Крайова | other_name = | native_name = Craiova<!-- for cities whose native name is not in English --> | settlement_type = [[Румыны хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | motto = | nickname = [[Бан (цол)|Баны]] цайз<br /> ({{langx|ro|Cetatea Băniei}}) | image_skyline = {{multiple image |total_width = 300px |perrow = 1/2/2/1 |border = infobox |caption_align = center |image3 = Craiova - Buzești Brothers Street (28123412063).jpg |alt3 = |caption3 = Хуучин хот |image2 = Universitatea din Craiova.jpg |alt2 = |caption2 = [[Крайовагийн их сургууль]] |image5 = Biserica „Adormirea Maicii Domnului” și „Sf. Pantelimon” - Mântuleasa.JPG |alt5 = |caption5 = Мантулеаса сүм |image1 = Craiova - Prefectura judetului Dolj02.jpg |alt1 = |caption1 = Мужийн захиргааны төв |image4 = The suspended bridge, in Nicolae Romanescu Park, Craiova, Romania.jpg |alt4 = |caption4 = [[Николае Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн|Романеску цэцэрлэгт хүрээлэн]] |image6 = Muzeul de Arta, Craiova, DJ, Romania.jpg |caption6 = [[Крайовагийн урлагийн музей]] }} | image_shield = Craiova CoA 2026 restyled.png | pushpin_map = Румын | image_map = Craiova.png | map_caption = Долж тойрог дахь байршил | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{ROU}} | subdivision_type1 = [[Румыны тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = [[Долж тойрог]] | subdivision_type2 = [[Румыны засаг захиргааны хуваарь|Статус]] | subdivision_name2 = Тойргийн төв | leader_title = [[Хотын дарга]] {{no bold|(2024&ndash;2028)}} | leader_name = [[Лия Олгуца Василеску]]<ref>{{cite web |url=https://prezenta.roaep.ro/locale09062024v2/ |title=Results of the 2024 local elections |publisher=Сонгуулийн Төв Товчоо |access-date=2026-06-14 |df=dmy-all}}</ref> | leader_party = {{Polparty|RO|PSD}} | elevation_m = 100 | area_total_km2 = 81.41 | area_metro_km2 = 1498.6 | population_as_of = [[2021 оны Румыны хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]] | population_total = 234,140 | population_density_km2 = 2,877 | pop_est_as_of = | population_est = | population_footnotes = <ref name="RPL2021">{{cite web|url=https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|title=Populația rezidentă după grupa de vârstă, pe județe și municipii, orașe, comune, la 1 decembrie 2021|publisher=[[Үндэсний Статистикийн Хүрээлэн (Румын)|INSSE]]|language=ro|date=2023-05-31|access-date=2026-06-14|archive-date=2023-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626052140/https://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2023/05/Tabel-1.03_1.3.1-si-1.03.2.xls|url-status=dead}}</ref> | population_demonym = {{lang|ro|craiovean, craioveancă}} ([[Romanian language|ro]]) | coordinates = {{coord|44|20|N|23|49|E|region:RO|display=it}} | population_metro = 356,544<ref name="Metropola Craiova">{{cite web | url = http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | title = Date generale << Metropola Craiova | language = ro | access-date = 2026-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170321035247/http://www.metropolacraiova.ro/ro/date-generale/ | archive-date = 2017-03-21 | url-status = dead }}</ref> | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 200xxx | area_code = (+40) 251 | registration_plate = DJ | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | website = {{URL|https://www.primariacraiova.ro/}} }} '''Крайова''' (Craiova) — [[Румын|Румыны]] [[Долж тойрог|Долж тойргийн]] засаг захиргааны төв, 269,506 хүнтэй [[хот]].<ref>{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=Recensământului din 2011: «Tab8. Populaţia stabilă după etnie – judeţe, municipii, oraşe, comune» |archiv-bot=2023-09-26 12:34:27 InternetArchiveBot }}.</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Крайова (1991–2020, туйлын үе 1931 оноос) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 19.8 |Feb record high C = 21.7 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 35.3 |Jun record high C = 39.2 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 40.8 |Sep record high C = 40.1 |Oct record high C = 34.4 |Nov record high C = 25.9 |Dec record high C = 18.4 |year record high C = 41.3 |Jan high C = 3.0 |Feb high C = 6.2 |Mar high C = 12.1 |Apr high C = 18.2 |May high C = 23.6 |Jun high C = 27.8 |Jul high C = 30.2 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 24.7 |Oct high C = 17.6 |Nov high C = 9.9 |Dec high C = 3.9 |year high C = |Jan mean C = -0.9 |Feb mean C = 1.3 |Mar mean C = 6.2 |Apr mean C = 12.0 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 21.3 |Jul mean C = 23.3 |Aug mean C = 23.1 |Sep mean C = 17.8 |Oct mean C = 11.7 |Nov mean C = 5.8 |Dec mean C = 0.3 |year mean C = |Jan low C = -4.1 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 6.7 |May low C = 11.4 |Jun low C = 15.1 |Jul low C = 16.9 |Aug low C = 16.9 |Sep low C = 12.4 |Oct low C = 7.4 |Nov low C = 2.6 |Dec low C = -2.5 |year low C = |Jan record low C = -30.5 |Feb record low C = -27.4 |Mar record low C = -19.4 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = -2.0 |Jun record low C = 4.4 |Jul record low C = 7.5 |Aug record low C = 6.4 |Sep record low C = -2.0 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -14.8 |Dec record low C = -24.1 |year record low C = -30.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 42.5 |Feb precipitation mm = 33.9 |Mar precipitation mm = 45.9 |Apr precipitation mm = 48.8 |May precipitation mm = 67.6 |Jun precipitation mm = 74.5 |Jul precipitation mm = 73.3 |Aug precipitation mm = 47.5 |Sep precipitation mm = 52.5 |Oct precipitation mm = 51.9 |Nov precipitation mm = 48.4 |Dec precipitation mm = 50.2 |year precipitation mm = | Jan snow cm = 13.7 | Feb snow cm = 11.7 | Mar snow cm = 6.6 | Apr snow cm = 2.5 | May snow cm = 0.0 | Jun snow cm = 0.0 | Jul snow cm = 0.0 | Aug snow cm = 0.0 | Sep snow cm = 0.0 | Oct snow cm = 2.5 | Nov snow cm = 7.9 | Dec snow cm = 10.2 | year snow cm = |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 6.6 |Feb precipitation days = 5.6 |Mar precipitation days = 6.5 |Apr precipitation days = 6.8 |May precipitation days = 9.1 |Jun precipitation days = 7.1 |Jul precipitation days = 6.3 |Aug precipitation days = 4.8 |Sep precipitation days = 5.5 |Oct precipitation days = 6.1 |Nov precipitation days = 6.2 |Dec precipitation days = 6.9 |year precipitation days = |Jan humidity = 89 |Feb humidity = 87 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 75 |May humidity = 75 |Jun humidity = 75 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 73 |Oct humidity = 80 |Nov humidity = 88 |Dec humidity = 91 |year humidity = 80 | Jan dew point C =-3.7 | Feb dew point C =-2.3 | Mar dew point C =1.6 | Apr dew point C =6.1 | May dew point C =11.1 | Jun dew point C =14.3 | Jul dew point C =15.6 | Aug dew point C =15.1 | Sep dew point C =12.0 | Oct dew point C =7.3 | Nov dew point C =2.8 | Dec dew point C =-1.0 |Jan sun = 94 |Feb sun = 125 |Mar sun = 177 |Apr sun = 210 |May sun = 254 |Jun sun = 276 |Jul sun = 299 |Aug sun = 291 |Sep sun = 219 |Oct sun = 159 |Nov sun = 89 |Dec sun = 75 |year sun = |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]]<ref name=NOAA9120>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Romania/CSV/Craiova_15450.csv | title = Craiova 1991–2020 normals | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | access-date = 2026-06-14}}</ref><ref name=NCEI>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |title=Craiova Climate Normals for 1961-1990 (WMO number:15450) |access-date=2026-06-14 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA]] |archive-date=2024-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126221005/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/RO/15450.TXT |url-status=dead }}</ref> |source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (туйлшрал ба чийгшил, 1973–1992),<ref name = DWD> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_154500_kt.pdf | title = Klimatafel von Craiova (Krajowa), Walachei / Rumänien | work = Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | date = 2016-11-23}}</ref> Meteomanz (2021 оноос туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15450&m1=01&y1=2009&m2=09&y2=2025 |title=CRAIOVA - Weather data by month |access-date=2026-06-14 |website=meteomanz}}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Craiova|Крайова}} == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Бага Валахийн суурин]] [[Ангилал:Долж тойргийн суурин]] [[Ангилал:Крайова| ]] [[Ангилал:Румыны их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Румыны хот]] ekt4su07hown94up8sfq1rgmi16tokb Еврейчүүд 0 41329 866619 845475 2026-08-19T11:53:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866619 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ethnoreligious group and nation}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Еврейчүүд | native_name = {{Script/Hebrew|יְהוּדִים{{popdf}}}}&nbsp;({{lang|he-Latn|Yehudim}}) | native_name_lang = he | rawimage = [[File:Star of David.svg|150px]] | image = | image_caption = [[Давидын од]], Еврей хүмүүсийн нийтлэг бэлгэ тэмдэг | total = '''15.2 сая'''<br>'''Томруулсан хүн ам (Еврей эцэг эхтэй хэн нэгнийг багтаасан болно):'''<br />'''20 сая'''{{efn|Дэлхийн еврейчүүдийн тоог 2022 онд ойролцоогоор 15,263,500 гэж тооцоолсон. Өөрийгөө еврей гэж үздэг ба нэг эсвэл хоёр еврей эцэг эхтэй хүн бүрийг оруулах үед тооцоо 20,028,800 хүртэл нэмэгдсэн. Еврей үндэстэй ч еврей эцэг эхгүй, Еврейчүүдтэй хамт амьдардаг еврей бус гишүүдийг нэмбэл томруулсан тооцоог 22,720,400 болгоно.<ref name=":7">{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-33406-1 |title=American Jewish Year Book 2022 |date=2023 |volume=122 |language=en |doi=10.1007/978-3-031-33406-1|isbn=978-3-031-33405-4 }}</ref>}} | total_year = 2022 | total_source = тооцоо | total_ref = <ref name="JDB">{{cite report |editor1-last=Дашефский |editor1-first=Арнольд |editor-link1=Арнольд Дашефский |editor2-last=Делла-Пергола |editor2-first=Сержио |editor-link2=Сержио Делла Пергола |editor3-last=Шескин|editor3-first=Ира |date=2021 |title=World Jewish Population|url=https://www.jewishdatabank.org/api/download/?studyId=1185&mediaId=bjdb%5c2021_World_Jewish_Population_AJYB_(DellaPergola)_DB_Public.pdf|publisher=[[Berman Jewish DataBank]]|access-date=2025-05-28}}</ref> [[File:Jewish people around the world.svg|center|frameless|260x260px]] | region1 = {{flag|Израил}} ([[Израилд эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр|эзлэгдсэн газар нутгийг]] оруулан) | pop1 = 7,300,000–7,455,200 | ref1 = <ref name="TOI2">{{Cite web |date=2024-10-02 |title=World's Jewish population hits 15.8 million, on eve of Rosh Hashanah |url=https://www.timesofisrael.com/worlds-jewish-population-hits-15-8-million-on-eve-of-rosh-hashanah/ |website=The Times of Israel}}</ref> | region2 = {{flag|АНУ}} | pop2 = 6,300,000–7,500,000 | ref2 = <ref name="TOI2"/> | region3 = {{flag|Франц}} | pop3 = 438,500–550,000 | ref3 = <ref name="TOI2"/> | region4 = {{flag|Канад}} | pop4 = 400,000–450,000 | ref4 = <ref name="TOI2"/> | region5 = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop5 = 312,000–330,000 | ref5 = <ref name="JDB"/><ref name="TOI">{{cite web | url=https://www.timesofisrael.com/global-jewish-population-hits-15-7-million-ahead-of-new-year-46-of-them-in-israel/amp/ | title=Global Jewish population hits 15.7 million ahead of new year, 46% of them in Israel | website=[[The Times of Israel]] }}</ref> | region6 = {{flag|Аргентин}} | pop6 = 171,000–240,000 | ref6 = <ref name="JDB"/><ref name="TOI"/> | region7 = {{flag|Орос}} | pop7 = 132,000–290,000 | ref7 = <ref name="JDB"/><ref name="TOI"/> | region8 = {{flag|Герман}} | pop8 = 125,000–175,000 | ref8 = <ref name="JDB"/><ref name="TOI"/> | region9 = {{flag|Австрали}} | pop9 = 117,200–130,000 | ref9 = <ref name="JDB"/><ref name="TOI"/> | region10 = {{flag|Бразил}} | pop10 = 90,000–120,000 | ref10 = <ref name=":7" /><ref name="TOI"/> | region11 = {{flag|Өмнөд Африк}} | pop11 = 51,000–75,000 | ref11 = <ref name="JDB"/> | region12 = {{flag|Украин}} | pop12 = 40,000–90,000 | ref12 = <ref name=":7" /> | region13 = {{flag|Унгар}} | pop13 = 46,500–75,000 | ref13 = <ref name=":7" /> | region14 = {{flag|Мексик}} | pop14 = 40,000–45,000 | ref14 = <ref name=":7" /> | region15 = {{flag|Нидерланд}} | pop15 = 29,700–43,000 | ref15 = <ref name=":7" /> | region16 = {{flag|Бельги}} | pop16 = 28,800–35,000 | ref16 = <ref name=":7" /> | region17 = {{flag|Итали}} | pop17 = 27,000–34,000 | ref17 = <ref name=":7" /> | region18 = {{flag|Швейцар}} | pop18 = 18,800–22,000 | ref18 = <ref name=":7" /> | region19 = {{flag|Уругвай}} | pop19 = 16,300–20,000 | ref19 = <ref name=":7" /> | region20 = {{flag|Чили}} | pop20 = 15,800–20,000 | ref20 = <ref name=":7" /> | region21 = {{flag|Швед}} | pop21 = 14,900–20,000 | ref21 = <ref name=":7" /> | region22 = {{flag|Турк}} | pop22 = 14,300–17,500 | ref22 = <ref name=":7" /> | region23 = {{flag|Испани}} | pop23 = 12,900–16,000 | ref23 = <ref name=":7" /> | region24 = {{flag|Австри}} | pop24 = 10,300–14,000 | ref24 = <ref name=":7" /> | region25 = {{flag|Панам}} | pop25 = 10,000–11,000 | ref25 = <ref name=":7" /> | languages = {{plainlist| * '''Голчлон хэрэглэдэг:'''<ref name=Languages>{{cite web|url=http://www.bh.org.il/links.aspx |title=Links |access-date=2025-05-28 |publisher=[[Beth Hatefutsoth]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326102214/http://www.bh.org.il/links/jewishlangs.asp |archive-date=2009-03-26 |url-status=dead}}</ref> * {{hlist|[[Орчин үеийн Еврей хэл|Орчин үеийн Еврей]]|[[Англи хэл|Англи]]|[[Орос хэл|Орос]]|[[Франц хэл|Франц]]|[[Испани хэл|Испани]]}} * '''Түүхэн:''' * {{hlist|[[Идиш хэл|Идиш]]|[[Ладино хэл|Ладино]]|[[Еврей-Араб хэл]]|[[Еврей хэлнүүд|бусад]]}} * '''Ариун:''' * {{hlist|[[Библийн Еврей хэл|Библийн Еврей]]|[[Библийн Арамей хэл|Библийн Арамей]]|[[Талмудын Арамей хэл]]}} }} | religions = Олонх: {{ubl| [[Иудаизм]] |Цөөнх:<br /> [[Еврейн атеизм|Шашингүй]]<ref>{{Cite news |title=New Poll Shows Atheism on Rise, With Jews Found to Be Least Religious |language=en |work=Хаарец |url=https://www.haaretz.com/jewish/2012-08-20/ty-article/jews-least-observant-intl-poll-finds/0000017f-e2b6-d7b2-a77f-e3b7be450000 |url-status=live |access-date=2025-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719095822/https://www.haaretz.com/jewish/jews-least-observant-int-l-poll-finds-1.5287579 |archive-date=2018-07-19}}</ref>}} | related-c = {{plainlist| * [[Самаричууд]],<ref>{{Cite book |title=Genes, Polymorphisms and the Making of Societies: How Genetic Behavioral Traits Influence Human Cultures |last=Киарис|first= Хиппократис|publisher=Universal Publishers|year=2012 |isbn=978-1-61233-093-8 |page=21}}</ref><ref name="evolutsioon" /><ref name=DigitalSamaritans>{{Cite book |title=Digital Samaritans: Rhetorical Delivery and Engagement in the Digital Humanities |last=Ридольфо |first=Жим |publisher=Мичиганы их сургуулийн хэвлэл |year=2015 |isbn=978-0-472-07280-4 |page=69}}</ref> [[Арабчууд]],<ref name="evolutsioon">{{cite journal |last1=Шэнь |first1=Пейдун |last2=Лави |first2=Таль |last3=Кивисильд |first3=Тоомас |last4=Чоу |first4=Вивиан |last5=Сэнгүн |first5=Дениз |last6=Гефель |first6=Дов |last7=Шпирер |first7=Исак |last8=Вулф|first8=Эйлон |last9=Хиллел|first9=Жосси |last10=Фельдман |first10=Маркус В. |last11=Оэфнер |first11=Питер Ж. |title=Reconstruction of patrilineages and matrilineages of Samaritans and other Israeli populations from Y-Chromosome and mitochondrial DNA sequence Variation |journal=Human Mutation |date=2004 |volume=24 |issue=3 |pages=248–260 |doi=10.1002/humu.20077 |pmid=15300852 |s2cid=1571356 | issn = 1059-7794 }}</ref><ref>{{cite news|title=Studies Show Jews' Genetic Similarity|first= Николас|last= Уэйд|date=9 June 2010|url=https://www.nytimes.com/2010/06/10/science/10jews.html |work=[[Нью-Йорк таймс сонин]]}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Небел |first1=Алмут |last2=Филон |first2=Двора |last3=Вайс |first3=Дебора А. |last4=Вейл |first4=Майкл |last5=Фарман |first5=Марина |last6=Оппенхайм |first6=Ариелла |last7=Томас |first7=Марк Г. |title=High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews |url=https://archive.org/details/human-genetics_2000-12_107_6/page/630 |journal=Human Genetics |date=2000 |volume=107 |issue=6 |pages=630–641 |doi=10.1007/s004390000426 |pmid=11153918 |s2cid=8136092 }}</ref><ref name="sciencedaily">{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2000/05/000509003653.htm |title=Jews Are the Genetic Brothers of Palestinians, Syrians, and Lebanese |publisher=Sciencedaily.com |date=2000-05-09 |access-date=2025-05-28}}</ref> [[Ассиричууд]],<ref name="Abraham 2010">{{cite journal |last1=Ацмон |first1=Гиль |last2=Хао |first2=Ли |last3=Пеер |first3=Ицик |last4=Велес |first4=Кристофер |last5=Перлман|first5=Александр |last6=Паламара |first6=Пьер Франческо |last7=Морроу|first7=Бернис |last8=Фридман |first8=Айтан |last9=Оддокс|first9=Кэрол |last10=Бөрнс |first10=Эдвард |last11=Острер |first11=Харри |title=Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2010-06-11_86_6/page/850 |journal=The American Journal of Human Genetics |date=2010 |volume=86 |issue=6 |pages=850–859 |doi=10.1016/j.ajhg.2010.04.015 |pmid=20560205 |pmc=3032072 }}</ref> болон [[Еврейчүүдийн генетикийн судалгаа|бусад]] }} }} '''Еврей''' — эртний Израилд үүсээд Европ даяар тархаж хоёр мянганы дараа [[1948]] онд өөрийн гэх [[Израил]] улсыг байгуулсан, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]т бас олноор байгаа [[семит]] төрлийн хэлтэй ард түмэн, 14 сая хүнтэй '''[[үндэстэн]]'''. == Хүн ам, газар нутаг == {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Д/д ! Улс орон ! Еврей хүн ! улсынхаа % ! еврейгийнхээ % |- | 1 | [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]] (2009)[http://www.census.gov/compendia/statab/2011/tables/11s0077.pdf] | align="right| 6,544,000 || align="center| 2.1% | align="center| 45% |- | 2 | [[Израил]] (2010) [http://www1.cbs.gov.il/publications/isr_in_n09e.pdf] | align="right| 5,800,000 || align="center| 75.5% | align="center| 42% |- | 3 | [[Франц]] | align="right| 606,000 | align="center| 1.0% | align="center| 4.2% |- | 4 | [[Канад]] | align="right| 393,660 | align="center| 1.2% | align="center| 3.0% |- | 5 | [[Их Британи]] | align="right| 350,000 | align="center| 0.6% | align="center| 2.3% |- | 6 | [[Аргентин]] [https://web.archive.org/web/20110606004348/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=710563] | align="right| 280,000 | align="center| 0.8% | align="center| 2.3% |- | 7 | [[Орос]] | align="right| 228,000 | align="center| 0.14% | align="center| 1.7% |- | 8 | [[Австрали]] | align="right| 120,000 | align="center| 0.56% | align="center| 0.9% |- | 9 | [[Герман]] | align="right| 118,000 | align="center| 0.14% | align="center| 0.88% |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Jews|Еврейчүүд}} {{Wiktionary}} == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} [[Ангилал:Иудаизм| ]] [[Ангилал:Еврей]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] kmvdkowzuzzikjj05tqmnuo2v6btm35 Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн 0 42668 866539 817478 2026-08-18T21:34:49Z Suldus 25168 866539 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. {{Орчуул}} ==Men's== {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Edition !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Year !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Host city !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Champion !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Events |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Seoul]], [[South Korea]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 G) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Colombo]], [[Ceylon]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Manila]], [[Philippines]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Tehran]], [[Iran]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 G) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Yokohama]], [[Japan]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 G) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Jakarta]], [[Indonesia]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Bombay]], [[India]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Seoul]], [[South Korea]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Okinawa]], [[Japan]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Kuwait]], [[Kuwait]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 G) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Beijing]], [[China]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Tehran]], [[Iran]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 G) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Kuala Lumpur]], [[Malaysia]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 G) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Seremban]], [[Malaysia]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 G) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Puerto Princesa]], [[Philippines]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Ho Chi Minh City]], [[Vietnam]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Zhuhai]], [[China]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Incheon]], [[South Korea]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 G) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Amman]], [[Jordan]] ||{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 G) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] ||{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 G) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] ||{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 G) |align="center"|10 |} ==Women's== {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Edition !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Year !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Host city !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Champion !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Events |- |align="center"|1 |align="center"|[[2001 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2001]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 G) |align="center"|9 |- |align="center"|2 |align="center"|[[2003 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2003]] |{{flagicon|IND}} [[Hisar (city)|Hissar]], [[India]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 G) |align="center"|13 |- |align="center"|3 |align="center"|[[2005 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|TPE}} [[Kaohsiung]], [[Taiwan]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 G) |align="center"|13 |- |align="center"|4 |align="center"|[[2008 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2008]] |{{flagicon|IND}} [[Guwahati]], [[India]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 G) |align="center"|13 |- |align="center"|5 |align="center"|[[2010 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2010]] |{{flagicon|KAZ}} [[Astana]], [[Kazakhstan]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[2012 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2012]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 G) |align="center"|10 |- |align="center"|7 |align="center"|[[2015 Asian Women's Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|CHN}} [[Wulanchabu]], [[China]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 G) |align="center"|10 |} ==All-time medal table== ===Men=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Women=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Эмэгтэй тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 ||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 ||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 ||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Д. Батсуурь]] ||1971 ||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 ||75 кг |- | {{мөнгөн хүрэл}}|| ||В.Батбаяр||1975 ||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 ||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 ||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 ||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад || 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref> Тайланд||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref> Ташкент, Узбекистан||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Куала Лумпур, Мадайз||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Куала Лумпур, Мадайз||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref> Ташкент, Узбекистан||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Серембан, Малайз ||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Серембан, Малайз ||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref> Пуэрто Принсеса, Филиппин||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 УБ, Монгол ||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || Энхбатын Бадар-Ууган ||2007 УБ, Монгол ||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 УБ, Монгол ||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 УБ, Монгол ||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 УБ, Монгол ||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 ||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 ||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 ||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 ||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 ||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 ||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 ||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] bhwg7ylntltff8mxyiuqqma6rwuys0z 866543 866539 2026-08-18T21:44:20Z Suldus 25168 866543 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. {{Орчуул}} == Эрэгтэй тэмцээн == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Edition !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Year !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Host city !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Champion !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Events |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Seoul]], [[South Korea]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 G) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Colombo]], [[Ceylon]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Manila]], [[Philippines]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Tehran]], [[Iran]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 G) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Yokohama]], [[Japan]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 G) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Jakarta]], [[Indonesia]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 G) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Bombay]], [[India]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Seoul]], [[South Korea]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Okinawa]], [[Japan]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Kuwait]], [[Kuwait]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 G) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Beijing]], [[China]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Tehran]], [[Iran]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 G) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 G) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Kuala Lumpur]], [[Malaysia]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 G) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 G) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Seremban]], [[Malaysia]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 G) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Puerto Princesa]], [[Philippines]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Ho Chi Minh City]], [[Vietnam]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Zhuhai]], [[China]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 G) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Incheon]], [[South Korea]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 G) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Amman]], [[Jordan]] ||{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 G) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Bangkok]], [[Thailand]] ||{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 G) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Tashkent]], [[Uzbekistan]] ||{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 G) |align="center"|10 |} == Эмэгтэй тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |} ==All-time medal table== ===Men=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Women=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 ||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 ||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 ||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Д. Батсуурь]] ||1971 ||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 ||75 кг |- | {{мөнгөн хүрэл}}|| ||В.Батбаяр||1975 ||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 ||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 ||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 ||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад || 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref> Тайланд||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref> Ташкент, Узбекистан||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Куала Лумпур, Мадайз||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Куала Лумпур, Мадайз||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref> Ташкент, Узбекистан||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Серембан, Малайз ||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Серембан, Малайз ||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref> Пуэрто Принсеса, Филиппин||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Хо Ши Мин, Вьетнам||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 УБ, Монгол ||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || Энхбатын Бадар-Ууган ||2007 УБ, Монгол ||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 УБ, Монгол ||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 УБ, Монгол ||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 УБ, Монгол ||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 ||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 ||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 ||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 ||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 ||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 ||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 ||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] facaly12ihr6lyog731t8z0eycan7sn 866547 866543 2026-08-18T22:00:24Z Suldus 25168 866547 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. == Эрэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Төрөл |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Коломбо]], [[Цейлон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Манила]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Ёкохама]], [[Япон]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Жакарта]], [[Индонез]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Бомбей]], [[Энэтхэг]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Окинава]], [[Япон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Кувейт]], [[Кувейт]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Бээжин]], [[Хятад]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайз]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Серембан]], [[Малайз]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Пуэрто-Принсеса]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Жухай]], [[Хятад]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Инчон]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 алт) |align="center"|10 |} == Эмэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 8 |align="center"|2017 |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (4 алт) |} == Хамтарсан тэмцээнүүд == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга |- |style="text-align:center"|30 |style="text-align:center"|[[2019 Asian Amateur Boxing Championships|2019]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|31 |style="text-align:center"|[[2021 Asian Amateur Boxing Championships|2021]] |{{flagicon|UAE}} [[Дубай]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (8 алт) |- |style="text-align:center"|32 |style="text-align:center"|[[2022 Asian Amateur Boxing Championships|2022]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|33 |style="text-align:center"|[[2024 Asian Amateur Boxing Championships|2024]] |{{flagicon|THA}} [[Чиангмай]], [[Тайланд]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (10 алт) |} ==All-time medal table== ===Men=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Women=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран, Тегеран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 Иран, Тегеран||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 Иран, Тегеран||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 Иран, Тегеран||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Д. Батсуурь]] ||1971 Иран, Тегеран||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 Япон, Ёкохама||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 Япон, Ёкохама||75 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||В.Батбаяр||1975 Япон, Ёкохама||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад, Бээжин ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989 Хятад, Бээжин<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад, Бээжин|| 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад, Бээжин || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад, Бээжин || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад, Бээжин || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад, Бээжин || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад, Бээжин || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад, Бээжин || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992 Тайланд, Бангкок<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref>||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд, Бангкок||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд, Бангкок||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд, Бангкок||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995 Ташкент, Узбекистан<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref>||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Малайз, Куала Лумпур||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Малайз, Куала Лумпур||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999 Узбекистан, Ташкент<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref>||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Малайз, Серембан||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Малайз, Серембан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004 Филиппин, Пуэрто Принсеса<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref>||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || Энхбатын Бадар-Ууган ||2007 Монгол, Улаанбаатар||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 Хятад||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 Хятад||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 Хятад||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 Солонгос||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 Солонгос||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 Солонгос||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 Йордан ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 Йордан||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 Йордан||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] fx2333oht1ryuadcjeifr3nsyoci3te 866548 866547 2026-08-18T22:01:39Z Suldus 25168 866548 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. == Эрэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Төрөл |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Коломбо]], [[Цейлон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Манила]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Ёкохама]], [[Япон]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Жакарта]], [[Индонез]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Бомбей]], [[Энэтхэг]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Окинава]], [[Япон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Кувейт]], [[Кувейт]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Бээжин]], [[Хятад]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайз]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Серембан]], [[Малайз]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Пуэрто-Принсеса]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Жухай]], [[Хятад]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Инчон]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 алт) |align="center"|10 |} == Эмэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 8 |align="center"|2017 |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (4 алт) |} == Хамтарсан тэмцээнүүд == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга |- |style="text-align:center"|30 |style="text-align:center"|[[2019 Asian Amateur Boxing Championships|2019]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|31 |style="text-align:center"|[[2021 Asian Amateur Boxing Championships|2021]] |{{flagicon|UAE}} [[Дубай]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (8 алт) |- |style="text-align:center"|32 |style="text-align:center"|[[2022 Asian Amateur Boxing Championships|2022]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|33 |style="text-align:center"|[[2024 Asian Amateur Boxing Championships|2024]] |{{flagicon|THA}} [[Чиангмай]], [[Тайланд]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (10 алт) |} == Бүх цаг үеийн медалийн хүснэгт == ===Эрэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Эмэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран, Тегеран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 Иран, Тегеран||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 Иран, Тегеран||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 Иран, Тегеран||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Д. Батсуурь]] ||1971 Иран, Тегеран||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 Япон, Ёкохама||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 Япон, Ёкохама||75 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||В.Батбаяр||1975 Япон, Ёкохама||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад, Бээжин ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989 Хятад, Бээжин<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад, Бээжин|| 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад, Бээжин || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад, Бээжин || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад, Бээжин || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад, Бээжин || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад, Бээжин || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад, Бээжин || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992 Тайланд, Бангкок<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref>||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд, Бангкок||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд, Бангкок||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд, Бангкок||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995 Ташкент, Узбекистан<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref>||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Малайз, Куала Лумпур||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Малайз, Куала Лумпур||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999 Узбекистан, Ташкент<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref>||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Малайз, Серембан||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Малайз, Серембан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004 Филиппин, Пуэрто Принсеса<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref>||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || Энхбатын Бадар-Ууган ||2007 Монгол, Улаанбаатар||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 Хятад||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 Хятад||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 Хятад||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 Солонгос||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 Солонгос||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 Солонгос||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 Йордан ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 Йордан||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 Йордан||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] h3i6ysedikjkkuikpkpbgzzbvpjpc4v 866549 866548 2026-08-18T22:02:45Z Suldus 25168 866549 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. == Эрэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Төрөл |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Коломбо]], [[Цейлон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Манила]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Ёкохама]], [[Япон]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Жакарта]], [[Индонез]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Бомбей]], [[Энэтхэг]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Окинава]], [[Япон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Кувейт]], [[Кувейт]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Бээжин]], [[Хятад]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайз]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Серембан]], [[Малайз]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Пуэрто-Принсеса]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Жухай]], [[Хятад]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Инчон]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 алт) |align="center"|10 |} == Эмэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 8 |align="center"|2017 |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (4 алт) |} == Хамтарсан тэмцээнүүд == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга |- |style="text-align:center"|30 |style="text-align:center"|[[2019 Asian Amateur Boxing Championships|2019]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|31 |style="text-align:center"|[[2021 Asian Amateur Boxing Championships|2021]] |{{flagicon|UAE}} [[Дубай]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (8 алт) |- |style="text-align:center"|32 |style="text-align:center"|[[2022 Asian Amateur Boxing Championships|2022]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|33 |style="text-align:center"|[[2024 Asian Amateur Boxing Championships|2024]] |{{flagicon|THA}} [[Чиангмай]], [[Тайланд]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (10 алт) |} == Бүх цаг үеийн медалийн хүснэгт == ===Эрэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Эмэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран, Тегеран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 Иран, Тегеран||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 Иран, Тегеран||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 Иран, Тегеран||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дуламын Батсуурь]] ||1971 Иран, Тегеран||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 Япон, Ёкохама||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 Япон, Ёкохама||75 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||В.Батбаяр||1975 Япон, Ёкохама||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад, Бээжин ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989 Хятад, Бээжин<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад, Бээжин|| 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад, Бээжин || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад, Бээжин || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад, Бээжин || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад, Бээжин || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад, Бээжин || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад, Бээжин || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992 Тайланд, Бангкок<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref>||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд, Бангкок||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд, Бангкок||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд, Бангкок||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995 Ташкент, Узбекистан<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref>||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Малайз, Куала Лумпур||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Малайз, Куала Лумпур||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999 Узбекистан, Ташкент<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref>||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Малайз, Серембан||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Малайз, Серембан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004 Филиппин, Пуэрто Принсеса<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref>||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || Энхбатын Бадар-Ууган ||2007 Монгол, Улаанбаатар||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 Хятад||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 Хятад||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 Хятад||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 Солонгос||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 Солонгос||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 Солонгос||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 Йордан ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 Йордан||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 Йордан||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] 7x2dmbkkpuh46n33h6eehyb53y59kse 866550 866549 2026-08-18T22:03:26Z Suldus 25168 866550 wikitext text/x-wiki '''Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн''' (Боксын ААШТ) — [[Ази]] тивийн аварга шалгаруулах [[бокс]]ын олон улсын '''тэмцээн'''. Азийн боксын эрэгтэй аварга шалгаруулах тэмцээн 1963 оноос эхэлж хоёр жил тутам, эмэгтэй тэмцээн 2001 оноос эхэлж 2-3 жил тутам зохиогджээ. == Эрэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга !rowspan="1" style="width: 30px; background-color:#C0C0C0"|Төрөл |- |align="center"|1 |align="center"|[[1963 Asian Amateur Boxing Championships|1963]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|2 |align="center"|[[1965 Asian Amateur Boxing Championships|1965]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|3 |align="center"|[[1967 Asian Amateur Boxing Championships|1967]] |{{flagicon|SRI}} [[Коломбо]], [[Цейлон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|4 |align="center"|[[1970 Asian Amateur Boxing Championships|1970]] |{{flagicon|PHI}} [[Манила]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|5 |align="center"|[[1971 Asian Amateur Boxing Championships|1971]] |{{flagicon|IRN|1964}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|6 |align="center"|[[1973 Asian Amateur Boxing Championships|1973]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (5 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|7 |align="center"|[[1975 Asian Amateur Boxing Championships|1975]] |{{flagicon|JPN}} [[Ёкохама]], [[Япон]] |{{flagicon|JPN}} [[Япон]] (6 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|8 |align="center"|[[1977 Asian Amateur Boxing Championships|1977]] |{{flagicon|INA}} [[Жакарта]], [[Индонез]] |{{flagicon|IRI|1964}} [[Иран]] (4 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|9 |align="center"|[[1980 Asian Amateur Boxing Championships|1980]] |{{flagicon|IND}} [[Бомбей]], [[Энэтхэг]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|10 |align="center"|[[1982 Asian Amateur Boxing Championships|1982]] |{{flagicon|KOR}} [[Сөүл]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|11 |align="center"|[[1983 Asian Amateur Boxing Championships|1983]] |{{flagicon|JPN}} [[Окинава]], [[Япон]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|12 |align="center"|[[1985 Asian Amateur Boxing Championships|1985]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|13 |align="center"|[[1987 Asian Amateur Boxing Championships|1987]] |{{flagicon|KUW}} [[Кувейт]], [[Кувейт]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (8 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|14 |align="center"|[[1989 Asian Amateur Boxing Championships|1989]] |{{flagicon|CHN}} [[Бээжин]], [[Хятад]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|15 |align="center"|[[1991 Asian Amateur Boxing Championships|1991]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|16 |align="center"|[[1992 Asian Amateur Boxing Championships|1992]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KOR}} [[Өмнөд Солонгос]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|17 |align="center"|[[1994 Asian Amateur Boxing Championships|1994]] |{{flagicon|IRI}} [[Тегеран]], [[Иран]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|18 |align="center"|[[1995 Asian Amateur Boxing Championships|1995]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|19 |align="center"|[[1997 Asian Amateur Boxing Championships|1997]] |{{flagicon|MAS}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайз]] |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]] (4 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|20 |align="center"|[[1999 Asian Amateur Boxing Championships|1999]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (7 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|21 |align="center"|[[2002 Asian Amateur Boxing Championships|2002]] |{{flagicon|MAS}} [[Серембан]], [[Малайз]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (5 алт) |align="center"|12 |- |align="center"|22 |align="center"|[[2004 Asian Amateur Boxing Championships|2004]] |{{flagicon|PHI}} [[Пуэрто-Принсеса]], [[Филиппин]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|23 |align="center"|[[2005 Asian Amateur Boxing Championships|2005]] |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|PAK}} [[Пакистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|24 |align="center"|[[2007 Asian Amateur Boxing Championships|2007]] |{{flagicon|MGL}} [[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|25 |align="center"|[[2009 Asian Amateur Boxing Championships|2009]] |{{flagicon|CHN}} [[Жухай]], [[Хятад]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (3 алт) |align="center"|11 |- |align="center"|26 |align="center"|[[2011 Asian Amateur Boxing Championships|2011]] |{{flagicon|KOR}} [[Инчон]], [[Өмнөд Солонгос]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (2 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|27 |align="center"|[[2013 Asian Amateur Boxing Championships|2013]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (7 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|28 |align="center"|[[2015 Asian Amateur Boxing Championships|2015]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (5 алт) |align="center"|10 |- |align="center"|29 |align="center"|[[2017 Asian Amateur Boxing Championships|2017]] |{{flagicon|UZB}} [[Ташкент]], [[Узбекистан]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (9 алт) |align="center"|10 |} == Эмэгтэйчүүдийн тэмцээн == {|class="wikitable sortable" ! Дэс !! Он !! Тэмцээний газар !! Тэргүүн баг |- | 1 |align="center"|2001 |{{flagicon|THA}} [[Тайланд]]ын [[Бангкок]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (5 алт) |- | 2 |align="center"|2003 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Хиссар]] |{{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос]] (6 алт) |- | 3 |align="center"|2005 |{{flagicon|TPE}} [[Тайвань|Тайваний]] [[Гаошюн]] |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]] (7 алт) |- | 4 |align="center"|2008 |{{flagicon|IND}} [[Энэтхэг]]ийн [[Гувахати]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 5 |align="center"|2010 |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]]ы [[Астана]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (4 алт) |- | 6 |align="center"|2012 |{{flagicon|MGL}} [[Монгол]]ын [[Улаанбаатар]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (5 алт) |- | 7 |align="center"|2015 |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]]ын [[Улаанцав]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- | 8 |align="center"|2017 |{{flagicon|VIE}} [[Хо Ши Мин]], [[Вьетнам]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (4 алт) |} == Хамтарсан тэмцээнүүд == {|class="wikitable sortable" !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Удаагийн дугаар !rowspan="1" style="width: 60px; background-color:#C0C0C0"|Он !colspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Зохион байгуулагч хот !rowspan="1" style="width: 200px; background-color:#C0C0C0"|Аварга |- |style="text-align:center"|30 |style="text-align:center"|[[2019 Asian Amateur Boxing Championships|2019]] |{{flagicon|THA}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] |{{flagicon|CHN}} [[Хятад]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|31 |style="text-align:center"|[[2021 Asian Amateur Boxing Championships|2021]] |{{flagicon|UAE}} [[Дубай]], [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (8 алт) |- |style="text-align:center"|32 |style="text-align:center"|[[2022 Asian Amateur Boxing Championships|2022]] |{{flagicon|JOR}} [[Амман]], [[Йордан]] |{{flagicon|KAZ}} [[Казахстан]] (6 алт) |- |style="text-align:center"|33 |style="text-align:center"|[[2024 Asian Amateur Boxing Championships|2024]] |{{flagicon|THA}} [[Чиангмай]], [[Тайланд]] |{{flagicon|UZB}} [[Узбекистан]] (10 алт) |} == Бүх цаг үеийн медалийн хүснэгт == ===Эрэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- | 1 || || || || || |- | 2 || || || || || |- | 3 || || || || || |- | 4 || || || || || |- | 5 || || || || || |- | 6 || || || || || |- | 7 || || || || || |- | 8 || || || || || |- | 9 || || || || || |- | 10 || || || || || |- class="sortbottom" ! colspan=2 | Total || 327 || 327 || 654 || 1308 |} ===Эмэгтэй=== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable|nation-width=150px}} |- |1||align=left|{{CHN}} ||23||15||14||52 |- |2||align=left|{{PRK}} ||21||15||10||46 |- |3||align=left|{{IND}} ||19||21||20||60 |- |4||align=left|{{KAZ}} ||5||4||11||20 |- |5||align=left|{{THA}} ||4||4||6||14 |- |6||align=left|{{PHI}} ||2||3||7||12 |- |7||align=left|{{MGL}} ||2||1||6||9 |- |8||align=left|{{TPE}} ||1||8||12||21 |- |9||align=left|{{KOR}} ||1||2||7||10 |- |10||align=left|{{TJK}} ||1||1||2||4 |- |11||align=left|{{VIE}} ||0||2||12||14 |- |12||align=left|{{UZB}} ||0||2||2||4 |- |13||align=left|{{HKG}} ||0||1||1||2 |- |14||align=left|{{JPN}} ||0||0||10||10 |- |15||align=left|{{SRI}} ||0||0||6||6 |- |16||align=left|{{NEP}} ||0||0||3||3 |- |17||align=left|{{INA}} ||0||0||2||2 |- |rowspan=2|18||align=left|{{MAC}} ||0||0||1||1 |- |align=left|{{AFG}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Total || 79 || 79 || 133 || 291 |} == Монгол улс оролцсон нь == === Эрэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1971 Иран, Тегеран<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1971.html]</ref>||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Довдойн Баяр]] ||1971 Иран, Тегеран||67 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Гомбын Зориг]] ||1971 Иран, Тегеран||81 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Намхайн Цэнд-Аюуш]] ||1971 Иран, Тегеран||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дуламын Батсуурь]] ||1971 Иран, Тегеран||75 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Хайдангийн Алтанхуяг]] ||1975 Япон, Ёкохама||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Вандуйн Батбаяр]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1975.html]</ref>||51 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Дамдинжавын Банди]] ||1975 Япон, Ёкохама<ref>{{Cite web |url=http://news.gogo.mn/r/6413 |title=Д.Банди: Дэлхийн рингэнд гялалзах аваргыг төрүүлэх нь миний ажил |access-date=2014-05-05 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305054030/http://news.gogo.mn/r/6413 |url-status=dead }}</ref> ||71 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||Д.Олзвой ||1975 Япон, Ёкохама||75 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| ||В.Батбаяр||1975 Япон, Ёкохама||51 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Равсалын Отгонбаяр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1980.html]</ref> ||57 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Галсандоржийн Батбилэг]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Төмөрийн Баттөр]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Шагдарын Баярсайхан]] ||1980 Энэтхэг Бомбей||71 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Намжилын Баярсайхан]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1987.html]</ref> ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Цэрэндоржийн Амаржаргал]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1987 Кувейт, Эль Кувейт|| |- | {{алтан медаль}}|| || Намжилын Баярсайхан ||1989 Хятад, Бээжин ||60 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Нэргүйн Энхбат]] ||1989 Хятад, Бээжин<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1989.html]</ref> ||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || Очирын Дэмбэрэл||1989 Хятад, Бээжин|| 51 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Э. Цогтжаргал||1989 Хятад, Бээжин || 48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Н. Алтанхуяг||1989 Хятад, Бээжин || 57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || С. Алтансүх||1989 Хятад, Бээжин || 67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Х. Гантулга||1989 Хятад, Бээжин || 71 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Б. Алтангэрэл||1989 Хятад, Бээжин || 75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Д. Ганзориг||1989 Хятад, Бээжин || 91 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Нямаагийн Алтанхуяг]] ||1992 Тайланд, Бангкок<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1992.html]</ref>||63.5 кг |- | {{мөнгөн медаль}}|| || [[Бандийн Алтангэрэл]] ||1992 Тайланд, Бангкок||75 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Сандагсүрэнгийн Эрдэнэбат]] ||1992 Тайланд, Бангкок||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Дамдины Зул]] ||1992 Тайланд, Бангкок||81 кг |- | {{алтан медаль}}|| || [[Түмэнцэцэгийн Үйтүмэн]] ||1995 Ташкент, Узбекистан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Цоодолын Батнасан]] ||1995 Ташкент, Узбекистан<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1995.html]</ref>||67 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Бямбабаярын Атарбаяр ||1997 Малайз, Куала Лумпур||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || Дэнсмаагийн Энхсайхан ||1997 Малайз, Куала Лумпур||63.5 кг |- | {{хүрэл медаль}}|| || [[Батмөнхийн Энхбаяр]] ||1999 Узбекистан, Ташкент<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships1999.html]</ref>||71 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ]] || 2002 Малайз, Серембан||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||12 || [[Цэрэннадмидын Мөнхчулуун]] ||2002 Малайз, Серембан||60 кг |- | {{хүрэл медаль}}||13 || [[Содгэрэлийн Баттөр]] ||2004 Филиппин, Пуэрто Принсеса<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships2004.html]</ref>||57 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||9 || [[Отгончулууны Батхүү]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||54 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] || 2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||51 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Баяржаргалын Баянмөнх]] ||2005 Вьетнам, Хо Ши Мин||64 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||48 кг |- | {{алтан медаль}}||2 || [[Энхбатын Бадар-Ууган]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||54 кг |- | {{алтан медаль}}|| 2|| [[Зоригтбаатарын Энхзориг]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Бямбын Түвшинбат]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||64 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||2 || [[Мөнгөнцоожийн Нандин-Эрдэнэ]] ||2007 Монгол, Улаанбаатар||69 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Нямбаярын Төгсцогт]] ||2009 Хятад||48 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || [[Бариадийгийн Жавхлан]] ||2009 Хятад||57 кг |- | {{хүрэл медаль}}||9 || Зоригтбаатарын Энхзориг ||2009 Хятад||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Доржнямбуугийн Отгондалай]] ||2011 Солонгос||56 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||4 || [[Төмөрхуягийн Чулуунтөмөр]] ||2011 Солонгос||75 кг |- | {{алтан медаль}}||4 || Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2011 Солонгос||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || Бариадийгийн Жавхлан ||2013 Йордан ||60 кг |- | {{мөнгөн медаль}}||6 ||Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ ||2013 Йордан||64 кг |- | {{хүрэл медаль}}||6 || [[Жаргалын Отгонжаргал]] ||2013 Йордан||69 кг |} === Эмэгтэй === {| class="wikitable" |- ! Медаль !! Багийн байр !!Тамирчин !! Он !! Жин |- |{{хүрэл медаль}} || || Ц.Цэрэнчимэд ||2008 ||52 кг |- |{{мөнгөн медаль}} || ||М.Нандинцэцэг ||2010 ||51 кг |- |{{хүрэл медаль}} || ||Б.Одмаа ||2010||75 кг |- |{{алтан медаль}} ||3||Т.Болортуул ||2012 ||48 кг |- |{{алтан медаль}} ||3 || Эрдэнэсоёлын Уянга ||2012<ref>{{Cite web |url=http://sport.news.mn/content/101341.shtml |title=Эмэгтэй боксчид хос алтан медаль хүртэв |access-date=2014-05-05 |archive-date=2012-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329021520/http://sport.news.mn/content/101341.shtml |url-status=dead }}</ref> ||64 кг |- |{{хүрэл медаль}}||3 || Б.Одмаа ||2012<ref>{{Cite web |url=http://mongolnews.mn/w/29029 |title=Ц.БАТ-ЭНХ: МАНАЙ ОХИД АВЧ АМЖААГҮЙ АЛТАН МЕДАЛИЙНХАА ТӨЛӨӨ ТОГЛОНО |access-date=2014-05-05 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029192859/http://mongolnews.mn/w/29029 |url-status=dead }}</ref> ||81 кг |- |{{хүрэл медаль}} ||3 || Б.Бадамханд ||2012 ||+81 кг |} == Лавлах холбоос == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/AsianChampionships.html * http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/Asian_wom_champs.html [[Ангилал:Азийн боксын аварга шалгаруулах тэмцээн]] [[Ангилал:Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|бокс]] [[Ангилал:Боксын тэмцээн]] qnmo76u1528sgh91ll5nev729b7n6r6 Ауксин 0 56130 866620 864821 2026-08-19T11:54:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866620 wikitext text/x-wiki '''Ауксинууд''' (auxin) нь [[морфоген]]тэй төстэй шинж чанаруудыг агуулдаг [[ургамлын гормон]]уудын нэгэн анги. Ауксинууд нь ургамлын ургалтын ба амьдралын процессуудад голлох үүргийг гүйцэтгэх ба ургамлын бие хөгжин бүрэлдэхэд үл орлуулах үүрэгтэй. Ауксинууд ба тэдгээрийн ургамлын ургалтад гүйцэтгэх үүргийн талаар анх Данийн эрдэмтэн [[Frits Warmolt Went]] тайлбарласан.<ref>[https://agrikaido.com/plant-hormones/auxins/ Auxins] page on Plant Hormones — a website set up at [[Long Ashton Research Station]] an institute of the [[BBSRC]] (site is now on independent server).</ref> [[Kenneth V. Thimann]] фитогормоныг ялган авсан ба түүний химийн бүтэц нь '''[[Индол-3-цууны хүчил]]''' болохыг тодорхойлсон. Went, Thimann нар хамтран ургамлын гормоны тухай ''Phytohormones'' нэртэй номыг 1937 онд гаргасан. {{multiple image | align = right | direction = vertical | header_align = center | header = Native auxins | image1 = Indol-3-ylacetic acid.svg | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = '''[[Индол-3-цууны хүчил]]''' (ИЦХ) нь ургамлуудад хамгийн өргөн тархсан, үүргээ гүйцэтгэх, байгалийн гаралтай үндсэн ауксин юм. ИЦХ нь интакт ургамлуудын ауксиний гол эффектийг бий болгох ба хамгийн идэвхтэй байгалийн ауксин юм. <br /><br />Үүнээс гадна, гурван өргөн тархсан байгалийн [[эндоген]] ауксин байдаг.<ref name="simon"/><br />Бүх ауксинууд ароматик цагираг ба карбоксил хүчлийн бүлгийг агуулдаг:<ref name="Taiz">{{cite book |last1=Taiz |first1=L. |last2=Zeiger |first2=E. |title=Plant Physiology |url=https://archive.org/details/plantphysiology0000taiz_p5o6_2ed |publisher=Sinauer Associates |location=Massachusetts |year=1998 |edition=2nd}}</ref> | image2 = 4-Chloroindole-3-acetic acid.svg | width2 = 140 | alt2 = | caption2 = [[4-Хлортиндол-3-цууны хүчил]] (4-ХИЦХ) | image3 = Kwas fenylooctowy.svg | width3 = 140 | alt3 = | caption3 = 2-[[фенилцууны хүчил]] (ФЦХ) | image4 = Indole-3-butyric acid structure.svg | width4 = 140 | alt4 = | caption4 = [[Индол-3-бутаны хүчил]] (ИБХ)<br /><br />''Синтетик ауксиний тухай [[Ауксин#Синтетик ауксинууд|доор]] үзнэ үү'' }} == Ерөнхий зүйл == Ауксинууд нь анх судлагдсан ургамлын үндсэн гормонуудын нэг. Тэдний нэр нь [[Эртний Грек]]ийн αυξειν (''auxein'' - "ургах/нэмэгдэх") гэдэг үгнээс гаралтай. Ауксин нь, тодотговол ИЦХ нь ургамлын бүх хэсгүүдэд маш өөр өөр концентрацитайгаар агуулагддаг. Бүх ауксиний молекулууд ароматик цагираг ба карбоксил бүлгийг агуулдаг.<ref name="Taiz"/> Ауксинуудын хамгийн чухал төлөөлөгч бол [[индол-3-цууны хүчил]] (ИЦХ) бөгөөд<ref name="simon"/>, энэ нь интакт ургамлуудын ауксиний гол эффектийг бий болгох ба хамгийн идэвхтэй байгалийн ауксин юм. Байгалийн, ургамлын төрлөх ауксин учир түүний ургамал дахь тогтвортой байдал, тухайн нөхцөлөөс хамааран янз бүрээр зохицуулагддаг. ИЦХ-ийн усан уусмал нь тогтворгүй учир, түүнийг ургамлын өсөлтийг тохируулагч байдлаар худалдаанд ашигладаггүй. * Дөрвөн байгальд таараалддаг (эндоген) ауксинууд бол, ИЦХ, [[4-хлортиндол-3-цууны хүчил]], 2-[[фенилцууны хүчил]], [[индол-3-бутаны хүчил]] нар юм. Зөвхөн энэ дөрвөн ауксинууд нь ургамалд синтезлэгдсэн байдлаар олдсон.<ref name="simon">{{cite journal | url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TBH-51S6X51-2&_user=625101&_coverDate=03%2F31%2F2011&_rdoc=8&_fmt=high&_orig=browse&_origin=browse&_zone=rslt_list_item&_srch=doc-info(%23toc%235143%232011%23998199996%232867740%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=5143&_sort=d&_docanchor=&_ct=20&_acct=C000031698&_version=1&_urlVersion=0&_userid=625101&md5=d1409d89eff55b90161ef75e1ff59679&searchtype=a | title=Why plants need more than one type of auxin | author=Simon, S; Petrášek, P | journal=Plant Science | year=2011 | volume=180 | issue=3 | pages=454–460 | doi=10.1016/j.plantsci.2010.12.007 | pmid=21421392}}</ref> Хэдий ийм ч, дийлэнх ном зохиолуудад ауксиний биологийг тайлбарлахдаа ИЦХ-ийг л авч үзсэн байдаг. Энэ өгүүллэг ч мөн адил. Учир нь, бусад гурван ауксинууд нь байгалийн интакт ургамлуудад хоёрдогч, чухал биш үүрэгтэй гэж үздэгт оршино. Эндоген ауксиний эсрэгээр, эрдэмтэд ба үйлдвэрлэгчид, ауксинтэй ижил идэвхийг үзүүлэх олон систетик нэгдлүүдийг гарган авсан. * [[1-нафталенцууны хүчил]], [[2,4-дихлорфеноксицууны хүчил]] (2,4-D)<ref name="simon"/> гэх мэт, ауксиний олон синтетик аналогуудыг дурьдаж болно. == Гормоны үйл ажиллагаа == Ауксинууд нь ургамлын бүх үе шатуудын хөгжилд тусладаг, [[Эс|эсийн]] төвшнөөс эхлээд, эрхтэн, эцэст нь бүхэл ургамалд. === Молекулын механизм === Эсэд агуулагдах ауксиний молекулууд нь, шууд, тодорхой багц [[Генийн экспресс|генүүдийн экспрессийг]] дэмжих эсвэл дарангуйлах замаар<ref>{{cite journal |author=Hardtke CS |title=Transcriptional auxin-brassinosteroid crosstalk: who's talking? |journal=BioEssays |volume=29 |issue=11 |pages=1115–23 |date=November 2007 |pmid=17935219 |doi=10.1002/bies.20653 }}</ref>, эсвэл генийн экспрессээс огт хамааралгүйгээр хариу үйлдэл үзүүлдэг. Ауксин нь транскрипцээр дөрвөн ялгаатай бүл '''эртийн генүүдийг''' идэвхжүүлдэг. Идэвжүүлэхэд шаардлагатай бүх компонентууд нь урьдчилан бэлтгэгдсэн байдаг учир '''эртийн ген''' гэж нэрлэгддэг ба энэ байдал нь хурдан харилцан үйлчлэлийг дагуулдаг.<ref>{{cite journal |author=Jungmook K|title=Protein–protein interactions among the Aux/IAAproteins |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-28_94_22/page/11786|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=22 |pages=11786–91 |date=October 1997 |pmid=9342315 |pmc=23574 |doi=10.1073/pnas.94.22.11786 |last2=Harter |first2=K |last3=Theologis |first3=A}}</ref> Эдгээр бүл генүүд нь, глютатион S-трансферазанууд, GH3 мэт ауксиний [[гомеостаз]]ын уургууд, одоогоор үүрэг нь тогтоогдоогүй байгаа SAUR генүүд, Аукс/ИЦХ репрессорууд юм.<ref>{{cite journal |author=Abel S and Theologis A|title=Early Genes and Auxin Action |journal=Plant Physiol. |volume=1996 |issue=111 |pages=9–17 |date=May 1996 |pmid=8685277 |pmc=157808 |doi=10.1104/pp.111.1.9}}</ref> == Нөлөөлөл == [[Image:Auxin.jpg|thumb|Эрүүл [[таляагийн шувтанцаг]] ''Arabidopsis thaliana'' (зүүн талд), хажуугийнх нь ауксиний сигнал трансдукцийн мутант]] Ауксин нь [[фототропизм]], [[геотропизм]], [[гидротропизм]] болон бусад өсөх хөгжих өөрчлөлтүүдэд оролцдог. Нэг талын гэрэлтүүлэг эсвэл гравитацийн хүч гэх мэт хүрээлэн буй орчны нөлөөлөөс шалтгаалсан ауксиний ургамал дахь жигд бус тархалт нь, ургамлын [[Эд|эдийн]] жигд бус ургалтыг дагуулдаг. Ер нь ауксин нь, ургамлын биеийн хэлбэр, бүх эрхтнүүдийн ургах чиглэл ба ургалтын хүч, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг удирддаг.<ref name="Benkova 2003">{{cite journal |vauthors=Benková E, Michniewicz M, Sauer M |title=Local, efflux-dependent auxin gradients as a common module for plant organ formation |journal=Cell |volume=115 |issue=5 |pages=591–602 |date=November 2003 |pmid=14651850 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867403009243 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00924-3|display-authors=etal}}</ref> == Синтетик ауксинууд == Ауксиний биологийг судлах явцад, ауксиний шинж чанарыг агуулах олон химийн нэгдлүүдийг синтезлэсэн. Тэдгээрийн дийлэнхийг, ургалтыг хянах ба ургамлын агрономийг хөгжил зэргийн эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх зорилготойгоор нээсэн. Дараах нэгдлүүд нь синтетик ауксинууд юм: <gallery caption="Синтетик ауксинуудын галерей"> Image:2,4-Dichlorophenoxyacetic acid structure.svg|[[2,4-Дихлорфеноцууны хүчил]] (2,4-D); идэвхтэй гербицид ба лабораторид хамгийн өргөн хэрэглэгддэг ауксин Image:Kwas naftylooctowy.svg|[[1-Нафталенцууны хучил]] (α-НЦХ); худалдааны үндэсжүүлэгч нунтагийн орц Image:Dicamba.png|[[2-Метокси-3,6-дихлорбензоиний хүчил]] (дикамба); идэвхтэй гербицид Image:Picloram.svg|[[4-Амин-3,5,6-трихлорпиколиний хүчил]] (tordon эсвэл picloram); идэвхтэй гербицид File:2,4,5-T.svg|[[2,4,5-Трихлорфеноцууны хүчил]] (2,4,5-T) </gallery> == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{Plant_hormones}} [[Ангилал:Ауксин| ]] [[Ангилал:Ургамлын физиологи]] 6wefdhkq0orgagdk6aq6yxdfphwlbtr Ромын Папууд 0 60579 866570 855912 2026-08-19T02:05:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 866570 wikitext text/x-wiki '''Ромын Пап''' -([[Латин хэл|латин]]. ''Pontifex Romanus'') — Католик шашны улс төр-шашны байгууллагын тэргүүн. [[Ватикан|Ватиканд]] байнга оршин суудаг. Энэхүү хуудсанд Ромын Католик шашныг удирдаж байсан Папуудыг он цагийн дарааллаар жагсаан харуулсан болно. {{Гол|Пап|Католик шашин}} [[File:Tafel paepste.jpg|thumb|Гэгээн Петрийн их цогчин дуганд оршуулсан Ромын Папуудын латин нэрс болон хаанчилсан огноог тэмдэглэсэн гантиг хавтан|656x656px]] ==1-4-р зууны Пап лам нар== * [[Гэгээн Петр]] * [[Линус]] * [[Анаклет]] * [[I Клемент]] * [[Эварист]] * [[I Александр(Пап)]] * [[I Сикст]] * [[Телесфор]] * [[Хиген]] * [[I Пио]] * [[Анисет]] * [[Сотер]] * [[Элетер]] * [[I Виктор]] * [[Зэфирин]] * [[I Калликст]] * [[I Урбан]] * [[Понтиан]] * [[Антер]] * [[Фабиан]] * [[Корнел]] * [[I Луц]] * [[Стефен]] * [[II Сикст]] * [[Дионис]] * [[I Феликс]] * [[Евтихиан]] * [[Кай]] * [[Марселлин]] * [[I Марсел]] * [[Эвсэби]] * [[Милтиад]] * [[I Силвэстэр]] * [[Марк]] * [[I Юлий]] * [[Либери]] * [[I Дамас]] * [[Сириц]] * [[I Анастаси]] ==5-8-р зууны Пап лам нар== * [[I Инносент]] * [[Зосим]] * [[I Бонифас]] * [[I Селестин]] * [[III Сикст]] * [[I Лео]] * [[Хилари]] * [[Симплиси]] * [[III Феликс]] * [[I Гиласи]] * [[II Анастаси]] * [[Симмах]] * [[Хормисд]] * [[I Иохан]] * [[IV Феликс]] * [[II Бонифас]] * [[II Иохан]] * [[I Агапит]] * [[Силвэри]] * [[Вигили]] * [[I Пелаги]] * [[III Иохан]] * [[I Бенедикт]] * [[II Пелаги]] * [[I Григори]] * [[Сабиниан]] * [[III Бонифас]] * [[IV Бонифас]] * [[I Адеодат]] * [[V Бонифас]] * [[I Онори]] * [[Сэвэрин]] * [[IV Иохан]] * [[I Теодор]] * [[I Мартин]] * [[I Иугени]] * [[Виталиан]] * [[II Адеодат]] * [[Дон]] * [[Агато]] * [[II Лео]] * [[II Бенедикт]] * [[V Иохан]] * [[Конон]] * [[I Серги]] * [[VI Иохан]] * [[VII Иохан]] * [[Сисинни]] * [[Константин]] * [[II Григори]] * [[III Григори]] * [[Захари]] * [[II Стефен]] * [[I Паул]] * [[III Стефен]] * [[I Адриан]] * [[III Лео]] == 9-12-р зууны Пап лам нар == * [[IV Стефен]] * [[I Пасхал]] * [[II Иугени]] * [[Валентин]] * [[IV Григори]] * [[II Серги]] * [[IV Лео]] * [[III Бенедикт]] * [[I Николас]] * [[II Адриан]] * [[VIII Иохан]] * [[I Марин]] * [[III Адриан]] * [[V Стефен]] * [[Формос]] * [[VI Бонифас]] * [[VI Стефен]] * [[Роман(Пап)]] * [[II Теодор]] * [[IX Иохан]] * [[IV Бенедикт]] * [[V Лео]] * [[III Серги]] * [[III Анастаси]] * [[Ландо]] * [[X Иохан]] * [[VI Лео]] * [[VII Стефен]] * [[XI Иохан]] * [[VII Лео]] * [[VIII Стефен]] * [[II Марин]] * [[II Агапэт]] * [[XII Иохан]] * [[V Бенедикт]] * [[VIII Лео]] * [[XIII Иохан]] * [[VI Бенедикт]] * [[VII Бенедикт]] * [[XIV Иохан]] * [[XV Иохан]] * [[V Григори]] * [[II Силвэстэр]] * [[XVII Иохан]] * [[XVIII Иохан]] * [[IV Серги]] * [[VIII Бенедикт]] * [[XIX Иохан]] * [[IX Бенедикт]] * [[III Силвэстэр]] * [[IX Бенедикт]] * [[VI Григори]] * [[II Клемент]] * [[IX Бенедикт]] * [[II Дамас]] * [[IX Лео]] * [[II Виктор]] * [[IX Стефен]] * [[II Николас]] * II Александр * [[VII Григори]] * [[III Виктор]] * [[II Урбан]] * [[II Пасхал]] * [[II Геласи]] * [[II Калликст]] * [[II Онори]] * [[II Инносент]] * [[II Селестин]] * [[II Луци]] * [[III Иугени]] * [[IV Анастаси]] * [[IV Адриан]] * III Александр * [[III Луци]] * [[III Урбан]] * [[VIII Григори]] * [[III Клемент]] * [[III Селестин]] * [[III Иннокент]] ==13-16-р зууны Пап лам нар== * [[III Онори]] ([[Латин хэл|латин]]. ''HONORIVS'' Tertius , өөрийн нэр- ''Cencio Savelli,'' 1216- 1227) * [[IX Григори]] * [[IV Целестин]] * [[IV Иннокент]] ([[Латин хэл|латин.]] ''INNOCENTIVS'' ''Quartus,'' өөрийн нэр -''Sinibaldo Fieschi'', 1243.06.25-1254.12.07) [[Гүюг хаан|Гүюг хааны]] захиаг хүлээн авсан. * [[IV Александр]] ([[Латин хэл|латин.]] ''ALEXANDER Quartus,'' 1254.12.12-1261.05.25) * [[IV Урбан]] ([[Латин хэл|латин.]] ''VRBANVS'' ''Quartus, )'' * [[IV Клемент]] * [[X Григори]] * [[V Иннокент]] * [[V Адриан]] * [[XXI Иохан]] * [[III Николас]] ([[Латин хэл|латин.]] ''NICOLAVS Tertius,'' өөрийн нэр''- Giovanni Gaetano Orsini,'' 1277.11.25 -1280.08.22) * [[IV Мартин]] * [[IV Онори]] ([[Латин хэл|латин.]] ''HONORIVS'' Quartus) * [[IV Николас]] * [[V Целестин]] * [[VIII Бонифас]] * [[XI Бенедикт]] * [[V Клемент]] * [[XXII Иохан]] * [[XII Бенедикт]] * [[VI Клемент]] * [[VI Иннокент]] * [[V Урбан]] * [[XI Григори]] * [[VI Урбан]] * [[IX Бонифас]] * [[VII Иннокент]] * [[XII Григори]] * [[V Мартин]] * [[IV Иугени]] * [[V Николас]] * [[III Калликст]] * [[II Пио]] (1458-1464) * [[II Паул]] (1464-1671) * [[IV Сикст]]-([[Латин хэл|латин.]] ''XYSTVS'' ''Quartus,'' 1471-1484 ) Ватиканы номын сан байгуулсан. * [[VIII Иннокент]] * [[VI Александр]] * [[III Пио]] * [[II Юлий]] * [[X Лео]] * [[VI Адриан]] * [[VII Клемент]] * [[III Паул]] * [[III Юлий]] * [[II Марсэл]] * [[IV Паул]] * [[IV Пио]] * [[V Пио]] * [[XIII Григори|XIII Григорий]] * [[V Сикст]] (1585.04.24 -1590.08.27) * [[VII Урбан]] * [[XIV Григорий]] * [[IX Григорий]] * [[VIII Клемент]] ==17-20-р зууны Пап лам нар== * [[XI Лео]] * [[V Паул]] * [[XV Григори]] (1621.02.09-1623.07.08) * [[VIII Урбан]] * [[X Иннокент]] * [[VII Александр]] * [[IX Клемент]] * [[X Клемент]] * [[XI Иннокент]] * [[VIII Александр]] * [[XII Иннокент]] * [[XI Клемент]] * [[XIII Иннокент]] * [[XIII Бенедикт]] * [[XII Клемент]] * [[XIV Бенедикт]] * [[XIII Клемент]] * [[XIV Клемент]] * [[VI Пио]] * [[VII Пио]] * [[XII Лео]] * [[VIII Пио]] * [[XVI Григори]] * [[IX Пио]] * [[XIII Лео]] * [[X Пио]] * [[XV Бенедикт]] * [[XI Пио]] ([[Латин хэл|латин]]. ''Pius XI'' ''',''' ''өөрийн нэр- Ambrogio Damiano Achille Ratti,'' 1922.02.06- 1939. 02.10) * [[XII Пио]] (латин. ''Pius XII'' , 1939.03.02 - 1958.10.09) * [[XXIII Иохан|XXIII Иохан (1958.10.28- 1963.06.03)]] * [[VI Паул]] ([[Латин хэл|латин.]] ''PAVLVS Sextus'', өөрийн итали нэр-''Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini,'' 1963.06.21-1978.08.06) * [[I Иохан Паул]] (латин. ''IOANNES PAVLVS'' Primus, өөрийн итали нэр -''Albino Luciani,'' 1978.08.26-1978.09.28) * [[II Иохан Паул]] ([[Латин хэл|латин.]] ''IOANNES PAVLVS'' Secundus, өөрийн польш нэр- ''Karol Józef Wojtyła,'' 1978.10.16-2005.04.02) ==XXI зууны Пап лам нар== * [[XVI Бенедикт]] (латин. ''BENEDICTVS Sextus Decimus,'' өөрийн герман нэр''- Joseph Alois Ratzinger,'' 2005.04.19-2013.02.28) * [[Францис]] ([[Латин хэл|латин.]] ''FRANCISCVS,'' өөрийн нэр- ''Jorge Mario Bergoglio,'' 2013.03.13-2025.04.21) * [[XIV Лео]] (латин. ''LEO'' Quartus Decimus, өөрийн нэр- ''Robert Francis Prevost'', 2025.05.08-…) [[Ангилал:Пап|!]] [[Ангилал:Папын (байгууллага) түүх]] [[Ангилал:Пап (байгууллага)|!]] [[Ангилал:Католик шашны хүмүүсийн жагсаалт|Пап]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт|Пап]] pmyewg3fp1c83bzpla7fiti3vewfm2c Шри Шри Рави Шанкар 0 60608 866545 857514 2026-08-18T21:56:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866545 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Sri Ravi Shankar - new.jpg|thumb| {| class="wikitable sortable" !'''Нэр''' ! '''Рави Шанкар''' |- |'''Төрсөн огноо''' |{{Birth date and age|df=yes|1956|5|13}} |- |'''Үндэстэн''' |{{IND}} |- |'''Цол, Хүндлэл''' |[[Шри Шри]], [[Энхийн Элчин сайд|Энхийн элчин сайд]], [[Хүмүүнлэгийн зүтгэлтэн]], [[Оюун санааны удирдагч]], [[Дээрхийн гэгээнтэн]] |- |'''Үндэслэгч''' |[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]<ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар: Үндэслэгч|url=http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|website=Олон улсын үнэт зүйлсийн Ассоциаци|4=2015-09-27|access-date=2016-08-26|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923083442/http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref>, [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Бизнесийн ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулган<sup></sup>]]<ref>{{cite web|title=Бизнесийн ёс зүйн дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг үндэслэгч|url=http://wfeb.org/about-us/founders/|website=World Forum for Ethics in Business|4=|access-date=2016-08-26|archive-date=2016-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325081450/http://wfeb.org/about-us/founders/|url-status=dead}}</ref> |- |'''Гуру''' |[[:en:Maharishi_Mahesh_Yogi|Махариш Махеш Йоги]] <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Mahesh-Yogi-cremated-in-Allahabad/articleshow/2774934.cms|title="Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав."|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|title="Махеш Йогичийг чандарлахад улс орны нэр хүндтэй эрхэмүүд оролцов."|work=hindustantimes.com|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150225152307/http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|url-status=dead}}</ref> |- |'''Эшлэл''' |Алсын зорилго минь хүчирхийлэлгүй, стрессгүй дэлхийн төлөө.<ref>{{cite web|url=http://www.srisriravishankar.org|title=Нүүр хуудас - Шри Шри Рави Шанкарын - Албан ёсны веб сайт|work=Official Website of Sri Sri Ravi Shankar}}</ref> |- | | |} ]] '''Шри Шри Рави Шанкар''' хэмээн олон түмэнд танигдсан '''Рави Шанкар''' (Англи хэл. ''Sri Sri Ravi Shankar'', Тамил хэл. ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்; ) 1956 оны 05 дугаар сарын 13-нд [[Энэтхэг]]-ийн [[Тамил Наду]] мужид төрсөн. Түүнийг (хүндэтгэн) [[:en:Sri|Шри Шри]] буюу [[:en:Guru|Гуружи]] эсвэл Гурудэв хэмээн дууддаг.<ref name="Salkin">Эй. Салкин, [http://www.yogajournal.com/article/lifestyle/emperor-of-air/ Агаарын эзэнт гүрэн], ''Yoga Journal'', 2002.</ref> Тэрбээр [[Амьдрах урлаг сан|"Амьдрах урлаг сан"]] олон улсын байгууллагыг 1981 онд байгуулсан бөгөөд уг байгууллага нь хувь хүний стрессийг тайлж, нийгмийн асуудал бэрхшээл, цаашлаад хүчирхийллийг бууруулахад чиглэдэг.<ref>{{cite journal |title=Шри Шри Рави Шанкар|url=http://www.huffingtonpost.com/sri-sri-ravi-shankar/|journal=The Huffington Post}}</ref> Энэтхэг улсын ерөнхийлөгчөөс 1986 онд Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэж<ref name="Йога широмани">{{cite web|title=Йога широмани буюу Йогийн очир эрдэнийн дээд цол|url=https://www.artofliving.org/honored-yoga-shiromani}}</ref> байсан эрхэм 1997 онд Женев төвтэй буяны '[[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]'-ийг байгуулсан ба уг ТББ нь дэлхийн нийтэд хүмүүний суурь үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий тусламж, буяны үйлс мөн хөдөөгийн хөгжил зэрэгт анхаардаг. Түүний тусалж үйлчлэх буяны үйлсийг нь үнэлж [[Энэтхэг]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Парагвай]] зэрэг орны дээд одон медалиар шагнаж байсан. 2016 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Энэтхэг улсын Засгийн газрын "[[:en:Padma_Vibhushan|Padma Vibhushan]]" цолоор шагнуулсан<ref name="www.thehindu.com"/>. == Намтар == Рави Шанкар [[Тамилнаду]] мужийн [[Папанасам]] гэдэг газар мэндэлжээ. Ээжийг нь Вишалакши Ратнам, аавыг нь А. Эс. Венкат Ратнам гэдэг. Түүнийг Рави хэмээн нэрлэдэг (Энэтхэгийн нийтлэг нэр агаад "нар" гэсэн утгатай) ба мэндэлсэн өдөр нь Ням гараг учраас тэр юм. "Шанкар" гэж нэрлэх болсон нь, түүний төрсөн өдөр 18-р зууны [[Хиндү шашин|Хинду]] гэгээнтэн [[Ади Шанкара]]гийн төрсөн өдөртэй давхацдагтай холбоотой.<ref name=nytimesbliss>{{cite news|title=Дээдийн жаргалыг анир чимээ дундаас бэдэрэхүй|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/04/11/seeking-bliss-among-the-honks-and-hisses/?_php=true&_type=blogs&_r=0|work=Нью-Йорк таймэс компаний Нью-Йорк Таймез сонины 2011 оны 04 дүгээр сарын 11-ний дугаар}}</ref> Рави Шанкарын анхны багш нь [[Махатма Ганди]]-тай ойр дотны холбоотой Энэтхэгийн Ведийн ухааны эрдэмтэн [[Судхакар Чатурведи]] билээ.<ref name=journalofdharma>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар дэлхий даяар ухааралыг тэлэх урлагийг түүчээлдэг|url=http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|3=2014 оны 9 дүгээр сарын 15|access-date=2016-08-27|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014232533/http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Бандит төрсөн өдрөөрөө түрдэг тэрэг авав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Pandit-gifted-wheelchair-on-birthday/articleshow/7705520.cms?referral=PM|2014 оны 9 дүгээр сарын 15|work=The Times of India|agency=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=2011 3 дугаар сар 15, }}</ref> Рави Шанкар [[:en:Bangalore_University|Бангалорийн Их сургуул]]ийн Сэйнт Жосефийн коллежийг дүүргэж, Физикийн ухаанаар Баклаврын зэрэг<ref>{{cite news|title=Физикийн ухааны бакалаврын зэрэг|url=http://bawandinesh.name/look-what-we-found|access-date=2023-09-26|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629085320/http://bawandinesh.name/look-what-we-found|url-status=bot: unknown}}</ref> хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&itemid=39|title=Нэрд гарсан төгсөгчид|publisher=sjc.ac.in|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319062621/http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=39|url-status=dead}}</ref>-ий дараа хоёр дахь багш [[:ru:Махариши_Махеш_Йоги|Махариши Махеш Йогич]] <ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | work=The Times of India | title=Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав. – The Times of India | access-date=2017-11-29 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062521/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | url-status=dead }}</ref> -тай учирч ведийн ухаанаар яриа таниулга өрнүүлж, бага хурал зохион байгуулж, [[:en:Transcendental_Meditation|Чанадаас халих бясалгал]]-ыг явуулж, [[Аюурведа]] -н төвүүдийг байгуулж явжээ.<ref>Gautier, Francois. Баяр баясгалангийн Гуру. New York: [[Hay House]], 2008. p. 36.</ref><ref>{{cite book|title=Хязгааргүйд бүдэрсэн нь Эгэл нэгний эгэлгүй гэгээрэлийн замд |first=Michael |last=Fischman|publisher=Morgan James Publishing|year=2010 |isbn=978-1-60037-648-1|ref={{SfnRef|Fischman|2010|p=32}} }}</ref> 1980-аад онд Шанкар оюун санааны ухааны чиглэлээр эрэл хайгуул хийн, дэлхийг тойрон аялаж практик туршлагаар олж тогтоосон курс сургалтаа эхлүүлсэн. Амьдрах Урлаг-ийн Аз жаргалын програмын тулгын чулуу болсон хэмнэлт амьсгалын техник, '[[Сударшан крия|Сударшан Крия]]' нь 1982 онд [[Карнатака]] мужийн [[Шимога]] нутгийн [[Бхадра гол]]-ын эрэгт 10 хоногийн аниргүй бясалгасны дараа "онгод гийж яруу найраг тэрлэх адил" түүнд орж ирсэн гэдэг бөгөөд цааш "Би түүнийг сурч, зааж эхэлсэн" гэж хэлдэг.<ref name=RD>{{Cite news|url=http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|title=Face to face|last=Mahadevan|first=Ashok|date=February 2007|publisher=[[Reader's Digest]]|accessdate=5 June 2009|archive-date=29 Есдүгээр сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929012144/http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|url-status=dead}}</ref> Шанкар сэтгэлийн хөдлөл бүр амьсгалын хэмнэлтэй нягт уялдаатай, амьсгалаа жолоодож, удирдсанаараа хувь хүн сэтгэлээ удирдаж, сэтгэл санаагаа сэргээж, зовлон зүдгүүрээ багасгаж бууруулж болно хэмээдэг.<ref name = ST>{{Cite news| url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| title=Гүнзгий амьсгалж стресс сэтгэл гутралаа сулалж чөлөөл| last=MacGregor| first=Hillary E| date=31 October 2004| publisher=The Seattle Times| 7=| access-date=27 Наймдугаар сар 2016| archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131215/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| url-status=dead}}</ref> 1980-аад онд тэрбээр 175 хүүхдэд зориулан сургууль нээсэн <ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008. p. 61.</ref><ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar's sister: At school, teachers came to my brother for advice|url=https://www.mid-day.com/articles/sri-sri-ravi-shankar-sister-at-school-teachers-came-to-my-brother-for-advice/18929181|date=13 Jan 2018}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд энэ ганцхан сургууль хүмүүст урам зоригийг төрүүлж, [[Энэтхэг]] даяар тэлж өргөжин, өдгөө 425 сургуульд орон нутгийн амьдралын боломж тааруу, ядуусын хороололын 67000 гаран хүүхэд үнэ төлбөргүйгээр боловсрол эзэмшиж байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.artoflivingschools.org/ |wayback=20181122221815 |text=Үнэ төлбөргүй боловсрол |archiv-bot=2025-05-21 21:27:55 InternetArchiveBot }}. www.artoflivingschools.org.</ref><ref>[https://www.artofliving.org/in-en/education-home Үнэ төлбөргүй боловсрол]. artofliving.org/in-en. Retrieved on 01 December 2017.</ref> 1983 онд [[Швейцар]]-д анхны Амьдрах урлагийн курс хөтөлбөрөө явуулсан байдаг. 1986 онд [[Хойд Америк|Хойд Америк-]]<nowiki/>т анхны курсээ зохион байгуулахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Калифорни]]-и<nowiki/>йн [[:en:Apple_Valley,_California|Цахиурын хөндийд]] очиж байжээ.<ref>{{cite journal |title=Амьдрах урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар хэмээх Энэтхэг иргэн Кранс Монтана чуулганы шагналыг анх удаа хүртэв. |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1 |date=29 June 2011 |access-date=27 Наймдугаар сар 2016 |archive-date=1 Долдугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701195519/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://artofliving.eu/index.php?id=205&L=17 Түүх]. artofliving.eu. Retrieved on 7 September 2011.</ref> == Гүн ухаан, билиг сургааль == === Оюун санааны амьдрал === Шанкар хайр, энэрэл нигүүлсэл, дотоодоос ундрах урам зориг зэрэг хүмүний үнэт зүйлсийг өсгөн нэмэгдүүлэх тэрхүү оюун санааны ухааныг зааж сургаж, багшилж явдаг. Энэ нь ямар нэг шашин, эсвэл зан заншилд харьяалагдаад байдаггүй. Учир нь бүх хүмүүст энэ нь нээлттэй. Хүн төрөлхтөний салшгүй хэсэгт бид оруулдаг оюун санааны нэгдэл бол үндэстэн, шашин, мэргэжил, эсвэл биднийг тусгаарладаг бусад нэр тодотголоос илүү чухал юм гэдгийг тэрбээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрдэг.<ref>Shankar, Sri Sri Ravi. Bang on the Door. Santa Barbara, CA: Art of Living Foundation. 1995. {{ISBN1-885289-31-6.}}</ref> "Хүчирхийлэл үгүй нийгэм, өвчин үгүй бие, давчдал үгүй амьсгал, төөрөгдөл үгүй сэтгэл, саатал үгүй оюун ухаан, гэмтэл үгүй ой ухаан, уйтгар гуниг үгүй сүнс бол хүмүний оршихуйн төрөлх эрх юм."<ref>{{cite web|url=http://www.artofliving.org/wisdom-best-shock-absorber |title=Мэргэн ухаан бол хамгийн сайн цочрол шингээгч.|publisher=Artofliving.org |date= |accessdate=26 May 2014}}</ref> гэж Шанкар үздэг байна. Түүний хэлснээр [[шинжлэх ухаан]] болон [[спиритуалити]] буюу оюун санааны амьдрал хоёулаа мэдэхийг хүссэн чин хүслээс ургаж гардаг болохоор өөр хоорондоо уялдаа холбоотой мөн эв зохицолтой гэжээ. "Би хэн юм бэ?" гэдэг асуулт нь оюун санааны амьдрал өөд, "Энэ юу юм бэ?" хэмээх асуулт [[шинжлэх ухаан]] өөд дөтөлж хүргэдэг. Хөөр хөгжүүн баяр нь одоо энэ мөчид л гагцхүү байдгийг онцлон, стрессгүй хүчирхийлэлгүй дэлхийг бүтээхийг алсын хараандаа тэрбээр дурджээ. Үүнийг гүйцэлдүүлж хэрэгжүүлэх ач тустай бодитой арга хэрэгсэл нь түүний сургалт хөтөлбөр бөгөөд энэ бүхнийг олон түмэнд санал болгодог билээ. Тэрбээр амьсгалыг бие болон сэтгэлийг хооронд нь холбох аргамжаа, сэтгэлийг тайвшруулах арга хэрэгсэл хэмээн үздэг. Түүний үзлээр "Үнэн бол шугаман шулуун гэхээсээ илүүтэйгээр, бөмбөрцөг шиг бөөрөнхий тул хоорондоо зөрчилдөөнтэй байх ёстой." гэж үздэг.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/04/AR2007070401609.html Вашингтон Пост сонины ярилцлага]. Washingtonpost.com (5 July 2007). Retrieved on 7 September 2011.</ref> === Сударшан Крия === Амьсгалахуй дээр тулгуурлаж үндэслэсэн техник [[Сударшан крия]] © ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]: सुदर्शन क्रिया ''sudarśana-kriyā'')<ref name="AolfSite_SkPage">{{Webarchiv|url=http://www.srisri.org/educational-programs/sudarshan-kriya |wayback=20101201154539 |text=Амьдрах урлаг сангийн вебсайт дээрх Сударшан крияаны тухай хуудас |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Srisri.org. Retrieved on 7 September 2011.</ref> Амьдрах урлагийн Аз жаргалын програмын голлох бүрэлдэхүүн хэсэг, мөн [[Амьдрах урлаг сан]]-гийн сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах хөтөлбөр<ref name="AolfSite_SkPage" />-ийн тулгын чулуу юм. ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|Vajrasana]]'' ''(бохирч суух)''-н [[:en:Ujjayi_breath|Ujjayi]]''(ялалт)''-н амьсгалыг ''[[:en:Bhastrika|bhastrika]] (хөөргөн амьсгал)''-г хийсний дараа хэмнэлт амьсгалыг ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|sukhasana]] (завилж)''-аар суун хийдэг.<ref name="TOISKY">{{cite news|title=Sudarshan Kriya, a stress buster|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|newspaper=The Times of India|date=9 September 2003|access-date=2017-11-29|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|url-status=dead}}</ref> Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний олон судалгаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд Сударшан крияны тухай хэвлэгдсээр байна.<ref name="AOLResearch_List">[http://aolresearch.org/published_research.html Олон улсын нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн Амьдрах урлагийн Сударшан крия Йогийн ШУ-ны судалгааны материалуудын жагсаалт] Aolresearch.org.</ref> Бие физиологи, [[сэтгэл судлал]]-ын ач тус үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийн хэмжээг багасгадаг ([[:en:Cortisol|кортизол]]-[[стресс]] үүсгэгч гормон буурсан), [[:en:Immune_system|дархлааны тогтолцоо]] сайжирдаг, [[айдас]] түгшүүрийг арилгаж багасгадаг, [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279 (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь] суллаж бууруулдаг,<ref>{{cite journal|pmid=10708840|last1=Janakiramaiah|first1=N|last2=Gangadhar|first2=BN|last3=Naga Venkatesha Murthy|first3=PJ|last4=Harish|first4=MG|last5=Subbakrishna|first5=DK|last6=Vedamurthachar|first6=A|title=Janakiramaiah, N; Gangadhar, BN; Naga Venkatesha Murthy, PJ; Harish, MG; Subbakrishna, DK; Vedamurthachar,A (2000). Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: A randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine / Меланхоликийн нөхцөлд Сударшан Крияагийн сэтгэл гутралын эсрэг нөлөөː Цахилгаан цочрооны эмчилгээ(ECT)болон имипрамина хоорондын санамсаргүй түүврийн харьцуулсан судлагаа |volume=57|issue=1–3|pages=255–9|journal=Journal of Affective Disorders|doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8}}</ref> [[:en:Antioxidant|антиоксидант]]-ийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, [[:en:Brain#Functions|уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагаа]]-г хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ss-68048732 өөр бусад шинжлэх ухааны баримт]-ууд<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.</ref>-ыг дурдаж болно. == Энх тайван хүмүүнлэгийн үйлс == === Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад хамтран ажиллана === Оюун санааны удирдагч хүн амын дунд амиа хорлолтоороо дэлхийд толгой цохидог Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад Японы парлиаменттай хамтран ажиллана.<ref>{{cite news|title=Times News|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/newshound-tales/an-indian-push-for-japans-happiness-index/?fbclid=IwAR0JJ1Ztokl7E6j2wXM8k9NWP-45pPNBfusTHHyJXio4HixWILZzbi68IrE}}</ref> === Гэр бүл, сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийн эсрэг === [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] АНУ-ын олон мужуудад сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийг зогсооход өргөн далайцтай арга хэмжээ явуулж байна. <ref>{{cite web|title= АНУ-ын Дэд Еранхийлөгч асан Jоseph Biden Амьдрах урлагт талархлаа илэрхийлэв| url= https://www.youtube.com/watch?v=TJfE8X0JXOA|}}</ref> Тэр тусмаа АНУ-д сургуулийн орчинд буутай зэвсэгт хүчирхийлэл гарах нь олон улсын хэмжээнд хөндүүр сэдэв бөгөөд [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] -тай хамтран Сургуулийн орчинд хүчирхийлэлээс сэргийлэх Сургуулийн орчинд ухааралыг нэмэгдүүлж хүчирхийлэлгүй нийгмийг бүрдүүлэх үүднээс хүүхэд мөн өсвөрийн насныханд зориулсан сургуулиудад зориулсан АртЭксел, YES! Хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын 200 орчим <ref>{{cite news|title=Empower Youth! Give the Gift that Every Student Deserves!|url=https://www.facebook.com/YESforSchoolsUSA/videos/2202107926722311/UzpfSTEwMDAwMTM0MjcwMzU1NzoxOTk5Mjc4NzQzNDYwMTk2/news}}</ref> ЕБС-ын 100000 гаруй сурагчдад оруулж ач тусыг нь мэдрүүлээд байна<ref>{{cite news|title=IMPACTS|url=http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|access-date=2018-10-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006215333/http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|url-status=dead}}</ref>. === Венесуэлийн хямралыг эвлэрүүлэн зуучлах === [[Амьдрах урлаг сан]] үндэслэгч Оюун санааны удирдагч Шри Шри Шри Рави Шанкарыг [[Венесуелийн Ерөнхийлөгч Николас Мадура]] улс оронд үүссэн улс төрийн хямралыг шийдвэрлүүлэх эвлэрүүлэн зуучлагчаар тохоон томилоод байна.<ref>[https://www.newsnation.in/india-news/sri-sri-ravi-shankar-is-new-peacemaker-of-venezuela-6-times-spiritual-guru-brokered-peace-article-230849.html?fbclid=IwAR3TaLDVeM26EHOgsfIOmN-tlXsksYfAviHGGJEcF1H32ro58XCgbLB7wtw 'Sri Sri Ravi Shankar is new ‘peacemaker’ of Venezuela: 6 times spiritual guru brokered peace'], Nation News</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&id=44178&SEO=president-maduro-receives-indian-peace-ambassador-sri-sri-ravi |wayback=20190709203610 |text='President Maduro Receives Indian Peace Ambassador Sri Sri Ravi' |archiv-bot=2026-03-25 13:27:08 InternetArchiveBot }}, Prensa Latina</ref> === Колумб болон ФАРК ( Колумбын Хувьсгалт зэвсэгт хүчин ) === 2015 оны 6 дугаар сард Шри Шри Рави Шанкар [[Колумб]]-ын ерөнхийлөгч [[Хуан Мануэль Сантос]]-тай уулзсан ба, [[Колумб]]-ын засгийн газар болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Revolutionary_Armed_Forces_of_Colombia Зэвсэгт ФАРК бүлэглэл]-ийн хооронд энхийн хэлэлцээнд "зуучлагчаар ажиллах"-ыг Колумбын ерөнхийлөгч зөвшөөрсөний дагуу,<ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0">{{cite web|title=ШРИ ШРИ РАВИ ШАНКАР КОЛУМБ УЛСАД 52 ЖИЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭН ИРГЭНИЙ ДАЙНЫГ ТӨГСГӨЛ БОЛГОСОН|url=https://www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0|website=Official website of the Peace Delegation of the FARC-EP (Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army)|accessdate=22 July 2015}}</ref> 2015 оны 6 дугаар сард Кубад айлчилсан. Зэвсэгт ФАРК улс төрийн явуулга, нийгмийн шударга ёсонд хүрэх ''[[:en:Ahimsa|ahimsa]]'' буюу хүчирхийлэлгүй байх Гандийн зарчмыг дагаж мөрдөхөөр санал нэгдсэн. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбад Энх тайванг авчирахад тусалдаг.|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravi-Shankar-helps-to-bring-peace-to-Colombia/articleshow/48022149.cms|accessdate=22 July 2015|agency=Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=July 10, 2015}}</ref> 2016 оны 8 дугаар сар 25-нд талууд энх тайвнаар орших нэг талын энхийн хэлэлцээгээ амжилттай явуулж өндөрлүүлэв. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбын хамгийн харгис мөргөлдөөнийг төгсгөл болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай|url=https://swarajyamag.com/insta/how-sri-sri-ravi-shankar-played-a-key-role-in-ending-one-of-latin-americas-most-brutal-conflicts|agency=Swarajya Staff|date=September 29, 2016}}</ref><ref>{{cite news|title="ФАРК Колумбын засгийн газар хоёрын дунд үргэлжилсэн 52 жилийн дайны түүхэн төгсгөлд Шри Шри Рави Шанкарын гүйцэтгэсэн үүргийг Колумбын ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав|url=http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B|agency=newsnviews.online|date=September 28, 2016|access-date=Арван хоёрдугаар сар 18, 2017|archive-date=Хоёрдугаар сар 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202234838/http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B/|url-status=dead}}</ref><ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0"/> === Пакистан === Тэрбээр “Эв эеийн сайхан санаа” өвөрлөж 2004 онд [[Пакистан]]-д айлчилсан <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/788657.cms 'Пакистанд шашны зүтгэлтэн айлчлав'], The Times of India</ref> ба мөн 2012 онд [[Исламабад]] болон [[Карачи]] хотод Амьдрах урлагийн төвүүдийн нээлтэд оролцохдоо дахин айлчилсан байдаг.<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар 'Амьдрах урлаг'-ийнхаа тухай Лахорт ярив|url=http://tribune.com.pk/story/349068/sri-sri-ravi-shankar-tells-lahore-about-his-art-of-living/|accessdate=15 September 2014|publisher=The Express Tribune News Network|date=March 12, 2012}}</ref> 2014 оны 3 дугаар сард [[Исламабад]] дахь Амьдрах урлагийн төв зэвсэгт этгээдүүдэд шатаалгаж байсан. <ref>{{cite news|title=32. Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа сэжиглэж байна.|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}</ref> === Ирак === [[Ирак]]-ийн Ерөнхий сайд [[:en:Nouri_al-Maliki|Наури ал Малик]]-ийн урилгаар 2007<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ibnlive.com/news/art-of-living-guru-in-iraq-to-talk-peace/41193-3.html?xml |wayback=20070930155651 |text=Амьдрах урлагийн оюун санааны удирдагч Иракт Энх тайвны яриа хэлэлцээнд уригдав |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Ibnlive.com. Retrieved on 7 September 2011.</ref> онд, 2008<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар Иракт 2 дахь удаагаа айлчиллаа.|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/22sri-ravi-shankar-visits-iraq.htm|accessdate=15 September 2014|publisher=Rediff.com|date=December 22, 2008}}</ref> онд [[Ирак]]т тус тус айлчилсан айлчлалын үеэр дэлхийн энхтайвныг дэмжих зорилгоор улс төр, шашны удирдагч нартай уулзсан. 2014 оны 11 дүгээр сард Рави Шанкар Иракийн [[:en:Erbil|Ербил]] тусламжийн хуаранд очсон. Тэрбээр мөн уг бүсэд [[:ru:Езиды|Езиды]] болон бусад [[Ислам]] шашинтан бус хүмүүсийн аймшигт нүд хальтрам нөхцөл байдалтай танилцаж, тэдний асуудлыг хөндсөн бага хурлыг зохион байгуулсан.<ref name=huff-erbil-conf>{{cite web|title=Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар Езиды үндэстний эрхийг дэмжихээр Иракаар аялана.|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/19/sri-sri-ravi-shankar-iraq_n_6178316.html|accessdate=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн Оюун санааны мастер Хойд Ирак дахь дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэв|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1643903/indian-spiritual-leaders-ngo-steps-relief-work-refugees-northern-iraq|accessdate=20 November 2014}}</ref> === Энэтхэгийн Кашмир === Зүүн Азийн Энх тайвны Чуулган 2016 оны 11 дүгээр сард "Кашмирийг дахин диваажин болгох" нэртэй бага хуралыг [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмирт]] эхлүүлсэн. Шри Шри Рави Шанкар хэлж байгаагаар, Кашмирын хүн амын 90 орчим хувь энх тайван хүсч байгаа ч, хүсэлтийг нь орхигдуулж байна. Тэрбээр мөн нэмж хэлэхдээ "Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл бол Кашмирчууд өөрсдөөс нь л гацхүү гарах учиртай." Энэ чуулган Зүүн Азийн найман орныг хамтад нь авчирч, үйлдвэрлэл эрхлэлт, ур чадвараа хөгжүүлэх, соёлын солилцоо, боловсролын хамтын ажиллагаа, эмэгтэйчүүдийг хүчирхэгжүүлэх санаачлага зэргээр хамтран ажиллахад чиглэгдэнэ. <ref>{{cite news|title=40. Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл гагцхүү Кашмирчуудаас л гарна|url=http://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|accessdate=22 February 2017|agency=Greater Kashmir|publisher=GK Communications Pvt. Ltd|date=24 November 2016|archive-date=20 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120015218/https://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирː Хүн амын 90 хувь нь энх тайванг хүсч байна|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kashmir-90-per-cent-of-people-want-peace-says-sri-sri-ravi-shankar-4392410/|accessdate=22 February 2017|agency=The Indian Express [P] Ltd.|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирын салан тусгаарлагчид, дайтагч талууд бол 'ашиг олох саалийн үнээ'|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241116/kashmiri-separatists-militants-are-cash-cows-says-sri-sri-ravi-shankar.html?fromNewsdog=1|accessdate=22 February 2017|agency=Deccan Chronicle|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Өмнөд Азид зориулсан бүсийн энх тайвны мөрийн хөтөлбөрийг эхлүүлнэ|url=http://www.ptinews.com/news/8107837_AOL-to-launch-regional-peace-platform-for-South-Asia.html|accessdate=22 February 2017|agency=Press Trust of India|date=22 November 2016}}</ref> === Зүүн Хойд Энэтхэг === 2017 оны 8 дугаар сар, Энэтхэг тусгаар тогнолоо зарласаны 71 жилийн ойн урд өдөр 11 дайтагч талын бүлгээс 68 дайчид [[Манипур]] мужийн Засгын газарт бууж өгөв. Манипур мужийн Ерөнхий сайд [[:en:N._Biren_Singh|Н. Бирен Синг]] хямралтай бүсэд энх тайван авчирсан Шри Шри Рави Шанкарын хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав. Шри Шри Рави Шанкарын байгууллага сүүлийн 15 жил Манипур мужид ажилласаар ирсэн билээ. <ref name="statesman">{{cite news|title= Ерөнхий сайд Бирен Шри Шри Рави Шанкар Манипурт явуулсан энхийн хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав|url=http://www.thestatesman.com/cities/cm-biren-lauds-sri-sri-ravi-shankar-peace-efforts-manipur-1502438102.html|accessdate=11 September 2017|publisher=The Statesman Limited}}</ref><ref name="india today">{{cite news|title=Манипурː 68 гишүүдийн 6 алан хядагч бүлгийн гишүүн, мөн 4 эмэгтэй алан хядагч эмэгтэй ЕС Бирэн Синг-д бууж өгөв|url=http://indiatoday.intoday.in/story/manipur-terrorist-cadres-surrender-n-biren-singh/1/1025807.html|accessdate=11 September 2017|agency=India Today|publisher=Living Media India Limited}}</ref> 2017 оны 9 дүгээр сард болсон " Ондоошилыг хүчирхэгжүүлэх - Зүүн Хойдын уугуул нутгийн хүмүүсийн бага хурал" дээр Шри Шри Рави Шанкар "Өөр 500 орчим дайчид зэвсгээ хураалгахаар хүлээж байна, тэд энхийн үйлсэд нэгдэхэд бэлэн." хэмээн мэдэгджээ. Уг зүүн хойд хэсгээс 67 эсэргүүцэгч бүлэгийн төлөөлөл уг хуралд оролцсон бөгөөд энхийн өөрчлөлтөд оролцоход бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ. Сүүлийн 10-12 жилд зогсолтгүй ажилласан Шри Шри Рави Шанкар түүний байгуулага <nowiki>''</nowiki>Сүүлчийн зэвсгээ дайтагч талууд хураалгах хүртэл үргэлжлүүлэн ажиллах болно." <ref name="nie">{{cite news|title=‘Зүүн хойд мужийн дайтагч тал энх тайван тогтохыг хүлээж байна’|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/08/north-east-militants-waiting-to-make-peace-1653912.html|accessdate=11 September 2017|agency=The New Indian Express}}</ref> гэж мэдэгджээ. ULFA буюу Ассамын нэгдсэн чөлөөлөх фронтын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан [[:en:Anup_Chetia|Ануп Четиа]], уг бага хурлын дарга байсан бөгөөд уг бүсэд энх тайван тогтоох Шри Шри Рави Шанкарын хүчин чармайлтыг магтан сайшаав.<ref name="NorthEast India24">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар дайтагч талуудыг илааршуулах хэвэнд нь оруулахад бэлэн гэдгээ илэрхийллээ.|url=http://www.northeastindia24.com/sri-sri-ravi-shankar-expressed-willingness-to-rehabilitate-militants-back-into-mainstream/|accessdate=11 September 2017|agency=NorthEast India24|publisher=NorthEast India24}}</ref><ref name="Arunachal24.in">{{cite news|title=Бид сүүлийн галт зэвсэгийг хураах хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоохгүй гэж Шри Шри Рави Шанкар мэдэгдэв|url=http://arunachal24.in/we-will-not-stop-till-the-last-gun-is-laid-down-sri-sri-ravi-shankar/|accessdate=11 September 2017|agency=Arunachal24.in|publisher=Arunachal24.in}}</ref> === Аяадхон асуудал === Энэ Аяадхон асуудалд хэний талд орох гэж байна? гэж асуухад Шри Шри Рави Шанкар “Би аль нэгний талд нь орвол, яаж би зуучилж чадах юм бэ? Яриа хэлэлцээгээр бүхий л ашиг сонирхол /үүндː [[Хиндү шашин|Хинди]], [[Ислам]], Засгийн газар болон бусад бүлэглэлүүд/-ыг багтаасан шийдлийг эрэлхийлж, олохыг зорьж байна.” гэжээ.<ref name="firstpost.com">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар Аяадхон асуудлаар ЗГ-ын ашиг сонирхолыг төлөөлж байгаа гэдгээ үгүйсгэлээ|url=http://www.firstpost.com/india/sri-sri-ravi-shankar-rejects-congress-charges-of-him-representing-govt-interests-in-ayodhya-dispute-4196673.html|accessdate=2017-11-11|agency=firstpost.com|publisher=firstpost.com}}</ref> Асуудлыг "өөрийгөө өргөмжлөх зорилгоор бусдыг буруутгах"-аасаа илүү харилцан хүндэтгэж, яриа өрнүүлж байж шийдвэрлэж болохсон.<ref name="indiasamvad.co.in">{{cite news|title=25 жилийн өмнө сүмийг нураасан нь Хинди шашинтан Мусулман нарын зовох шалтгаан болсоор байх уу|url=http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|accessdate=2017-11-29|agency=indiasamvad.co.in|publisher=indiasamvad.co.in|archive-date=2017-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202182116/http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|url-status=dead}}</ref> === Шашин хоорондын яриа хэлэлцээ === Рави Шанкар [[:en:Interfaith_dialogue|шашин хоорондын яриа хэлэлцээ]]нд оролцдог ба одоогоор [[:en:Elijah_Interfaith_Institute|Елижах шашин хоорондын хүрээлэн]]д дэлхийн шашны удирдагчийн зөвлөлийг төлөөлдөг. <ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн шашны зүтгэлтэнгүүд|url=http://www.elijah-interfaith.org/index.php?id=731|publisher=Elijah Interfaith Institute|accessdate=30 April 2013}}</ref> 2008 он, 2010 оны шашин хоорондын дээд хэмжээний чуулганаар тэрбээр шашны зүтгэлтнүүдийг оролцуулан ХДХВ-ын эсрэг хамтын үйл ажиллагааг өрнүүлж явуулсан. <ref>{{cite news|title=ХДХБ өртсөн хүмүүсийг Оюун санаагаар анагааж эрүүлжүүлэхүй|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1444431/report-spiritual-healing-for-hiv-infected-in-bangalore|accessdate=2013-07-30|newspaper=DNA|date=2010-09-28}}</ref> 2013 оны 7 дугаар сард Женевт НҮБ-ын ДОХ-ын гол удирдлагуудын хуралд тэрбээр ХДХВ-ээс урьдчилан сэргийлэх, хүйсийн хооронд буй хүчирхийлэл, сэтгэлийн шарх, ялгаварлан гадуурхалын талаарх тулгамдсан асуудлыг хэлэлцүүлсэн байдаг. <ref>{{cite web|title=ДОХ-ын тусламж үйлчилгээнд шинжлэх ухаан, оюун санааны амьдрал холбогдох нь|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2013/july/20130703srisrishankar/|publisher=UNAIDS|accessdate=30 July 2013}}</ref> === Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулсан програм === 1992 онд хорих ангийн хүмүүжигч нарт зорилсан 'Prison SMART' програм<ref>{{cite news|title="Өмнөд Африкийн шоронгийн хүмүүжигчид йог хийв|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=2008-12-24|first=Andrew|last=Walker}}</ref>-ийг эхлүүлж, нийгэмтэй тэднийг хөл нийлүүлэн алхахад тусалдаг. <ref>{{cite news|title=Pravin Mahajan 'n D's brother sing together|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=85731|newspaper=The Indian Express|date=30 April 2007}}</ref>  2002 оноос эхлэн Амьдрах урлагийн [https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 хорих ангийн Prison SMART хөтөлбөр]-ийг хоригдогч гэлтгүй хорих ангийн харгалзагч нарт оруулж эхэлсэн ба [http://cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%82/ ШШГЕГ-тай хамтран 2015 оноос Монголын шорон хорих анги, засан хүмүүжүүлэх газруудад]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ШШГЕГ-тай гэрээтэй ажилласны үндсэн дээр саадгүй чөлөөтэй оруулж эхлээд байна.<ref>{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>. Одоогоор дэлхийн хэмжээнд 60 гаруй орны 700000 гаран шоронгийн хүмүүжигчид энэ хөтөлбөрт хамрагдаж ач тусыг хүртээд байна<ref>{{cite news|title=Yoga, meditation uplift prisoners' spirits in Dubai|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|newspaper=Khaleej times|date=11 October 2018|access-date=25 Аравдугаар сар 2018|archive-date=3 Хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203212255/https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|url-status=dead}}</ref>. === Байгалийн гамшиг === Түүний сайн дурынхан 2004 онд [[цунами]], [[Катрина хар салхи]], [[Гаити|Гайти]] зэрэг өөр бусад нутаг оронд болсон мөргөлдөөн, байгалийн гамшгийн хохирогчдод сэтгэл санааны тусламж үзүүлжээ.<ref>[http://www.nouvelleviehaiti.org/ Nouvelle Vie Haiti Youth Corps] Haiti Program</ref> == Нийгэмд хүрсэн санал санаачилгууд == === Хар тамхигүй Энэтхэг аян === 2019 оны 2 дугаар сарын 19-ны өдөр энэхүү аяны үеэр Энэтхэгийн Ерөнхий Сайд Нарендра Моди<ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/drugs-only-strengthen-terrorists-modi/articleshow/68071448.cms?fbclid=IwAR0IjamEE6w8Zh9PrS9aHpDjYh9ya48zSxCGwAsjpazjBAfhRx0Q3Am7I6I| work=The Times of India | title= Drugs only strengthen terrorists: Narendra Modi – The Times of India}}</ref>, болон Боливуудын нэртэй одод продюсэрууд, <ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> олон их дээд сургууль коллежийн оюутнүүд<ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> хамрагдаж хар тамхи хэрэглэхгүй байх ам тангараг өргөжээ. === Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын үйлс === Энэхүү үйлсээрээ 2012 онд Делид гарсан буутай хүчирхийллийн хэргийн эсрэг<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times of India | title=Mumbaikars hold public vigils to condemn Delhi horror; seek security for citizens, not VIPs – The Times of India | access-date=2017-11-30 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}</ref>, үнэгүй эрүүл мэндийн аян<ref>{{cite news|title= Амьдрах урлаг сангаас ядуусын хорооллынхонд эрүүл мэндийн үнэгүй аян явуулав|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|accessdate=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}</ref>, сонгогчдын сонгох ухаарлыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон үйлс аян<ref>{{cite news|title=АУ Сан сонгогчдыг сонгуульд идэвхтэй оролцохыг ятгав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|accessdate=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=ТББ-ын сайн дурын ажилчид 35000 гаран сонгогчдын нэрсийг гаргав|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|accessdate=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title="Би илүү сайхан энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө" аяныг YCCE коллеж дэмжлээ url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|accessdate=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 October 2013}}</ref>-ыг багтаан оруулдаг. === "ХҮЧИРХИЙЛЭЛГҮЙ" хөдөлгөөн === Уг хөдөлгөөн 2013 оны З дугаар сард Шанкарын сангаас хүчирхийлэлийг арилгах зорилгоор үндэсний хэмжээний хөдөлгөөн болж үүссэн. Хувь хүнийг олон нийтийн онлайн сүлжээгээр хүчирхийлэхгүй байх хөдөлгөөнийг хөхиүлэн дэмжиж,<ref>{{cite news|title=Нэг тэр бум хүчирхийлэлгүй байх үйлдлийг Шри Шри Рави Шанкар уриалжээ|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/03/25/no-higher-calling-his-holiness-sri-sri-ravi-shankar-challenges-the-world-to-commit-one-billion-acts-of-nonviolence-|accessdate=17 April 2013|newspaper=Los Angeles Magazine|date=25 March 2013}}</ref> засгийн газар, олон нийтийн эрүүл мэнд хэвлэл мэдээллээр хүчирхийлэлгүй байх зарчмыг тунхагладаг.<ref>{{cite web|title=Хүчирхийлэлгүй байх нь өөрчлөлтийг авчирдаг|url=http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|publisher=Los Angeles County|accessdate=26 April 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016094441/http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|url-status=dead}}</ref> === Авилгалын эсрэг Энэтхэг === Тэрбээр Локпал (буюу авилгалын эсрэг) тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхийн төлөө өргөн далайцтай хөдөлгөөн өрнүүлдэг<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар авилгал хээл хахуулийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлэв|url=http://www.dnaindia.com/india/1609098/report-sri-sri-ravi-shankar-in-up-on-anti-graft-drive|accessdate=30 September 2013|newspaper=DNA|date=8 November 2011}}</ref> ба "Энэтхэг авлига хээл хахуулийн эсрэг" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг <ref>{{cite news|title=Энэтхэг авилгалын эсрэг хөдөлгөөнийг үндэслэгч Шри Шри Үндэсний ВЖП намын Локпал тунхаглалд туслана|url=http://www.indianexpress.com/news/iac-founder-sri-sri-says-asked-for-bjp-s-help-on-jan-lokpal/857582/0 |accessdate=30 September 2013|newspaper=The Indian Express|date=9 October 2011}}</ref> юм. === Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган === 2003 онд тэрбээр бизнесийн орчинд хүний мөс чанар үнэт зүйлс, ёс зүйг хүчтэй болгох зорилгыг өвөртлөн Бизнес дэх ёс зүй-Корпорэйт соёл болон Оюун санааны хэлэлцүүлгийг санаачилсан. Энэ нь хожмоо ёс зүйн олон улсын хурлыг зарлан хуралдуулдаг бизнес дэх ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг бүрдүүлэхэд оролцдог болсон. <ref>{{cite news|title=Бизнес дэх ёс зүйн Олон улсын удирдагчдын симпозиум Женевт 2013 оны 7 дугаар сарын 1-нд эхлэв|url=http://m.economictimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/international-leadership-symposium-on-ethics-in-business-begins-on-july-1-in-geneva/articleshow/20851594.cms|accessdate=25 September 2014|agency=Bennett Coleman & Co.|publisher=Bennett Coleman & Co.|date=1 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар Европт|url=http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar|accessdate=25 September 2014}}</ref><ref name="la-fifa">{{cite web|title=FIFA болон ёс зүй; бие биентэйгээ нөхцөлдөж гүйцэлдэхгүй байна|url=http://www.latimes.com/sports/soccer/la-sp-soccer-baxter-20140914-story.html|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2014-09-25}}</ref> 2014 оны 9 дүгээр сард [[Цюрих хот|Цюрих]] хотноо [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]ыг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо]]ны гол удирдлагуудыг оролцуулан спортод “Ёс зүй болон нээлттэй байдал”-дээр анхаарал хандуулсан нэг өдрийн арга хэмжээг зохион байгуулсан. <ref name=la-fifa /> === Шри Шри Их сургууль === Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-11-30 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}</ref> Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=2017-01-23|publisher=United News of India|accessdate=2017-04-21}}</ref> Энэтхэгийн Амьдрах урлаг буюу Виакти Векас Кендра Одишагийн засгийн газартай харилцан ойлголцох санамж бичигт гарын үсэг зурав. Йога, пранаяма, бясалгал амьсгалын иж бүрэн дасгал соёлын програмыг тогтмол явуулж, өөрчлөгдсөн өөдрөг бүтээлч хандлагатай сэтгэлгээг бий болгож Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа хөдөөгийн хөгжлийн програмтай холбож өгөх юм байна. Үүнд Шри Шри Их сургууль их үүрэг гүйцэтгэнэ. <ref>{{cite web|url=http://orissadiary.com/jharkhand-adopts-odisha-govt-innovative-model-grampanchayats-development-strategy-art-living-technique-dovetailing/|title=Оюун санааны сэргэлт ба хөдөөгийн хөгжил|date=2017-01-23|publisher=orissadiary.com|accessdate=2017-12-14}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Олон улсын шагнал өргөмжлөл == * 2016 - Энэтхэгийн Хамгийн дээд хоёрдогч иргэний шагнал Падма Вибхушан, 2016 оны 1 дүгээр сар <ref name="www.thehindu.com>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/padma-awards-announced/article8151257.ece|title=Padma Vibhushan for Rajinikanth, Dhirubhai Ambani, Jagmohan|accessdate=28 February 2016|publisher=The Hindu|date=January 26, 2016}}</ref> * 2016 - Dr Nagendra Singh Олон улсын энх тайвны шагнал, Энэтхэг, 2016 оны 11 дүгээр сар<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravishankar gets international peace prize|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravishankar-gets-international-peace-prize/articleshow/55529251.cms|accessdate=10 December 2016|publisher=The Times of India|date=November 20, 2016}}</ref> * 2015 - Перугийн дээд одон, "Medalla de la Integracion en el Grado de Gran Oficial (Дээд албаны төлөөлөгч)"<ref name="www.dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred with Peru's highest award 'Grand Officer'|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-peru-s-highest-award-grand-officer-2100609|accessdate=22 July 2015|agency=DNA|date=July 1, 2015}}</ref> * 2015 - Колумбын Хамгийн дээд иргэний одон, "Orden de la Democracia Simon Bolivar"<ref name="www.outlookindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|accessdate=22 July 2015|agency=Outlook|date=June 25, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Spiritual Leader Sri Sri Ravi Shankar Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.ndtv.com/india-news/spiritual-leader-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-colombias-highest-civilian-award-775342|accessdate=22 July 2015|agency=Press Trust of India|publisher=NDTV Convergence Limited 2015|date=June 25, 2015}}</ref> * 2013 - Ганди, Кинг, Икеда хүй нийгэмлэгийг бэхжүүлэх шагнал<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar to Speak at Morehouse's Martin Luther King International Chapel|url=http://www.atlantadailyworld.com/201304024956/Praise/sri-sri-ravi-shankar-to-speak-at-morehouse-s-martin-luther-king-international-chapel|accessdate=2013-04-04|newspaper=Atlanta Daily World|date=2013-04-02}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын хамгийн дээд иргэний одон 'National Order of Merito de Comuneros, Paraguay, 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar gets Paraguay's highest civilian award|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 September 2012|archive-date=25 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325090517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.lanacion.com.py/articulo/89279-condecoraran-al-dr-sri-sri-ravi-shankar.html|accessdate=22{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2013</ref> * 2012 - Парагвай улсын хотын захиргааны хүндэтгэвэл зохих иргэн 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="lite.epaper.timesofindia.com">{{cite news|title=Шри Шри Прагвайн хамгийн том шагнал хүндэт иргэн шагналыг авлаа|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|accessdate=2013-03-22|newspaper=The Times of India|date=2012-09-15|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152359/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|url-status=dead}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын Асуншон хотын захиргааны хүндэт зочин, 2012 оны 9 дүгээр сарын 12<ref name="lite.epaper.timesofindia.com"/> * 2012 - Бразил улсын Rio de Janeiro мужийн хамгийн дээд Tiradentes одон, 2012 оны 9 дүгээр сарын 3<ref>{{cite web |url=http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |title=Projeto de Resoluусo |publisher=Alerjln1.alerj.rj.gov.br |date= |accessdate=26 May 2014 |archive-date=13 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152328/http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> * 2012 - Өмнөд Африкийн Шивананда сангийн Шивананда дэлхийн энх тайвны шагнал, 2012 оны 8 дугаар сарын 26<ref>{{cite web|title=Sivananda Peace Pillar presented to Ravi Shankar|url=http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|publisher=BLOG of www.sivanandapeacepillars.com|accessdate=22 March 2013|archive-date=10 Есдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910022156/http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref> * 2011 - Брюселийн Кранз Монтана чуулганы шагнал, 2011 оны 6 дугаар сарын 24<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |title=Recipients list |access-date=2017-11-30 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152331/http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Ravi Shankar 1st Indian to get Crans Montana award|url=http://www.indianexpress.com/news/ravi-shankar-1st-indian-to-get-crans-montana-award/809703|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Indian Express|date=28 June 2011}}</ref> * 2009 - Форбес сэтгүүлээс зарладаг Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй 7 удирдагчдын айргийн тавд Рави Шанкарыг нэрлэжээ.<ref>[https://www.forbes.com/2009/11/09/gandhi-singh-tata-leadership-power-09-india_slide_6.html Editor's Picks: Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй эрхмүүдийн 5 дугаарт: Шри Шри Рави Шанкар оржээ]. Forbes.com (2009-11-09). 2013-03-21 нд хандсан.</ref> * 2009 - Германы Дрездэн хот, Дэлхийн соёлын чуулган соёлын тэнвцвэрийн шагнал, 2009 оны 10 дугаар сарын 10<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred award by German organisation|url=http://www.deccanherald.com/content/29982/sri-sri-ravi-shankar-conferred.html|newspaper=Deccan Herald|date=11 October 2009}}</ref> * 2008 - АНУ, Атланта Поениксийн шагнал, 2008<ref name="dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar honoured by three US cities|url=http://www.dnaindia.com/mobile/report.php?n=1202527|newspaper=DNA India}}</ref> * 2008 - АНУ Хьюстон Хүндэт иргэн Сайн үйлсийн элчин сайд, 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2008 - Proclamation of Commendation, New Jersey, USA 2008<ref>{{cite news|title=Sri Sri teaches Art of Living to New Jersey|url=http://specials.rediff.com/news/2008/jul/07sld04.htm|newspaper=rediff.com}}</ref> * 2008 - АНУ Нью Жерсий хүдэтгэлийн тунхаглал 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2007 - Энэтхэгийн Пуне, Сант Шри Днянешварагийн Дэлхийн энх тайвны шагнал, 2007 1 дүгээр сарын <sup><ref>{{cite news|title=Зовлонгоо надад өгчих|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|accessdate=2013-03-28|newspaper=The Times of India|date=2007-01-11|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080811/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|url-status=dead}}</ref> * 2006 - Монгол Улсын төрийн дээд одонгоор 2006 онд шагнуулж байсан;<ref>{{cite news|title=”Алтан гадас” одонт Шри шри Рави Шанкарын тухай 24 баримт|url=http://www.24tsag.mn/content/32687.shtml|accessdate=2013 оны 5 сарын 22|citenews=24tsag.mn}}</ref> * 2005 - Энэтхэгийн Шинэ Дели Бхарат Широмани Шагнал, 2005<ref>{{cite news|title=Of oneness, spirituality and unity|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|publisher=Times of India|date=21 April 2005|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://archive.today/20130629121454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|url-status=dead}}</ref> * Недерланд;Гияан Вихар Их сургууль<ref name="Gyan Vihar convocation">{{cite web|title=Gyan Vihar convocation|url=http://gyanvihar.org/pg11.aspx|publisher=Gyan Vihar University|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319001518/http://gyanvihar.org/pg11.aspx|url-status=dead}}</ref>,Жайпур; Кувемпу их сургууль * Аргентиний Буенос Айресийн их сургуулийн доктор; Аргентиний Кордоба, Сигло XXI их сургуулийн хотхон; Ненроде их сургууль<ref>{{Cite web |url=http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |title=Sri Sri Ravi Shankar receives Honorary Doctorate from Nyenrode Business Universiteit |access-date=2016-08-26 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195600/http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |url-status=dead }}</ref> * Парагва улсын Асуншон их сургуулийн Доктор<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> * 1986 - Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгчөөс Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэв <ref name="Йога широмани"/> == Номын жагсаалт == Шри Шри Рави Шанкар дараах номыг зохиогч юм. Үүнд: * ''An Intimate Note to the Sincere Seeker''; Vol. 1: <nowiki>ISBN 1-885289-29-4</nowiki>, Vol. 2: <nowiki>ISBN 1-885289-30-8</nowiki>, Vol. 3: <nowiki>ISBN 1-885289-33-2</nowiki>, Vol. 4: <nowiki>ISBN 1-885289-36-7</nowiki>, Vol. 5: <nowiki>ISBN 1-885289-38-3</nowiki>, Vol. 6: <nowiki>ISBN 1-885289-40-5</nowiki>, Vol. 7: <nowiki>ISBN 1-885289-41-3</nowiki> * ''Buddha: manifestation of silence'', <nowiki>ISBN 81-89291-91-2</nowiki> * 1999 – ''Be A Witness: The Wisdom of the Upanishads'', 106 pp. <nowiki>ISBN 81-7621-063-3</nowiki> * 2000 – ''God Loves Fun'', 138 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-05-7</nowiki> * 2001 – ''Celebrating Silence: Excerpts from Five Years of Weekly Knowledge 1995–2000'', 206 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-39-1</nowiki> * ''Celebrating Love'' <nowiki>ISBN 1-885289-42-1</nowiki> * 2005 – ''Narada Bhakti Sutra'', 129 pp. <nowiki>ISBN 81-7811-029-6</nowiki> * ''Hinduism & Islam, the common thread'', 34 pp, 2002 * ''Secrets of Relationships'', Arktos, 2014 * ''Patanjali Yoga Sutras'', Arktos, 2014 * ''Ashtavakra Gita'', 2010, <nowiki>ISBN 9380592833</nowiki> * ''Management Mantras'', Arktos, 2014 * ''Know Your Child: The Art of Raising Children'', Arktos, 2014 == Тодорхойлолт == * Gautier, François, ''[https://books.google.com/books?id=xGQqAAAAYAAJ The Guru of Joy. Sri Sri Ravi Shankar & the Art of Living]'', Carlsbad, California, Hay House, Inc., 2008. <nowiki>ISBN 978-1-4019-1761-6</nowiki> (First edition: India, Books Today, 2002. <nowiki>ISBN 81-87478-42-X</nowiki>) * Michael Fischman, ''Stumbling into Infinity''. <nowiki>ISBN 978-1-6003-7648-1</nowiki> * Frederique Lebelley ''Walking the Path'' [Narrative of Experience with Sri Sri Ravi Shankar](1st edition: March 2010. ISBN 978-93-8059-22-3) == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == [https://web.archive.org/web/20210506183348/http://srisriravishankar.org/ Албан ёсны вебсайт] [[Ангилал:Хиндү шашны хүн]] [[Ангилал:Йогачин]] [[Ангилал:Шинэ эриний Оюун санааны удирдагч нар]] [[Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан]] [[Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] 84fztvvb1navd6waygqgk5k884zrzah Нагаланд 0 62334 866514 823501 2026-08-18T15:19:06Z CommonsDelinker 211 Seal_of_Nagaland.svg файлыг коммонсд [[c:User:CptViraj|CptViraj]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: [[:c:COM:CSD#G2|G2]]: Broken redirect. 866514 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн хойд Энэтхэг дэх муж}} {{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр | name = Нагаланд | type = Муж | image_seal = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = | caption_align = center | perrow = 1/2/1 | image1 = Kohima 24 July 2021.jpeg | caption1 = [[Кохима]] | image2 = Kapamodzu.jpg | caption2 = [[Капамүдзү]] | image3 = Doyang Lake House.jpg | caption3 = [[Доянг]] | image4 = SaurabhSawant DzukouValley Khonoma Nagaland MG 2559.jpg | caption4 = [[Зүкоу хөндий]] }} | etymology = [[Нагачууд]]ын нутаг | nickname = Баяр наадмын нутаг, Дэлхийн Шонхрын Нийслэл | motto = Эв нэгдэл | image_map = IN-NL.svg | coordinates = {{coord|25.67|94.12|region:IN-NL_type:adm1st|display=inline,title}} | region = Зүүн хойд Энэтхэг | before_was = [[Ассам]]ын нэг хэсэг | formation_date2 = 12 сарын 1, 1963 | capital = Кохима | largestcity = Димапур | districts = [[Нагаландын тойргийн жагсаалт|17]] | Governor = [[Ла. Ганесан]] | Chief_Minister = [[Нейфиу Рио]]<ref>{{cite news|title=Neiphiu Rio sworn in as Nagaland Chief Minister, becomes 1st Nagaland leader to take oath outside Raj Bhavan|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2018/mar/08/neiphiu-rio-sworn-in-as-nagaland-chief-minister-becomes-1st-nagaland-leader-to-take-oath-outside-ra-1783953.html|work=[[The New Indian Express]]|date=2018-03-08|access-date=2025-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308231906/http://www.newindianexpress.com/nation/2018/mar/08/neiphiu-rio-sworn-in-as-nagaland-chief-minister-becomes-1st-nagaland-leader-to-take-oath-outside-ra-1783953.html|archive-date=2018-03-08|url-status=live}}</ref> | party = [[Үндсэрхэг Ардчилсан Дэвшилтэт Нам|ҮАДН]] | Deputy_CM = [[Т. Р. Зэлян]] (ҮАДН)<br />[[Янтунго Паттон]] ([[БЖН]]) | judiciary = [[Гаухати дээд шүүх#Нагаланд мужийн Кохима сандал|Гаухати дээд шүүх -Кохима сандал]] | legislature_type = Нэг танхимт | assembly = [[Нагаландын хууль тогтоох ассамблей]] | assembly_seats = 60 суудал | rajya_sabha_seats = 1 суудал | lok_sabha_seats = 1 суудал | area_total_km2 = 16579 | area_rank = 25-р байр | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=GEOGRAPHY OF NAGALAND |url=https://nsdma.nagaland.gov.in/geography-of-nagaland#:~:text=Nearly%20all%20of%20Nagaland%20is,6%2C000%20feet%20(1%2C830%20metres) |access-date=2025-07-02 |archive-date=2023-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324202958/https://nsdma.nagaland.gov.in/geography-of-nagaland#:~:text=Nearly%20all%20of%20Nagaland%20is,6%2C000%20feet%20(1%2C830%20metres) |url-status=live }}</ref> | elevation_m = 610 | elevation_max_m = 3,841 | elevation_max_point = [[Сарамати уул]] | elevation_min_m = 140 | elevation_min_point = [[Димапур]] | population_total = {{DecreaseNeutral}} 1,978,502 | population_as_of = 2011 | population_rank = 26-р байр | population_density = 119 | population_urban = 28.86% | population_rural = 71.14% | population_footnotes = <ref name="census2011Abstract">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/pca/DDW_PCA0000_2011_Indiastatedist.xlsx |title=Primary Census Abstract Data Tables (India & States/UTs - District Level) |publisher=Энэтхэгийн Бүртгэлийн ерөнхий газар, тооллогын комиссар |access-date=2025-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408052329/https://censusindia.gov.in/pca/DDW_PCA0000_2011_Indiastatedist.xlsx |archive-date=2022-04-08 |url-status=dead }}</ref> | population_demonym = [[Нагачууд]] | 0fficial_Langs = [[Англи хэл]] | official_script = [[Латин бичиг]] | GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|0.45020|lc|lk=r}} | GDP_year = 2025–26 | GDP_rank = 30-р байр | GDP_per_capita = {{Increase}}{{INRConvert|198164|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = 27-д | HDI = {{Increase}} 0.679<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=2025-07-02}}</ref> {{color|orange|дундаж}} | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 19-д | literacy = 95.7%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Жилийн тайлан, Ажиллах хүчний үечилсэн судалгаа (PLFS) (2023 оны 7 сараас 2024 оны 6 сар) |date=2024-09-23 |publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны газар, Статистикийн яам, хөтөлбөрийн хэрэгжилт, Энэтхэгийн Засгийн газар |year=2024 |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 3-т | sex_ratio = 931[[эмэгтэй|♀]]/1000 [[эрэгтэй|♂]] | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = 21-т | iso_code = IN-NL | registration_plate = NL | website = nagaland.gov.in | image_highway = SH IN-NL.png }} '''Нагаланд''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Nagaland'') — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн дорнод хязгаарын '''[[муж]]'''. 16 мянган км² газар нутаг, 1.9 сая хүн амтай. ==Зураг == <gallery widths="170px" heights="130px"> KOHIMA_CATHEDRAL.jpg|Христийн сүм Hornbil_Festival,_Kohima_6.jpg|Кохима дахь наадам Kohima_Nagaland_India.jpg|Кохима хот </gallery> == Эшлэл == {{reflist}} {{Энэтхэг}} [[Ангилал:Нагаланд| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]] ou8yp1s1ro0r30c32fb0udvzapkl2cs Гепатит B 0 62709 866613 842336 2026-08-19T11:42:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866613 wikitext text/x-wiki {{short description|Хүний вирусын халдвар}} {{Инфобокс өвчин | name = Гепатит B | image = Hepatitis-B virions.jpg | caption = [[Электрон микроскоп]]ын гепатит В вирусын [[микрограф]] | field = [[Халдварт өвчин (анагаах ухааны мэргэжил)|Халдварт өвчин]], [[гастроэнтерологи]] | symptoms = Байхгүй, [[шар өвчин|шар арьс]], [[ядаргаа]], шээс бараантах, [[хэвлийн хөндийн өвдөлт]]<ref name=WHO2022/> | complications = [[Цирроз]], [[элэгний эсийн хавдар|элэгний хорт хавдар]]<ref name="pmid17336170"/> | onset = Шинж тэмдэг илрэх хүртэл 6 сар хүртэл хугацаа шаардагдаж магадгүй<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Hepatitis B Fact Sheet |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |website=World Health Organization |access-date=9 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809212807/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b |archive-date=9 August 2022 |date=24 June 2022}}</ref> | duration = Богино эсвэл урт хугацааны<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal | title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577|last1=Vos |first1=Theo |last2=Allen |first2=Christine |last3=Arora |first3=Megha |last4=Barber |first4=Ryan M. |last5=Bhutta |first5=Zulfiqar A. |last6=Brown |first6=Alexandria |last7=Carter |first7=Austin |last8=Casey |first8=Daniel C. |last9=Charlson |first9=Fiona J. |last10=Chen |first10=Alan Z. |last11=Coggeshall |first11=Megan |last12=Cornaby |first12=Leslie |last13=Dandona |first13=Lalit |last14=Dicker |first14=Daniel J. |last15=Dilegge |first15=Tina |last16=Erskine |first16=Holly E. |last17=Ferrari |first17=Alize J. |last18=Fitzmaurice |first18=Christina |last19=Fleming |first19=Tom |last20=Forouzanfar |first20=Mohammad H. |last21=Fullman |first21=Nancy |last22=Gething |first22=Peter W. |last23=Goldberg |first23=Ellen M. |last24=Graetz |first24=Nicholas |last25=Haagsma |first25=Juanita A. |last26=Hay |first26=Simon I. |last27=Johnson |first27=Catherine O. |last28=Kassebaum |first28=Nicholas J. |last29=Kawashima |first29=Toana |last30=Kemmer |first30=Laura |display-authors=1 }}</ref> | causes = ''[[Элэгний B вирус]]'' зарим [[биеийн шингэн]]ээр дамждаг<ref name=WHO2022/> | risks = Судсаар мансууруулах бодис хэрэглэх, [[бэлгийн харьцаа]], [[Бөөрний диализ|диализ]], халдвар авсан хүнтэй хамт амьдрах<ref name=WHO2014/><ref name=CDC2014T/> | diagnosis = Цусны шинжилгээ<ref name=WHO2022/> | differential = | prevention = [[Элэгний B вирус]]<ref name=WHO2022/> | treatment = [[Вирусын эсрэг эм]] ([[тенофовир]], [[интерферон]]), [[элэг шилжүүлэн суулгалт]]<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Hepatitis B Fact sheet N°204|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/en/|website=who.int|access-date=2025-12-12|date=2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109161444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/en/|archive-date=2014-11-09}}</ref> | medication = | prognosis = | frequency = 296 сая (2019)<ref name=WHO2022/> | deaths = 820,000 resulting from hepatitis B (2019)<ref name=WHO2022/> }} <!-- Тайлбар ба шинж тэмдэг --> '''Гепатит В''' нь [[гепатит В вирус]]аар үүсгэгдэж [[Элэг|элгийг]] хамардаг [[халдварт өвчин]]. Энэ нь хурц эсвэл [[архаг халдвар]]ыг аль алийг нь үүсгэж чаддаг. Дийлэнх хүмүүст, халдварын эхний үе шинж тэмдэггүй байдаг. Хөгжөөд ирхээрээ, дотор муухайрах, [[Шар (өвчин)|арьс шарлах]], [[Цуцах (эмнэл зүй)|ядрах]], шээс бараантах, [[Хэвлийн хөндийн өвдөлт|хэвлийн хөндийгөөр өвдөх]] зэрэг өвчний шинж тэмдэгүүдийг дагуулна. Ихэнхи тохиолдолд, эдгээр шинж тэмдэгүүд нь сүүлийн хэдэн долоо хоногт илэрдэг ба ховор тохиолдолд халдварын эхний үе нь үхлийн шалтгаан болдог.<ref name=WHO2014/><ref>{{cite book|author1=Raphael Rubin; David S. Strayer|title=Rubin's Pathology : clinicopathologic foundations of medicine ; [includes access to online text, cases, images, and audio review questions!]|date=2008|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia [u.a.]|isbn=9780781795166|page=638|edition=5.|url=https://books.google.com/books?id=kD9VZ267wDEC&pg=PA638}}</ref> Шинж тэмдэг илэрч эхэлтлээ 30 - 180 хоног болдог. Төрөх үедээ халдвар авсан тохиолдлын 90 хувь нь архаг болон хөгждөг бол, таван наснаас хойш авсан тохиолдлын 10 хувь нь архаг болдог. Архаг өвчтэй улсуудын дийлэнхи нь шинж тэмдэггүй явсаар, эцэст нь [[цирроз]] ба [[элэгний жинхэнэ эсийн хавдар|элэгний хавдар]] болон хөгждөг.<ref name="pmid17336170">{{cite journal | authors = Chang MH | title = Hepatitis B virus infection | journal = Semin Fetal Neonatal Med | volume = 12 | issue = 3 | pages = 160–167 | date = June 2007 | pmid = 17336170 | doi = 10.1016/j.siny.2007.01.013 }}</ref> Энэ нь архаг өвчтэй хүмүүсийн 15 - 20 хувийн үхлийн шалтгаан болдог.<ref name=WHO2014/> <!-- Шалтгаан ба диагноз --> Вирус нь халдвартай [[цус]] эсвэл [[биологийн шингэн]]ээр дамжидаг. [[Перинатал халдвар|Төрөх үеийн халдвар]] эсвэл хүүхэд насандаа бусад хүмүүсийн цусанд хүрэх/цустай контаклах нь гепатит В [[Эпидем|өргөн тархсан]] нутагуудын халдварлах хамгийн их давтамжтай зам юм. Өвчин ховор тохиолддог нутагуудад, [[судас тариа]] ба [[бэлгийн харьцаа]] нь халдах давтамж өндөртэй замууд байдаг. Халдах магадлалыг нэмэгдүүлдэг бусад шалтгаанд, эрүүл мэндийн салбарт ажиллах, [[цусны трансфузи]], [[диализ]], халдвартай хүнтэй хамт амьдрах, тархалт ихтэй нутаг орноор аялах, асрамжийн газар амьдрах зэрэг багтана.<ref name=WHO2014/><ref name=CDC2014T>{{cite web|title=Hepatitis B FAQs for the Public — Transmission|url=http://www.cdc.gov/hepatitis/B/bFAQ.htm#transmission|publisher=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |accessdate=2011-11-29}}</ref> 80-аад оны үед маш олон тохиолдлын шалтгаан нь [[шивээс]] хийлгэх ба [[акупунктур]] байсан. Ариутгах арга сайжирснаар ийм замаар халдах нь ховор болсон.<ref>{{cite book| author = Thomas HC | title = Viral Hepatitis | year = 2013 | publisher = Wiley | location = Hoboken | isbn = 9781118637302 | page = 83 | edition = 4th | url = https://books.google.com/books?id=7aQeAAAAQBAJ&pg=PA83 }}</ref> Гепатит В вирус нь гар барилт, хоолны хэрэгсэл, үнсэлт, тэврэлт, ханиалга, найтиалт, хөхөөр хооллох зэргээр халдварладаггүй. Халдварласнаас хойш 30 - 60 хоногт тодорхойлогдох боломжтой. Цусыг шинжилж түүнд вирусын хэсгүүд агуулагдаж байгаа эсэхээр ба вирусын [[эсрэг биет]]ээр халдварлсан үгүйг тодорхойлдог.<ref name=WHO2014/> Таван төрлийн гепатитын вирус байдаг: [[элэгний А вирус|A]], B, [[элэгний C вирус|C]], [[элэгний D вирус|D]], [[элэгний E вирус|E]]. <!-- Урьдчилан сэргийлэлт ба эмчилгээ --> 1982 оноос хойш [[Гепатит В вакцин|вакцинжуулалтаар]] урьдчилан сэргийлдэг болсон.<ref name=WHO2014/><ref name="pmid17673066">{{cite journal | authors = Pungpapong S, Kim WR, Poterucha JJ | title = Natural History of Hepatitis B Virus Infection: an Update for Clinicians | url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-08_82_8/page/967 | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 82 | issue = 8 | pages = 967–975 | year = 2007 | pmid = 17673066 | doi = 10.4065/82.8.967 }}</ref> [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага]], боломжтой бол, хүүхдийг төрсөн эхний өдөр вакцинжуулахыг зөвлөдөг. Нөлөөг бүрэн байлгах зорилгоор, хожим 2-3 тунг хийх шаардлагатай. Энэ вакцин тохиолдлын 95 хувийг хамгаалдаг.<ref name=WHO2014/> 2006 он гэхэд, 180 оронд вакцинжуулалтыг үндэсний хөтөлбөр болгосон.<ref name=Will2006>{{cite journal | authors = Williams R | title = Global challenges in liver disease | url = https://archive.org/details/sim_hepatology_2006-09_44_3/page/n28 | journal = Hepatology (Baltimore, Md.) | volume = 44 | issue = 3 | pages = 521–526 | year = 2006 | pmid = 16941687 | doi = 10.1002/hep.21347 }}</ref> Халдвараас сэргийлэх зорилгоор бүхий л цусан бүтээгдэхүүнийг шинжлэх, [[бэлгэвч]]ийг хэрэглэх зэргийг зөвлөдөг. Эмчилгээ нь өвчний явц, шинж тэмдэгээс хамаарна. Архаг өвчтэй хүмүүс [[вирусын эсрэг эм бэлдмэл]] болох [[тенофовир]] эсвэл [[интерферон]] хэрэглэх нь зөв байх боловч, эдгээр эм бэлдмэл нь өндөр үнэтэй байдаг. Циррозын үед зарим тохиолдолд [[элэг шилжүүлэн сулгах]] аргыг ашигладаг.<ref name=WHO2014/> <!-- Эпидемологи --> Дэлхийн хүн амын ойролцоогоор гуравны нэг нь амьралынхаа аль нэг үед дээр халдвар авсан байдаг. Тэдгээрийн 240 - 350 сая хүн нь архаг халдвартай.<ref name=WHO2014/><ref>{{cite journal | authors = Schilsky ML | title = Hepatitis B "360" | journal = Transplantation Proceedings | volume = 45 | issue = 3 | pages = 982–985 | year = 2013 | pmid = 23622604 | pmc = | doi = 10.1016/j.transproceed.2013.02.099 }}</ref> 2013 онд, халдварын 129 сая шинэ тохиолдол бүртгэгдсэн.<ref>{{cite journal|last1=Global Burden of Disease Study 2013|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet (London, England)|date=22 August 2015|volume=386|issue=9995|pages=743–800|pmid=26063472|doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4}}</ref> 750 гаруй мянган хүн гепатит В-ийн улмаас жил бүр үхдэг.<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Hepatitis B Fact sheet N°204|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs204/en/|website=who.int|accessdate=4 November 2014|date=July 2014}}</ref> Тэдгээрийн 300 мянга нь элэгний хорт хавдраар.<ref name=GBD204>{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|journal=Lancet|date=17 December 2014|pmid=25530442|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|volume=385|issue=9963|pages=117–71|pmc=4340604}}</ref> Өвчин нь [[Зүүн Ази]] ба [[суб-Сахарын Африк]]т [[Эпидем|элбэг тохиолддог]] ба насанд хүрсэн хүн амынх нь 5 - 10 хувь нь архаг халдвартай байдаг. [[Европ]] ба [[Хойд Америк]]д 1 хувиас бага.<ref name=WHO2014/> Анх ''сийвэнгийн гепатит'' гэж нэрлэгддэг байсан.<ref name=Barker1996>{{cite journal | authors = Barker LF, Shulman NR, Murray R, Hirschman RJ, Ratner F, Diefenbach WC, Geller HM | title = Transmission of serum hepatitis. 1970 | url = https://archive.org/details/sim_jama_1996-09-11_276_10/page/n122 | journal = Journal of the American Medical Association | volume = 276 | issue = 10 | pages = 841–844 | year = 1996 | pmid = 8769597 | doi = 10.1001/jama.276.10.841 }}</ref> Эрдэмтэд гепатит В вирусын вакцин агуулсан хүнсний бүтээгдэхүүнийг бий болгохоор/нээхээр ажиллаж байна.<ref>{{cite book|last1=Thomas|first1=Bruce|title=Production of Therapeutic Proteins in Plants|date=2002|isbn=9781601072542|page=4|url=https://books.google.com/books?id=D-Nj4x9zXi4C&pg=PA4&dq|accessdate=25 November 2014}}</ref> Өвчин нь [[хүн дүрст]] сармагчнуудыг хамрах боломжтой.<ref>{{cite book|last1=Plotkin|first1=[edited by] Stanley A.|last2=Orenstein,|first2=Walter A.|last3=Offit|first3=Paul A.|title=Vaccines|date=2013|publisher=Elsevier/Saunders|location=[Edinburgh]|isbn=9781455700905|page=208|edition=6th|url=https://books.google.com/books?id=hoigDQ6vdDQC&pg=PA208}}</ref> {{TOC limit|3}} '''Орчуулагч: доорх хэсгийг wiki-ийн орос хэсгээс орчуулсан ба ямар нэгэн эх сурвалж дурьдагдаагүй байсныг анхааруулж байна!''' Өвчнийг үүсгэгч вирус янp бүрийн физикийн ба химийн нөлөөлөлд маш өндөр тогтвортой: нам ба өндөр температур (буцалгахад мөн адил), олон удаагийн хөлдөөлт ба гэсгээлт, удаан хугацааны хүчиллэг орчны нөлөөлөл. Гадна орчинд, тасалгааны температурт гепатит В вирус хэд хэдэн долоо хоног хадгалагдах чадвартай: сахлын хутганы ир дээр хатсан үл үзэгдэх цусны жижиг дусалд эсвэл зүүний үзүүрт. Цусны сийвэн дотор +30°С температурт 6 сар, −20°С орчим температурт 15 жил, хуурай плазмд 25 жил халдварлах чадвараа хадгална. [[Автоклав]]анд 30 минут, хуурай халуунаар ариутгах тохиолдолд 160°С-д 60 минут, 60°С-д 10 цаг болгоно. ==Эпидемиологи== '''Орчуулагч: доорх хэсгийг wiki-ийн орос хэсгээс орчуулсан ба ямар нэгэн эх сурвалж дурьдагдаагүй байсныг анхааруулж байна!''' Ахуйн нөхцөлд гепатит В нь дундаа ижил сахлын хутга, ир, маникюрийн ба ванны хэрэгсэл, шүдний сойз, алчуур, гэх мэтийг ашигласнаар халдварлаж болно. Иймд, арьс болон салст бүрхэвчийн өчүүхэн төдий жижиг гэмтэл (зулгаралт, зүсэлт, хагарал, үрэвсэл, түлэгдэл, г.м.) рүү халдвар авсан хүний нүдэнд үл үзэгдэх, хатсан ч байж болох маш өчүүхэн ялгаралт (шээс, цус, хөлс, үрийн шингэн, шүлс, г.м.) ороход л аюултай. Ахуйн нөхцөлд халдварласан мэдээлэл байдаг ба хэрвээ гэр бүлийн нэг гишүүн вирусын тээгч бол хэдхэн жилийн дотор гэр бүлийн бусад гишүүд бүгд халдвар авсан байх болно гэж үздэг. ==Мөн үзэх== *[[Хорт хавдар үүсгэгч халдварууд]] *[[Онковирус]] ==Эх сурвалж== {{Reflist|32em}} ==Гадаад холбоос== {{commons category}} * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Digestive_System_Disorders/Liver/Hepatitis/Hepatitis_B/}} {{refbegin}} *{{cite book|title=GUIDELINES FOR THE PREVENTION, CARE AND TREATMENT OF PERSONS WITH CHRONIC HEPATITIS B INFECTION|date=Mar 2015|publisher=World Health Organization|isbn=978924154905 9|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/154590/1/9789241549059_eng.pdf?ua=1&ua=1}} *{{cite web |title=''Hepatitis B virus'' |work=NCBI Taxonomy Browser |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Info&id=10407 |id=10407}} {{refend}} [[Category:Хүний вирусийн гаралтай халдварт өвчин]] [[Category:Бэлгийн замаар дамждаг өвчин]] [[Ангилал:Элэг судлал]] [[Category:Гастроэнтерологийн өвчин]] [[Ангилал:Мэдэгдэх шаардлагатай өвчин]] ktg83f6x7mvyfdbkfu6rp39qtx9eg0d Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 866520 866216 2026-08-18T19:16:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866520 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco Лотаринг 0 90809 866587 866385 2026-08-19T06:47:51Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/Mongolllll23|Mongolllll23]] ([[User talk:Mongolllll23|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/866385|866385]] - sockpuppetry - [[:m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] 866587 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын соёл, түүхийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Лотаринг | native_name = {{nobold|''Louréne''}} {{small|([[Лотаринг хэл|Лотаринг]])}}<br>{{nobold|''Lottringe''}} {{small|([[Лотаринг Франк аялга|Лотаринг Франк]])}}<br>{{native name|de|Lothringen|parensize=85%}}<br> {{native name|lb|Loutrengen|parensize=85%}} | image_map = Carte Lorraine 2018.png | image_flag = Lorraine.svg | image_shield = Arms of Lorraine.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Франц]] | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Захиргааны муж]] | subdivision_name1 = [[Гранд Эст]] | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Мец]] | area_total_km2 = 23547 | area_footnotes = | population_total = 2349816 | population_as_of = 2012 оны 1 сарын 1 | population_footnotes = | population_demonym = Лотарингчууд, Лорейнчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = €72.857 тэрбум (2024) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €31,513 (2024) | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 4 | p1 = [[Вогез (департамент)|Вогез]] (88) | p2 = [[Мёз (департамент)|Мёз]] (55) | p3 = [[Мёрт-е-Мозель]] (54) | p4 = [[Мозель (департамент)|Мозель]] (57) | iso_code = FR-M }} '''Лотаринг''' буюу Лорейн (франц. Lorraine [lɔˈʁɛn], герман. Lothringen) нь [[Франц]]ын зүүн умард хэсэгт орших бүс нутаг юм. Энэхүү бүс нутаг нь [[Гранд Эст]] [[Муж (Франц)|мужийн]] төв хэсгийг бүрдүүлнэ. 1960 оноос 2015 оныг хүртэл энэ бүс нутаг нь [[Мец]] төвтэй бие даасан муж байв. Хүн ам нь 2 350 657 ( мужууд дотор 11 дүгээр байр). Нутаг дэвсгэр нь 23,547 км² бөгөөд Mёз (Маас) ба Moзель голууд урсдаг. Лотаринг бол Бельги, Люксембург, Герман гэсэн гурван гадаад улстай хиллэдэг Францын цорын ганц бүс нутаг юм. Лотаринг бүс нутгийн хүн амын ихэнх нь өөрийгөө Франц гэж тодорхойлдог. Гэвч Отто фон Бисмарк Франц-Пруссын дайны үр дүнгийн дагуу өнөөгийн Лотарингийн 1/3 хэсгийг Германд хавсаргаж байсан түүхтэй. Мозел гэж нэрлэгддэг маргаантай гурав дахь нь роман, герман аялгуу хоёулаа байдаг тул ангилахад хэцүү байдаг соёлтой байв. Эдгээр хүмүүс нь бүс нутгийн хойд хэсэгт амьдардаг. Францын Лоррейн муж (Лотарингия) нь Франц, Германы хоорондох нутаг дэвсгэрийн маргааны сэдэв олон зуун жил байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь бүхэл бүтэн бүс нутгийн соёл, түүхэнд ихээхэн нөлөөлсөн юм. Орчин үеийн Лотаринг нь олон зуун жилийн түүх, тэр дундаа Германы эзлэн түрэмгийллийн үеэр олж авсан Франц, Германчуудын хамгийн сайн шинж чанарыг хослуулсан болно. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Lorraine}} {{Wikivoyage}} {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Францын урьдын муж]] [[Ангилал:2015 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Германы түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Лотаринг| ]] [[Ангилал:Герман-Францын харилцаа]] [[Ангилал:Гранд Эстийн газар зүй]] 55mw8vt9pfoiagb39dmrw0urbxkrgkn Гранд Эст 0 91083 866586 866384 2026-08-19T06:47:38Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/Mongolllll23|Mongolllll23]] ([[User talk:Mongolllll23|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/866384|866384]] засварыг цуцлах - sockpuppetry - [[:m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] 866586 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Гранд Эст | native_name = {{resize|75%|{{native name|fr|Grand Est}}<br />{{native name|gsw|Grossa Oschta}}<br />{{native name|lb|Groussen Osten}}}} | native_name_lang = fr | settlement_type = [[Францын мужууд|Муж]] | image_skyline = Château du Haut-Kœnigsbourg, Alsace.jpg | image_caption = [[Хаут-Кёнигсбург цайз]], [[Кольмар]] | image_flag = <!--Flag of Grand Est (2022-present).svg--> | flag_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = Logo Région Grand Est - 2022.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 250 | image_map = Grand Est in France 2016.svg | map_caption = | motto = | coordinates = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Франц}} | seat_type = [[Францын префектур|Префектур]] | seat = [[Страсбург]] | parts_type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | parts_style = list | parts = 10 | p1 = {{flag|Ардень}} (08) | p2 = {{flag|Вогез}} (88) | p3 = {{flag|Марн}} (51) | p4 = {{flag|Дээд Марн}} (52) | p5 = {{flag|Мёрт-е-Мозель}} (54) | p6 = {{flag|Мёз}} (55) | p7 = {{flag|Мозель|logo}} (57) | p8 = {{flag|Об|logo2}} (10) | p9 = {{flag|Доод Райн|logo}} (67) | p10 = {{flag|Дээд Райн|logo}} (68) | government_type = | governing_body = [[Гранд Эстийн мужийн зөвлөл]] | leader_party = [[Бусад барууныхан|DVD]] | leader_title = [[Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч (Франц)|Мужийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name = [[Франк Лерой]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 57433 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 5th | population_total = {{France metadata Wikidata|population_total}} | population_as_of = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes2}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +02:00 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en |title=EU regions by GDP, Eurostat |access-date=2026-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €166.919 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €30,100 | website = {{URL|https://www.grandest.fr}} | iso_code = FR-GES | blank1_name_sec2 = [[Албан ёсны хэл]] | blank1_info_sec2 = [[Франц хэл|Франц]], | blank2_name_sec2 = Хүлээн зөвшөөөгдсөн хэл | blank2_info_sec2 = [[Алеманн Герман хэл|Алеманн Герман]] ба [[Мозелийн Франк хэл|Франк]] }} '''Гранд Эст''' ({{lang-fr|Grand Est}} [{{IPA|ɡʁɑ̃t‿ɛst}}], , {{lang-mn|'''Их Зүүн'''}}) нь [[Франц|Франц Улсын]] [[Муж (Франц)|муж]] бөгөөд 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нд хуучин байсан [[Эльзас]] ''(Alsace'') [[Лотаринг]] (''Lorraine''), [[Шампань-Ардень]], гурван муж нэгдсэнээр бий болсон. Муж байгуулагдсан даруйдаа ''Эльзас-Шампань-Ардень-Лотаринг'' хэмээх нэрийг хэрэглэв. Энэ нэрийг нь 2016 оны аравдугаар сарын 1-нд төрөөс өөрчлөн одооны нэрийг өгсөн байна.<ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/eli/decret/2016/9/28/INTB1614083D/jo/texte ''Décret n° 2016-1262 du 28 septembre 2016 portant fixation du nom de la région Grand Est''] auf legifrance.gouv.fr. Abgerufen am 1. Oktober 2016.</ref><ref>{{Internetquelle|sprache=fr|autor=Mathilde Siraud|url=http://www.lefigaro.fr/politique/2016/06/27/01002-20160627ARTFIG00071-occitanie-nouvelle-aquitaine-discordes-autour-des-nouveaux-noms-de-regions.php|titel=Occitanie, Nouvelle-Aquitaine …: discordes autour des nouveaux noms de régions|werk=lefigaro.fr|hrsg=Le Figaro|datum=2016-06-27|zugriff=2019-04-05}}</ref> Гранд Эст нь нийт 57.433 км² нутаг дэвсгэртэй ба үүгээрээ Францын мужуудад нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээрээ дөрөвт (далайн чанад дахь мужуудыг оруулахгүйгээр) орно. Нийт 5.555.186 хүн амтай (мэдээ: 2016 он) байгаа нь энэ мужийг зургаадугаар том мужийн тоонд оруулдаг. Мужийн төв нь [[Страсбург|Страсбург]] [[хот]]. Гранд Эст нь (цагийн зүүний дагуу) [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцар]] зэрэг [[улс]]ууд болон [[Бургунд-Франш-Конте]], [[Иль-де-Франс]], [[О-де-Франс]] мужуудтай хиллэдэг. ==Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Strasbourg Cathédrale Notre-Dame façade sud octobre 2013.jpg| Зураг:Strasbourg Petite-France place Benjamin-Zix septembre 2015.jpg| Зураг:PA00078776-Cathédrale Notre-Dame de Reims 5.jpg| Mulhouse Porte Jeune.jpg| </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Grand Est|Гранд Эст}} * [http://www.grandest.fr/ Гранд Эст мужийн албан ёсны цахим хуудас] (францаар) == Эшлэл == <references /> {{Францын мужийн хөтлөгч загвар}} [[Ангилал:Гранд Эст| ]] [[Ангилал:Францын муж]] [[Ангилал:2016 онд байгуулагдсан]] hqzynte64swycojuoysx29nvmuv7y8w Хайфа 0 105908 866523 866219 2026-08-18T19:54:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866523 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh Таллины Их сургууль 0 123508 866582 709369 2026-08-19T03:51:26Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 866582 wikitext text/x-wiki [[Файл:Universität Tallinn Logo.svg|thumb|313x313px|Таллины Их сургуулийн лого]] '''Таллины Их сургууль (ТИС)''' (эстон. Tallinna Ülikool (TLÜ), англ. Tallinn University) -Эстони улсын тэргүүлэх гурван Их сургуулийн нэг бөгөөд нийслэл Таллин хотод оршдог. ТИС нь судалгааны Их сургууль юм. == Түүх == ТИС нь анх 1919 оны 9-р сарын 15-нд Таллины багшийн сургууль нэртэй байгуулагдаж байсан. Сүүлд 2005 онд Эстонийн парламентын шийдвэрээр Эрдмийн номын сан (1946), Балтийн кино ба хэвлэл мэдээллийн сургууль (1992/97), Эстонийн Хүмүүнлэгийн дээд сургууль(1988), Түүхийн дээд сургууль (1946), Таллины Багшийн их сургууль (1919/1952/1992)-дыг нэгтгэж Таллины Их сургууль байгуулагдсан юм. ТИС-ын анхны ректор- Мати Хейдметс. 2011 оны 2-р сард тус Их сургуулийн ректороор Тийт Ланд сонгогдсон байна. Эстони улсын багш, сурган хүмүүжүүлэх ухааны боловсон хүчин бэлтгэдэг гол төв нь юм. Таллинн их сургууль нь Эстони улсын гурав дахь том дээд боловсролын байгууллага юм. Тус Их сургууль нь 19 институт, 6 коллежээс бүрддэг. ТИС-д 10,500 орчим оюутан суралцдаг бөгөөд жил бүр бараг 15,000 хүн Нээлттэй Их Сургуулийн санал болгож буй сургалтанд хамрагддаг. Тус их сургуульд 580 багш, судлаачид эрдэм шинжилгээний ажил эрхэлж, нийт ажиллагсдын тоо 1100 гаруй хүн байна. Таллины их сургууль нь одоогоор [[Европ]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Япон]], Хятад, Орос болон бусад 40 гаруй их дээд сургуулиудтай хамтын ажиллагааны гэрээ, мөн Европын Холбооны өнцөг булан бүрээс их дээд сургуулиудтай 400 гаруй Эразмус солилцооны гэрээ байгуулан ажиллаж байна. Мөн тус их сургууль нь жил бүр Зуны болон Өвлийн сургуулиуд зохион байгуулж түүндээ 50 гаруй орны 300 орчим оролцогчдыг хүлээн авдаг байна. == Кампус буюу оюутны хотхон == ''Таллины их сургуулийн оюутны хотхоны гол барилгууд нь латин нэртэй байдаг.'' Terra (латин: дэлхий) нь Таллины их сургуулийн кампус дахь гол бөгөөд хамгийн эртний барилга юм. Энэ нь 1938 онд Таллины Англи коллеж сургуульд зориулж баригдсан. Тус барилга нь өвийн хамгаалалтад байдаг бөгөөд архитектор Алар Котли, Эрика Ныва нар зохион бүтээжээ. Nova (латин: шинэ) нь Балтийн кино, хэвлэл мэдээллийн сургууль байрладаг. Ганцаарчилсан болон бүлгийн ажлын өрөө, лекцийн танхим, кино студи, телевизийн студи, дууны студи, кино театр, компьютерийн анги, засварлах өрөө зэрэгтэй. Барилгыг 2012 онд барьж дуусгасан бөгөөд барилгын зураг төслийг архитектор Карли Луик, Мааржа Каск, Ральф Лоок нар хийсэн. Mare (латин: далай, тэнгис) нь барилга руу нэвтрэх гэрлийн хэмжээг оновчтой болгох зорилготой юм. Барилга нь 2006 онд ашиглалтад орсон; Архитекторууд нь Маттиас Агабус, Эеро Энджарв, Раул Жарг, Приит Пент, Иллимар Труверк нар байв. Astra (латин: од) бол их сургуулийн хамгийн шинэ барилга юм. Энэ байранд лаборатори байрладаг. Барилгын зураг төслийг Игнар Фюк гаргасан бөгөөд 2012 онд барьж дуусгасан. Silva (латин: ой мод) нь 1982 онд баригдсан бөгөөд Зөвлөлтийн архитектурын энгийн жишээ юм. Үүнийг архитектор Эстер Лийберг зохион бүтээжээ. Vita (латин: амьдрал) нь 2020 онд баригдсан бөгөөд одоогоор Санхүүгийн зах зээл, Байгалийн шинжлэх ухаан, эрүүл мэндийн сургууль, их сургуулийн спортын багууд байрладаг. Барилгын зураг төслийг Мааржа Каск, Ральф Локене, Кайса Саймон, Пелле-Стен Вийбург нар хийсэн. == Цахим холбоос == Албан ёсны цахим хаяг: https://www.tlu.ee/en [[Ангилал:Таллины Их сургууль| ]] [[Ангилал:Эстонийн их сургууль]] [[Ангилал:Таллины боловсрол]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:2005 онд байгуулагдсан]] ka9rnb9v74wgspebbnksy88nlwdxn75 Хайдавын Алтанхуяг 0 127429 866528 785318 2026-08-18T20:52:16Z Suldus 25168 866528 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |нэр =Хайдавын Алтанхуяг |бүтэн нэр =Хайдавын Алтанхуяг |зураг = |төрсөн_өдөр = {{bda|1946|10|16}} |төрсөн_газар = |биеийн_өндөр = |биеийн_жин = |улс_орон = {{MGL}} ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) |medaltemplates = {{МедальТэмцээн | [[Боксын Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]}} {{МедальАлт | Тегеран [[1971]] | 60кг }} {{МедальАлт | Ёкохама [[1975]] | 60кг }} }} '''Хайдавын Алтанхуяг''' (Завхан аймгийн Номрог суманд 1946 онд төрсөн-) Ази тивийн хошой аварга, Монголын боксын спортын ууган гавъяат тамирчин /Мастер/, Монголын боксын холбооны зөвлөх дасгалжуулагч, Ардын багш. Монголын боксын спортын түүхийг бичилчсэн "Алтан хараацай" -нуудын нэг гэдэг. == Намтар == Х.Алтанхуягийг таван настай байхад тэдний гэр бүл Улаанбаатар хотод нүүж ирээд Усны гудамжинд (Одоогийн Циркийн орчим. “ТЦ”) суурьшиж тэр бага насаа энд өнгөрөөсөн байна. 1959 онд улсын оюутан, залуучуудын анхдугаар фестиваль болж тухайн үед Усны гудамжинд байсан “Соёл” нийгэмлэгийн жижиг стадионд хэсэг боксчид ирж, бэлтгэлээ хийдэг байжээ. Тэд эхлээд гүйж, харайж бие халаалт хийж байснаа бээлий өмсөөд тоглож эхэллээ. Тэр дундаас нэг жижигхэн шар залуу онцгойрч байжээ. Хоёр жилийн дараа 14 нас хүрч “Хоршоолол” спорт клубт гавьяат дасгалжуулагч Б.Мишигдорж багшийн секцэнд орсон. Анхны амжилтаа 1963 оны Монголын бүх ард түмний анхдугаар спартакиадад гаргаж, 60 кг-ийн жинд түрүүлсэн байна. 1964-1967 он хүртэл бокс Монгол улсад түр хугацаанд хаагдсан. Гавьяат дасгалжуулагч агсан [[Бумуудэнгээгийн Олзот]] нь (1934-2000) түүний анхны багш байсан юм. 1967 онд ЗХУ-д боксын дасгалжуулагч мэргэжлээр төгсөөд дөнгөж ирсэн үе ажээ. 1970 онд тэрээр бэлтгэл сургуулилтаа сайн хийж, ЗХУ-ын Эрхүү хоты Алс Дорнод Сибирийн томоохон тэмцээнд оролцож, үүний дараа социалист орнуудын Нийгмийг аюулаас хамгаалах яамны спартикадад оролцсон байна. Энэ нь Оросын бүх холбоотын армиудтай адилхан цэргийнхний спартикад болдог юм. Үүнд би ялалт байгуулж, Монголын боксчдоос хамгийн анхны алтан медалийг авч байжээ. Х.Алтанхуяаг: -"Ази тивийн аварга шалгаруулах боксын тав дахь удаагийн тэмцээн 1971 онд Иран улсад болсон юм. Манайхан тивийн аваргад анх удаа оролцох хүсэлтээ МАХН-ын Төв хороонд тавиад, дээрээс зөвшөөрөл ирсний дагуу Сөгнөгөрт 45 хоногийн бэлтгэлд гарсан. Сайхан байгаль, тааламжтай цаг агаарт ерөнхий бэлтгэлээ базаасны дараа хотод 14 хоногийн мэргэжлийн бэлтгэлээ хийгээд [[Тегеран|Тегеранд]] очсон". Улмаар Монголын боксчдоос анх удаа Ази тивийн аварга болж Монгол Улсын гавьяат тамирчин цол хүртсэн. 1975 онд буюу 29 настайдаа Японы [[Ёкохама]]-д түрүүлж, хоёр дахь удаагаа Азийн аварга болсон байна. Биеийн тамирын Төв зөвлөлийн дарга Ш.Магван гуай надад “Сурч мэдсэн бүхнээ хойч үедээ өвлүүл” гэж хэлсний дагуу 1976 оны Монреалийн олимпын дараахнаас шигшээ багийн хоёрдугаар дасгалжуулагчаар ажиллах болсон. 1990-2005 онд урд хөршид ажилласан. Анх Өвөрмонголд ажиллаад 1993 оны Бүх Хятадын спартакиадаас шавь нараа нэг алт, хоёр мөнгө, хоёр шагналт байр авахуулж, багаараа дөрөвдүгээр байранд орсон. Улмаар Гуанжоу хотод Гуандун мужийн шигшээ багийг бэлдэн спартакиадаас нэжгээд алт, мөнгө, хоёр хүрэл медаль авч байлаа. Дараа нь Бээжинд зургаан сар ажиллаад Хөт хотод эргэн ирсэн. Түүнийг Азийн аваргаас алтан медаль хүртсэнээс 40 жилийн дараа Монголын олимпын боксын холбооны дэд ерөнхийлөгч, ОУХМ Ц.Цэрэнням гэдэг шавь нь Х.Алтанхуягийн нэрэмжит тэмцээнийг зохион байгуулах санаа гаргаад, анх удаа амжилттай зохион байгуулжээ. 2005 онд Монголдоо ирж, шавь нарынхаа гуйлтаар клубуудын зөвлөх багшаар ажилласан. Тэгээд ажиллаж байсан клубуудээсээ гурван тамирчин шигшээ багт өгсөн. Монгол, Хятад нийлээд 800 гаруй шавь бэлтгэсэн дээ. Цаашид ч гэсэн улс орныхоо нэрийг дэлхийн тавцанд гаргасан олон тамирчин, шавь бэлтгэх бодолтой байгаа ажээ. == Гэр бүл == Гэр бүлийн хүнийг Ира гэдэг, тэд 1976 оны олимпын дараа гэр бүлээ зохиож байжээ. Нэг хүү, хоёр охинтой. {{DEFAULTSORT:Алтанхуяг, Хайдавын}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Нөмрөгийн хүн‎]] [[Ангилал:Монголын боксчин]] [[Ангилал:Монголын боксын улсын аварга]] [[Ангилал:Монголын дасгалжуулагч]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 6j6qcjm82xt3ueyqn0o31axa3v6ahah Генетик код 0 127699 866610 864818 2026-08-19T11:37:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866610 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genetic code.svg|thumb|upright=1.35|ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал транскрипцийн явцад мэдээллийн РНХ-д хуулбарлагдаж, дараа нь кодонуудаар уншигдан амин хүчлийн дараалал болон хөрвөж буйг харуулсан бүдүүвч.]] '''Генетик код''' буюу '''удамшлын код''' (англиар: ''genetic code'') нь удамшлын материалд кодлогдсон мэдээллийг [[Уураг (молекул)|уургийн]] амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэхэд амьд [[Эс|эсүүдийн]] ашигладаг дүрмийн тогтолцоо юм. Уураг кодлогч мэдээллийг [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн нуклеотидын дараалал агуулна. Энэ дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжүүдээр унших бөгөөд ийм нэгжийг '''кодон''' гэнэ. [[Трансляци|Трансляцийн]] үед [[Рибосом|рибосом]] мэдээллийн РНХ буюу мРНХ-ийн кодонуудыг уншиж, зөөгч РНХ буюу тРНХ-ийн тусламжтайгаар [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийг]] заасан дарааллаар холбоно. Ингэж үүссэн полипептидийн гинж эвхэгдэн, үйл ажиллагаатай уураг болдог.<ref name="Alberts">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 }}</ref> Стандарт генетик код нь 64 кодонтой. Тэдгээрийн 61 нь амин хүчлийг заадаг бол UAA, UAG, UGA гэсэн гурван кодон нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоох дохио болдог. Генетик код нь бараг бүх амьд биетэд ижил боловч митохондри болон зарим бичил биетэнд стандарт кодоос бага зэрэг ялгаатай хувилбарууд бий.<ref name="NCBI">{{cite web |title=The Genetic Codes |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi |website=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Ген ба генетик кодын ялгаа == [[Ген]] болон генетик код нь хоорондоо холбоотой боловч өөр ойлголт юм. Ген нь тодорхой үйл ажиллагаатай бүтээгдэхүүн үүсгэх мэдээллийг агуулсан нуклеотидын бодит дараалал бол генетик код нь уг дарааллыг амин хүчлүүдийн дараалал болгон уншихад хэрэглэдэг нийтлэг дүрэм юм. {| class="wikitable" ! Шинж ! Ген ! Генетик код |- ! Тодорхойлолт |Уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ үүсгэх мэдээлэл агуулсан ДНХ, зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн тодорхой дараалал. |Нуклеотидын гурвал буюу кодон бүр ямар амин хүчил эсвэл эхлэх, зогсох дохиог заахыг тодорхойлдог дүрмийн тогтолцоо. |- ! Материаллаг хэлбэр |[[Хромосом|Хромосомын]] ДНХ-д байрлах бодит нуклеотидын дараалал. |Кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзаа бөгөөд эсийн трансляцийн тогтолцоогоор хэрэгжинэ. |- ! Ялгаатай байдал |Генийн тоо, бүтэц, дараалал нь зүйл, популяци болон бодгаль хооронд ялгаатай байж болно. |Стандарт генетик код бараг бүх амьд биетэд ижил боловч цөөн хувилбар байдаг. |- ! Үүрэг |Тодорхой уураг эсвэл РНХ бүтээгдэхүүний мэдээллийг агуулна. |Уураг кодлогч нуклеотидын дарааллыг амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэх боломж олгоно. |} == Үндсэн зарчим == === Кодон === РНХ-ийн дараалалд [[аденин]] (A), [[урацил]] (U), [[гуанин]] (G), [[цитозин]] (C) гэсэн дөрвөн төрлийн азотлог суурь оролцоно. ДНХ-д урацилын оронд [[тимин]] (T) байна. Нуклеотидуудыг гурваар нь бүлэглэхэд 4<sup>3</sup> буюу нийт 64 боломжит кодон үүснэ. Кодон бүр нэг амин хүчил эсвэл трансляцийн дохиог заана. Харин нэг амин хүчил хэд хэдэн өөр кодоноор кодлогдож болно. Жишээлбэл: {| class="wikitable" ! Кодон ! Утга |- |AUG |Метиониныг кодлох бөгөөд трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон |- |UUU, UUC |Фенилаланиныг кодлоно |- |GAA, GAG |[[Глутамины хүчил|Глутамины хүчлийг]] кодлоно |- |UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |[[Лейцин|Лейцинийг]] кодлоно |- |UAA, UAG, UGA |Стандарт генетик кодын зогсох кодонууд |} [[Файл:Aminoacids table.svg|thumb|upright=1.15|Стандарт генетик кодын кодоны хүрд. РНХ-ийн кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь суурийг төвөөс гадагш чиглэлд уншина.]] 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар зөвхөн урацил агуулсан хиймэл РНХ ашиглан UUU кодон нь фенилаланиныг заадаг болохыг туршилтаар тогтоосон. Энэ нь кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзааг анх тодорхойлсон туршилтуудын нэг байв.<ref name="NirenbergMatthaei">{{cite journal |last1=Nirenberg |first1=Marshall W. |last2=Matthaei |first2=J. Heinrich |title=The dependence of cell-free protein synthesis in E. coli upon naturally occurring or synthetic polyribonucleotides |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=47 |issue=10 |pages=1588–1602 |year=1961 |doi=10.1073/pnas.47.10.1588 |pmid=14479932 |pmc=223178 }}</ref> === Транскрипци ба трансляци === [[Транскрипци (генетик)|Транскрипцийн]] үед ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн мэдээлэл мРНХ-ийн дараалалд хуулбарлагдана. Үүний дараа мРНХ эсийн рибосомтой холбогдож, трансляци эхэлнэ. Рибосом мРНХ-ийг 5′-ээс 3′ чиглэлд гурван нуклеотид тутмаар уншина. Амин хүчил тээж ирсэн тРНХ бүр кодонтой харилцан нөхөх гурван нуклеотид бүхий '''антикодон''' агуулдаг. Кодон болон антикодон тохирох үед тРНХ-ийн авчирсан амин хүчил өсөн ургаж буй полипептидийн гинжид [[Пептидийн холбоо|пептидийн холбоогоор]] нэмэгдэнэ. Эхлэх кодон трансляцийн унших хүрээг тогтооно. Зогсох кодонд тохирох тРНХ байдаггүй. Үүний оронд чөлөөлөх хүчин зүйл рибосомтой холбогдож, бэлэн болсон полипептидийн гинжийг салгаснаар трансляци дуусна.<ref name="Alberts"/> == Гол шинж чанар == === Гурвалсан бүтэц === Генетик кодын нэг нэгж гурван нуклеотидоос тогтоно. Фрэнсис Крик, Сидней Бреннер болон тэдний хамтрагчдын хийсэн туршилтууд код нь гурвалсан бүтэцтэй бөгөөд кодонуудыг дараалан уншдаг болохыг баталсан.<ref name="Crick1961">{{cite journal |last1=Crick |first1=Francis H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=Sydney |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1961-12-30_192_4809/page/1227 |journal=Nature |volume=192 |pages=1227–1232 |year=1961 |doi=10.1038/1921227a0 |pmid=13882203 }}</ref> === Унших хүрээ === Нуклеотидын дарааллыг аль байрлалаас эхэлж гурваар бүлэглэснээс хамааран өөр өөр кодонууд үүсдэг. Кодонуудыг бүлэглэх энэ байрлалыг '''унших хүрээ''' гэнэ. Жишээлбэл, `AAATGAACG` дарааллыг эхний нуклеотидоос уншвал `AAA–TGA–ACG`, хоёр дахь нуклеотидоос уншвал `AAT–GAA`, гурав дахь нуклеотидоос уншвал `ATG–AAC` гэсэн өөр өөр бүлгүүд үүснэ. Уураг кодлогч зөв хүрээг ихэвчлэн эхлэх кодон тогтоодог. Нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдах үед өөрчлөлтийн хэмжээ гурвын үржвэр биш бол түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Үүнийг унших хүрээ шилжих [[Мутаци|мутаци]] гэнэ. === Эхлэх ба зогсох кодон === AUG нь трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон бөгөөд ихэнх тохиолдолд метиониныг заана. Бактери, митохондри болон пластидэд эхний амин хүчил нь формилметионин байж болно. Зарим организмд GUG болон UUG кодонууд трансляцийг эхлүүлэх үүрэг гүйцэтгэж чадна. Стандарт генетик кодын UAA, UAG, UGA кодонууд амин хүчил заадаггүй бөгөөд трансляцийг зогсоох дохио болдог. Тэдгээрийг төгсгөлийн буюу зогсох кодон гэж нэрлэнэ.<ref name="NCBI"/> === Нэг утгатай ба давхардмал чанар === Генетик код нь '''нэг утгатай''': тодорхой кодон ердийн нөхцөлд зөвхөн нэг амин хүчил эсвэл нэг төрлийн дохиог заана. Жишээлбэл, GAA кодон нь глутамины хүчлийг заахаас өөр амин хүчил заахгүй. Үүний зэрэгцээ код нь '''давхардмал''' буюу дегенератив шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг амин хүчлийг хэд хэдэн кодон зааж болно. Нийт 61 амин хүчил кодлогч кодон ердөө 20 стандарт амин хүчилд хуваарилагддаг. Лейцинийг зургаа, метионин болон триптофаныг тус бүр нэг кодон заадаг. Давхардмал чанарын улмаас кодоны, ялангуяа гурав дахь нуклеотид өөрчлөгдсөн зарим мутаци амин хүчлийн дарааллыг өөрчлөхгүй байж болно. Ийм өөрчлөлтийг ижил утгат буюу чимээгүй мутаци гэнэ. Гэхдээ генетик кодын давхардмал чанар мутаци үүсэхээс сэргийлдэггүй. === Бараг нийтлэг чанар === Стандарт генетик код нь бактер, архей, ургамал, мөөг, амьтан зэрэг амьд биетийн үндсэн бүлгүүдэд бараг ижил байдаг. Энэ нийтлэг шинж нь өнөөгийн организмууд эртний нийтлэг өвгөөс гаралтайг дэмжих чухал баримтын нэг юм. Гэсэн хэдий ч генетик код бүрэн өөрчлөгддөггүй тогтолцоо биш. Митохондри болон зарим бичил биетэнд цөөн кодоны утга өөрчлөгдсөн байдаг. Жишээлбэл, сээр нуруутны митохондрийн кодод UGA нь зогсох дохио бус триптофаныг, AUA нь изолейцин бус метиониныг заадаг.<ref name="NCBI"/> === Стандарт бус амин хүчил === Тусгай нөхцөлд ердийн зогсох кодон өөр утгаар уншигдаж болно. Нэмэлт дохионы дараалал болон тусгай тРНХ оролцсон үед UGA кодон селеноцистеин, UAG кодон пирролизин хэмээх стандарт бус амин хүчлийг кодолж чадна. Ийм тохиолдолд кодоны утгыг зөвхөн гурван нуклеотид бус, ойролцоох дараалал болон трансляцийн нэмэлт хүчин зүйлс хамт тодорхойлдог. == Мутацийн нөлөө == Уураг кодлогч дараалалд гарсан [[Мутаци|мутаци]] нь генетик кодоор хөрвөх амин хүчлийн дараалалд янз бүрээр нөлөөлж болно. * '''Ижил утгат мутаци''' — кодон өөрчлөгдсөн ч ижил амин хүчлийг заана. * '''Буруу утгат мутаци''' — кодон өөр амин хүчлийг заадаг болж, уургийн амин хүчлийн дараалал өөрчлөгдөнө. * '''Утгагүй мутаци''' — амин хүчил кодлогч кодон зогсох кодон болж, уураг хугацаанаасаа өмнө тасарна. * '''Унших хүрээ шилжих мутаци''' — гурвын үржвэр биш тооны нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдсанаар түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Мутацийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн байрлал болон уургийн үйл ажиллагаанд тухайн амин хүчлийн гүйцэтгэх үүргээс хамаарна. Зарим мутаци уургийн үйл ажиллагааг алдагдуулдаг бол зарим нь саармаг эсвэл ховор тохиолдолд ашигтай байж болно.<ref name="Alberts"/> == Нээлтийн түүх == ДНХ-ийн бүтцийг 1953 онд тайлбарласны дараа нуклеотидын дараалал уургийн амин хүчлийн дарааллыг хэрхэн тодорхойлдог тухай судалгаа эрчимжив. Георгий Гамов дөрвөн төрлийн суурийг гурваар бүлэглэхэд 64 боломжит хослол үүсэх тул амин хүчлүүдийг гурвалсан кодоор зааж болохыг санал болгосон. Фрэнсис Крик амин хүчил болон нуклеотидын дарааллын хооронд зуучлах тусгай молекул байх ёстой гэсэн адаптерын таамаглал дэвшүүлсэн. Энэ молекулыг хожим зөөгч РНХ буюу тРНХ болохыг тогтоосон. 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар UUU кодон фенилаланиныг заадаг болохыг харуулсан. Үүний дараа Хар Гобинд Хорана хиймэл РНХ дарааллууд ашиглан бусад кодонуудын утгыг тогтоох ажилд чухал хувь нэмэр оруулсан. Роберт Холли тРНХ-ийн бүтцийг тодорхойлсон. 1968 онд Роберт Холли, Хар Гобинд Хорана, Маршалл Ниренберг нар генетик код болон уургийн нийлэгжилд гүйцэтгэх үүргийг тайлбарласан судалгааныхаа төлөө физиологи, анагаах ухааны Нобелийн шагнал хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1968/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Үүсэл ба хувьсал == Генетик код хэрхэн үүссэн нь бүрэн тайлагдаагүй асуудал хэвээр байна. Кодын үүслийг тайлбарлах гол таамаглалуудад кодон ба амин хүчлийн химийн харилцан үйлчлэлд тулгуурласан стереохимийн таамаглал, амин хүчлийн биосинтезийн замтай хамт хувьссан гэсэн хам хувьслын таамаглал, мөн трансляцийн алдааны хор нөлөөг багасгах чиглэлээр шалгаран тогтсон гэсэн таамаглал багтдаг. Генетик кодын бараг нийтлэг байдал нь түүний үндсэн хэлбэр амьдралын хувьслын маш эрт үед бий болж, нийтлэг өвгөөс уламжлагдсан болохыг харуулдаг. Гэхдээ кодонд ажиглагдах хувилбарууд нь кодоны утга хувьслын явцад тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөж болохыг нотолдог.<ref>{{cite journal |last1=Koonin |first1=Eugene V. |last2=Novozhilov |first2=Artem S. |title=Origin and evolution of the genetic code: the universal enigma |journal=IUBMB Life |volume=61 |issue=2 |pages=99–111 |year=2009 |doi=10.1002/iub.146 |pmid=19117371 |pmc=3293468 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Генетик]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Транскрипци (генетик)]] * [[Трансляци]] * [[Рибосом]] * [[Амин хүчил]] * [[Уураг (молекул)]] * [[Мутаци]] * [[Молекул биологи]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] jhu526rq6sa6ac64s7rad7dfflb5etw Лэгцэгийн Өвгөн 0 137792 866606 866450 2026-08-19T09:49:10Z ~2026-45297-34 106916 Дутуу түүхийг нэмж оруулав 866606 wikitext text/x-wiki [[Файл:Өвгөн.jpg|thumb|'''Лэгцэгийн Өвгөн''' ]] '''Лэгцэгийн Өвгөн''' [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын гавьяат багш]], Физик-математикийн ухааны доктор, [[профессор]]. = Намтар = 1936 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] Хяргас суманд малчин Өөдлөхийн Лэгцэг, Нанзадын Өлзийт нарын гэр бүлд төрсөн. Л.Өвгөн 1936 онд Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт малчин ард Лэгцэгийн гэр бүлд мэндэлж, 1949 онд сумынхаа бага сургууль, 1952 онд Туруун сумын 7 жилийн сургууль, 1955 онд Улаангом хотын 10 жилийн сургууль, 1959 онд МУИС-ийн Физик-математикийн салбарыг тус тус төгсөж, математикийн багш мэргэжил эзэмшин төрөлх сургуульдаа багшаар томилогдон 60 гаруй жил энэхүү эрдмийн их өргөөнд тасралтгүй, тогтвор суурьшилтай ажиллаж, эрдэм судлал, сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд бүхий л ухамсарт амьдралаа зориулжээ. Тэрээр 1971-1974 онд Украины Киевийн их сургуулийн аспирантурт суралцаж,  “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалж, 1989 онд дэд профессор, 2004 онд профессор, 2000 онд МУИС-ийн хүндэт профессор,  1999 онд Монголын математикийн багш нарын Академийн академич цол хүртсэн, тооцон бодох математикийн салбарын Монголын анхны эрдэмтэн юм. МУИС-д түүний санаачлан эхлүүлсэн тооцон бодох математикийн мэргэжлээр 1970 онд анхны төгсөлт хийснээс хойш 550 орчим мэргэжилтэн бэлтгэгдэж  хэдэн арван эрдэмтэд төрөн гарсан тул түүнийг МУИС-д тооцон бодох математикийн шавь сургуулийг үндэслэгч хэмээн зүй ёсоор үнэлдэг. Багшлах хугацаандаа 10000 гаруй оюутанд хичээл зааж, 250 оюутны ангийн ажил, 20 гаруй оюутны дипломын ажил, 5 магистрын ажил удирдан, 30 гаруй оюутан, 10 гаруй залуу багш нарыг дагуулан сургасан байна. Түүнчлэн сурах бичиг, гарын авлага, бодлогын хураамж зэрэг 40 гаруй ном, эрдэм шинжилгээ, сурталчилгааны 60 гаруй өгүүлэл хэвлүүлснээс элсэгчдэд зориулсан “Математик”, “Математикийн тест”, “Математикийн сорилго” зэрэг цуврал ном нь үе, үеийн багш, сурагчдын ширээний ном байж, математикийн боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэх үйлст жинтэй хувь нэмэр оруулсны сацуу 1962 оноос Улсын математикийн олимпиадыг зохион байгуулах хорооны гишүүнээр олон жил идэвхтэй ажиллаж ирсэн. Мөн тэрбээр Монгол Улсад 100 буудалт даамны спортыг анхлан дэлгэрүүлсэн ахмад даамчдын нэг бөгөөд спортын дэд мастерийн зэрэгтэй тамирчин байв. Л.Өвгөн багшийн шавь нараас МУИС-д 45, ШУТИС-д 23, УБИС-д 16, бусад дээд сургуульд 20 гаруй, ерөнхий боловсролын сургуульд 2000 орчим багш, түүнчлэн программ хангамж, компьютерын инженерчлэлийн чиглэлээр 100 гаруй мэргэжилтэн ажиллаж байна. Түүнчлэн шавь нараас Ардын багш 2, ШУА-ийн гишүүн 4, Төрийн шагналт 2, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн 3, Гавьяат багш 10 гаруй, профессор 12, шинжлэх ухааны доктор 13, доктор 70 гаруй төрөн гарсан байна. Түүний олон жилийн хөдөлмөр, зүтгэлийг төр, засгаас өндрөөр үнэлэн Монгол Улсын Гавьяат багш цол, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын 40, 60, 80, 90 жилийн ойн медаль, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол, тэмдгээр шагнажээ. Тэрээр 2026 оны 8 сарын 18-ны өглөө 90 настайдаа өнгөрсөн. = Боловсрол = * 1945-1952 онд Хяргас сумынхаа бага сургууль, Мөндөөхэйн 7 жилийн бүрэн бус дунд сургууль * 1952-1955 онд Увс аймгийн 10 жилийн сургуульд суралцаж төгссөн. * 1955-1959 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Физик математикийн салбарыг физик-математикийн багш мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 1974 онд Киевийн их сургуульд “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. = Ажил = * 1959-2021 онд МУИС-д математикийн багш = Шагнал = * [[Монгол улсын гавьяат багш]] (2006) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] (1997) * Монголын математикийн багш нарын академийн Академич (1999) * [[Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]] (1991) * Ардын хувьсгалын 40, 60, 90, 100 жилийн ойн медаль = Бүтээл = # Эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл, үүнээс 5-ыг олон улсын хуралд хэлэлцүүлсэн # Академик ном, сонин, сэтгүүл, эрдмийн ажилд, судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэсэн ESAN цахим санд 10 гаруй бүтээл байрласан. # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математик”, 1-р дэвтэр 1986, 2-р дэвтэр 1988 он # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математикийн бодлогын хураамж”, # Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Тооцон бодох математик”, 1995, 2006 он # А.Мекей, Л.Өвгөн “Математик 1000 бодлого”, 1984, 1990, 1993, 1998, 2022 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн тест”, МУИС, 1999-2004 он 6 удаа хэвлэгдсэн. # А.Мекей, Л.Өвгөн, Б.Чимэд-очир “Математикийн тест”, ХИС, 2002, 2004 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн сорилго”, МУИС, 1905-1911 он 6 удаа хэвлэгдсэн.  # Р.Ринчинбазар, Л. Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого”, 2001 он # Р.Ринчинбазар, Л.Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого бодох зөвлөмж”, 2002 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математик компьютерын сургуулийн түүхэн замнал: 1942-2012 он, 70 жил”, 2012 он # А.Галтбаяр, Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Дифференциал тэгшитгэлийн бодлогын хураамж”, 2007 он # Л.Өвгөн “Судоку”, 2022 он {{DEFAULTSORT:Өвгөн, Лэгцэгийн}} [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] 0se1us39hn45sqkvsfxgave8mwt13u7 866607 866606 2026-08-19T10:35:09Z ~2026-45371-19 106918 /* Намтар */ 866607 wikitext text/x-wiki [[Файл:Өвгөн.jpg|thumb|'''Лэгцэгийн Өвгөн''' ]] '''Лэгцэгийн Өвгөн''' [[Монгол улсын гавьяат багш|Монгол Улсын гавьяат багш]], Физик-математикийн ухааны доктор, [[профессор]]. = Намтар = 1936 онд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] Хяргас суманд малчин Өөдлөхийн Лэгцэг, Нанзадын Өлзийт нарын гэр бүлд төрсөн. Л.Өвгөн 1936 онд Увс аймгийн Хяргас сумын нутагт малчин ард Лэгцэгийн гэр бүлд мэндэлж, 1949 онд сумынхаа бага сургууль, 1952 онд Туруун сумын 7 жилийн сургууль, 1955 онд Улаангом хотын 10 жилийн сургууль, 1959 онд МУИС-ийн Физик-математикийн салбарыг тус тус төгсөж, математикийн багш мэргэжил эзэмшин төрөлх сургуульдаа багшаар томилогдон 60 гаруй жил энэхүү эрдмийн их өргөөнд тасралтгүй, тогтвор суурьшилтай ажиллаж, эрдэм судлал, сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд бүхий л ухамсарт амьдралаа зориулжээ. Тэрээр 1971-1974 онд Украины Киевийн их сургуулийн аспирантурт суралцаж,  “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалж, 1989 онд дэд профессор, 2004 онд профессор, 2000 онд МУИС-ийн хүндэт профессор,  1999 онд Монголын математикийн багш нарын Академийн академич цол хүртсэн, тооцон бодох математикийн салбарын Монголын анхны эрдэмтэн юм. МУИС-д түүний санаачлан эхлүүлсэн тооцон бодох математикийн мэргэжлээр 1970 онд анхны төгсөлт хийснээс хойш 550 орчим мэргэжилтэн бэлтгэгдэж  хэдэн арван эрдэмтэд төрөн гарсан тул түүнийг МУИС-д тооцон бодох математикийн шавь сургуулийг үндэслэгч хэмээн зүй ёсоор үнэлдэг. Багшлах хугацаандаа 10000 гаруй оюутанд хичээл зааж, 250 оюутны ангийн ажил, 20 гаруй оюутны дипломын ажил, 5 магистрын ажил удирдан, 30 гаруй оюутан, 10 гаруй залуу багш нарыг дагуулан сургасан байна. Түүнчлэн сурах бичиг, гарын авлага, бодлогын хураамж зэрэг 40 гаруй ном, эрдэм шинжилгээ, сурталчилгааны 60 гаруй өгүүлэл хэвлүүлснээс элсэгчдэд зориулсан “Математик”, “Математикийн тест”, “Математикийн сорилго” зэрэг цуврал ном нь үе, үеийн багш, сурагчдын ширээний ном байж, математикийн боловсролыг түгээн дэлгэрүүлэх үйлст жинтэй хувь нэмэр оруулсны сацуу 1962 оноос Улсын математикийн олимпиадыг зохион байгуулах хорооны гишүүнээр олон жил идэвхтэй ажиллаж ирсэн. Мөн тэрбээр Монгол Улсад 100 буудалт даамны спортыг анхлан дэлгэрүүлсэн ахмад даамчдын нэг бөгөөд спортын дэд мастерийн зэрэгтэй тамирчин байв. Л.Өвгөн багшийн шавь нараас МУИС-д 45, ШУТИС-д 23, УБИС-д 16, бусад дээд сургуульд 20 гаруй, ерөнхий боловсролын сургуульд 2000 орчим багш, түүнчлэн программ хангамж, компьютерын инженерчлэлийн чиглэлээр 100 гаруй мэргэжилтэн ажиллаж байна. Түүнчлэн шавь нараас Ардын багш 2, ШУА-ийн гишүүн 4, Төрийн шагналт 2, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн 3, Гавьяат багш 10 гаруй, профессор 12, шинжлэх ухааны доктор 13, доктор 70 гаруй төрөн гарсан байна. Түүний олон жилийн хөдөлмөр, зүтгэлийг төр, засгаас өндрөөр үнэлэн Монгол Улсын Гавьяат багш цол, Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Хөдөлмөрийн хүндэт медаль, Ардын хувьсгалын 40, 60, 80, 90 жилийн ойн медаль, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол, тэмдгээр шагнажээ. Тэрээр 2026 оны 8 сарын 18-ны өглөө 90 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. = Боловсрол = * 1945-1952 онд Хяргас сумынхаа бага сургууль, Мөндөөхэйн 7 жилийн бүрэн бус дунд сургууль * 1952-1955 онд Увс аймгийн 10 жилийн сургуульд суралцаж төгссөн. * 1955-1959 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийн Физик математикийн салбарыг физик-математикийн багш мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 1974 онд Киевийн их сургуульд “Хоёр хэмжээст хувийн утгын бодлогыг өндөр нарийвчлалтай ялгаварт схемийн тусламжтайгаар бодох нь” сэдвээр докторын зэрэг хамгаалсан. = Ажил = * 1959-2021 онд МУИС-д математикийн багш = Шагнал = * [[Монгол улсын гавьяат багш]] (2006) * [[Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон]] (1997) * Монголын математикийн багш нарын академийн Академич (1999) * [[Хөдөлмөрийн хүндэт медаль]] (1991) * Ардын хувьсгалын 40, 60, 90, 100 жилийн ойн медаль = Бүтээл = # Эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл, үүнээс 5-ыг олон улсын хуралд хэлэлцүүлсэн # Академик ном, сонин, сэтгүүл, эрдмийн ажилд, судалгааны бүтээлүүдийг нэгтгэсэн ESAN цахим санд 10 гаруй бүтээл байрласан. # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математик”, 1-р дэвтэр 1986, 2-р дэвтэр 1988 он # Л.Өвгөн, хамтын “Дээд математикийн бодлогын хураамж”, # Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Тооцон бодох математик”, 1995, 2006 он # А.Мекей, Л.Өвгөн “Математик 1000 бодлого”, 1984, 1990, 1993, 1998, 2022 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн тест”, МУИС, 1999-2004 он 6 удаа хэвлэгдсэн. # А.Мекей, Л.Өвгөн, Б.Чимэд-очир “Математикийн тест”, ХИС, 2002, 2004 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математикийн сорилго”, МУИС, 1905-1911 он 6 удаа хэвлэгдсэн.  # Р.Ринчинбазар, Л. Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого”, 2001 он # Р.Ринчинбазар, Л.Өвгөн “Математик физикийн тэгшитгэлийн бодлого бодох зөвлөмж”, 2002 он # Л.Өвгөн, хамтын “Математик компьютерын сургуулийн түүхэн замнал: 1942-2012 он, 70 жил”, 2012 он # А.Галтбаяр, Т.Жанлав, Л.Өвгөн, Р.Ринчинбазар “Дифференциал тэгшитгэлийн бодлогын хураамж”, 2007 он # Л.Өвгөн “Судоку”, 2022 он {{DEFAULTSORT:Өвгөн, Лэгцэгийн}} [[Ангилал:Монголын математикч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Хяргасын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] kagrt9ry3ex2yjfh83yrxob7z36wua0 Польшийн хаад 0 141653 866564 832791 2026-08-18T23:34:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 866564 wikitext text/x-wiki 10-р зуунд [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст]] [[Пиаст угсаатнууд|угстааны]] Вангуудын толгойлсон Гниезно төвтэй тархай бутархай аймгуудыг нэг Гниезногийн улс ([[Польш хэл|польш.]] ''Państwo Gnieźnieńskie, [[Латин хэл|латин]]. Civitas Schinesghe'') бий болох үйл явц эхэлсэн байна. Ийнхүү домогт захирагч Сиемовит (пол. ''Siemowit'') нь полан ба гоплиан овог аймгуудыг, Сиемовитын хүү Лешек ([[Польш хэл|польш]]. ''Lestek, Leszek''; 870 — 930) нь мазовчууд ба лях аймгуудыг нэгтгэсэн байна. 960 онд анхны баттай түүхэн мэдээллээр Ван [[I Миешко|I]] [[I Миешко|Миешко]] Польш улсыг анх нэгтгэж хаан ширээнд суужээ. I Миешко хаан Лубушан, Померан овгуудыг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулахыг хичээсэн боловч Христийн шашны Ариун Ромын эзэнт гүрний эсэргүүцэлтэй тулгарсан. 965 онд тэрээр Чехийн гүнж Дубравкатай гэрлэж, эхнэрийнхээ нөлөөн дор 966 оны 4-р сарын 14-нд Христийн шашинд орсон. Улмаар Чехийн дэмжлэгийг авсны дараа I Миешко хаан велетуудыг буулган авч, Баруун Померан нутгийг өөрийн эзэмшилдээ нэгтгэж, 990 онд Силезиас эргүүлэн авчээ. I Миешко-гийн хаанчлалын төгсгөлд [[Пиаст угсаатнууд]] улсад Их Польш, [[Мазови]], [[Силези муж|Силези]], Померан, Бага Польшийн нэг хэсэг багтааж байв. I Миешко-гийн хүү Болеслав эцгийнхээ төрийг нэгтгэх, төвлөрүүлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн байна. 1000 онд тэрээр Ариун Ромын эзэн хаан [[III Отто]] -гоос бүрэн эрхийнхээ баталгааг хүлээн авчээ. Чех улс суларч байгааг далимдуулан Краковын нутгийг Польшид нэгтгэж, 1003 онд чехийн захирагч Владивой нас барсны дараа Чехийн хаан ширээг богино хугацаанд эзлэн суужээ. == Польшийн Вант улс == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэл байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |[[I Миешко]] <small>(940—992)</small> [[Польш хэл|<small>пол</small><small>ьш</small>]]<small>. ''Mieszko I''</small> |960 |992 оны 5-р сарын 25 | rowspan="2" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |I Болеслав <small>(966—1025)</small> <small>[[Польш хэл|пол]]. ''Bolesław I''</small> [[Чех хэл|<small>че</small><small>х</small>]]<small>. ''Boleslav IV.''</small> |992 оны 5-р сарын 25 |1025 оны 4-р сарын 18 |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> Чехийн Ван (1003—1004) <small>че</small><small>х. ''Český kníže'',</small> <small>герман. ''Herzog von Böhmen''</small> |} == Польшийн хаант улс == 1025 оны 6-р сард I Болеслав Польшийн хаан цолыг хүртэж, улмаар "Польшийн хаант улс" гэж нэрлэгдэх болжээ. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэл байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |I Болеслав <small>(966—1025)</small> [[Польш хэл|<small>пол</small><small>ьш.</small>]] <small>''Bolesław I''</small> |1025 оны 4-р сарын 18 |1025 оны 6-р сарын 17 | rowspan="12" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- | rowspan="2" |II Миешко <small>(990—1034)</small> <small>пол. ''Mieszko II''</small> |1025 оны 6-р сарын 17 |1025 оны 12-р сарын 25 |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |1025 оны 12-р сарын 25 |1031 оны 11-р сар |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- |Безприм <small>(986—1032)</small> <small>пол. ''Bezprym''</small> |1031 оны 11-р сар |1032 оны 9-р сар | rowspan="5" |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |II Миешко <small>(990—1034)</small> <small>пол. ''Mieszko II''</small> |1032 оны 9-р сар |1034 оны 5-р сарын 10 |- |I Казимир <small>(1016—1058)</small> <small>пол. ''Kazimierz I''</small> |1034 оны 5-р сарын 10 |1058 оны 11-р сарын 28 |- |Болеслав <small>(?—?)</small> <small>пол. ''Bolesław''</small> |''1034'' |''1039'' |- | rowspan="2" |II Болеслав <small>(1039—1081)</small> <small>пол. ''Bolesław II''</small> |1058 оны 11-р сарын 28 |1076 оны 12-р сарын 25 |- |1076 оны 12-р сарын 25 |1079 оны 6-р сар |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- |I Владислав <small>(1040—1102)</small> <small>пол. ''Władysław I''</small> |1079 оны 6-р сар |1102 оны 6-р сарын 4 | rowspan="3" |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |Збигнев <small>(1070—?)</small> <small>пол. ''Zbigniew''</small> |1102 оны 6-р сарын 4 |1106 он |- |III Болеслав <small>(1086—1138)</small> <small>пол. ''Bolesław III''</small> |1106 он |1138 оны 10-р сарын 28 |} == Польшийн хуваагдлын үе (1138—1320) == [[Файл:Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego en.svg|thumb|Польшийн хуваагдлын үе]] 1138 онд Польшийн Ван III Болеслав нас барахаасаа өмнө улс төрийн гэрээслэл гаргаж, улс орныг хөвгүүд, эхнэрийнхээ дунд хэд хэдэн хэсэг болгон хуваасны улмаас хуваагдлын үе эхэлсэн байна. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарлын он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэлд байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |II Владислав <small>(1106—1159)</small> <small>[[Польш хэл|пол.]] ''Władysław II''</small> |1138 оны 10-р сарын 28 |1146 | rowspan="24" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> | rowspan="3" |Польшийн Тэргүүн Ван <small>пол. ''Książę senior Polski''</small> |- |IV Болеслав <small>(?—1173)</small> <small>пол. ''Bolesław IV''</small> |1146 |1173 оны 1-р сарын 5 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1173 |1177 |- |II Казимир <small>(1138—1194)</small> <small>пол. ''Kazimierz II''</small> |1177 |1191 | rowspan="11" |Польшийн дээд Ван <small>пол. ''Książę zwierzchni Polski''</small> |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1191 |1191 |- |II Казимир <small>(1138—1194)</small> <small>пол. ''Kazimierz II''</small> |1191 |1194 оны 5-р сарын 5 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1194 |1198 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1198 |1199 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1199 |1199 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1199 |1202 оны 3-р сарын 13 |- |III Владислав <small>(?—1231)</small> <small>пол. ''Władysław III''</small> |1202 оны 3-р сарын 13 |1206 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1206 |1210 оны 8-р сар |- |IV Миешко <small>(?—1211)</small> <small>пол. ''Mieszko IV''</small> |1210 оны 8-р сар |1211 оны 5-р сарын 16 |- |[[I Лешек]] <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1211 оны 5-р сарын 16 |1227 оны 11-р сарын 23 |- |III Владислав <small>(?—1231)</small> <small>пол. ''Władysław III''</small> |1228 оны 5 сар |1229 | rowspan="10" |Краковын Ван <small>пол. ''Książę krakowski''</small> |- |Конрад <small>(1187—1247)</small> <small>пол. ''Konrad''</small> |1229 |1232 |- |I Хенрик <small>(?—1238)</small> <small>пол. ''Henryk I''</small> |1232 |1238 оны 3-р сарын 19 |- |II Хенрик <small>(?—1241)</small> <small>пол. ''Henryk II''</small> |1238 оны 3-р сарын 19 |1241 оны 4-р сарын 9 |- |Болеслав <small>(1217—1278)</small> <small>пол. ''Bolesław''</small> |1241 оны 4-р сарын 9 |1241 оны 7-р сарын 10 |- |Конрад <small>(1187—1247)</small> <small>пол. ''Konrad''</small> |1241 оны 7-р сарын 10 |1243 оны 5-р сарын 25 |- |V Болеслав <small>(1221—1279)</small> <small>пол. ''Bolesław V''</small> |1243 оны 5-р сарын 25 |1279 оны 12-р сарын 7 |- |II Лешек <small>(1241—1288)</small> <small>пол. ''Leszek II''</small> |1279 оны 12-р сарын 7 |1288 оны 9-р сарын 30 |- |III Хенрик <small>(1256—1290)</small> <small>пол. ''Henryk III''</small> |1288 оны 9-р сарын 30 |1290 оны 6-р сарын 23 |- |I Пшемысл <small>(1257—1296)</small> <small>пол. ''Przemysł I''</small> |1290 оны 6-р сарын 23 |1291 оны 1 сар |- |I Вацлав <small>(1271—1305)</small> <small>пол. ''Wacław I''</small> <small>че</small><small>х. ''Václav II.''</small> |1291 оны 1 сар |1305 оны 6-р сарын 26 |[[Пршемысл угсаатнууд|Пршемысл угсаа]] <small>чеш. ''Přemyslovci''</small> <small>пол. ''Przemyślidzi''</small> |Краковын Ван (1300 он хүртэл) <small>пол. ''Książę krakowski''</small> Польшийн хаан (1300 оноос) <small>пол. ''Król Polski''</small> Чехийн хаан <small>чеш. ''Český král'',</small> <small>нем. ''König von Böhmen''</small> |- |I Пшемысл <small>(1257—1296)</small> <small>пол. ''Przemysł I''</small> |''1305 оны 6-р сарын 26'' |''1296'' |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн хаан бөгөөд Помераны Гүн <small>пол. ''Król Polski i książę pomorski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae et dux Pomoraniae''</small> |- |II Вацлав <small>(1289—1306)</small> <small>пол. ''Wacław II''</small> <small>че</small><small>х. ''Václav III.''</small> [[Унгар хэл|<small>унгар.</small>]] <small>''László''</small> <small>хорв. ''Ladislav''</small> |1305 оны 6-р сар |1306 оны 8-р сарын 4 |Пршемысл угсаа <small>чеш. ''Přemyslovci''</small> <small>пол. ''Przemyślidzi''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> Чехийн хаан <small>чеш. ''Český král'',</small> <small>нем. ''König von Böhmen''</small> Унгарын хаан (1305 он хүртэл) <small>венг. ''Magyarország királya''</small> Хорват болон Дальмацийн хаан (1305 он хүртэл) <small>[[Хорват хэл|хорв]]. ''Kralj Hrvatske i Dalmacije''</small> |- |IV Владислав <small>(1261—1333)</small> <small>пол. ''Władysław IV''</small> |1306 оны 8-р сарын 4 |1320 оны 1-р сарын 20 |Пиаст угсаа <small>пол. ''Piastowie''</small> |Краковын Ван <small>пол. ''Książę krakowski''</small> |} == Польш дахин сэргэлт (1320-1569) == I Владиславын залгамжлагч III Кажимир улсыг нэгтгэх ажилд ихээхэн амжилтанд хүрсэн. 1335 онд тэрээр Чехийн хаанаас Польшийн титэм хүртэх эрхийг худалдан авчээ. Пап ламын дэмжлэгтэйгээр Куяв, Добжин, Всхов, Валецын нутгийг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулсан юм. 1349 онд Галиц, Волын ноёдын нутаг дэвсгэрийг өөртөө нэгтгэв. Гэсэн хэдий ч Польшийн хаан Силези, Мазови дахь Чехийн эрхийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой болов. 1370 онд эрэгтэй өв залгамжлагч үлдээгээгүй III Кажимир нас барсны дараа хаан ширээг Унгарын хаан I Людвик (зөвшилцлийн дагуу) авч, улмаар хоёр хаант улсын нэгдлийг албан ёсоор байгуулав. I Людвик хүүгүй байсан тул түүнийг нас барсны дараа охин Ядвига хаан ширээнд суужээ. 1385 оны 8-р сард Польш ба Литвийн Их Гүнт улсын хооронд Кревогийн холбоо байгуулагдаж, үүний дагуу Литвийн Их гүн Ягеллонийн угсааны гаралтай Яагейлло нь Ядвигагийн нөхөр болж Польшийн хаан нэрээр ширээнд II Владислав нэрээр суусан юм. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэлд байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |I Владислав <small>(1261—1333)</small> <small>[[Польш хэл|пол]]. ''Władysław I''</small> |1320 оны 1-р сарын 20 |1333 оны 3-р сарын 2 | rowspan="2" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> | rowspan="2" |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> |- |[[III Казимир]] <small>(1310—1370)</small> <small>пол. ''Kazimierz III''</small> |1333 оны 3-р сарын 2 |1370 оны 11-р сарын 5 |- |I Людвик <small>(1326—1382)</small> <small>пол. ''Ludwik I,''</small> <small>унгар. ''I. Lajos''</small> [[Хорват хэл|<small>хорв</small><small>ат</small>]]<small>. ''Ludovik I.''</small> |1370 оны 11-р сарын 5 |1382 оны 9-р сарын 11 |Анжу <small>пол. ''Andegawenowie''</small> [[Франц хэл|<small>фр</small><small>анц.</small>]] <small>''Anjou''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>[[Латин хэл|лат]]. ''Rex Poloniae''</small> Унгарын хаан [[Унгар хэл|<small>унгар.</small>]] <small>''Magyarország királya''</small> Хорват болон Далмацын хаан <small>[[Хорват хэл|хорв]]. ''Kralj Hrvatske i Dalmacije''</small> |- ! colspan="5" |1382 оны 9-р сарын 11-ээс 1384 оны 10-р сарын 16 хүртэл - Добиеслав Курозвецкийн удирдлаган дор (пол. ''Dobiesław Kurozwęcki'') |- |Ядвига <small>(1374—1399)</small> <small>пол. ''Jadwiga,''</small> <small>унгар. ''Hedvig''</small> |1384 оны 10-р сарын 16 |1386 оны 2-р сарын 18 |Анжу <small>пол. ''Andegawenowie''</small> <small>фр</small><small>анц. ''Anjou''</small> |Польшийн хатан хаан <small>пол. ''Królowa Polski'',</small> <small>лат. ''Regina Poloniae''</small> |- |[[Владислав Ягелло|II Владислав Ягелло]] <small>(1351—1434)</small> <small>пол. ''Władysław II''</small> <small>[[Литва хэл|лит]]. ''Vladislovas I''</small> |1386 оны 2-р сарын 18 |1434 оны 6-р сарын 1 |[[Ягеллон угсаатнууд]] <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвагийн Их Ван (1392 хүртэл, 1430) <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1434 оны 6-р сарын 1-ээс 7-р сарын 1 хүртэл - Холшанска Зофиа ([[Польш хэл|пол.]] Zofia Holszańska) болон Збигнев Олешницки ([[Польш хэл|пол]]. ''Zbigniew Oleśnicki'') нарын удирдлага дор |- |III Владислав <small>(1424—1444)</small> <small>пол. ''Władysław III, унгар''</small><small>. ''I. Ulászló,''</small> <small>хорв. ''Vladislav I.''</small> |1434 оны 7-р сарын 1 |1444 оны 11-р сарын 10 |Ягеллон угсаатнууд <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> Унгарын хаан (1440 оноос) <small>унгар. ''Magyarország királya''</small> Хорватын хаан (1440 оноос) <small>хорв. ''Kralj Hrvatske''</small> |- ! colspan="5" |1444 оны 11-р сарын 10-аас 1447 оны 6-р сарын 25 хүртэл - Ян Чижовски '''('''[[Польш хэл|пол]]. '''''Jan Czyżowski'')''', Войцех Малски '''('''[[Польш хэл|пол]]. '''''Wojciech Malski'')''' нарын удирдлаган дор |- |IV Кажимир <small>(1427—1492)</small> <small>пол. ''Kazimierz IV,''</small> <small>лит. ''Kazimieras I''</small> |1447 оны 6-р срын 25 |1492 оны 6-р сарын 7 |Ягеллон угсаатнууд <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвагийн Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1492 оны 6-р сарын 7-ноос 9-р сарын 30 хүртэл - Түр захирагч Збигнев Олешницкийн (пол. ''Zbigniew Oleśnicki'') хяналтанд байв. |- |I Ян <small>(1459—1501)</small> <small>пол. ''Jan I''</small> |1492 оны 9-р сарын 30 |1501 оны 6-р сарын 17 |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> |- ! colspan="5" |1501 оны 6-р сарын 17-ноос 12-р сарын 12 хүртэл - Түр захирагч Фредерик Ягеллончик ([[Польш хэл|пол]]. ''Fryderyk Jagiellończyk'') -ийн удирдлага дор |- |Александер <small>(1461—1506)</small> <small>пол. ''Aleksander,''</small> <small>лит. ''Aleksandras''</small> |1501 оны 12-р сарын 12 |1506 оны 8-р сарын 19 |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвагийн Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1506 оны 8-р сарын 19-өөс 1507 оны 1-р сарын 20 хүртэл - Түр захирагч Анжей Боришевски ([[Польш хэл|пол]]. ''Andrzej Boryszewski'')-ийн удирдлага дор |- |I Зигмунт <small>(1467—1548)</small> <small>пол. ''Zygmunt I,''</small> <small>лит. ''Žygimantas II''</small> |1507 оны 1-р сарын 20 |1548 оны 4-р сарын 1 | rowspan="2" |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> | rowspan="2" |Польшийн хаан, Литвагийн Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- |II Зигмунт <small>(1520—1572)</small> <small>пол. ''Zygmunt II,''</small> <small>лит. ''Žygimantas III''</small> |1548 оны 4-р сарын 1 |1569 оны 7-р сарын 1 |} 87fbkfdnc8s0866gsi14txqdmlcabtr 866569 866564 2026-08-19T01:55:06Z Zorigt 49 866569 wikitext text/x-wiki 10-р зуунд [[Пиаст угсаатнууд|Пиаст]] [[Пиаст угсаатнууд|угстааны]] Вангуудын толгойлсон Гниезно төвтэй тархай бутархай аймгуудыг нэг Гниезногийн улс ({{langx|pl|Państwo Gnieźnieńskie}}, {{langx|la|Civitas Schinesghe}}) бий болох үйл явц эхэлсэн байна. Ийнхүү домогт захирагч Сиемовит ({{langx|pl|Siemowit}}) нь полан ба гоплиан овог аймгуудыг, Сиемовитын хүү Лешек ({{langx|pl|Lestek, Leszek}}; 870 — 930) нь мазовчууд ба лях аймгуудыг нэгтгэсэн юм. 960 онд анхны баттай түүхэн мэдээллээр Ван [[I Миешко]] Польш улсыг анх нэгтгэж хаан ширээнд суужээ. I Миешко хаан Лубушан, Померан овгуудыг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулахыг хичээсэн боловч Христийн шашны Ариун Ромын эзэнт гүрний эсэргүүцэлтэй тулгарсан. 965 онд тэрээр Чехийн гүнж Дубравкатай гэрлэж, эхнэрийнхээ нөлөөн дор 966 оны 4-р сарын 14-нд Христийн шашинд орсон. Улмаар Чехийн дэмжлэгийг авсны дараа I Миешко хаан велетуудыг буулган авч, Баруун Померан нутгийг өөрийн эзэмшилдээ нэгтгэж, 990 онд Силезиас эргүүлэн авчээ. I Миешкогийн хаанчлалын төгсгөлд [[Пиаст угсаатнууд]] улсад Их Польш, [[Мазови]], [[Силези муж|Силези]], Померан, Бага Польшийн нэг хэсэг багтаж байв. I Миешкогийн хүү Болеслав эцгийнхээ төрийг нэгтгэх, төвлөрүүлэх бодлогыг үргэлжлүүлсэн байна. 1000 онд тэрээр Ариун Ромын эзэн хаан [[III Отто]]гоос бүрэн эрхийнхээ баталгааг хүлээн авчээ. Чех улс суларч байгааг далимдуулан Краковын нутгийг Польшид нэгтгэж, 1003 онд Чехийн захирагч Владивой нас барсны дараа Чехийн хаан ширээг богино хугацаанд эзлэн суужээ. == Польшийн Вант улс == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэл байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |[[I Миешко]] <small>(940—992)</small> [[Польш хэл|<small>пол</small><small>ьш</small>]]<small>. ''Mieszko I''</small> |960 |992 оны 5-р сарын 25 | rowspan="2" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |I Болеслав <small>(966—1025)</small> <small>[[Польш хэл|пол]]. ''Bolesław I''</small> [[Чех хэл|<small>че</small><small>х</small>]]<small>. ''Boleslav IV.''</small> |992 оны 5-р сарын 25 |1025 оны 4-р сарын 18 |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> Чехийн Ван (1003—1004) <small>че</small><small>х. ''Český kníže'',</small> <small>герман. ''Herzog von Böhmen''</small> |} == Польшийн хаант улс == 1025 оны 6-р сард I Болеслав Польшийн хаан цолыг хүртэж, улмаар "Польшийн хаант улс" гэж нэрлэгдэх болжээ. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэл байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |I Болеслав <small>(966—1025)</small> [[Польш хэл|<small>пол</small><small>ьш.</small>]] <small>''Bolesław I''</small> |1025 оны 4-р сарын 18 |1025 оны 6-р сарын 17 | rowspan="12" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- | rowspan="2" |II Миешко <small>(990—1034)</small> <small>пол. ''Mieszko II''</small> |1025 оны 6-р сарын 17 |1025 оны 12-р сарын 25 |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |1025 оны 12-р сарын 25 |1031 оны 11-р сар |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- |Безприм <small>(986—1032)</small> <small>пол. ''Bezprym''</small> |1031 оны 11-р сар |1032 оны 9-р сар | rowspan="5" |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |II Миешко <small>(990—1034)</small> <small>пол. ''Mieszko II''</small> |1032 оны 9-р сар |1034 оны 5-р сарын 10 |- |I Казимир <small>(1016—1058)</small> <small>пол. ''Kazimierz I''</small> |1034 оны 5-р сарын 10 |1058 оны 11-р сарын 28 |- |Болеслав <small>(?—?)</small> <small>пол. ''Bolesław''</small> |''1034'' |''1039'' |- | rowspan="2" |II Болеслав <small>(1039—1081)</small> <small>пол. ''Bolesław II''</small> |1058 оны 11-р сарын 28 |1076 оны 12-р сарын 25 |- |1076 оны 12-р сарын 25 |1079 оны 6-р сар |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> |- |I Владислав <small>(1040—1102)</small> <small>пол. ''Władysław I''</small> |1079 оны 6-р сар |1102 оны 6-р сарын 4 | rowspan="3" |Польшийн Ван <small>пол. ''Książę Polski''</small> |- |Збигнев <small>(1070—?)</small> <small>пол. ''Zbigniew''</small> |1102 оны 6-р сарын 4 |1106 он |- |III Болеслав <small>(1086—1138)</small> <small>пол. ''Bolesław III''</small> |1106 он |1138 оны 10-р сарын 28 |} == Польшийн хуваагдлын үе (1138—1320) == [[Файл:Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego en.svg|thumb|Польшийн хуваагдлын үе]] 1138 онд Польшийн Ван III Болеслав нас барахаасаа өмнө улс төрийн гэрээслэл гаргаж, улс орныг хөвгүүд, эхнэрийнхээ дунд хэд хэдэн хэсэг болгон хуваасны улмаас хуваагдлын үе эхэлсэн байна. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарлын он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэлд байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |II Владислав <small>(1106—1159)</small> <small>[[Польш хэл|пол.]] ''Władysław II''</small> |1138 оны 10-р сарын 28 |1146 | rowspan="24" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> | rowspan="3" |Польшийн Тэргүүн Ван <small>пол. ''Książę senior Polski''</small> |- |IV Болеслав <small>(?—1173)</small> <small>пол. ''Bolesław IV''</small> |1146 |1173 оны 1-р сарын 5 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1173 |1177 |- |II Казимир <small>(1138—1194)</small> <small>пол. ''Kazimierz II''</small> |1177 |1191 | rowspan="11" |Польшийн дээд Ван <small>пол. ''Książę zwierzchni Polski''</small> |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1191 |1191 |- |II Казимир <small>(1138—1194)</small> <small>пол. ''Kazimierz II''</small> |1191 |1194 оны 5-р сарын 5 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1194 |1198 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1198 |1199 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1199 |1199 |- |III Миешко <small>(1127—1202)</small> <small>пол. ''Mieszko III''</small> |1199 |1202 оны 3-р сарын 13 |- |III Владислав <small>(?—1231)</small> <small>пол. ''Władysław III''</small> |1202 оны 3-р сарын 13 |1206 |- |I Лешек <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1206 |1210 оны 8-р сар |- |IV Миешко <small>(?—1211)</small> <small>пол. ''Mieszko IV''</small> |1210 оны 8-р сар |1211 оны 5-р сарын 16 |- |[[I Лешек]] <small>(1184—1227)</small> <small>пол. ''Leszek I''</small> |1211 оны 5-р сарын 16 |1227 оны 11-р сарын 23 |- |III Владислав <small>(?—1231)</small> <small>пол. ''Władysław III''</small> |1228 оны 5 сар |1229 | rowspan="10" |Краковын Ван <small>пол. ''Książę krakowski''</small> |- |Конрад <small>(1187—1247)</small> <small>пол. ''Konrad''</small> |1229 |1232 |- |I Хенрик <small>(?—1238)</small> <small>пол. ''Henryk I''</small> |1232 |1238 оны 3-р сарын 19 |- |II Хенрик <small>(?—1241)</small> <small>пол. ''Henryk II''</small> |1238 оны 3-р сарын 19 |1241 оны 4-р сарын 9 |- |Болеслав <small>(1217—1278)</small> <small>пол. ''Bolesław''</small> |1241 оны 4-р сарын 9 |1241 оны 7-р сарын 10 |- |Конрад <small>(1187—1247)</small> <small>пол. ''Konrad''</small> |1241 оны 7-р сарын 10 |1243 оны 5-р сарын 25 |- |V Болеслав <small>(1221—1279)</small> <small>пол. ''Bolesław V''</small> |1243 оны 5-р сарын 25 |1279 оны 12-р сарын 7 |- |II Лешек <small>(1241—1288)</small> <small>пол. ''Leszek II''</small> |1279 оны 12-р сарын 7 |1288 оны 9-р сарын 30 |- |III Хенрик <small>(1256—1290)</small> <small>пол. ''Henryk III''</small> |1288 оны 9-р сарын 30 |1290 оны 6-р сарын 23 |- |I Пшемысл <small>(1257—1296)</small> <small>пол. ''Przemysł I''</small> |1290 оны 6-р сарын 23 |1291 оны 1 сар |- |I Вацлав <small>(1271—1305)</small> <small>пол. ''Wacław I''</small> <small>че</small><small>х. ''Václav II.''</small> |1291 оны 1 сар |1305 оны 6-р сарын 26 |[[Пршемысл угсаатнууд|Пршемысл угсаа]] <small>чеш. ''Přemyslovci''</small> <small>пол. ''Przemyślidzi''</small> |Краковын Ван (1300 он хүртэл) <small>пол. ''Książę krakowski''</small> Польшийн хаан (1300 оноос) <small>пол. ''Król Polski''</small> Чехийн хаан <small>чеш. ''Český král'',</small> <small>нем. ''König von Böhmen''</small> |- |I Пшемысл <small>(1257—1296)</small> <small>пол. ''Przemysł I''</small> |''1305 оны 6-р сарын 26'' |''1296'' |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> |Польшийн хаан бөгөөд Помераны Гүн <small>пол. ''Król Polski i książę pomorski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae et dux Pomoraniae''</small> |- |II Вацлав <small>(1289—1306)</small> <small>пол. ''Wacław II''</small> <small>чех. ''Václav III.''</small> <small>[[Унгар хэл|унгар.]] ''László''</small> <small>хорв. ''Ladislav''</small> |1305 оны 6-р сар |1306 оны 8-р сарын 4 |Пршемысл угсаа <small>чеш. ''Přemyslovci''</small> <small>пол. ''Przemyślidzi''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski''</small> Чехийн хаан <small>чеш. ''Český král'',</small> <small>нем. ''König von Böhmen''</small> Унгарын хаан (1305 он хүртэл) <small>венг. ''Magyarország királya''</small> Хорват болон Дальмацийн хаан (1305 он хүртэл) <small>[[Хорват хэл|хорв]]. ''Kralj Hrvatske i Dalmacije''</small> |- |IV Владислав <small>(1261—1333)</small> <small>пол. ''Władysław IV''</small> |1306 оны 8-р сарын 4 |1320 оны 1-р сарын 20 |Пиаст угсаа <small>пол. ''Piastowie''</small> |Краковын Ван <small>пол. ''Książę krakowski''</small> |} == Польшийн дахин сэргэлт (1320-1569) == I Владиславын залгамжлагч III Казимир улсыг нэгтгэх ажилд ихээхэн амжилтад хүрсэн. 1335 онд тэрээр Чехийн хаанаас Польшийн титэм хүртэх эрхийг худалдан авчээ. Пап ламын дэмжлэгтэйгээр Куяв, Добжин, Всхов, Валецын нутгийг Польшийн бүрэлдэхүүнд оруулсан юм. 1349 онд Галиц, Волын ноёдын нутаг дэвсгэрийг өөртөө нэгтгэв. Гэсэн хэдий ч Польшийн хаан Силези, Мазови дахь Чехийн эрхийг хүлээн зөвшөөрөх ёстой болов. 1370 онд эрэгтэй өв залгамжлагч үлдээгээгүй III Кажимир нас барсны дараа хаан ширээг Унгарын хаан I Людвик (зөвшилцлийн дагуу) авч, улмаар хоёр хаант улсын нэгдлийг албан ёсоор байгуулав. I Людвик хүүгүй байсан тул түүнийг нас барсны дараа охин Ядвига хаан ширээнд суужээ. 1385 оны 8-р сард Польш ба Литвын Их Гүнт улсын хооронд Кревогийн холбоо байгуулагдаж, үүний дагуу Литвын Их гүн Ягеллоны угсааны гаралтай Яагейлло нь Ядвигагийн нөхөр болж Польшийн хаан нэрээр ширээнд II Владислав нэрээр суусан юм. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Нэр <small>(</small><small>амьдарсан он жил)</small> ! colspan="2" |Эрх мэдэлд байсан хугацаа ! rowspan="2" |Удам угсаа ! rowspan="2" |Цол хэргэм |- !Эхлэл !Төгсгөл |- |I Владислав <small>(1261—1333)</small> <small>[[Польш хэл|пол]]. ''Władysław I''</small> |1320 оны 1-р сарын 20 |1333 оны 3-р сарын 2 | rowspan="2" |[[Пиаст угсаатнууд|Пиаст угсаа]] <small>пол. ''Piastowie''</small> | rowspan="2" |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> |- |[[III Казимир]] <small>(1310—1370)</small> <small>пол. ''Kazimierz III''</small> |1333 оны 3-р сарын 2 |1370 оны 11-р сарын 5 |- |I Людвик <small>(1326—1382)</small> <small>пол. ''Ludwik I,''</small> <small>унгар. ''I. Lajos''</small> [[Хорват хэл|<small>хорв</small><small>ат</small>]]<small>. ''Ludovik I.''</small> |1370 оны 11-р сарын 5 |1382 оны 9-р сарын 11 |Анжу <small>пол. ''Andegawenowie''</small> <small>[[Франц хэл|франц.]] ''Anjou''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>[[Латин хэл|лат]]. ''Rex Poloniae''</small> Унгарын хаан <small>[[Унгар хэл|унгар.]] ''Magyarország királya''</small> Хорват болон Далмацын хаан <small>[[Хорват хэл|хорв]]. ''Kralj Hrvatske i Dalmacije''</small> |- ! colspan="5" |1382 оны 9-р сарын 11-ээс 1384 оны 10-р сарын 16 хүртэл - Добиеслав Курозвецкийн удирдлага дор (пол. ''Dobiesław Kurozwęcki'') |- |Ядвига <small>(1374—1399)</small> <small>пол. ''Jadwiga,'' унгар. ''Hedvig''</small> |1384 оны 10-р сарын 16 |1386 оны 2-р сарын 18 |Анжу <small>пол. ''Andegawenowie''</small> <small>франц. ''Anjou''</small> |Польшийн хатан хаан <small>пол. ''Królowa Polski'',</small> <small>лат. ''Regina Poloniae''</small> |- |[[Владислав Ягелло|II Владислав Ягелло]] <small>(1351—1434)</small> <small>пол. ''Władysław II''</small> <small>[[Литва хэл|лит]]. ''Vladislovas I''</small> |1386 оны 2-р сарын 18 |1434 оны 6-р сарын 1 |[[Ягеллон угсаатнууд]] <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвын Их Ван (1392 хүртэл, 1430) <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1434 оны 6-р сарын 1-ээс 7-р сарын 1 хүртэл - Холшанска Зофиа ([[Польш хэл|пол.]] Zofia Holszańska) болон Збигнев Олешницки ([[Польш хэл|пол]]. ''Zbigniew Oleśnicki'') нарын удирдлага дор |- |III Владислав <small>(1424—1444)</small> <small>пол. ''Władysław III, унгар''</small><small>. ''I. Ulászló,''</small> <small>хорв. ''Vladislav I.''</small> |1434 оны 7-р сарын 1 |1444 оны 11-р сарын 10 |Ягеллон угсаатнууд <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> Унгарын хаан (1440 оноос) <small>унгар. ''Magyarország királya''</small> Хорватын хаан (1440 оноос) <small>хорв. ''Kralj Hrvatske''</small> |- ! colspan="5" |1444 оны 11-р сарын 10-аас 1447 оны 6-р сарын 25 хүртэл - Ян Чижовски ([[Польш хэл|пол]]. ''Jan Czyżowski''), Войцех Малски ([[Польш хэл|пол]]. ''Wojciech Malski'') нарын удирдлага дор |- |IV Кажимир <small>(1427—1492)</small> <small>пол. ''Kazimierz IV,''</small> <small>лит. ''Kazimieras I''</small> |1447 оны 6-р срын 25 |1492 оны 6-р сарын 7 |Ягеллон угсаатнууд <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвын Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1492 оны 6-р сарын 7-ноос 9-р сарын 30 хүртэл - Түр захирагч Збигнев Олешницкийн (пол. ''Zbigniew Oleśnicki'') хяналтад байв. |- |I Ян <small>(1459—1501)</small> <small>пол. ''Jan I''</small> |1492 оны 9-р сарын 30 |1501 оны 6-р сарын 17 |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан <small>пол. ''Król Polski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae''</small> |- ! colspan="5" |1501 оны 6-р сарын 17-ноос 12-р сарын 12 хүртэл - Түр захирагч Фредерик Ягеллончик ([[Польш хэл|пол]]. ''Fryderyk Jagiellończyk'') -ийн удирдлага дор |- |Александер <small>(1461—1506)</small> <small>пол. ''Aleksander,'' лит. ''Aleksandras''</small> |1501 оны 12-р сарын 12 |1506 оны 8-р сарын 19 |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> |Польшийн хаан, Литвын Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- ! colspan="5" |1506 оны 8-р сарын 19-өөс 1507 оны 1-р сарын 20 хүртэл - Түр захирагч Анжей Боришевски ([[Польш хэл|пол]]. ''Andrzej Boryszewski'')-ийн удирдлага дор |- |I Зигмунт <small>(1467—1548)</small> <small>пол. ''Zygmunt I,''</small> <small>лит. ''Žygimantas II''</small> |1507 оны 1-р сарын 20 |1548 оны 4-р сарын 1 | rowspan="2" |Ягеллон угсаатан <small>пол. ''Jagiellonowie''</small> | rowspan="2" |Польшийн хаан, Литвын Их Ван <small>пол. ''Król Polski, Wielki książę Litewski'',</small> <small>лат. ''Rex Poloniae, Magnus dux Lithuaniae''</small> |- |II Зигмунт <small>(1520—1572)</small> <small>пол. ''Zygmunt II,''</small> <small>лит. ''Žygimantas III''</small> |1548 оны 4-р сарын 1 |1569 оны 7-р сарын 1 |} [[Ангилал:Польшийн хаан| ]] 53pn8iqyd97mk4ueectb7hw6kndghjh Сталины хөшөөнүүд 0 143520 866553 837230 2026-08-18T22:13:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 866553 wikitext text/x-wiki '''Сталины хөшөөнүүд''' - 1930-аад оноос 1950-иад оны дунд үе хүртэлх Зөвлөлтийн монументаль урлагийн уламжлалын салшгүй хэсэг болж байсан, ЗХУ болон ихэнх социалист орнуудад суртал ухуулгын бэлгэдлийн нэг илрэл болж байв. 1956 оны ЗХУ-ын Коммунист намын 20-р их хурлаар илчлэгдсэн [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталиныг]] дахин шүтэх явдлын тод илрэл байсан юм. Энэхүү нэг хүнийг дахин шүтэх явдал нь хуучин Зөвлөлтийн Бүгд найрамдах улсуудын орон зайд өнөөг хүртэл оршин тогтносон хэвээр байгаа юм. [[Файл:445 - Gori Central square. The last monument to Stalin.jpg|thumb|331x331px|Гори хот дахь Сталины хөшөө]] == Сталины эрх мэдлийн үед == Иосиф Сталины анхны хөшөөг уран барималч Матвей Харламов 1929 онд Сталины 50 насны ойн баярын өмнөх өдөр Ленинград хотод цээж баримал хэлбэрээр бүтээжээ. Матвей Харламов 1930 онд нас барсан тул Зөвлөлтийн удирдагчийн дараагийн 55 насны ойд зориулж уран барималч Сергей Меркуров, Николай Василик нарт түүний уран барималыг бүтээх хүндэт үүрэг оногдсон байна. [[Файл:PomnikStalina-Praga1 (cropped).jpg|thumb|Праг дахь хөшөө]] Сталины томоохон хөшөөг ихэвчлэн хот, тосгон, суурингийн төв, гол гудамж эсвэл төв талбайд (ихэвчлэн Сталины өөрийнх нь нэрээр нэрлэгдсэн), эсвэл захиргааны барилгуудын ойролцоо босгодог байв. Сталины жижиг цээж баримал хөшөөг цэцэрлэгт хүрээлэн, талбай, эмнэлэг, их дээд сургууль, коллежийн өмнөх талбайд босгодог байв. Москвад удирдагчийн хөшөөг Үнэн алдартны сүмийн тахилын өмнө хүртэл босгож байжээ. Галт тэрэгний буудлууд дээр мөн Сталин болон Лениний хөшөө барималууд зочдыг гал тэрэгний өртөөний талбай дээр угтаж авдаг байв. Сталиныг ихэвчлэн Лениний хажууд дүрсэлдэг байв. Хамгийн алдартай нь Украины уран барималчид Ефим Белостотский, Григорий Пивоваров, Элиус Фридман нарын бүтээсэн "Горки дахь Ленин ба Сталин" хөшөө байсан. Дайны дараах жилүүдэд "Горки дахь Ленин ба Сталин" хөшөөний хоёр дахь хувилбар гарч ирэв. Энэ нь өмнөх хувилбарын хуулбар байсан бөгөөд цорын ганц ялгаа нь Лениний хөлийг пальтоор нь бүрхсэн байсан бол Сталины пальтог зүүн мөрөн дээгүүр нь нөмөрсөн хэлбэртэй байжээ. Энэ хувилбар нь өмнөх хоёроос арай бага тархсан байв. Үүнтэй төстэй баримлууд Алчевск, Бендер, Гродно, Кировоград, Луцк, Минск, Одесса, Сызран болон бусад хотуудад байрладаг байв. Москвагийн нэрэмжит сувгийн Сталины хөшөө (Сергей Меркуровын баримал) нь хамгийн өргөн тархсан хөшөө болсон. Үүнтэй төстэй жижиг хуулбаруудыг бараг бүх томоохон хотод босгосон байна. Энэхүү хөшөө нь ЗХУ-д хамгийн алдартай нь байв. Зөвлөлтийн олон хотод хуулбарлагдсан өөр нэг алдартай хөшөө бол Сергей Меркуровын зохион бүтээсэн Москва дахь Бүх Холбоотны Хөдөө Аж Ахуйн Үзэсгэлэнгийн гол талбай дээрх Сталины аварга том 25 метрийн хөшөө байв. Нэг хотод хоёр, бүр гурван ижил хөшөө босгох нь ердийн үзэгдэл байсан юм. Заир Азгур, Евгений Вучетич, Владимир Ингал, Григорий Кепинов, Александр Кибальников, Матвей Манизер, Георгий Нерода, Николай Томский, Петр Яцыно болон бусад Зөвлөлтийн алдартай уран барималчид Сталины дүр төрхийг бүтээж байжээ. Дайны үеэр Сталины хөшөөний ихэнх нь Германы эзлэгдсэн газар нутагт нурааж устгагдсан байна. Карелийг эзлэн түрэмгийлэх үеэр Финүүд Петрозаводскоос Сталины хөшөөг авч, [[Хельсинки]] хотод большевик суртал ухуулгын үзэсгэлэн дээр байрлуулсан. Энэ бол цорын ганц тохиолдол байв. Зөвлөлтийн [[Аугаа их эх орны дайн|Аугаа их эх орны дайны]] дараа дайснуудын сүйтгэсэн олон Сталины хөшөөнүүдийг сэргээн засварласан. Дайны дараах 10 жилд (1945-1955) Сталин болон түүний тогтолцоог шүтэх үзэл оргил үедээ хүрч түүнийг хөшөөг хамшгийн олноор босгосон юм. Удирдагчийн хөшөөнүүдэд өөрчлөлт орсон байна. Удирдагчийн дүр төрх өөрчлөгдсөн - Сталиныг генералиссимусын цэргийн дүрэмт хувцастай дүрсэлж эхэлсэн. Үүний тод жишээнд Волга-Донын сувгийн Сталинград дахь асар том хөшөө (1952 онд нээгдэж, 54 метр өндөр), [[Ереван]] хот дахь Сталины хөшөө (1950 онд нээгдэж, 50 метр өндөр), Ленинград дахь Поклонная толгод дээрх уран барималч Владимир Ингалын Сталины хөшөө (1949 онд удирдагчийн 70 насны ойд зориулж нээгдсэн), [[Минск]] дэх Сталины хөшөө (1952 онд нээгдэж, 10 метр өндөр)-үүд юм. [[Файл:1956 a budapesti Sztálin-szobor elgurult feje fortepan 93004.jpg|thumb]] Өөр нэгэн алдартай хөшөө бол уран барималч В.И.Струковскийн загвараар "Росскульптор"-ын үйлдвэрт цутгасан бетонон баримал бөгөөд баруун гартаа ном барьсан цэргийн хүрэм, малгайтай Сталиныг дүрсэлсэн байв. Энэхүү загвараас цутгасан баримал нь 2.5 метр өндөр бөгөөд ихэвчлэн хотын талбайд босгосон байдаг. Үүнтэй төстэй хөшөөг Александровск, Алма-Ата, Воронеж, Днепропетровск, Зеленогорск, Зеленоградск, Калинин, Камышин, Кривой Рог, Луцк, Москва, Петрозаводск, Рига, Симферополь, Смоленск, Сочи, Тернополь, Углич, Урюпинск, Шумерля, Ярославль болон бусад хотуудад босгосон. Амжилттай гэж үзсэн бусад баримлуудыг арай цөөн тоогоор хуулбарласан. Жишээлбэл, уран барималч Николай Томскийн [[Ташкент]] дахь хөшөөг дараа нь зөвхөн Ростов-на-Дону, Симферополь, [[Улаан-Үд]], Берлин, Лейпциг, [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] хуулбарласан босгосон юм. == Бусад орнуудад == Гадаадын социалист орнуудын уран барималчид илүү өвөрмөц байсан. Европ дахь хамгийн том хөшөө дурсгалын бүтээлийг Праг хотод Сталинд зориулсан байв. Зүүн Германы уран барималчид [[Лайпциг|Лайпцигт]] Ленинийг гэрэлт ирээдүй рүү чиглүүлж буйг дүрсэлсэн сонирхолтой баримал босгосон. Риеза (Зүүн Герман) хотын төв талбайд Сталины хөшөө бас байсан: тавцан дээр цэргийн дүрэмт хувцастай Зөвлөлтийн удирдагч гараа өргөж, хүндэтгэл үзүүлж байна. Уг хөшөөний хуулбарыг дахиж хийгээгүй. Сталины анхны хөшөөг 1950-иад онд Румынд: [[Бухарест]], [[Брашов]] хотод босгосон. Румынийн нийслэлд ард түмний удирдагчийг гараа сунгасан байдлаар дүрсэлсэн бол Брашовт генералиссимус хүндэтгэл үзүүлжээ. Ленин, Сталины хоёр хөшөөг мөн Бухарест хотод босгосон. 1951 онд [[Софи]] дахь Үндэсний театрын шатны өмнө өндөр суурин дээр анхны загвараас цутгасан 4 метрийн өндөртэй Сталины хөшөөг суурилуулсан. 1952 онд Лайпцигт болсон Хөдөө аж ахуйн үзэсгэлэнгийн үеэр Сталины гипсэн хөшөөг суурин дээр суурилуулж байв. 1948 оны эхээр зөрчилдөөн, харилцаа тасарсан Югославаас бусад бүх социалист орнуудад Сталины хөшөөг босгосон бөгөөд Сталины дахин шүтэх явдлыг шүүмжилсэний дараа социализмыг байгуулж эхэлсэн Вьетнам, Лаос, Куба зэрэг улсууд ч мөн адил хөшөө босгоогүй ажээ. Сталины дахин шүтлэх явдал БНАГУ-д хамгийн дээд хэмжээндээ хүрсэн. Зүүн Германы олон томоохон хотуудад Сталины хөшөөг босгосон. Хятадад Сталины хөшөөг цөөхөн босгосон бөгөөд тэд өөрсдийн удирдагч Мао Зэдуны хөшөөг илүүд үздэг байв. Гэсэн хэдий ч Сталинд зориулж босгосон хөшөөнүүд өнөөг хүртэл байсаар байна. == Сталины нас барсаны дараа босгосон хөшөөнүүд == Иосиф Сталиныг 1953 онд нас барсны дараа ч түүний хөшөө дурсгалуудыг босгосоор байсан боловч тийм их байгаагүй юм. Түүнд зориулсан хөшөөнүүдийн хамгийн сүүлийнх нь 1955 онд байсан. Удирдагчийн нас барсны дараа босгосон хамгийн алдартай хөшөө дурсгалуудын нэг бол Москвад болсон Бүх Холбоотны Хөдөө Аж Ахуйн Үзэсгэлэн (ВДНХ)-д Сталины 5 метрийн өндөр хүрэл хөшөө юм. Александр Кибалниковын загвараар цутгасан энэхүү баримлыг 1954 онд Үзэсгэлэнгийн гол павильоны үүдэнд барималч Петр Яцыногийн ижил хэмжээтэй Лениний хөшөөтэй хослуулан суурилуулсан юм. Чехийн уран барималч Карел Кунсын бүтээсэн, Залуу пионерийн мөрнөөс барьж буй Сталиныг дүрсэлсэн гурван метрийн өндөртэй шохойн чулуун хөшөөг 1955 онд Чехословакийн Карловы Вары хотод нээжээ. Энэхүү ер бусын хөшөө ердөө нэг жилийн турш зогсож байгаад 1956 оны сүүлээр нэг шөнийн дотор алга болжээ. ЗХУ-д 1956 оны 2-р сард болсон ЗХУ-ын Коммунист намын 20-р их хурлын дараа Сталины хөшөөг босгохоо больсон бөгөөд буулгаж эхэлсэн байна. Хамгийн түрүүнд буулгасан хөшөө нь хотын цэцэрлэгт хүрээлэнд байрладаг, Гүржийн нийслэл дэх Сталины хамгийн том хөшөө болох Тбилиси дэх Сталины хөшөө байсан бололтой. 1956 оны 3-р сарын 9-нд Тбилисид жагсаал цуглааныг тараасан даруйд ЗХУ-д эхэлсэн Сталины эсрэг кампанит ажлыг эсэргүүцэн гудамжинд гарсан жагсагчид руу буун дуу гарсны дараа уг хөшөөг яаравчлан нураажээ. Тэр өдрийн сүүлээр Сталины хөшөөг танкнаас олсоор татаж, унагаасан байна. Сталины хөшөөнүүдийг нураах явдал голчлон цэцэрлэгт хүрээлэн, талбайд байрлах жижиг боловч алдартай хөшөө дурсгалуудаас эхэлсэн юм. 1956 онд Ленинград хотын Смольный талбайгаас Ленин, Сталины хос хөшөөг буулгасан байна. 1961 оны 10-р сард болсон ЗХУ-ын Коммунист намын 22-р их хурлаар Сталины цогцсыг бунханаас гаргаж (оршуулга 1961 оны 10-р сарын 31-нд болсон), Сталинград хотыг Волгоград гэж нэрлэхээр шийдвэр гарч ЗХУ даяар байсан Сталины олон тооны хөшөө дурсгалыг бараг бүгдийг нь устгаж буулгасан юм. Хөшөө дурсгалыг буулгах ажиллагаа ихэвчлэн шөнө орой болдог байсан бөгөөд өглөө гэхэд суурийн ул мөргүй алга болдог байжээ. Буулгасан хүрэл баримлуудыг ихэвчлэн металлургийн үйлдвэрүүдэд дахин хайлуулахаар илгээдэг байсан. ЗХУ даяар хоосорсон тавцан дээр Ленины хөшөөг босгодог байв. Сталины төрсөн Гори хот дахь хөшөөг [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвын]] зөвшөөрлөөр үлдээжээ. ЗХУ-ын Сталины хамгийн алдартай хөшөө хэвээр үлдсэн энэхүү хөшөөг сүүлд 2010 оны 6-р сарын 25-ны шөнө Гүржийн засгийн газрын тушаалаар буулгажээ. Гадаадад энэ үед эхэлсэн Сталины хөшөөг буулгах ажил илүү тайван байдлаар явагдсан. Польшийн цорын ганц Сталины хөшөө болох Устржики Долне хотод 1956 оны 3-р сард нутгийн иргэд эрх баригчдын зөвшөөрлөөр буулгаж, гол руу шидсэн байна. Мөн 1956 онд Болгарын Варна хотод Сталины хөшөөг буулгаж, 1956 оны 10-р сарын 20-нд хотыг түүхэн нэрээр нь сэргээн засварласан (1949 оноос 1956 он хүртэл тус хотыг Сталин гэж нэрлэдэг байжээ). Прага дахь Сталины хамгийн том хөшөө дурсгалын цогцолборыг 1962 онд дэлбэлсэн түүхтэй. Монголын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод Сталины нэрэмжит төв номын сангийн өмнө байрлаж байсан Сталины хөшөөг 1990 онд буулгасан бөгөөд 2001 онд нутгийн нэгэн бизнесмэн буулгасан хөшөөг зуны кафед байрлуулсан юм. gg034uuz86by9kw5fhtlij491nwxibw Коэсит 0 144648 866618 844825 2026-08-19T11:51:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 866618 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coesiteimage.jpg|thumb]] '''Коэсит''' ({{langx|en|Coesite}}) [[кварц]]ад маш өндөр даралт (2–3 [[гигапаскаль]]), бага зэрэг өндөр температур (700°C) үйлчлэхэд үүсдэг, [[цахиурын давхар исэл]] ([[цахиур|Si]][[хүчилтөрөгч|O]]<sub>2</sub>)-ын полиморф юм. Анх 1953 онд Нортон Компанийн химич, бага Лоринг Коэс нийлэгжүүлсэн<ref name="C53">{{cite journal |last=Coes, Jr.|first=L. |date=31 July 1953 |title=A New Dense Crystalline Silica |url=https://archive.org/details/sim_science_1953-07-31_118_3057/page/131|journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=118 |issue=3057 |pages=131–132 |doi=10.1126/science.118.3057.131 |pmid=17835139 |bibcode=1953Sci...118..131C }}</ref> тул түүний нэрээр нэрлэжээ.<ref>{{cite book |first=Robert M.|last=Hazen |author-link=Robert Hazen |title=The Diamond Makers |date=22 July 1999 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-65474-6 |page=91 |url=https://books.google.com/books?id=fNJQok6N9_MC&pg=PA91 |access-date=2012-06-06}}</ref> ==Тархац== 1960 онд Эдвард С. Т. Чао нь Южин Шумейкертэй хамтран АНУ-ын Аризона муж дахь Баррингерийн кратераас коэситын байгалийн тохиолдох илрэлтийг мэдээлсэн бөгөөд энэ нь уг кратер солирын мөргөлдөөнөөр үүссэн байх ёстойг нотолсон баримт болсон. Энэхүү тайлангаас хойш метаморфжиж амжаагүй чулуулгуудаас коэсит илрэхийг солирын мөргөлдөөн эсвэл атомын бөмбөгийн дэлбэрэлтийн нотолгоо гэж үзэх болсон. Өндөр даралтын метаморф чулуулгуудад коэсит тогтвортой хадгалагдан үлдэнэ гэж тухайн үед төсөөлөөгүй байв. ==Талстын бүтэц== [[Файл:Coesite.png|thumb|Коэситын атомын бүтэц]] Коэсит нь тектосиликат эрдэс бөгөөд цахиурын атом бүр дөрвөн хүчилтөрөгчийн атомоор хүрээлэгдэн тетраэдр үүсгэнэ. Үүний дараа хүчилтөрөгчийн атом бүр хоёр цахиурын атомтой холбогдож, хүрээт (framework) бүтцийг бүрдүүлдэг. Нэгж эсэд кристаллографийн хувьд ялгаатай хоёр цахиурын атом, таван өөр хүчилтөрөгчийн байрлал оршдог. Хэдийгээр нэгж эсийн хэлбэр нь зургаан талттай ойролцоо (a ба c параметрүүд бараг тэнцүү, β өнцөг нь 120°-д дөхсөн) боловч уг бүтэц нь үндсэндээ моноклин шинжтэй тул жинхэнэ зургаан талт байж чаддаггүй. Коэситын талст бүтэц нь хээрийн жоншныхтой төстэй бөгөөд Si₄O₈ болон Si₈O₁₆ цагариг хэлбэрээр зохион байгуулагдсан цахиурын давхар ислийн дөрвөн тетраэдрээс бүрдэнэ. Эдгээр цагариг нь цаашлан гинжин бүтэц үүсгэн байрладаг. Энэхүү бүтэц нь кварцын тогтвортой байдлын талбарт метатогтворгүй байдаг. Өөрөөр хэлбэл, коэсит нь эцэстээ эзлэхүүн нь нэмэгдэхийн зэрэгцээ кварц руу буцан хувирна. Гэсэн хэдий ч Дэлхийн гадаргын бага температурын нөхцөлд энэхүү метаморф хувирал маш удаан явагддаг. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Эрдэс]] p8n27jogc66cud9idse9ofyawpoh4r2 V Карл (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан) 0 144809 866562 850374 2026-08-18T22:45:32Z Avirmed Batsaikhan 53733 866562 wikitext text/x-wiki {{Short description|1519-с 1556-нд Ариун Ромын Эзэнт Гүрний төрийг барьсан хаан}} {{Use dmy dates|date=April 2025}} {{Infobox royalty | name = V Карл | title = Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан | image = Portrait of Charles V, Holy Roman Emperor, seated (1500–1558), formerly attributed to Titian (Alte Pinakothek, Munich).jpg | alt = V Карлын хөрөг | caption = V Карлын хөрөг, 1548 он | succession = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хаан<br>V Карл | reign = 1519 оны 6 сарын 28&nbsp;–<br/>1556 оны 8 сарын 3/1558 оны 2 сарын 24 | coronation = {{ubl|1520 оны 10 сарын 23 (Герман)|1530 оны 2 сарын 22 (Итали)|1530 оны 2 сарын 24 ([[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]])<ref name=NH>[https://historia.nationalgeographic.com.es/a/carlos-v-coronacion-emperador_7521/1 Carlos V: La coronación del Emperador] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725130451/https://historia.nationalgeographic.com.es/a/carlos-v-coronacion-emperador_7521/1 |date=25 July 2021 }}. [[National Geographic]]</ref>}} | predecessor = [[I Максимилиан (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Максимилиан]] | successor = [[I Фердинанд (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Фердинанд]] | succession1 = [[Испани]]йн хаан<br/>I Карлос | reign1 = 1516 оны 3 сарын 14&nbsp;– {{nowrap|1556 оны 1 сарын 16}} | predecessor1 = [[I Хуана (Кастиль, Арагоны хатан хаан)]] | successor1 = [[II Филипп (Испанийн хаан)|II Филипп]] | regent1 = Кастилийн Хуана (1555 он хүртэл) | reg-type1 = Хамтран төр барьсан | succession3 = [[Австри]]йн их ван<br/>I Карл | reign3 = 1519 оны 1 сарын 12&nbsp;–<br/>1521 оны 4 сарын 21 | predecessor3 = [[I Максимилиан (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Максимилиан]] | successor3 = [[I Фердинанд (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Фердинанд]] | birth_date = 1500 оны 2 сарын 24 | birth_place = [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн]], Недерланд, Фландерс | death_date = {{death date and age|1558|9|21|1500|2|24|df=yes}} | death_place = [[Испани]], Кастилийн титэм, Юсте хийд | burial_date = | burial_place = Испани, Эль Эскориал | spouse = {{marriage|[[Португалын Изабел]]|10 March 1526|1 May 1539|end=d}} | issue = {{plainlist| * [[II Филипп (Испанийн хаан)]] * [[Испанийн Мария (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хатан)]] * [[Австрийн Хуана (Португалын гүнж)]] * Бутач:<br>[[Австрийн Маргарита (Флоренц Пармагийн ван)]] * [[Австрийн Йохан]] }} | house = Хабсбург | father = [[I Филипп (Кастилийн хаан)]] | mother = [[I Хуана (Кастиль, Арагоны хатан хаан)]] | religion = [[Католик]] | signature = Firma Emperador Carlos V.svg }} '''V Карл''' (1500 оны 2 сарын 24-нд төрсөн&nbsp;– 1558 оны 9 сарын 21-нд өнгөрсөн) 1519-с 1556 онд [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Гүрний]] хаан, [[Австри|Австрийн]] их ван, 1516-с to 1556 онд [[Испани|Испанийн]] хаан (I Карлос), 1516- 1554 онд [[Сицили]] [[Неаполь|Неаполийн]] хаан, 1506-1555 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] захирагч ноён, [[Бургунд]]ын ван байсан. Авсртийн Хабсбург овгийг угсаа залгамжилж, Европт Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн, түүний уугуул нутаг Австри, Бургунд, Испанийн хаант улс,[[Сицилийн хаант улс]], [[Неаполийн хаант улс]], [[Сардинийн хаант улс (1720-1861)|Сардинийн хаант улс]]ыг багтаасан өргөн уудам нутгийг захирч байв. Америк тивд Испани, Германы колончлолыг үргэлжлүүлсэн. Карлын мэдлийн нутгаас "Нар үл жаргах эзэнт гүрэн" гэх хэлц анх гарчээ. [[I Филипп (Кастилийн хаан)|I Филипп]], [[I Хуана (Кастиль, Арагоны хатан хаан)|Кастилийн Хуана]]гийн хүү болж мэндэлсэн. Эцгээсээ Нидерландыг өвлөж, эхтэйгээ Испани болон түүний харьяа нутгийг хамтран захирч байсан. 1519 онд өвөг эцэг [[I Максимилиан (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Максимилиан]] нас барахад Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаанд өргөмжлөгдсөн. Өөрийн эзэмшлийн өргөн уудам нутагт 40 аялал хийж, амьдралынхаа багагүй хугацааг зарцуулсан. Харьяа нутаг нь элдэв дайн дажингүйгээр өвлөгдсөн ирсэн боловч [[Протестант шинэчлэл]], [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эзлэм түрэмгийлэл, Францын зөрчил зэргээс улсынхаа тусгаар тогтнолыг хамгаалж олон арван дайн хийсэн. Дайнаа Герман Италийн банкируудаас зээл аван санхүүжүүлж, [[Шинэ Испани]], [[Перу]]гаас олборлосон мөнгөөр эргэн төлөлт хийж байв. Үүний уршгаар [[Испанийн үнийн хувьсгал]] буюу их [[инфляци]] болсон. 1521 онд Ромын пап [[X Лео]]той холбоотон болж, [[Мартин Лютер]]ийг хууль бус хэмээн зарласан. Тухайн жил Францын хаан [[I Франсуа]] Хабсбургтай дайн зарлаж Италийн дөрвөн жилийн дайныг эхлүүлсэн. 1525 оны [[Павиагийн тулалдаан]]д Хабсбург ялалт байгуулж I Франсуаг олзолсноор дайн дууссан. 1527 онд тухайн үеийн Ромын пап [[VII Клемент]]эд шаардлага хүргүүлэхээр Ром руу 2 түмэн цэрэг хөдөлгөв. Карл Ром руу дайрч болохгүй гэсэн тушаал өгсөн байсан боловч, цалин хөлсөө аваагүй цэргүүд тушаалыг үл тоон Ром руу дайран орж тонуул дээрэм хийсэн. 1529 онд [[Вена]] хотыг Османы бүслэлтээс чөлөөлж VII Клементээр Италын болон Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан хэмээн зөвшөөрөгдсөн. 1535 онд [[Милан]], [[Тунис]]ыг эзэлсэн боловч хэдхэн жилийн дараа Унгарын хаант улсын [[Буда]] хотыг Османуудад алдаж, [[Алжир]] луу хийсэн аян дайн бүтэлгүйтсэн. Шинэ Ромын пап [[III Паул]]тай олон хэлэлцээр хийсний эцэст 1545 онд анх [[Трентийн зөвлөл]]ийг хуралдуулж Протестантыг буруу шаав. Харин энэ үед Протестантыг урсгалд ороод байсан Ариун Ромын эзэнт гүрний ханхүү ноёд [[Шмалькальдены лиг]] байгуулан Францын [[II Анри]] хаантай холбоо тогтоож Карлын эсрэг Франц, Османы эвсэлтэй нийлэв. 1555 онд V Карл арга буюу [[Аугсбургийн гэрээ]] байгуулж улмаар 1556 онд хаан ширээнээсээ буусан. Ингэснээр түүний эзэнт гүрэн [[II Филипп (Испанийн хаан)|II Филипп]]ээр удирдуулсан Испанийн Хабсбург, [[I Фердинанд (Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан)|I Фердинанд]]аар удирдуулсан Австрын Хабсбург болон задарчээ. Тэрээр 1558 онд [[Эстремадура]]д байрлах Юсте хийдэд таалал төгсжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Карл, 05}} [[Ангилал:1500 онд төрсөн]] [[Ангилал:1558 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Ариун Ромын Эзэнт Гүрний хаан]] [[Ангилал:Хабсбург]] [[Ангилал:Ромын католик шашны хүн]] [[Ангилал:Испанийн ноёрхогч|Карлос, 01]] [[Ангилал:Наваррын хаан]] [[Ангилал:Люксембургийн ноёрхогч]] [[Ангилал:Барселоны гүн|Карлос, 01]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] li64xh9rsxksn2q3owc3jpswqb8109p Эна (департамент) 0 144987 866585 866383 2026-08-19T06:47:14Z Kontributor 2K 89027 [[Special:Contributions/Mongolllll23|Mongolllll23]] ([[User talk:Mongolllll23|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/866383|866383]] засварыг цуцлах sockpuppetry - [[:m:Special:CentralAuth/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] 866585 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын департамент}} {{Инфобокс суурин | name = Эна | native_name = {{native name|fr|Aisne}} | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Францын департаментууд|Департамент]] | image_skyline = Views of Cathédrale Notre-Dame de Laon 04.JPG | image_alt = | image_caption = Лан хот | image_flag = Drapeau fr département Aisne.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Aisne.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Aisne-Position.svg | map_alt = | map_caption = Франц дахь байрлал | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|49|30|N|3|30|E|region:FR_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Франц | subdivision_type1 = [[Францын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[О-де-Франс]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Прэфектур | seat = [[Лан (хот)|Лан]] | parts_type = Субпрэфектурууд | parts_style = para | p1 = Шато-Тьерри<br />Сен-Кантен<br />Суасон<br />Вервен | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Департаментын Зөвлөлийн дарга | leader_name = Николя Фрикото<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les conseillers départementaux|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/601ef073-d986-4582-8e1a-ed14dc857fba|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2022-05-04|language=fr}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 7369 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_total = 523,342 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="pop23">{{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8681011|title=Populations de référence 2023|language=fr|publisher=National Institute of Statistics and Economic Studies|date=2025-12-18}}</ref> | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Францын департаментууд|Департамент дугаар]] | blank_info_sec1 = 02 | blank_name_sec2 = Аррондиссементууд | blank_info_sec2 = 5 | blank1_name_sec2 = Картонууд | blank1_info_sec2 = 21 | blank2_name_sec2 = Коммунууд | blank2_info_sec2 = 798 | timezone1 = | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = }} '''Эна''' ({{langx|fr|Aisne}}) нь Францын [[О-де-Франс]] муж дахь [[Францын департаментууд|департамент]]. Газар нутгийн хэмжээ 7,369 км². Хүн амын тоо 523,342. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадны холбоос== {{commonscat|Aisne|Эна}} {{stub}} [[Ангилал:Эна| ]] [[Ангилал:О-де-Франсын департаментууд]] 457pp68spmle16t63kethocfqnch0qc Дубайн гэрээ 0 145367 866583 866461 2026-08-19T06:12:33Z Egzs 88168 866583 wikitext text/x-wiki "'''Дубайн гэрээ'''" гэж монголчууд нэрлэж байдаг боловч албан ёсоор ийм гэрээ байдаггүй, [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|АНЭУ]]-ын [[Дубай]] хотод хийсэн, "'''''Оюутолгой төслийн далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлын санхүүжилтийн төлөвлөгөө'''''" гэх нэртэй нэг талаас [[Монгол Улсын Засгийн газар]], [[Эрдэнэс Монгол|"Эрдэнэс Оюу Толгой" ХХК]] болон нөгөө талаас "Туркойс хилл ресурсес лимитед", "Ти Эйч Ар Оюу Толгой лимитед","Оюу Толгой Нидерланд Би Ви", "[[Рио Тинто групп|Рио Тинто интернэшнл лимитед]]" болон "Оюу Толгой" ХХК зэрэг хуулийн этгээдүүдийн хооронд 2015 оны 5-р сарын 18-нд байгуулсан гэрээ юм. “[[Оюутолгой|Оюу толгой]]”-н далд уурхайн хөрөнгө оруулалтыг бодлогоор дэмжих тухай [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 2014 оны 34 дүгээр тогтоол, мөн төслийг эхлүүлэх хэлэлцээрийг хийж 2015-2016 онд 1.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг татах тухай 2015 оны 41 дүгээр тогтоол гарсан. Улмаар Засгийн газрын 2015 оны 4-р сарын 13-н болон 5-р сарын 15-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцсэн шийдвэрүүдийн дагуу Далд буюу гүнийн уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө бэлэн болж, 2015 оны 5-р сарын 18-ны өдөр байгуулсан. 2015 онд Дубайн гэрээнд гарын үсэг зурах ёслолд монголын талаас тухайн үеийн Ерөнхий сайд [[Чимэдийн Сайханбилэг]], "Оюутолгой" ХХК-ийн ТУЗ-ийн дарга [[Галсангийн Батсүх]] нар оролцож, "[[Эрдэнэс Монгол]]" компанийн гүйцэтгэх захирал асан [[Баянжаргалын Бямбасайхан]], "Эрдэнэс Оюутолгой" компанийн захирал асан [[Даваадоржийн Ганболд]] нар гарын үсэг зурсан байдаг. 2015 оны 6-р сард [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намынхан]] “Дубайн гэрээ”-г шалгах ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн [[Чимэдийн Хүрэлбаатар|Ч.Хүрэлбаатар]], Б.Чойжилсүрэн, Оюутолгойн ТУЗ-ийн Монголын талын гишүүнээр ажиллаж байсан Уул уурхайн дэд сайд [[Ганзоригийн Тэмүүлэн|Г.Тэмүүлэн]] нар орсон. Уг ажлын хэсэг дүгнэлтээ урьдчилсан байдлаар гаргаж МАН-ын бүлэгтээ танилцуулсан байна. Уг урьдчилсан дүгнэлтэд, “Дубайн гэрээ”-арваад зүйлээр Монголд хохиролтой, Монголын эрх ашгийг зөрчиж байна гэж үзсэн байдаг. == Түүх == * Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ 2009 оны 10 дугаар сарын 6-нд батлагдсан. * 2013 оны 7 дугаар сард Оюу толгойн гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлыг зогсоосон. * 2015 оны 5 дугаар сарын 18-нд “Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт, санхүүжилтийн төлөвлөгөө” батлагдсан. * Монгол улсад татвар, хураамж бусад төлбөр хэлбэрээр 2.4 тэрбум ам доллар төвлөрүүлсэн. * Гүний уурхайд баригдах дэд бүтэц: '''А'''.Засварын 3 газар, '''B.'''Өрмийн машин засварын 2 газар, '''C.'''Түлш түгээх 2 газар, '''D.'''Тэсрэх бодисын 1 агуулах, '''E'''.2 бутлуур, '''F.''' Шингэн зуурмагийн 1 газар, '''G.'''10 км урт туузан дамжуулга * 2019 оны 3 дугаар сарын 20-ны өдөр ажлын хэсгийн 12 гишүүний 8 нь санал дүгнэлтээ хүлээн авч, Дубайн гэрээг цуцлах нь зөв зүйтэй хэмээн гарын үсэг зурж, УИХ-ын даргад албан ёсоор гардуулж өгсөн талаар ажлын хэсгийн ахлагч Д.Тэрбишдагва мэдээлсэн. == Мөн үзэх == * [[Оюутолгой]] * [[Рио Тинто групп]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Монголын улс төрийн түүх]] [[Ангилал:21-р зууны гэрээ]] [[Ангилал:Монголын гэрээ]] [[Ангилал:Оюу Толгой]] mdxd4r3mcun1ahxhtdvhmay4933knjb Эрээн хот өртөө 0 147431 866511 865499 2026-08-18T13:56:01Z Onarakusai 104822 866511 wikitext text/x-wiki {{coord|43|39|18|N|111|58|49|E|display=title}} [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 01.jpg|thumb|Эрээн хот өртөө]] [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 04.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Эрээн хот өртөө''' нь [[Хятад]]ын нийслэл [[Эрээн хот]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. [[Монгол]]-[[Хятад|Хятадын]] хил дээрх гарцын цэг (хилийн нөгөө талд [[Замын-Үүд өртөө]] байдаг). == Түүх == Эрээнхотын өртөө 1955 оны 1-р сарын 3-нд Жининг-Эренхотын төмөр зам нээгдсэнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Нээгдсэн даруйдаа уг өртөө нь Монгол, Зөвлөлт Холбоот Улстай олон улсын төмөр замын тээврийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн<ref name="histo1">{{cite web|title=中国正北方的边境火车站 二连浩特火车站的历史|url=https://www.toutiao.com/i6408766715680784898/|publisher=头条日报|date=2017-04-14}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1965 онд Хятад-Зөвлөлтийн харилцаа задарсны дараа Жининг-Эренхотын төмөр замыг өргөн царигаас стандарт цариг болгон өөрчилсөн. Ийнхүү Эрээнхотын өртөө нь олон улсын төмөр замын тээврийн шилжүүлэн ачих өртөө болж хувирсан бөгөөд дотоодын зорчигч болон ачаа тээвэрлэлтийг зохицуулах стандарт царигтай ирэх/буцах талбай, цуваажуулалтын талбайг нэмж, импорт, экспортын барааг хүлээлгэн өгөх, шилжүүлэн ачих, олон улсын зорчигч тээврийн галт тэрэгний цуваагаар шилжүүлэн ачих ажлыг хийжээ. 1984 онд тус өртөөг өргөн хүрээнд өргөтгөж, нэвтрүүлэх хүчин чадал, цуваажуулалт, шилжүүлэн ачих хүчин чадлыг 1960-аад онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдүүлсэн.<ref name="histo1"/> 1991 оны 6-р сарын 12-нд Эрээнхот өртөө болон Замын-Үүд өртөөний хоорондох хоёр царигтай төмөр зам болох хилийн хоёр боомт Замын-Үүд өртөөнд холбогдсон. 2004 онд тус өртөө ачааны талбайгаа өргөтгөж, Азийн хамгийн том задгай ачааны талбай, дугуй солих депо байгуулсан<ref name="bogie">{{cite news|title=从戈壁小口岸到绿色大通道——二连浩特的建设发展|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|publisher=CRI|date=2009-09-25|accessdate=2017-12-10|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210124057/http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|dead-url=no}} {{Wayback|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm |date=20171210124057 }}</ref>. 2022 оны 6-р сард Эрээнхот боомтын өргөтгөл, шинэчлэлийн төсөл албан ёсоор эхэлсэн бөгөөд үүнд өргөн царигтай болон стандарт царигийн ирэх, явах талбай, маневрлах талбайг өргөтгөх, шинэчлэх, холбогдох төслүүд багтсан бөгөөд үүнд голчлон инженерчлэл, дохиолол, харилцаа холбоо, эрчим хүч, мэдээлэл, барилга байгууламж барих ажил багтсан болно<ref>{{cite web |title=中蒙边境最大陆路口岸扩能改造完成 |url=https://www.peoplerail.com/rail/show-1811-497530-1.html |website=人民铁道网 |publisher=人民铁道报 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-20}}</ref>. Энэ бол өртөөний дөрөв дэх том хэмжээний өргөтгөл, шинэчлэл юм. 8-р сарын 11-нд Эрээнхот боомтод өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах 12 шугамыг шинээр болон шинэчлэн ашиглалтад оруулсан. Засварын дараа өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах шугамын тоо 30 болж нэмэгдсэн; Шинээр баригдсан Эрээнхот өртөөний диспетчерийн болон командлалын төв нь өргөн царигтай талбай, стандарт царигтай талбай, дугуй солих агуулах, хилийн шалган нэвтрүүлэх талбай зэрэгт "нэг дор дөрвөн ярд" төвлөрсөн удирдлага, тээврийн зохион байгуулалтын горимыг хэрэгжүүлэх болно. Эрээнхот боомтын чингэлэг ачилтын хүчин чадал 20%-иар нэмэгдэх төлөвтэй байна<ref>{{cite web |title=中蒙最大陆路口岸扩能改造完成 国际联运干线运能大幅提升 |url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |website=中国网 |publisher=中国新闻网 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-12 |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820072718/http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |dead-url=no }} {{Wayback|url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |date=20220820072718 }}</ref>. 2026 оны 7 дугаар сард Жинин–Эрээн чиглэлийн төмөр замын Эрээн өртөөнд суман шилжүүлгийг анх удаа солих үеийн хөдөлгөөн хааж гүйцэтгэсэн засварын ажил амжилттай дуусав. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} !align="center"| >> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Erlian Railway Station|Эрээн хот өртөө}} * [[Хятадын төмөр зам компани]] * {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} * [[Транс-Монголын төмөр зам]] {{Жинин-Эрээн хот төмөр зам}} {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} 1coohlcuztm9x721uhy80rlx1ewcefd Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 147631 866594 865647 2026-08-19T07:47:29Z HorseBro the hemionus 100126 866594 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: Ойрато–маньчжурские войны.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] n3xdf9hyeikofqk7msp5ei87387bsn2 866595 866594 2026-08-19T07:48:22Z HorseBro the hemionus 100126 866595 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] e8sxjf99h1xg6psaunqnrv7tguwrovw 866596 866595 2026-08-19T08:25:54Z HorseBro the hemionus 100126 866596 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас ''Sino–Dzungar Wars'' гэх '''Хятад–Зүүнгарын дайнууд''' гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато–маньчжурские войны''.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} Златкины хэлснээр, Эмх амгалангийн төлөөлөгч Китат 1683 оны зун Галдантай уулзахаар Бээжингээс явах аяллынхаа талаар тайлан гаргажээ. 1683 оны 12-р сарын 28-нд Китат Галдантай уулзаж, Чин улсын бослогын талаар хэлэлцжээ. Хожим нь Китат явахдаа түүнийг Бээжинд ирсэн Зүүнгарын элч нар дагалдан 400 морь, 60 тэмээ, 3,000 булга, 500 гөрөөс бэлэглэжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=171}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = '''1688–1697:'''{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} * 1688 <small>(Зүүнгар–Халхын дайн)</small> * 1690–1697 <small>(Зүүнгар–Чин улсын дайн)</small> | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 8cu7a9qwielw4ookybq83mfu7qd3u72 Менделийн удамшил 0 147790 866509 865489 2026-08-18T13:17:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 866509 wikitext text/x-wiki {{short description|Грегор Менделийн тодорхойлсон удамшлын зарчмууд}} :''Сэдвийн мэргэжлийн бус удиртгалыг [[Генетикийн удиртгал]] өгүүллээс үзнэ үү.'' :''«Салан хуваарилагдах хууль» нэр томьёоны бусад утгыг [[Арьс өнгөөр тусгаарлах хууль]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Gregor Mendel.jpg|thumb|250px|Орчин үеийн [[генетик]]ийн шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан Моравийн Августиний лам [[Грегор Мендель]]]] '''Менделийн удамшил''' буюу '''менделизм''' ({{lang-en|Mendelian inheritance, Mendelism}}) гэдэг нь [[Грегор Мендель]] 1865–1866 онд анх дэвшүүлж, [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]] нар 1900 онд дахин нээн илрүүлж, улмаар [[Уильям Бейтсон]] түгээн дэлгэрүүлсэн зарчмуудыг дагадаг [[биологийн удамшил]]ын хэлбэр юм.<ref>William Bateson. ''Mendel's Principles of Heredity – A Defence, with a Translation of Mendel's Original Papers on Hybridisation''. Cambridge University Press, 2009. ISBN 978-1-108-00613-2.</ref> Менделийн удамшлын онцлог нь тухайн шинжийг нэг ген эсвэл нэг үндсэн генетикийн байрлалтай нягт холбон тайлбарладагт оршино. Эдгээр зарчим анхандаа маргаантай байв. [[Томас Хант Морган]] 1915 онд Менделийн онолыг [[Бовери–Саттоны хромосомын онол|Бовери–Саттоны удамшлын хромосомын онол]]той нэгтгэснээр энэ нь [[сонгодог генетик]]ийн үндэс болжээ. [[Рональд Фишер]] 1930 онд хэвлүүлсэн ''[[Байгалийн шалгарлын генетикийн онол]]'' бүтээлдээ эдгээр санааг [[байгалийн шалгарал]]ын онолтой нэгтгэж, [[эволюци]]йг математик үндэслэлтэй тайлбарлан, [[орчин үеийн эволюцийн синтез]] дэх [[популяцын генетик]]ийн суурийг тавьсан.<ref>Alan Grafen, Mark Ridley. ''Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way We Think''. Oxford University Press, 2006, х. 69. ISBN 978-0-19-929116-8.</ref> == Түүх == {{main|Генетикийн түүх}} Менделийн удамшлын зарчмуудыг 19-р зууны Моравийн лам [[Грегор Мендель|Грегор Иоганн Мендель]] анх томьёолжээ.<ref name="Fairbanks">Daniel J. Fairbanks, Bryce Rytting. “Mendelian controversies: a botanical and historical review”. ''American Journal of Botany'', 88(5), 2001, х. 737–752. DOI 10.2307/2657027. PMID 11353700.</ref> Тэрээр хийдийнхээ цэцэрлэгт тарьсан вандуйн ургамалд (''[[Pisum sativum]]'') энгийн эрлийзжүүлгийн туршилт хийсний үндсэн дээр санаагаа боловсруулсан.<ref name="Henig">Robin Marantz Henig. ''The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics''. Houghton Mifflin, 2000. ISBN 978-0-395-97765-1.</ref> Мендель 1856–1863 онд ойролцоогоор 28,000 вандуйн ургамал тарьж, туршжээ. Тэрээр эдгээр туршилтаас хожим '''Менделийн удамшлын зарчим''' хэмээн нэрлэгдэх хоёр ерөнхий зүй тогтлыг гаргасан. Туршилтуудаа ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'' («Ургамлын эрлийзжүүлгийн туршилт») нэртэй хоёр хэсэг өгүүлэлд тайлбарлаж, 1865 оны 2-р сарын 8, 3-р сарын 8-нд Брно хотын Байгалийн түүхийн нийгэмлэгт танилцуулсан бөгөөд 1866 онд хэвлүүлжээ.<ref>Gregor Mendel. [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124139#page/5/mode/1up ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'']. Brünn, 1866.</ref><ref>[https://www.mendelweb.org/Mendel.html Mendel's Paper: Experiments in Plant Hybridization — English annotated version]. MendelWeb. Хандсан 2026-08-06.</ref> Менделийн үр дүнг эхэндээ бараг анзаарсангүй. Тухайн үеийн биологичид түүний ажлыг огт мэдээгүй байсан бус ч нийтлэг хэрэглэгдэх зарчим гэж үзээгүй. Мендель өөрөө ч эдгээр зарчим зөвхөн тодорхой зүйл, шинжийн бүлэгт хамаарна гэж бодож байв. Түүний ажлын ач холбогдлыг ойлгоход 19-р зууны биологичид үр төлийн ерөнхий төрхөд олон удамшлын шинж «холилдон» илэрдэгт ихээхэн ач холбогдол өгдөг байсан нь саад болжээ. Одоо үүнийг олон генийн харилцан үйлчлэлээр тайлбарладаг. Энэ нь Менделийн судалсан эрхтэн тус бүрийн хоёр утгат, тодорхой ялгаатай шинжүүдээс өөр байв.<ref name="Henig" /> Харин 1900 онд [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]], [[Эрих фон Чермак]] гэсэн Европын гурван эрдэмтэн Менделийн ажлыг «дахин нээжээ». «Дахин нээлт» яг хэрхэн болсон талаар маргаан бий. Де Фриз энэ сэдвээр хамгийн түрүүнд хэвлүүлж, Менделийг зүүлтэд дурдсан. Харин Корренс Де Фризийн өгүүллийг уншиж, өөрөө анхдагч биш гэдгээ ойлгосныхоо дараа Менделийн тэргүүлэх ач холбогдлыг онцолсон. Де Фриз хуулиудын талаарх мэдлэгийнхээ хэдийг өөрийн туршилтаас, хэдийг Менделийн өгүүллийг уншсаны дараа олж авснаа үнэн зөв мэдээлээгүй байж болох юм. Хожмын судлаачид фон Чермак үр дүнг бүрэн ойлгоогүй байсан гэж үзсэн.<ref>Floyd V. Monaghan, Alain F. Corcos. “Tschermak: A non-discoverer of Mendelism II. A critique”. ''Journal of Heredity'', 78(3), 1987, х. 208–210. DOI 10.1093/oxfordjournals.jhered.a110361. PMID 3302014.</ref> Гэсэн хэдий ч «дахин нээлт» менделизмыг чухал боловч маргаантай онол болгосон. Европ дахь хамгийн идэвхтэй сурталчлагч нь [[Уильям Бейтсон]] байсан бөгөөд тэрээр онолын зарчмуудыг тайлбарлахын тулд «[[генетик]]», «[[аллель]]» гэсэн нэр томьёог хэрэглээнд оруулжээ.<ref>Richard B. Goldschmidt. “Chromosomes and Genes”. ''Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology'', 16, 1951, х. 1–11. DOI 10.1101/SQB.1951.016.01.003. PMID 14942726.</ref> Удамшил тасалданги, салангид нэгжээр дамжина гэж үзсэн нь олон шинжийн тасралтгүй хэлбэлзэлтэй зөрчилдөж харагдсан тул зарим биологич эсэргүүцэж байв.<ref>Francis B. Sumner. “Is Evolution a Continuous or Discontinuous Process?” ''The Scientific Monthly'', 29(1), 1929, х. 72–78. JSTOR 14824.</ref> Мөн бүх зүйлд хамаарах эсэх нь тодорхойгүй учраас олон хүн онолыг үгүйсгэсэн. Хожим [[Рональд Фишер]] зэрэг биологич, статистикчид нэг шинжийн илрэлд олон Менделийн хүчин зүйл оролцвол ажиглагддаг олон янз үр дүнг үүсгэж болохыг харуулсан. Ингэснээр Менделийн генетик [[байгалийн шалгарал]]тай нийцдэгийг нотолжээ.<ref>R. A. Fisher. “The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance”. ''Transactions of the Royal Society of Edinburgh'', 52(2), 1919, х. 399–433. DOI 10.1017/S0080456800012163.</ref> Томас Хант Морган болон түүний туслахууд Менделийн загварыг эсийн [[хромосом]]ууд удамшлын бодит материалыг агуулдаг гэж үзсэн хромосомын онолтой нэгтгэн, өнөөгийн сонгодог генетикийн үндсийг бүрдүүлсэн.<ref name="Fairbanks" /> Менделийн үр дүн Фишер, [[Ж. Б. С. Холдейн]] зэрэг эрдэмтэнд математик магадлалаар шинжийн илрэлийг таамаглах боломж олгосон. Менделийн амжилтын нэг чухал шалтгаан нь зөвхөн цэвэр удмын болохыг нь урьдчилан тогтоосон ургамлуудаар эвцэлдүүлгээ эхэлсэн явдал байв.<ref name="Henig" /> Тэрээр тоон хэлбэлзэлтэй шинж бус, үрийн өнгө, хэлбэр, байрлал зэрэг салангид хоёр утгат шинжийг хэмжсэн. Үр дүнгээ тоон хэлбэрээр илэрхийлж, статистикийн шинжилгээ хийсэн. Их хэмжээний сорьц ашиглаж, вандуйн хэд хэдэн дараалсан үеийг (P, F<sub>1</sub>, F<sub>2</sub>, F<sub>3</sub>) ажиглан өөрчлөлтийг тэмдэглэсэн. Эцэст нь анхны эрлийзийн үр төлийг цэвэр удмын эх хэлбэртэй буцаан эвцэлдүүлэх '''шинжлэх эвцэлдүүлэг''' хийж, рецессив шинжийн оршихуй болон харьцааг тогтоожээ.<ref>[https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ Gregor Mendel and the Principles of Inheritance]. Nature Scitable. Хандсан 2026-08-06.</ref> == Удамшлыг шинжлэх хэрэгслүүд == === Паннеттын тор === [[Паннеттын тор]]ыг Английн генетикч [[Режинальд Паннетт]] зохиосон бөгөөд эцэг эхийн генотип өгөгдсөн үед үр төлд үүсэх боломжтой бүх генотипийг дүрслэн харуулдаг түгээмэл генетикийн хэрэгсэл юм.<ref>[https://www.palomar.edu/anthro/mendel/mendel_2.htm Basic Principles of Genetics: Probability of Inheritance]. Palomar College. Хандсан 2026-08-06.</ref><ref>A. W. F. Edwards. “Punnett's square”. ''Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences'', 43(1), 2012, х. 219–224. DOI 10.1016/j.shpsc.2011.11.011. PMID 22326091.</ref> Эцэг эх тус бүр хоёр аллель агуулна. Тэдгээрийг торны дээд болон хажуу талд байрлуулж, үржлийн үед тус бүрээс нэг аллель оролцоно. Торны доторх нүд бүр эцэг эхийн аллелиуд үр төлд ямар хослолоор нийлэх боломжтойг харуулдаг. Магадлалыг ашиглан эцэг эхээс ямар генотипүүд ямар давтамжтай үүсэхийг тодорхойлно. Жишээлбэл, эцэг эх хоёулаа гетерозигот генотиптэй бол үр төл нь ижил гетерозигот генотиптэй байх магадлал 50%, гомозигот генотиптэй байх магадлал 50% байна. Хоёр ижил аллель хослох хоёр боломж байгаа тул гомозиготын 50% нь давамгай гомозигот 25%, рецессив гомозигот 25% гэж хуваагдана. === Удмын зураг === '''Удмын зураг''' нь аллель өмнөх үеэс дараагийн үед хэрхэн дамжиж байгааг мод хэлбэрээр харуулсан дүрслэл юм.<ref>Christine Miller. [https://humanbiology.pressbooks.tru.ca/chapter/5-13-mendelian-inheritance/ “5.13 Mendelian Inheritance”]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Human Biology''. Thompson Rivers University, 2020.</ref> Энэ нь хүссэн аллелийг ямар бодгаль агуулж байгааг болон эхийн эсвэл эцгийн аль талаас дамжсаныг харуулна. Удмын зурагт бодгаль бүрийн хүйс, фенотип, таамагласан генотип, аллелийн боломжит эх үүсвэр болон цаашдын үед хэрхэн дамжих боломжтой тухай мэдээлэл агуулагддаг тул тухайн аллелийн удамшлын хэв маягийг тогтооход ашиглана. Удмын зургийн тусламжтайгаар судлаачид асуудал үүсгэдэг аллелийн үе дамжих байдлыг шинжлэн, илрүүлсний дараа эрсдэлийг удирдах арга боловсруулах боломжтой.<ref>Robert L. Nussbaum, Roderick R. McInnes, Huntington F. Willard. ''Thompson & Thompson Genetics in Medicine'', 8-р хэвлэл. Elsevier, 2016.</ref> == Менделийн генетикийн нээлтүүд == Менделийн нээлтийн дараах таван хэсэг тухайн үеийн түгээмэл онолоос эрс ялгаатай байсан бөгөөд түүний дүрмүүдийг тогтоох үндэс болжээ. # Шинжүүд нь нэгжлэг, салангид байдаг. Жишээлбэл, ягаан эсвэл цагаан, өндөр эсвэл намхан байна. Дунд зэргийн өндөртэй ургамал, бүдэг ягаан цэцэг заавал үүсэхгүй. # Генетикийн шинж тус бүр өөр хувилбартай бөгөөд хоёр эцэг эхийн нэг бүрээс нэг хувилбар өвлөгдөнө. Өнөөдөр эдгээрийг [[аллель]] гэж нэрлэдэг. # Нэг аллель нөгөөгөөсөө давамгай байж болно. Фенотипт давамгай аллель илэрнэ. # [[Бэлгийн эс]]үүд аллелиуд санамсаргүй салан хуваарилагдсанаар үүснэ. Гетерозигот бодгаль хоёр аллелийг ижил давтамжтай бэлгийн эсүүдэд өгнө. # Өөр өөр шинжүүд үл хамааран хуваарилагдана. Орчин үеийн нэр томьёогоор бол тухайн генүүд хоорондоо холбоогүй байна. Уламжлалт нэр томьёогоор Грегор Менделийн илрүүлсэн удамшлын зарчмуудыг '''Менделийн хуулиуд''' гэж нэрлэдэг. Гэхдээ орчин үеийн генетикчид Менделийн дүрэм, Менделийн зарчим гэж мөн хэлдэг. Учир нь эдгээрээс гажих олон үзэгдлийг [[Менделийн бус удамшил]] гэсэн ерөнхий ойлголтод нэгтгэдэг. Хуулиудыг генетикч Томас Хант Морган 1916 онд анх системтэйгээр томьёолсон гэж үздэг.<ref>Thomas Hunt Morgan. ''A Critique of the Theory of Evolution''. Princeton University Press, 1916.</ref> [[Файл:Gregor Mendel - characteristics of pea plants - english.png|thumb|center|750px|Менделийн туршилтад сонгосон вандуйн ургамлын шинжүүд]] Мендель вандуйн ургамлын дараах шинжүүдийг сонгон судалсан: * боловсорсон үрийн хэлбэр — бөөрөнхий буюу үрчгэр; * үрийн бүрхүүлийн өнгө — цагаан, саарал эсвэл бор, ягаан толботой эсвэл толбогүй; * үр болон үрийн талын өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн өнгө — цагаан эсвэл ягаан-улаан; * боловсорсон буурцгийн хэлбэр — хөөсөн эсвэл үрийн хооронд нарийссан; * боловсроогүй буурцгийн өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн байрлал — ишний хажуу эсвэл үзүүр; * ишний урт.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315. ISBN 3-8274-1352-4.</ref> Мендель цэвэр удмын цагаан цэцэгтэй болон ягаан цэцэгтэй вандуйг зохиомлоор тоос хүртүүлэн эвцэлдүүлэхэд үр төлийн цэцгийн өнгө хоёр өнгийн холимог болоогүй. Харин эхний үеийн бүх үр төл (F<sub>1</sub>) ягаан цэцэгтэй байсан тул энэ шинжийг '''давамгай''' гэж нэрлэсэн. Гадаад төрхөөрөө жигд F<sub>1</sub> үеийг өөрөөр нь тоос хүртүүлэхэд F<sub>2</sub> үед хоёр өнгө дахин гарч, ягаан ба цагаан цэцгийн харьцаа ойролцоогоор 3:1 байв. Бусад хэд хэдэн шинжид ч нэг хувилбар нь давамгай байжээ. Тэрээр дараа нь удамшлын нэгжийн тухай санаа боловсруулж, тэдгээрийг удамшлын «хүчин зүйл» гэж нэрлэсэн. Мендель удамшлын шинжийн ялгааг үүсгэдэг эдгээр хүчин зүйл — өнөөгийн [[ген]] — өөр хувилбартай байдгийг тогтоосон. Жишээлбэл, вандуйн цэцгийн өнгийн ген ягаан болон цагаан гэсэн хоёр хувилбартай. Эдгээр хувилбарыг одоо аллель гэдэг. Организм шинж тус бүрийн хоёр аллелийг, нэгийг эхээс, нөгөөг эцгээс өвлөнө. Аллелиуд ижил эсвэл өөр байж болно. Нэг генийн хоёр ижил аллельтэй организмыг тухайн генийн хувьд [[гомозигот]], хоёр өөр аллельтэй организмыг [[гетерозигот]] гэнэ. Мендель үр үүсгэгч ургамлын өндгөн эс болон тоос үүсгэгч ургамлын эр бэлгийн эс үүсэх үед аллелийн хосууд санамсаргүйгээр салан хуваарилагдана гэж таамагласан. Бэлгийн эс үүсэх үед хос аллель салдаг учраас эр эсвэл өндгөн эс удамшлын шинж тус бүрийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. [[Үр тогтолт]]ын үед эр, өндгөн эс нийлэхэд тус бүр нэг аллель оруулж, үр төлд аллелийн хос дахин бүрдэнэ. Мендель мөн бэлгийн эс үүсэхэд аллелийн хос бүр бусад хосоос үл хамааран хуваарилагддагийг тогтоосон. Бодгалийн [[генотип]] нь түүний агуулж буй олон аллелиас бүрдэнэ. [[Фенотип]] нь аллелиудаар генетикийн хувьд тодорхойлогдсон шинжүүд болон хүрээлэн буй орчны нөлөөний илрэлийн нийлбэр юм. Аллель байгаа нь тухайн шинж заавал илэрнэ гэсэн үг биш. Удамшсан хосын хоёр аллель өөр буюу гетерозигот бол нэг аллель организмын гадаад илрэлийг тодорхойлж, '''давамгай аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. Нөгөө нь организмын гадаад төрхөд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй бөгөөд '''рецессив аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. == Менделийн удамшлын хуулиуд == {| class="wikitable" |+ Менделийн удамшлын хуулиуд ! Хууль ! Тодорхойлолт |- | '''Давамгайлал ба жигд байдлын хууль''' | Зарим аллель давамгай, бусад нь рецессив байна. Дор хаяж нэг давамгай аллельтэй организм давамгай аллелийн нөлөөг фенотипээрээ илэрхийлнэ. |- | '''Салан хуваарилагдах хууль''' | Бэлгийн эс үүсэх үед ген бүрийн аллелиуд бие биеэсээ салж, бэлгийн эс тус бүр тухайн генийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. |- | '''Үл хамааран хуваарилагдах хууль''' | Өөр өөр шинжийг тодорхойлох генүүд бэлгийн эс үүсэх үед бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдаж болно. |} === Давамгайлал ба жигд байдлын хууль === [[Файл:Dominant-recessive inheritance - flowers of pea plants.png|thumb|300px|F<sub>1</sub> үеийн бүх бодгаль ижил генотип, ижил фенотиптэй бөгөөд давамгай шинжийг үзүүлнэ. F<sub>2</sub> үеийн фенотип 3:1 харьцаатай.]] Нэг генетикийн шинжээр ялгаатай, тухайн шинжийн хувьд хоёулаа гомозигот буюу цэвэр удмын хоёр эх организмыг эвцэлдүүлэхэд эхний үеийн (F<sub>1</sub>) бүх үр төл судалж буй шинжийн хувьд ижил генотип, фенотиптэй болж, давамгай шинжийг илэрхийлнэ. Энэхүү жигд байдлын дүрэм бүх F<sub>1</sub> бодгальд хамаарна. Менделийн нээсэн давамгай удамшлын зарчмаар гетерозиготод давамгай аллель рецессив аллелийг «далдалж», фенотипт илрүүлэхгүй. Рецессив шинж зөвхөн тухайн рецессив аллелийн хувьд гомозигот бодгальд илэрнэ. Иймээс гомозигот давамгай болон гомозигот рецессив организмыг эвцэлдүүлэхэд гетерозигот үр төл үүсэж, фенотипт зөвхөн давамгай шинж илэрнэ. Менделийн вандуйн эвцэлдүүлгийн F<sub>1</sub> үр төл үргэлж эцэг эхийн хоёр хэлбэрийн нэгтэй адил харагдсан. Ийм '''бүрэн давамгайлал'''ын үед давамгай аллель нэг эсвэл хоёр хуулбартай байхаас үл хамааран ижил фенотипийн нөлөө үзүүлнэ. Гэвч зарим шинжийн F<sub>1</sub> эрлийз нь эцэг эхийн хоёр фенотипийн завсрын төрхтэй байдаг. ''[[Mirabilis jalapa]]'' ургамлын хоёр хэлбэрийг эвцэлдүүлэхэд Менделийн зарчмаас гажсан, '''бүрэн бус давамгайлал''' хэмээх үзэгдэл ажиглагдана. Гетерозигот ургамлын цэцэг хоёр гомозигот генотипийн фенотипийн завсрын өнгөтэй байна. [[Файл:Intermediate inheritance P - F1 - F2.png|thumb|300px|Бүрэн бус давамгайлал: F<sub>2</sub> үед улаан, ягаан, цагаан фенотип 1:2:1 харьцаатай.]] Завсрын удамшлын үед F<sub>1</sub> үеийн генотип, фенотипийн жигд байдлын зарчим мөн үйлчилнэ. Завсрын удамшлыг Менделээс хойш бусад эрдэмтэд судалсан бөгөөд [[Карл Корренс]] ''Mirabilis jalapa'' ургамал дээр хийсэн судалгаагаараа анх тайлбарлажээ.<ref>Carl Correns. “G. Mendels Regel über das Verhalten der Nachkommenschaft der Rassenbastarde”. ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft'', 18, 1900, х. 158–168.</ref> === Генийн салан хуваарилагдах хууль === [[Файл:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|300px|Менделийн вандуйн туршилтын Паннеттын тор — F<sub>1</sub> үеийн өөрөө тоос хүртэлт]] Тодорхой шинжийн хувьд хоёулаа гетерозигот хоёр бодгалийг, тухайлбал F<sub>1</sub> үеийн эрлийзүүдийг эвцэлдүүлэхэд генийн салан хуваарилагдах хууль үйлчилнэ. F<sub>2</sub> үеийн үр төл генотип, фенотипээрээ ялгаатай болж, өвөө эмээгийн P үеийн шинжүүд тогтмол дахин илэрнэ. Давамгай-рецессив удамшлын үед дунджаар 25% нь давамгай шинжийн хувьд гомозигот, 50% нь гетерозигот бөгөөд фенотипээрээ давамгай шинжийг үзүүлдэг рецессив шинжийн тээгч, 25% нь рецессив шинжийн хувьд гомозигот бөгөөд фенотипээрээ рецессив шинжийг илэрхийлнэ. Генотипийн харьцаа 1:2:1, фенотипийн харьцаа 3:1 байна. Вандуйн жишээнд том '''B''' үсэг ягаан цэцгийн давамгай аллель, жижиг '''b''' үсэг цагаан цэцгийн рецессив аллелийг илэрхийлнэ. Эх ургамал болон тоос өгөгч ургамал хоёулаа '''Bb''' генотиптэй F<sub>1</sub> эрлийз байна. Тус бүр ягаан өнгийн нэг, цагаан өнгийн нэг аллельтэй. Паннеттын тор дахь F<sub>2</sub> үр төлд '''BB''', '''Bb''', '''bb''' гэсэн гурван хослол үүснэ. Генотипийн харьцаа 1 BB : 2 Bb : 1 bb байна. Ягаан цэцгийн аллель давамгай учраас ягаан ба цагаан цэцэгтэй ургамлын фенотипийн харьцаа 3:1 болно. Гомозигот '''bb''' ургамал P үеийн нэг өвөгтэй адил цагаан цэцэгтэй. [[Бүрэн бус давамгайлал]]ын үед F<sub>2</sub> үеийн аллелиуд мөн адил салан хуваарилагдана. Гэхдээ гетерозиготын фенотип гомозиготуудаас ялгаатай тул фенотипийн харьцаа ч 1:2:1 байна. Нэг аллелийн генийн илрэл нөгөө аллелийн илрэлийн дутагдлыг зөвхөн хэсэгчлэн нөхдөг учраас завсрын фенотип үүснэ. Зарим эх сурвалжид салан хуваарилагдах зарчмыг «нэгдүгээр хууль» гэж нэрлэдэг. Гэвч Мендель эхлээд хоёр цэвэр удмын ургамлыг эвцэлдүүлэн эрлийз гаргаж, давамгайлал ба жигд байдлын зарчмыг тогтоосны дараа гетерозигот ургамлуудаар эвцэлдүүлэг хийсэн.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315.</ref> Ген салан хуваарилагддаг молекулын нотолгоог хожим [[мейоз]]ыг ажиглах замаар Германы ургамал судлаач [[Оскар Гертвиг]] 1876 онд, Бельгийн амьтан судлаач [[Эдуард ван Бенеден]] 1883 онд бие даан олсон. Ихэнх аллель эсийн цөм дэх [[хромосом]]д байрлана. Мейозын үед эцгийн болон эхийн хромосомууд сална. [[Сперматогенез]]ын үед нэг эх эр бэлгийн эсээс үүсэх дөрвөн эр бэлгийн эст хромосомууд хуваарилагдана. [[Оогенез]]ын үед хромосомууд туйлын биетүүд болон өндгөн эст хуваарилагдана. Диплоид организм шинж бүрийн хоёр аллельтэй бөгөөд мейозын үед тэдгээр нь салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель агуулна.<ref>Regina Bailey. [https://web.archive.org/web/20161119015107/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Law-Of-Segregation.htm “Mendel's Law of Segregation”]. About.com, 2015-11-05; архивласан 2016-11-19.</ref> Бэлгийн эсүүд [[зигот]] үүсгэн нэгдэхэд эхээс нэг, эцгээс нэг аллель үр төлд дамжина. Ингэснээр үр төл эцэг эхийн организмаас гомолог хромосом өвлөж, шинж бүрийн хос аллельтэй болно. Давамгай шинжийг фенотипээрээ үзүүлж буй гетерозигот бодгаль рецессив шинжийн генетикийн тээгч байна. === Үл хамааран хуваарилагдах хууль === [[Файл:Independent assortment.svg|thumb|350px|Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим. Хоёр шинжийн хувьд гетерозигот F<sub>1</sub> бодгалиудыг эвцэлдүүлэхэд F<sub>2</sub> үеийн фенотип дунджаар 9:3:3:1 харьцаатай үүснэ.]] Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим нь удамшлын хромосомын онолтой нийцнэ. Жишээлбэл, P үеийн хоёр нохой хоёр өөр генетикийн шинжийн хувьд гомозигот байг. Шинж бүрд нэг эх организм давамгай, нөгөө нь рецессив аллельтэй байна. Тэдний F<sub>1</sub> үр төл хоёр локусын хувьд гетерозигот болж, давамгайлал ба жигд байдлын хуулийн дагуу фенотипээрээ давамгай шинжүүдийг үзүүлнэ. Ийм F<sub>1</sub> үеийн хоёр гетерозигот нас бие гүйцсэн бодгалийг эвцэлдүүлнэ. Өргөтгөлийн локус дахь давамгай '''E''' аллель үсэнд хар эумеланин үүсгэнэ. Рецессив '''e''' аллель эумеланиныг үсэнд хуримтлуулахыг саатуулж, зөвхөн бор-шар пигмент үлдээнэ. S локус дахь давамгай '''S''' аллель бүх биеийн үсийг пигментжүүлнэ. Рецессив '''s<sup>p</sup>''' аллель цагаан толбот хээ үүсгэнэ.<ref>[https://www.genomia.cz/en/test/yorkshire-terrier/ Yorkshire Terrier coat colour genetics]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Genomia. Хандсан 2026-08-06.</ref> F<sub>2</sub> үеийн гөлөгнүүдэд бүх хослол үүсэх боломжтой. Цагаан толбот хээ болон өөр өөр өнгийн пигментийн генүүд бие биеэсээ үл хамааран удамшина. Фенотипийн дундаж харьцаа 9:3:3:1 байна. Жишээлбэл, гурван хос гомолог хромосом мейозын үед бэлгийн эст орох ижил магадлалтай найман боломжит хослол үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах боломжит хослолын тоог: :<math>2^x</math> томьёогоор тодорхойлно. Энд ''x'' нь гомолог хромосомын хосын тоо. Үл хамааран хуваарилагдах хууль нь өөр өөр шинжийн аллелиуд бие биеэсээ үл хамааран дамжина гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг шинжийн аллель сонгогдох биологийн үйл явц өөр шинжийн аллель сонгогдохтой шууд холбоогүй.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303054533/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Independent-Assortment.htm Independent Assortment]. ThoughtCo/About.com; архивласан 2016-03-03.</ref> Мендель дигибрид эвцэлдүүлгийн туршилтаараа энэ хуулийг дэмжих үр дүн олсон. Моногибрид эвцэлдүүлэгт давамгай ба рецессив фенотипийн идеал харьцаа 3:1 байсан бол дигибрид эвцэлдүүлэгт 9:3:3:1 байв. Энэ нь хоёр генийн аллелиуд тус тусдаа 3:1 фенотипийн харьцаатай, үл хамааран удамшиж байгааг харуулна. Үл хамааран хуваарилагдах үйл явц эукариот организмын мейозын I метафазад явагдаж, эхийн болон эцгийн хромосомын холимог агуулсан бэлгийн эс үүсгэнэ. Үүний физик үндэс нь хоёр валент хромосом бүр бусад хоёр валент хромосомоос үл хамааран метафазын хавтгайд санамсаргүй чиглэлээр байрладаг явдал юм. [[Кроссинговер]]ын хамт үл хамааран хуваарилагдах нь шинэ генетикийн хослол үүсгэн, генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ [[генийн холбоос]]ын улмаас үл хамааран хуваарилагдах зарчмаас олон гажилт гардаг. Хүний хэвийн диплоид эсийн 46 хромосомын тал нь эхийн өндгөн эсээс, тал нь эцгийн эр бэлгийн эсээс гаралтай. [[Бэлгийн үржил]]ын үед хоёр [[гаплоид]] бэлгийн эс нэгдэж, хоёр иж бүрдэл хромосомтой диплоид зигот болон шинэ организм үүснэ. [[Гаметогенез]]ын үед 46 хромосомын хэвийн бүрдэл 23 болж хагасрах ёстой. Ингэснээр үүссэн гаплоид бэлгийн эс өөр нэг гаплоид бэлгийн эстэй нэгдэж, диплоид организм үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах үед хромосомууд эх, эцгийн бүх боломжит хромосомоос санамсаргүйгээр сонгогдоно. Зигот зөвхөн нэг эцэг эхийн урьдчилан тогтсон «бүрдэл» бус, эх эцгийн холимгийг авдаг тул хромосомуудыг үл хамааран хуваарилагддаг гэж үзнэ. Иймээс зигот эхийн болон эцгийн хромосомын ямар ч хослолтой байж болно. 23 хромосомтой хүний бэлгийн эсийн хувьд боломжит хослолын тоо <math>2^{23}</math>, өөрөөр хэлбэл 8,388,608 байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch8B2.htm |wayback=20191231215445 |text=Meiosis and independent assortment |archiv-bot=2026-08-18 13:17:34 InternetArchiveBot }}. Web-Books.com. Хандсан 2026-08-06.</ref> Энэ нь үр төлийн генетикийн хувьсамтгай байдалд хувь нэмэр оруулна. Ерөнхийдөө генийн рекомбинаци олон эволюцийн үйл явцад чухал нөлөөтэй.<ref>J. Stapley нар. “Recombination: The good, the bad and the variable”. ''Philosophical Transactions of the Royal Society B'', 372(1736), 2017. DOI 10.1098/rstb.2017.0279. PMID 29109232; PMC 5698631.</ref><ref>James Reeve, Daniel Ortiz-Barrientos, Jan Engelstädter. “The evolution of recombination rates in finite populations during ecological speciation”. ''Proceedings of the Royal Society B'', 283(1841), 2016. DOI 10.1098/rspb.2016.1243. PMID 27798297; PMC 5095376.</ref> == Менделийн шинж == '''Менделийн шинж''' гэдэг нь удамшил нь Менделийн зарчмуудыг дагадаг шинж юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн шинж нэг [[локус]]оос хамаарч, түүний аллелиуд давамгай эсвэл рецессив байна. Олон шинж [[Менделийн бус удамшил|Менделийн бус хэлбэрээр]] удамшдаг.<ref>[https://www.genome.gov/For-Patients-and-Families/Genetic-Disorders Genetic Disorders]. National Human Genome Research Institute, 2018-05-18.</ref> == Менделийн бус удамшил == {{main|Менделийн бус удамшил}} Мендель өөрийн илрүүлсэн хэв маягийг бусад организм, шинжид шууд өргөтгөн хэрэглэхдээ болгоомжтой байх шаардлагатайг анхааруулж байсан. Үнэхээр олон организмын шинж Менделийн тайлбарласан зарчмаас өөр хэлбэрээр удамшдаг бөгөөд ийм шинжийг Менделийн бус гэж нэрлэнэ.<ref>Joseph Schacherer. “Beyond the simplicity of Mendelian inheritance”. ''Comptes Rendus Biologies'', 339(7–8), 2016, х. 284–288. DOI 10.1016/j.crvi.2016.04.006. PMID 27344551.</ref><ref>[https://www.khanacademy.org/science/ap-biology/heredity/non-mendelian-genetics/a/variations-on-mendels-laws-overview Variations on Mendel's laws — overview]. Khan Academy. Хандсан 2026-08-06.</ref> Жишээлбэл, Мендель '''A''' ба '''a''' зэрэг зөвхөн хоёр аллельтэй генийн шинжүүдэд төвлөрсөн. Гэвч олон ген хоёроос олон аллельтэй. Тэр мөн нэг генээр тодорхойлогддог шинжүүдийг судалсан. Харин хүний өндөр зэрэг зарим шинж нэг бус олон генээс хамаарна. Олон генээс хамаардаг шинжийг [[полиген шинж]] гэнэ. == Мөн үзэх == * [[Хүний Менделийн шинжүүдийн жагсаалт]] * [[Хүний энгийн Менделийн генетик]] * [[Менделийн өвчин]] буюу моноген өвчин * [[Менделийн алдаа]] * [[Бөөмлөг удамшил]] * [[Паннеттын тор]] * [[Менделийн бус удамшил]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] == Лавлах холбоос == <references /> == Нэмэлт унших материал == * Peter J. Bowler. ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society''. Johns Hopkins University Press, 1989. * Jean Atics. ''Genetics: The Life of DNA''. ANDRNA Press. * Jane B. Reece, Neil A. Campbell. ''Mendel and the Gene Idea'', 9-р хэвлэл. Benjamin Cummings / Pearson Education, 2011, х. 265. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Mendelian inheritance}} * [https://www.khanacademy.org/science/biology/classical-genetics Khan Academy — сонгодог генетикийн видео хичээл] * [https://www.palomar.edu/anthro/mendel/ Удамшлын магадлал] * [https://www.sciencelearn.org.nz/resources/2000-mendel-s-principles-of-inheritance Менделийн удамшлын зарчмууд] * [https://web.archive.org/web/20230606074121/https://www.ndsu.edu/pubweb/~mcclean/plsc431/mendel/mendel1.htm Менделийн генетик] [[Ангилал:Сонгодог генетик]] [[Ангилал:Грегор Мендель]] d0b5mhej73ftyo69a68h8hp6soxb0di БНМАУ-ын сансрын нисэгч 0 148000 866580 866397 2026-08-19T03:26:56Z Zorigt 49 866580 wikitext text/x-wiki {{Загвар:Инфобокс шагнал | name=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цол | image=Badge of the Pilot-Cosmonaut of the Mongolian People's Republic.svg | image_size=150px | caption=БНМАУ-ын сансрын нисэгч цолын тэмдэг | country=[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] | presenter=БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид | awarded_for=Сансарт ниссэн, сансрын нислэгт амжилт байгуулсны төлөө | type=Хүндэт цол | status= | established=1981 оны 3-р сарын 30 | firstawarded=1981 оны 3-р сарын 31 | lastawarded=1981 оны 5-р сарын 14 | total_awarded=2 }} '''БНМАУ-ын сансрын нисэгч''' цол нь сансрын нислэг хийж, гарамгай амжилт байгуулсан хүнд олгож байсан [[БНМАУ-ын цол|БНМАУ-ын хүндэт цол]] юм.<ref>{{cite web | title=БНМАУ-ын цол, одон, медалийн тухай дүрэм | date=2021-04-28 | url=http://bulgan.bulgan.khural.mn/n/210860 | website=Булган аймгийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал}}</ref> [[БНМАУ]]-ын иргэн "[[Интеркосмос]]" хөтөлбөрийн дагуу [[Зөвлөлт-Монголын сансрын хамтарсан нислэг|Зөвлөлт-Монголын сансрын хамтарсан нислэгт]] оролцон сансарт ниссэнтэй холбогдуулан уг цолыг [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн 1981 оны 3 дугаар сарын 30-ны өдрийн 89 дүгээр зарлигаар бий болгожээ. Сансрын нисэгч цол хүртсэн хүнд үнэмлэх, энгэрийн тэмдэг олгож байв. == Цолын тэмдэг == БНМАУ-ын сансрын нисэгч цолын тэмдэг нь алтадсан [[Металл|металлаар]] хийсэн, үзүүртээ монгол үндэсний булангийн хээ чимэглэлтэй таван хошуу хэлбэртэй байна. Таван хошууны голд хар хөх өнгөтэй дугуй дэвсгэрт "Союз" [[Сансрын хөлөг|сансрын хөлгийг]] нисэж яваа байдлаар дүрсэлж, тойруулан "БНМАУ", "сансрын нисэгч" гэсэн үгийг товойлгож бичсэн. Тэмдгийн дээд зүүлт нь таван өнцөгт хэлбэртэй, төрийн далбааны улаан, хөх өнгийн бүрмэлтэй байна. Зүүлтний баруун доод хэсэгт нь алдрын навч дүрсэлсэн байдаг.<ref>{{Cite book| author=Б.Болд, Ж.Мишигбаатар | title=Монгол төрийн одон медалийн түүх (1913-2013) | publisher=Адмон ХХК | year=2014 | isbn=978-99973-0-258-8 | pages=84}}</ref> == Сансрын нисэгч цолтнууд == # 1981 оны 3-р сарын 31 — [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]; # 1981 оны 5-р сарын 14 — [[Майдаржавын Ганзориг]], "[[Союз-39]]" хөлгийн 2-р багийн гишүүн.<ref>{{cite web| url=https://archives.gov.mn/content/986 | title=Монгол хүн сансрын уудамд... | date=2026-03-22 | website=Архивын Ерөнхий Газар}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:БНМАУ-ын хүндэт цол]] [[Ангилал:Монголын сансрын нисгэгч]] m7sk3lfkcbo6slhhkbupdxuf3k001rs Яблоко (нам) 0 148004 866578 866423 2026-08-19T02:51:04Z Zorigt 49 866578 wikitext text/x-wiki [[Файл:Логотип Яблоко прозрачный 2018.png|thumb|390x390px|Яблоко (нам)]] '''Яблоко нам''' ({{langx|ru|Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко»}}) -[[Орос|Оросын]] орчин цагийн албан ёсны бүртгэлтэй, зүүн төвийн үзэлтэй, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа улс төрийн нам юм. Тус нам нь Орост бүртгэлтэй цорын ганц сөрөг хүчний, бие даасан нам гэж тооцогддог. Мөн "Оросын цорын ганц ардчилсан нам" бөгөөд Оросын эрх баригчдын хүчтэй дарамт, хэлмэгдүүлэлтэд өртөж байгаа нам гэж өөрсдийгөө тодорхойлдог. Энэ нам нь 1993 оны 10-р сарын 25-нд Оросын Христийн Ардчилсан Нам, Төвийн үзэлтнүүд (Парнас), Социал-Деиократ нам, Ногоон Нам, Феминистүүд нам бөгөөд Эдийн засаг, улс төрийн судалгааны хүрээлэнгийн нам бус улс төр судлаачид, социологчид, эдийн засагчдын сонгуулийн эвсэл болж байгуулагдсан түүхтэй. Тус эвслийн хамгийн том удирдагчдыг хүндэтгэн "Явлинский - Болдырев - Лукин" гэж нэрлэж байв. 1995 оны 1-р сарын 5-нд уг эвслийг "ЯБЛОКО" олон нийтийн холбоо, 1998 оны 3-р сарын 15-нд "ЯБЛОКО Холбоо" бүх Оросын улс төрийн олон нийтийн байгууллага болгон албан ёсоор байгуулсан. 2002 оны 4-р сарын 26-нд улс төрийн нам болгон бүртгүүлсэн байна. Яблоко нам өөрийн бүс нутгийн, орон нутгийн болон анхан шатны бүтэцтэй бөгөөд Оросын Холбооны Улсын 78 бүрэлдэхүүнд тус тус бүс нутгийн салбаруудтай бөгөөд эдгээр нь 600 гаруй бүтцийн дэд хэсэгт хуваагддаг байна. Энэ нам 1993 онд байгуулагдсанаас хойших [[Төрийн Дум|Оросын Төрийн Думын]] 8 сонгуульд бүгдэд нь оролцож ирсэн. 2003 он хүртэл Яблоко намыг Төрийн Думын фракц, дараа нь 2007 он хүртэл бие даасан депутатууд төлөөлж байв. Удаан хугацааны турш Яблоко-Нэгдсэн Ардчилсан намын эвслийн хүрээнд бусад ардчилсан хүчнүүдтэй хэд хэдэн сонгуулийн блок, холбоог болж ирсэн. 2026 оны 8-р сарын 10-нд [[Оросын Дээд шүүх]] тус намыг анх удаа 2026 оны Төрийн Думын сонгуульд оролцох эрхийг хассан байна. == Яблоко намын үзэл баримтлал == [[Файл:2015-03-01 Шествие памяти Немцова L1520063 Путин — это война.jpg|thumb|330x330px]] Яблоко Оросын Нэгдсэн Ардчилсан Нам нь нийгмийн либерал, зүүний төв үзэлтэй улс төрийн нам юм. Түүхийнхээ туршид энэ нь Оросын Засгийн газрын эсрэг сөрөг хүчин болж ирсэн бөгөөд анх Б.Ельцин болон түүний баруун жигүүрийн либерал багийн эсрэг байгуулагдсан бөгөөд улс орныг ардчилах, улс төрийн өндөр ёс зүйг тууштай дэмжиж ирсэн. Нам байгуулагдсан цагаасаа эхлүүлээд [[феминизм]] болон [[ЛГБТ]] эрхийг дэмжиж ирсэн юм. 2015 онд тус нам нь улс төрийн санамж бичиг баталсан бөгөөд энэ нь намын үзэл суртал, үзэл санааны тухай товч мэдэгдэл байв. Санамж бичигт улс төрийн гүнзгий, цогц шинэчлэл, улс төрийн ардчилалт, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг зогсоох, хэвлэл мэдээллийн цензурээс холдох шаардлагатай байгааг баталсан. Цаашилбал, тус намын зорилгод большевик, сталинист дэглэмийн эсрэг шүүх хурал зохион байгуулах, үндсэрхэг үзэл, шашны хэт үзлийг улс төрийн оролцогч болгон хүлээн зөвшөөрөхгүй байх, бизнес ба эдийн засгийг тусгаарлах, мөн цөөн тооны компаниуд зах зээлийн дийлэнх хэсгийг хянах, хууль сахиулах байгууллагын улс төржилтийг зогсоох зэрэг орно. Орос улсад улс төрийн өөрчлөлт, ардчиллын цорын ганц боломжит зам бол бүрэн тасралтгүй, хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөх энх тайван, хүчирхийлэлгүй замаар явах явдал гэдгийг онцгойлон үзсэн байна. == Намын удирдлага == Одоогийн намын Дүрмээр намын Даргыг намын Их хурлаар олонхын саналаар 4 жилийн хугацаатай сонгодог. Намын дарга төлөөллийн чиг үүргийг гүйцэтгэж, намын их хурлыг нээж, даргалж, их хурал эсвэл зөвлөлийн хурлуудын хооронд намыг удирддаг. {| class="wikitable" !№ !Намын дарга !Хугацаа !Намын орлогч дарга !Тэмдэглэл |- |1 |[[Григорий Явлинский]] |1993 — 2008 |[[Владимир Лукин]] (1993—2004) Юрий Болдырев (1993) Сергей Иваненко (1996—2000) Вячеслав Игрунов (1996—2000) Алексей Арбатов (2001—2008) Игорь Артемьев (2001—2008) [[Сергей Иваненко]] (2001—2008) Сергей Митрохин (2001—2008) Сергей Попов (2004—2008) Галина Хованская (2004—2007) [[Ирина Яровая]] (2004—2007) Алексей Яблоков (2006—2008) |1993- 1995 онд Сонгуулийн блокийн Зохицуулах зөвлөлийн дарга. 1995 - 2002 онд Олон нийтийн холбооны дарга. |- |2 |[[Сергей Митрохин]] |2008 — 2015 |''Орлогч даргын албан тушаалыг цуцалсан'' | |- |3 |[[Эмилия Слабунова]] |2015 — 2019 |Александр Гнездилов, Сергей Иваненко Николай Рыбаков | |- | rowspan="7" |4 | rowspan="7" |[[Николай Рыбаков]] | rowspan="7" |2019 — |[[Иван Большаков]] (2019—2023) |- |[[Борис Вишневский]] (2019 — ) |- |[[Сергей Иваненко]] (2019—2024) |- |[[Владимир Дорохов]] (2023 — ) | |- |[[Максим Круглов]] (2023 — ) |- |[[Анна Черепанова]] (2023 — ) |- |[[Лев Шлосберг]] (2023 —) |} [[Ангилал:Оросын нам]] 86amy77mtybwcu8exftl7cj5x6q02yy Григорий Явлинский 0 148005 866577 866424 2026-08-19T02:42:13Z Zorigt 49 866577 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yavlinsky 2023 (3x4 cropped).jpg|thumb|Григорий Явлинский]] '''Григорий Явлинский''' ({{langx|ru|Григо́рий Алексе́евич Явли́нский}}, 1952 оны 4-р сарын 10-нд ЗХУ-ын Зөвлөлт Украины Львов хотод төрсөн) — Зөвлөлтийн болон Оросын төрийн бөгөөд улс төрийн зүтгэлтэн, Зөвлөлт Оросын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга (1990), эдийн засагч, 1994-2003 онуудад Оросын [[Төрийн Дум|Төрийн Думын]] гишүүн. 1993-2008 онуудад [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] удирдагч. 2005 оноос Эдийн засгийн ухааны доктор. 1996, 2000, 2018 онуудын ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч. == Намтар == Григорий Явлинскийн эцэг Алексей Григорьевич Явлинский (1917—1981) Оросын Иргэний дайны үед эцэг эхээ алдаж өнчин хүүхдийн асрамжийн газар өссөн. Зөвлөлтийн Эх орны дайнд байлдагчаар оролцож ахлах дайныг Чехословакад дэслэгч цолтойгоор дуусгасан байна. Дайны дараа эцэг нь Львов хотод эхнэр Вера Ноевна Явлинская (1924-1997)-тай танилцаж 1947 онд тэндээ гэрлэжээ. Тэд 1952 онд Григорий, 1957 онд Михаил гэдэг хоёр хүүтэй болжээ. Михаил Львов хотод амьдардаг бөгөөд жижиг бизнес эрхэлдэг байна. Григорий Явлинский 1969 онд дунд сургуулиа төгсөөд Москва явж Плехановын нэрэмжит Ардын аж ахуйн дээд сургуульд шалгалт өгөөд элсэн оржээ. 1973 онд дээд сургуулиа онц дүнтэй төгсөөд аспирантурт орж 1976 онд дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ. 1976 онд Явлинский ЗХУ-ын Нүүрсний үйлдвэрийн яамны харьяа Бүх Холбоотны Шинжлэх Ухааны Судалгааны Хүрээлэнд ажилд орсон байна. 1978 онд тэрээр "Химийн үйлдвэрийн ажилчдын хөдөлмөрийн хуваарилалтыг сайжруулах нь" сэдвээр докторын зэрэг хамгаалжээ. 1980 онд Явлинский Хөдөлмөр, нийгмийн асуудлын улсын хорооны Хөдөлмөрийн шинжлэх ухааны судалгааны хүрээлэнд хүнд үйлдвэрийн салбарын даргаар ажилласан. Түүний анхны төслүүдийн нэг нь ЗХУ-д хөдөлмөрийг сайжруулах хөтөлбөр боловсруулах явдал байсан юм. 1985-1991 онд тэрээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын]] гишүүн байв. 1989 онд Плехановын дээд сургуульд Явлинскийн профессор, багш Леонид Абалкин 1989 оны зун ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга болоод Григорий Явлинскийг Сайд нарын Зөвлөлд урьж оруулсан байна. Ийнхүү Явлинский ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Эдийн засгийн хамтарсан хэлтсийн эрхлэгч болжээ. 1990 оны 7-р сарын 14-нд Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөл Явлинскийг Зөвлөлт Оросын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, Эдийн засгийн шинэчлэлийн улсын комиссын даргаар баталсан байна. Улмаар Михаил Задорнов, Алексей Михайлов нартай хамтран ЗХУ-ын эдийн засгийг шинэчлэх "Итгэлцлийн 400 өдөр" төсөл дээр ажилласан. Хожим нь "500 өдөр" гэж нэрлэгдсэн энэхүү хөтөлбөрийг тухайн үеийн Зөвлөлт Оросын Дээд Зөвлөлийн дарга Борис Ельцинд Оросын эдийн засгийг шинэчлэх хөтөлбөр болгон санал болгосон юм. Хөтөлбөрт тус улсын эдийн засгийг зах зээлийн эдийн засагт аль болох богино хугацаанд шилжүүлэхийг тусгасан байв. 1991 оны 8-р сарын 24-нд Орос дахь төрийн эргэлт бүтэлгүйтсэний дараа Иван Силаев тэргүүтэй ЗХУ-ын Үндэсний эдийн засгийн үйл ажиллагааны удирдлагын хороо байгуулж Григорий Явлинский, [[Аркадий Вольский]], [[Юрий Лужков]] нарыг хорооны орлогч даргаар томилсон. Ленинградын хотын дарга [[Анатолий Собчак]] Явлинскийг ЗХУ-ын Ерөнхий сайдын албан тушаалд санал болгож байв. 1991 оны 12-р сард [[Беловежийн хэлэлцээр]] байгуулагдсаны дараа Явлинский болон түүний баг Борис Ельциний үйлдлүүдтэй санал зөрөлдөж Засгийн газраас гарсан. 1993 оны намар, бүтэлгүйтсэн төрийн эргэлтийн дараа рейтинг өсөж байгаатай холбогдуулан Григорий Явлинский Төрийн Думын суудлын төлөө өрсөлдөх боломжтой сонгуулийн эвслийг байгуулахаар шийджээ. Удаан хугацааны хэлэлцээрийн дараа тус намын хамтран үүсгэн байгуулагчид нь Оросын Улсын Ерөнхий байцаагч асан [[Юрий Болдырев]], эрдэмтэн, дипломатч, АНУ-д суугаа Оросын Элчин сайд асан [[Владимир Лукин]] нар байв. "Явлинский-Болдырев-Лукин" эвсэл Оросын Холбооны Улсын анхны Думд 27 суудал, саналын 7.86%-ийг авч 6-рт орсон. Явлинский тэргүүтэй Яблоко фракц анхны Төрийн Думд нийгмийн либерал байр суурь эзэлж байв. 1995 оны 12-р сарын 17-нд Орос улсад хоёр дахь удаагийн Төрийн Думын сонгууль болж, Яблоко нам 6.89%-ийн санал авч 4-р байр эзэлжээ. Тус эвслийн Төрийн Дум дахь фракц суудал нэмэгдэж 45 болжээ. 1996 оны 2-р сарын 15-нд Оросын Ерөнхийлөгч Борис Ельцин хоёр дахь удаагаа Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээр төлөвлөж байгаагаа зарлав. Түүний гол өрсөлдөгч нь Оросын Коммунист Намын удирдагч [[Геннадий Зюганов]] байв. Явлинский "гуравдагч хүчний" төлөөлөл болсон юм. Хожим нь нүдний эмч [[Святослав Фёдоров]], генерал [[Александр Лебедь]] нар нэмэгдэж өрсөлдөх болов. 1999 оны 12-р сард болсон Төрийн Думын сонгуулийн дараа Яблоко нам 6-р байр эзэлсэн байна. 1999 оны 12-р сарын 31-нд Борис Ельцин гэнэт огцорч, Владимир Путин ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогдов. 2000 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажлыг Григорий Явлинский эдийн засгийн хөгжил, одоогийн дэглэмийг шүүмжлэх уриан дор эхлүүлжээ. Оросын ерөнхийлөгчийн сонгууль 2000 оны 3-р сарын 26-нд болж Владимир Путин 52.94%-ийн саналаар ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан. Геннадий Зюганов 29.21%-ийн саналаар хоёрдугаарт, Григорий Явлинский 5.8%-ийн саналаар гуравдугаарт орсон юм. 2002 оны 4-р сарын 26-нд Оросын Хууль зүйн яам [[Яблоко (нам)|Оросын Ардчилсан Нам "Яблоко"]]-г (бүртгэлийн дугаар 5018) бүртгэсэн. Григорий Явлинский даргаар сонгогдсон. 2006 онд Ногоон Орос болон Цэргүүдийн эхчүүд намыг нэгтгэж нэрийг нь "Оросын Нэгдсэн Ардчилсан Нам "Яблоко" болгон өөрчилсөн. [[Файл:Moscow rally 4 February 2012, Yakimanka Street, Bolotnaya Square 19.JPG|thumb|336x336px]] 2004 оны 3-р сард Яблоко намын шийдвэрийн дагуу Явлинский Оросын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшихээс татгалзаж, нэг ёсондоо бойкотолсон байна. Энэ нь 2003 оны Төрийн Думын сонгуулийн кампанит ажлын дараа Орос улс чөлөөт, шударга сонгууль явуулах чадавхгүй гэж Явлинский үзэж байсантай холбоотой гэж үздэг юм. 2011 оны 9-р сарын 10-наас 11-нд шилжих шөнө Яблоко намын 16 дахь Их хурлаар Григорий Явлинский 2011 оны 12-р сарын 4-нд болох Төрийн Думын сонгуульд намын сонгуулийн жагсаалтыг тэргүүлэхээр болжээ. 2011 оны 12-р сарын 4-нд болсон санал хураалтын албан ёсны дүнгээр тус нам 5%-ийн босгыг давж чадаагүй бөгөөд парламентад суудал аваагүй байна. 2016 оны 7-р сард Яблоко нам их хурлаа хийж, тус намын 7-р удаагийн Төрийн Думын сонгуульд нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг бүрдүүлсэн. 7-р сарын их хурлын санал хураалтын дүнгээр Григорий Явлинский Төрийн Думын сонгуульд Яблокогийн холбооны жагсаалтыг тэргүүлсэн. Владимир Рыжков, Дмитрий Гудков, Галина Ширшина зэрэг бусад нам, хөдөлгөөний төлөөлөгчид мөн Яблокогийн холбооны нэгдсэн жагсаалтын эхний 10-т багтжээ. == Эрүүл мэндийн асуудал == Сүүлийн 20 жилийн хугацаанд Григорий Явлинский эрүүл мэндийн асуудал, ялангуяа зүрхний асуудлын улмаас тогтмол эмчилгээ хийлгэж ирсэн. 2012 оны 3-р сарын 18-нд тэрээр Москвагийн эмнэлэгт зүрхний хэм алдагдсан оношоор хэвтсэн бөгөөд эмч нар түүний завгүй хуваарь, амьдралын хэв маягийг өөрчлөхөд хүрсэн. Үүнээс болж Явлинский Останкино хотод болсон сөрөг хүчний жагсаалыг өнгөрөөсөн. Тэрээр 2012 оны 3-р сарын 27-нд эмнэлгээс гарчээ. 2021 оны 9-р сарын 27-нд Григорий Явлинский Москвагийн эмнэлэгт зүрхний мэс засал (абляци) хийлгэсэн. == Хувийн амьдрал == Григорий Явлинский эхнэр, хоёр хүүтэй. Тэрээр украин хэлээр ярьдаг. Түүний эхнэр Елена Анатольевна (төрсөн овог нь Смотряева, 1951 онд төрсөн) нь инженер, эдийн засагч мэргэжилтэй. {{DEFAULTSORT:Явлинский, Григорий}} [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:Яблоко Намын гишүүн]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] c1azbyo4eupyrhgal5oqzrvz1b3fcui Лев Шлосберг 0 148006 866567 866439 2026-08-19T01:25:24Z Zorigt 49 866567 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shlosberg1.jpg|thumb|Лев Шлосберг, 2023 он.]] '''Лев Шлосберг''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Лев Ма́ркович Шло́сберг'', 1963 оны 7-р сарын 30-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Псков]] хотод төрсөн) — Оросын улс төрийн болон нийгмийн зүтгэлтэн, хүний эрхийг хамгаалагч бөгөөд сэтгүүлч. [[Яблоко (нам)|Яблоко намын]] Псков бүсийн орон нутгийн (1996—2023) салбарын дарга. Яблоко намын Холбооны Улс төрийн хорооны гишүүн бөгөөд орлогч дарга. Псков мужийн Төлөөлөгчдийн Хурлын гишүүн (2011–2015, 2016–2021). 2015, 2019 оны 12-р сард тэрээр Яблоко намын даргын албан тушаалд нэр дэвшиж, эхний санал хураалтаар хоёрдугаар шатанд шалгарч, [[Эмилия Слабунова]]д ялагдсан. Тэрээр Псковын бүсийн Төлөөлөгчдийн Хурлын хуралдаан дээр "Хүний суурь эрхийг хамгаалах хууль"-ийг дэмжих асуудлыг хэлэлцэх үеэр хэлсэн үг болон 2014 оны 8-р сард Донбасс дахь дайнд Оросын Агаарын десантын дивизийн гэрээт хоёр цэрэг амиа алдсан тухай мэдээллийг нийтэлснээрээ алдартай болсон. 2025 оны 12-р сараас хойш түүнийг Псков хотын урьдчилан хорих байранд хорьж байгаад 2026 оны 8-р сарын 17-нд Псков хотын Шүүхээс армийн нэр хүндийг удаа дараа гутаасан хэргээр эрүүгийн хэрэг үүсгээд Лев Шлосбергэд 11 жил 1 сарын хорих ялыг ерөнхий дэглэмтэй хорих ангид эдлүүлэх ял оноогоод байгаа юм. == Бүтээлүүд (орос хэлээр) == * «Високосный политический год в Псковской области: октябрь 1995 — ноябрь 1996 гг.» (автор В. Вагин, 1998) * «Бюджет, который можно понять и на который можно влиять. Псков» (1999) * «Правовые и бухгалтерские аспекты деятельности некоммерческих организаций: псковский опыт» (2000) * «Псковская область на рубеже веков. Общество. Власть. Политика» (2002) * «Благотворительность в современной России. Законодательство. Методология. Практика» (2003) * «Порог Европы. Влияние европейского трансграничного и приграничного сотрудничества на региональное экономическое развитие Псковской области» (2003) * «Моделирование еврорегиона для Псковской области» (2004) * «Влияние политических систем на международное сотрудничество» (2005) * «Псковская губерния». Избранные страницы (2005) * «Политический процесс в Псковской области в 2002—2005 гг. Общество. Власть. Политика» (2006) * «Центробежное управление» (2006) * «Псковская парламентская журналистика» (2007) * ''Коллектив авторов.''&#x20;Псковская губерния. Савва Ямщиков&#x20;&#x2F;&#x20;Под ред. Л. М. Шлосберга.&#x20;— Псков: Центр социального проектирования «Возрождение», 2010.&#x20;— 432&#x20;с.&#x20;— 2000 экз. * ''Коллектив авторов.''&#x20;«Россия и Украина. Дни затмения». Сборник статей газеты «Псковская губерния»&#x20;&#x2F;&#x20;Под ред. Д. Н. Камалягина, А. В. Семёнова, Л. М. Шлосберга.&#x20;— Псков - Москва, 2018.&#x20;— 621&#x20;с.&#x20;— 1500 экз. {{DEFAULTSORT:Шлосберг, Лев}} [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 6831gqyjgkxt9mbg5dwxe8rdvzi0t1s Иван Ремизов 0 148009 866576 866474 2026-08-19T02:35:49Z Zorigt 49 866576 wikitext text/x-wiki '''Иван Ремизов''' ({{langx|ru|Ива́н Миха́йлович Ре́мизов}}, 1901 оны 5-р сарын 21-нд [[Санкт-Петербург]] хот орчим төрж, 1939 оны 7-р сарын 8-нд Халх голд нас барсан) — 1-р армийн бүлгийн Лениний одонт 36-р моторт бууны дивизийн 149-р Улаан тугийн Белорецкийн мото-буудлагын хорооны командлагч, хошууч, ЗХУ-ын баатар. == Намтар == 1918 онд [[Улаан Арми|Улаан армид]] элсэж [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцсон. Тэрээр Симбирскийн дивизийн улс төрийн хэлтэст зааварлагч, 20-р винтовын дивизийн 2-р Петроградын хорооны намын товчооны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1921 оны эхээр тэрээр Вольск хотод пулемётын курс төгсөж, дараа нь Новгород мужид тусгай хүчний анги нэгтгэлийн взвод, рот, 56-р винтовын дивизийн ротыг командлаж байжээ. 1936 онд Иван Ремизов М.Фрунзегийн нэрэмжит Цэргийн академийг төгсөж, 32-р механикжуулсан бригадын штабын 1-р ангийн даргаар Ар Байгал руу илгээгджээ. 1938 оны 1-р сараас 11-р хөнгөн танкийн бригадын винтов, пулемётын батальоныг командлаж, 1939 оны эхээр 149-р мото-буудлагын хорооны командлагчаар томилогдсон байна. 1939 оны 5-р сарын 28-наас эхлэн Иван Ремизов [[Халхын голын тулалдаан|Халхын голын тулалдаанд]] оролцож, хорооны байлдааны ажиллагааг амжилттай удирдаж, хувийн эр зоригийг харуулсан. Тэрээр 1939 оны 7-р сарын 8-нд тулалдаанд амь үрэгдэж, тулалдааны талбарт оршуулжээ. Дараа нь ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн 1939 оны 8-р сарын 29-ний өдрийн зарлигаар хороог чадварлаг удирдаж, цэргийн болон олон улсын үүргээ биелүүлэхдээ үзүүлсэн эр зориг, баатарлаг үйлсийнх нь төлөө хошууч Иван Михайлович Ремизовыг Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар цолоор нэхэн шагнасан юм. {{DEFAULTSORT:Ремизов, Иван}} [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:1901 онд төрсөн]] [[Ангилал:1939 онд өнгөрсөн]] gs95rf9545oznepsaeii62pu06eterw Дархан 1 өртөө 0 148012 866510 2026-08-18T13:53:59Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|49|29|04|N|105|55|49|E|display=title}} [[Зураг:Darkhan-1 Railway Station.jpg|thumb|Дархан 1 өртөө]] '''Дархан 1 өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Дархан]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="..." 866510 wikitext text/x-wiki {{coord|49|29|04|N|105|55|49|E|display=title}} [[Зураг:Darkhan-1 Railway Station.jpg|thumb|Дархан 1 өртөө]] '''Дархан 1 өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Дархан]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Зүүн-Хара өртөө|Зүүн-Хара]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Зүүн-Хара өртөө|Зүүн-Хара]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Энхтал өртөө|Энхтал]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Цайдам өртөө|Цайдам]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Darkhan-1 Railway Station|Дархан 1 өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} 70ofgi0fjx3irlnw10t2wp4mm81cacv 866575 866510 2026-08-19T02:29:16Z Zorigt 49 866575 wikitext text/x-wiki {{coord|49|29|04|N|105|55|49|E|display=title}} [[Зураг:Darkhan-1 Railway Station.jpg|thumb|Дархан 1 өртөө]] '''Дархан 1 өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын Сэлэнгэ аймгийн төв [[Дархан]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Эрхүү өртөө|Эрхүү]] муж</small> |align="center"| ''305, 306''<ref>{{Cite web |url=https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |title=Международные поезда {{!}} Пассажирам |archive-date=2022-01-26 |access-date=2025-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126201555/https://www.rzd.ru/ru/9280/page/9000?id=15 |url-status=live }}</ref> |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''263, 264'' |align="center"| [[Зүүнхараа өртөө|Зүүнхараа]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |- |align="center"| [[Энхтал өртөө|Энхтал]]<br /><small>[[Сүхбаатар өртөө|Сүхбаатар]] муж</small> |align="center"| ''271, 272'' |align="center"| [[Цайдам өртөө|Цайдам]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Darkhan-1 Railway Station|Дархан 1 өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} 8n1wc1n26tgkx2m4qtlurqa1omkdsq1 Сонгинын Энхбаатар 0 148013 866512 2026-08-18T14:05:29Z Naomi057 106903 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]] Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. ==== Боловсрол ==== 1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн э..." 866512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]] Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. ==== Боловсрол ==== 1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн эдийн засаг, статистикийн дээд сургуулийг эдийн засагч, статистикч мэргэжлээр төгсөж, 1992 онд Оросын удирдлагын академид /одоогийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улс ардын аж ахуй, төрийн албаны академи/ макро эдийн засгийн судалгааны сэдвээр [[Эдийн засаг|эдийн засгийн ухааны]] докторын зэрэг /PhD/ хамгаалсан. ==== Ажлын туршлага ==== * 1982-1989 онд Намын дээд сургуулийн багш * 1992-1995 онд нийслэлийн [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын хорооны дэд дарга * 1995-1996 онд [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржийн]] гүйцэтгэх захирал * 1996-2000 онд “Бөөний худалдаа” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал * 2000-2013 онд Нийслэлийн татварын газрын дарга * 2017-2020 онд Нийслэл дэх Төрийн аудитын газрын дарга бөгөөд тэргүүлэх аудитороор ажиллаж байсан. Макро эдийн засаг, төрийн эдийн засгийн бодлого, татварын тогтолцоо, амьдралын даатгал, төрийн аудитын чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг. Татварын итгэмжит зөвлөх цолтой. Эдийн засгийн, бүртгэл, статистикийн, хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан. ==== '''Гол бүтээлүүд:''' ==== # Төрийн аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2019. # Татварын тогтолцоо: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2021. # Орон нутгийн төрийн санхүү: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2024. # Хараат бус аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2025. # Аудит, төрийн аудитын нэр томьёоны лавлах толь. - УБ., 2020. # “Төрийн албаны тухай шинэчилсэн хууль улам муудсан уу?”. - Зууны мэдээ, 2020.9.23, № 184.    # “Алсын хараа 2050” гэж зүгээр л цаас уу”. – Өдрийн сонин. 2021.01.07. № 004. # “МАН шинэ социал демократ үзэл баримтлал дээр зогсч чадах уу”. - Монголын үнэн, 2015.06.05, № 107. # “Зах зээлийн эдийн засгийн анатоми”. - Өдрийн сонин, 2014.6.20, № 150.       # “Үндэсний мэргэшсэн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгоё” /Канадын тэтгэврийн сан Монголын ЭЗ-т хөрөнгө оруулдаг/. - Өнөөдөр, 2015.05.21, № 119. kt09o240zh0ecw8xhtnn3dsgwm91az2 866574 866512 2026-08-19T02:28:00Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Сонгины Энхбаатар]] to [[Сонгинын Энхбаатар]] without leaving a redirect 866512 wikitext text/x-wiki [[Файл:Сонгины Энхбаатар.jpg|thumb|300x300px]] Монгол улсын гавьяат эдийн засагч, эдийн засгийн ухааны доктор /PhD/. ==== Боловсрол ==== 1976 онд Нийслэлийн [[1 дүгээр сургууль|1-р дунд сургуулийн]] математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалттай ангийг төгссөн. 1982 онд Москвагийн эдийн засаг, статистикийн дээд сургуулийг эдийн засагч, статистикч мэргэжлээр төгсөж, 1992 онд Оросын удирдлагын академид /одоогийн ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Улс ардын аж ахуй, төрийн албаны академи/ макро эдийн засгийн судалгааны сэдвээр [[Эдийн засаг|эдийн засгийн ухааны]] докторын зэрэг /PhD/ хамгаалсан. ==== Ажлын туршлага ==== * 1982-1989 онд Намын дээд сургуулийн багш * 1992-1995 онд нийслэлийн [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-ын хорооны дэд дарга * 1995-1996 онд [[Монголын хөрөнгийн бирж|Монголын хөрөнгийн биржийн]] гүйцэтгэх захирал * 1996-2000 онд “Бөөний худалдаа” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал * 2000-2013 онд Нийслэлийн татварын газрын дарга * 2017-2020 онд Нийслэл дэх Төрийн аудитын газрын дарга бөгөөд тэргүүлэх аудитороор ажиллаж байсан. Макро эдийн засаг, төрийн эдийн засгийн бодлого, татварын тогтолцоо, амьдралын даатгал, төрийн аудитын чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийдэг. Татварын итгэмжит зөвлөх цолтой. Эдийн засгийн, бүртгэл, статистикийн, хууль зүйн албаны тэргүүний ажилтан. ==== '''Гол бүтээлүүд:''' ==== # Төрийн аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2019. # Татварын тогтолцоо: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2021. # Орон нутгийн төрийн санхүү: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2024. # Хараат бус аудит: арга зүй, шинжилгээ, шинэчлэл. - УБ., 2025. # Аудит, төрийн аудитын нэр томьёоны лавлах толь. - УБ., 2020. # “Төрийн албаны тухай шинэчилсэн хууль улам муудсан уу?”. - Зууны мэдээ, 2020.9.23, № 184.    # “Алсын хараа 2050” гэж зүгээр л цаас уу”. – Өдрийн сонин. 2021.01.07. № 004. # “МАН шинэ социал демократ үзэл баримтлал дээр зогсч чадах уу”. - Монголын үнэн, 2015.06.05, № 107. # “Зах зээлийн эдийн засгийн анатоми”. - Өдрийн сонин, 2014.6.20, № 150.       # “Үндэсний мэргэшсэн хөрөнгө оруулагчдыг бий болгоё” /Канадын тэтгэврийн сан Монголын ЭЗ-т хөрөнгө оруулдаг/. - Өнөөдөр, 2015.05.21, № 119. kt09o240zh0ecw8xhtnn3dsgwm91az2 Сайншанд өртөө 0 148014 866513 2026-08-18T14:18:13Z Onarakusai 104822 Хуудас үүсгэв: "{{coord|44|54|56|N|110|08|28|E|display=title}} [[Зураг:Sainshand railway station.jpg|thumb|Сайншанд өртөө]] [[Зураг:Railway in Mongolia Sainshand.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Сайншанд өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Сайншанд]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. == Зэргэл..." 866513 wikitext text/x-wiki {{coord|44|54|56|N|110|08|28|E|display=title}} [[Зураг:Sainshand railway station.jpg|thumb|Сайншанд өртөө]] [[Зураг:Railway in Mongolia Sainshand.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Сайншанд өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Сайншанд]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. Нээгдсэн он нь тодорхойгүй байна. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Sainshand Railway Station|Сайншанд өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} dukp44n2b1h7hhf30kq540yc965ht3j 866557 866513 2026-08-18T22:26:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 866557 wikitext text/x-wiki {{coord|44|54|56|N|110|08|28|E|display=title}} [[Зураг:Sainshand railway station.jpg|thumb|Сайншанд өртөө]] [[Зураг:Railway in Mongolia Sainshand.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Сайншанд өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Сайншанд]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. 1951 онд нээгдсэн гэж үздэг. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Sainshand Railway Station|Сайншанд өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} 2l6ledrvo0wuw37cz89kltefp7cg78f 866558 866557 2026-08-18T22:27:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 866558 wikitext text/x-wiki {{coord|44|54|56|N|110|08|28|E|display=title}} [[Зураг:Sainshand railway station.jpg|thumb|Сайншанд өртөө]] [[Зураг:Railway in Mongolia Sainshand.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Сайншанд өртөө''' нь [[Монгол Улс]]ын нийслэл [[Сайншанд]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. 1950 онд нээгдсэн өртөө гэж үздэг. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Эрээн хот өртөө|Эрээн хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |- |align="center"| [[Чойр өртөө|Чойр]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''275, 276'' |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]] муж</small> |- |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Sainshand Railway Station|Сайншанд өртөө}} * [[Улаанбаатар төмөр зам]] {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:???? онд байгуулагдсан]] {{Mongolia-stub}} {{transport-stub}} dmjt6o2y08vj96st1ag63qho87088a5