ဓမ္မစက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဓမ္မစက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>699</id>
    <revision>
      <id>54893</id>
      <parentid>46460</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14565" sha1="suttihctftbgbaul05v5yt0o9kad2jx" xml:space="preserve">'''ဘာဓမ္မစက်''' ဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ကြေဝ်ဏာ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ဘာဓမ္မစက်ဝွံ နူကဵု သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၉ တေအ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ ကေုာံ ဒါယကာဘာဇၞော် နာဲဟိုပ် မွဲဟာန်ကေုာံဒါယကာဂမၠိုင် သြိုင်ခၞံပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲစက်ဗွုတ်သ္ၚုတြေံ၊ အရာပ်ဆက်တိတ်ရ၊၊ ဘာဓမ္မစက်ဝွံ ဒှ်ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိမန်မွဲရ၊၊

==ဝင်==

ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၄၁ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် ဍုၚ် ၁၃၅၉ သၞာံ ဂိတုပုဟ် ၁၁ မံက်၊ တ္ၚဲဗြဴဗ္တိဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာဘာဇၞော်နာဲဟိုပ်၊ ဒါယကာရဲကွာန်ကြေဝ်ဏာဂမၠိုၚ် သြိုၚ်ခၞံပတန်လဝ် ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဓမ္မစက် ပ္ဍဲဒၞာဲစက်သ္ၚုတြေံ၊ အရာဆက်တိတ်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာရ။

ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ ပြံၚ်တိတ်အာတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၅ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၀ စွေက်ဂှ် ဒါယကာဂမၠိုၚ် က္ညနိမန်နၚ် တၠဂုဏ်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ ကဵုဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒဝွံ ကၠာနူဟွံဂွံကၠုၚ်စိုပ် ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇအ်ဘာ တိုက်လိက် ပရိယတ္တိဓမ္မစက်ဂှ် နူသက္ကရာဇ် ၁၃၃၆ သၞာံ ဒဵုစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၇၃ သၞာံဗၞတ် ၃၈ သၞာံ ဖျေံလဝ်လိက်ပရိယတ် ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက် မဟာဝိဟာရ ပရိယတ္တိမန်၊ [[ကွာန်ကအ်ဗိန်|ကွာန်ကအ်ဗိန်]] ရ။ 

ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံဂှ် ဖျေံလဝ်လိက်ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဘာဗၟံက် ကွာန်ကြေဝ်ဏာ ဗၞတ်မွဲသၞာံရ။ နူဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒ က္ညစိုပ်ကၠုၚ်ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဓမ္မစက် ဂွံဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒဝွံ ဂွံအံၚ်ဇၞးကေတ် တန်ပါဠိပါရဂူ ပ္ဍဲပေဲါသၟာန်သွဟ်လိက် အလဵုအသီတုဲ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ &quot;သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ၊ ဒဳဃနိကာယပါဠိပါရဂူ&quot; ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၀ သၞာံဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာဝိသာရဒ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ &quot;အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ&quot; ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၈ သၞာံဂှ် ထပ်ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ &quot;အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ&quot;ရ။
==ဂလာန်နိဒါန် တၠဂုဏ်အ္စာဝိသာရဒ လိက်အုပ်ဓမ္မာစရိယသိၚ်္ဂီ&lt;ref&gt;ပြကိုဟ် မဟာဝိဟာရ ဓမ္မာစရိယသိၚ်္ဂီ၊ ညးချူခၞံ တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ&lt;/ref&gt;==
[[ဝှာင်:Visarada.jpg|thumb|ဗီု-ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ (ပါဠိပါရဂူ၊အဂ္ဂမဟာပိဏ္ဍတ)]]
သွက်ကောန်ဗွဲကြဴ စဴဗွဲဂတတအ် ဂွံဆက်ပ္တန်အာပရိယတ္တိသာသနာမန်မာန်ညိဂးတုဲ ပြကိုဟ်ဓမ္မာစရိယသိၚ်္ဂီ မဟိမုပြကိုဟ်စေဝ်ပၞောန်တန်ဓမ္မာစရိယဝွံ ပ္တံနူသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၃၉ သၞာံတေံ ချူလဝ်မူအပြောံ နွံဒၟံၚ်တုဲတုဲရ။ ပ္ဍဲကဵုသၞာံတေံ ညးမချူခၞံပြကိုဟ်ဝွံ နကဵုမူအပြောံတမ်လိက်ဂှ် စပ္တံတုဲ ဖျေံကၠုၚ်လိက်တန်ဓမ္မာစရိယ ကုကောန်ကွးကတ်လိက်ၜါဇကု

# နာဲတေဇနိယ (ဓမ္မာစရိယ) တၠဂုဏ်အ္စာလိက်ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲကအ်ဗိန်၊ ဘာဇၞော်
# နာဲကေသရ (ဓမ္မာစရိယ - အဂ္ဂမဟာဒုတိယအကျဝ်၊ မဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ) 

နဒဒှ်လကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် တအ်ဂှ်ရောၚ်။ ဟီုကိတ်တ်ဍာံဍာံတှ်ေ သၞာံစပ္တံဖျေံလိက်ကုကောန်ကွးတအ်ဂှ် နူကဵု၁၃၃၃၆ သၞာံတေံရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ သၞာံအဓိပ္ပါယ်လိက်ဟီုတွံဖျေံလဝ် လဴထ္ၜးလဝ် ကုကောန်ကွးနာဲၜါဇကုတအ်ဂှ် ခါလၟုဟ်နွံပၟိက်သၟိက်မိက်ဂွံခၞံပြကိုဟ်တုဲ ကဵုဏာလိက်ပလး ဇရေၚ်နာဲၜါဇကုတအ်ဂှ်တုဲ ကဵုကလေၚ်ချူဆာဲနၚ် မူအပြောံရ။ 

မုဟိုတ်မ္ဒးချူခၞံပြကိုဟ်ဝွံရော ဒးလဴထ္ၜးဏာညိပၠန်ရ။

ကောန်ကွးကောန်ကတ်လိက် ရဲသှ်လိက်ကဆံၚ်တန်ဓမ္မာစရိယ နကဵုဘာသာမန်တအ်ညးဂမၠိုၚ် ဒၟါနူဟွံစဳကၠးမြက်စာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဘာသာဗၟာဂှ်ရ နွံပၟိက်မိက်ဂွံကဵုချူခၞံတက်ပ္တိတ် လိက်ပြကိုဟ်စေဝ်ပၞောန်တန်ဓမ္မာစရိယ နကဵုဘာသာမန်ညိဂးတုဲ ကၠုၚ်အာတ်မိက်တဴအခေါၚ်ပယျတ်ပယျတ် ကုညးချူခၞံလိက်ပြကိုဟ်ဝွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးချူခၞံပြကိုဟ်ဝွံ ကေတ်လဝ်တာလျိုၚ်ဂၠိုၚ်တဴနာနာသာ်ရ။ 

တာလျိုၚ်ဖျေံလိက်တန်ဇၞော်ကေုာံတန်ဓမ္မာစရိယပြကိုဟ်ပိကၞပ်ကီု၊ ဒးတာလျိုၚ်တွံဓရ်အကြာဍုၚ် အကြာကွာန်ကီု ဒးစဳပျးတွံထ္ၜးဒၟံၚ်ဓရ်ဝိပဿနာကုယောဂဳမဇၞော်ပၟဝ်ဓရ်နာမ်၊ ရုပ်ဂမၠိုၚ်ကီု ပရေၚ်ထတ်ယုတ်လေဝ် ဟွံဍိုက်ပေၚ်ကီု၊ အစောံစရာဲ သတ္တိဂံၚ်ခၞံပြကိုဟ် အသဝ်ဂုဏ်အောန်ဒၟံၚ်ကီု ပဟိုတ်နူဟိုတ်တေံ ဟိုတ်ဏအ်တုဲ ဟွံဂွံအခိၚ်အေဟ်ရ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ နူကဵုတမ်လိက်မူအပြောံဂှ် ညံၚ်ဂွံအာစိုပ် နဒဒှ်လိက်မွဲပြကိုဟ်ဂှ် ချူခၞံဟွံသၟဟ်အစောံကၠးကၠးရ။ 

ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်အခါကာလလၟုဟ် ဖျေံကၠုၚ်လိက်တန်ဓမ္မာစရိယကၠးကၠးရ ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ်ပေၚ်တဴ ၂၅ သၞာံဒှ်ရ။ ကောန်ကွးဗက်လိက်ဗွဟ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ်လေဝ် ခါရတိုန်လိက် ဒးဗက်ချူဒၟံၚ်တၚ်ဏှ်ဇၟာပ်ပ်သၞာံဂှ် အခိၚ်လေဝ်အိုတ် သီုမဒှ်လၟောၚ်လၟေတ် ဟိုတ်မ္ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ရဴသာ်ဝွံရ စပ္တံနူ ၁၃၆၄ သၞာံဏအ်တုဲ ကောန်ကွးတအ် ညံၚ်ဂွံဗၠးဒဒိုက်ဗက်ချူတၚ်ဏှ်ညိဂးတုဲ နူကဵုတမ်လိက်မူအပြောံဂှ် တက်ပ္တိတ်လိက်ကၞပ် လိက်ပြကိုဟ်မ္ဂး ဒးရးသာန်ရောၚ် ဖျေံတၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်စိုတ်တုဲ ချူဇန်တဴရ။ 

ဗွဲတၟေၚ် မိက်ဂွံဆက်လဴဏာညိပၠန်ရ၊ လကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တကေလာသ ကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ဘာဇၞော်ဝွံ ကောန်ကွးညးစိုပ်မံၚ်ဍုၚ်မ္ၚးမပ္တံကဵု ဍုၚ်အမေရိကာန် ဍုၚ်သိန်ကပေါဝ် ဍုၚ်မလေဝ်ယှာ ဍုၚ်ထာဲတအ်ဂှ် ကဵုလဝ်ဒါန်စက်တက်လိက်ကောန်ပျူတာကေုာံစက်ပၠူလိက်ကဝ်ပဳပရေန်တာ(မိတ္တူ) နွံတဴဒၟံၚ်ရ။ သွက်ဂွံတက်ပ္တိတ်လိက်ပြကိုဟ်ဂှ် ဂွံအခေါၚ်နူလကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တကေလာသတုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကုဒါယကာဘာဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံထံက်ပၚ်ကဵုဒါန်ပစ္စယ်ရ။ 

ရုပ်ရဴပြကိုဟ် ညံၚ်ဂွံမံက်တိက်ကၠုၚ် နဒဒှ်လိက်အုပ်ဂှ် နာဲအဂ္ဂဓမ္မကေုာံနာဲအိန္ဒသာရတအ်ကေတ်တာလျိုၚ်ရေၚ်တၠုၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်စက်တက်ကောန်ဗျူတာကေုာံပၠူလိက်ကဝ်ပဳပရေန်တာကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂါမ်သရုၚ်ကၠုၚ်တၚ်ဝါတ်ဂါတ်ခက်ခုဲနာနာသာ်တုဲ ရုပ်ရဴပြကိုဟ်ဝွံ မံက်တဴကၠုၚ်ဗွဲမမိပ်မြဟ်စိုတ်ရ။  

လၟုဟ်ဝွံ ၜိုန်ရဖျေံလဝ် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ချူခၞံဒၟံၚ်ပြကိုဟ်ဏအ်ဂှ် ဆအယာံမာတ်အသဝ်ဂုဏ်နွံချူခၞံလဝ်ကီုရောၚ်၊ ဇၟာပ်နာနာဍိုက်ပေၚ်ထိမြတဴရောၚ်ဂှ် ဟွံဂံၚ်ကေတ်တာလျိုၚ်ရ။ ပြကိုဟ်ဝွံ ပ္ဍဲအရာမခၞံသိုၚ်ပ္တန် စမြိုၚ်ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် နဒဒှ်အရီုအဗၚ်၊ အထံက်အပၚ် ဍိုတ်မွဲမ ဗတဳမွဲကေမ် ဍာ်မွဲဗြံက် ဒှ်တဴဍာံဍာံဏောဝ်ဂှ် လျုၚ်ပတှ်ေကေတ်ရ။ အခိၚ်အခါလၟုဟ် ပ္ဍဲအကြာပရေၚ်ထတ်ယုက်ဟွံဍိုက်ပေၚ် အကြာကမၠောန်ထုဲ၊ ဝါတ်ဂါတ်ခက်ခုဲတဴနာနာသာ်ဂှ် ဟွံဒှ်ညံၚ်ဂွံဒှ် ကေတ်အခိၚ်တုဲ နကဵုဇဲလွဳဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ချူခၞံပတိတ်သွက်ကောန်ကွးကတ်လိက်တအ်ရ။  

ပြကိုဟ်ဓမ္မာစရိယသိၚ်္ဂီဝွံ ချူခၞံမာန်ဂှ် နကဵုအသဝ်ဂုဏ်အစောံစရာဲဂမြၚ်ညာဏ် ညးချူခၞံပြကိုဟ်ဏအ်ဟေၚ် ချူခၞံလဝ်ဟွံသေၚ်ရ။ နိဿဲဗဒဲါဂွံလဝ် အာဲပညာနယ်ကဲ နူကဵုအစံၚ်အာစာဂမၠိုၚ်မပ္တံကဵု -

== နိဿဲ ==
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:ဘာရာမညနိကာယ]]
{{DEFAULTSORT:ဓမ္မစက်|ဘာ}}
[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]]</text>
      <sha1>suttihctftbgbaul05v5yt0o9kad2jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စေတဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1541</id>
    <revision>
      <id>54914</id>
      <parentid>46355</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21734" sha1="ox0fngqw95sfdv20id9esgjzksobolk" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious building
| name = စေတဳ (Cetiya / Stupa)
| image = [[File:Sanchi_Stupa_from_Eastern_gate.jpg|300px|center|ကျာ်စေတဳ သန်ချဳ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ]]
| caption = ကျာ်စေတဳ သန်ချဳ (Sanchi Stupa) မဒှ် စေတဳ တမၠာ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၟိင် အသောက။
| building_type = သာသနိက အဆောက်အအုံ
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| architecture_style = ဗိသုကာ သတူပ (Stupa Architecture)
| structural_system = တိုက်၊ တၟအ်၊ ဍိုတ်၊ ကေုာံ ထဝ်
| purpose = ဒၞာဲ ဌာပနာ ဓါတ်ကျာ် ကေုာံ ပွမပူဇဴ ရှ်ေသှ်ေ
| native_name = စေတိယ (ပါဠိ), သတူပ (သက္ကတ), စေတီ (ဗၟာ)
}}

'''စေတဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကျာ်စေတဳ''' ({{lang-pi|Cetiya}}, {{lang-sa|Stupa}}, {{lang-en|Stupa / Pagoda}}) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပ္တန် ဗိသုကာ သာသနာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တုဲ၊ မလေပ် ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ခေါင် ကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် ခၞိင် မၞုံ ကု က္ဍိုပ် စေတဳ မသၠုင် ရ။ တမ်မူလ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် ဇုတ် ကျာ်တြဲ ကေုာံ တၠအရှန် တအ် (Relics) သွက် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် ဂွံ ပူဇဴ ရှ်ေသှ်ေ ရ။&lt;ref&gt;Snellgrove, D. L. (1978). *The Image of the Buddha*. Kodansha International, p. 24.&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;စေတဳ&quot; ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cetiya) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မထေက် ကု ဒး ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သက္ကတ မ္ဂး ကော် စ &quot;သတူပ&quot; (Stupa) ရ။ စေတဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အဆောက်အအုံ လွဳမာန် သၟး၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် သဘောၚ်တရား ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ကု ဒဒှ် မအိုတ်အာ ကိလေသ (Enlightenment)၊ ဓါတ် ပန် သာ်၊ ကေုာံ နိဗ္ဗာန် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး စေတဳ တအ် ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဍုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှ မပ္တံ ကု သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ တိဗေတ်၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပါန် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Harvey, P. (1984). *The Symbolism of the Early Stupa*. Journal of the International Association of Buddhist Studies, p. 67-68.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
စေတဳ ဝွံ ဒှ် တိုင် သမ္တီ ကေုာံ ဒၞာဲ ပူဇဴ မထေက် ကု ဂါရဝ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲ ဟွံဂွံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ကဵု လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက် စေတဳ လတူ ဇုတ် ညး သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ကုသဵု ရ။ 

ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ စေတဳ ဝွံ ဒှ် တိုက် ဂိုဟ် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် &quot;ဇကု ခန္ဓ ကျာ်တြဲ&quot; (Living presence of the Buddha) မွဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင် မအာ ဝတ် စေတဳ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် မလေပ် ကွာ် ပူ စေတဳ ဗွဲလပါ် ပုင် (Pradakshina) ညံင်ရဴ မရှ်ေသှ်ေ ဒၟံင် ကျာ်တြဲ ဂျိုင်ဂျိုင် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Gomez, L. O. (1996). *The Land of Bliss: The Paradise of the Buddha of Measureless Light*. University of Hawaii Press, p. 55.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[File:Dhamek_Stupa_Sarnath.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamek Stupa) မနွံ ပ္ဍဲ သာရနာတ်၊ အိန္ဒိယ။]]
တမ်မူလ စေတဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ နူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အိန္ဒိယ တမၠာ တေအ်၊ သတူပ ဝွံ ဒှ် ဂိုဟ် တိ (Tumulus) မဖုန် လဝ် ဇုတ် သၟိင် ဨကရာဇ် ကေုာံ ပူဂိုလ် မပြာကတ် တအ် ရ။

* '''ခေတ် ကျာ်တြဲ:''' ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ၊ ဓါတ် ဇုတ် ကျာ်တြဲ ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု သၟိင် ဂမၠိုင် ၈ ဍုင် တုဲ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် စေတဳ ၈ ဇကု ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ စေတဳ သာသနာ ဗုဒ္ဓ အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''ခေတ် သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka):''' ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3rd Century BCE) ဂှ် သၟိင် အသောက မဒှ် သၟိင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ညး ကလေင် ခါဲ ကေတ် ဓါတ် ကျာ်တြဲ နူကဵု စေတဳ တြေံ တအ် တုဲ ကလေင် ပါ်ပရအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် စေတဳ တၟိ လၟိဟ် ၈၄,၀၀၀ ဇကု အလုံ အေန်ပါယာ ညး ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် စေတဳ ဂွံ ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Thapar, R. (1997). *Asoka and the Decline of the Mauryas*. Oxford University Press, p. 30.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ သတူပ (Architecture and Structure) ==
ဗိသုကာ စေတဳ အိန္ဒိယ တမၠာ ဝွံ မၞုံ ကု လဒက်ပ္တန် အဓိက ၅ သာ် ရ-
၁။ '''မေဓိ (Medhi):''' သဇိုင် ခုံ မဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကွာ် ပူ ပူဇဴ (Terrace)။
၂။ '''အဏ္ဍ (Anda):''' ထၟာဲ ကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် ခၞိင် မၞုံ လဒေါဝ် မဒှ် ဒၞာဲ ဌာပနာ ဓါတ် ရ။
၃။ '''ဟရမိက (Harmika):''' ဇိုင် ရံက် စတုရန်း မနွံ လတူ အဏ္ဍ မဒှ် သင်္ကေတ ဒတန် ကျာ်တြဲ။
၄။ '''ဆတ္တရ (Chhatra):''' က္ဍိုင် ကျာ် (Umbrella) မဒှ် သင်္ကေတ သၟိင် ကေုာံ ဂုဏ်ကျာ်။ ဍေံ မလေပ် နွံ ၃ ထပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၉ ထပ် ရ။
၅။ '''တောရဏ (Torana):''' ပါင် တြင် မၞုံ ကု ကနက် မကျေဝ်ဂေါဝ် သွက်ဂွံ လုပ် ဇရေင် စေတဳ ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် ဗွဲကြဴ မပ္တံ ကု ခေတ် ဍုင်ပိုဲ မ္ဂး ဗီုပြင် စေတဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ခၞိင် သၠုင် (Bell-shaped) ကေုာံ က္ဍိုင် မၞုံ ကု စလောန် (Hti) ရ။&lt;ref&gt;Brown, P. (1942). *Indian Architecture (Buddhist and Hindu Periods)*. DB Taraporevala Sons, p. 15.&lt;/ref&gt;

== ၄. ဂကူ စေတဳ ဂမၠိုင် (Types of Cetiyas) ==
အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ပါဠိ မ္ဂး စေတဳ ဝွံ ပါ် လဝ် ၄ ဂကူ အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: ဂကူ စေတဳ ၄ သာ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
! ဂကူ စေတဳ (Pali Name) !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အရာ ဌာပနာ !! ဥပမာ
|-
| '''ဓါတု စေတဳ''' (Dhatu Cetiya) || ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် ဓါတ် ဇုတ်၊ သော်၊ ၚေက် ကျာ်တြဲ ကေုာံ တၠအရှန် တအ်။ || [[ကျာ်လ္ဂုင်]] (Shwedagon Pagoda)
|-
| '''ပရိဘောဂ စေတဳ''' (Paribhoga Cetiya) || ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် ကပေါတ် ပရိက္ခရာ မပ္တံ ကု ဗဗေင်၊ သ္ၚာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ ဗောဓိ။ || စေတဳ ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဂယာ]] (Bodh Gaya)
|-
| '''ဓမ္မ စေတဳ''' (Dhamma Cetiya) || ဒှ် စေတဳ မဌာပနာ လဝ် လိက်ပတ်၊ ပိဋကတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂါထာ ဓမ္မ။ || စေတဳ ကူသုဒဝ် (Kuthodaw Pagoda)
|-
| '''ဥဒ္ဒိဿက စေတဳ''' (Uddesika Cetiya) || ဒှ် စေတဳ မဒက်ပ္တန် လဝ် နဒဒှ် တိုင် သမ္တီ ညံင်ဂွံ ဗှ် သၞာ ကျာ်တြဲ (ဥပမာ- ရုပ် ကျာ်)။ || ရုပ် ကျာ်တြဲ ဗွဲမဂၠိုင်
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1937). *Dictionary of Pali Proper Names*. John Murray, London.&lt;/ref&gt;

== ၅. စေတဳ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ (Cetiyas in Asia) ==
[[File:Ruwanwelisaya_Stupa_Anuradhapura.jpg|thumb|left|250px|စေတဳ ရုဝန်ဝေလိသယ ပ္ဍဲ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ။]]
ဗိသုကာ စေတဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ တၞဟ်ဟ် ရ-
* '''သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka):''' ကော် စ ဒဂေါဗာ (Dagoba) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ထၟာဲ ကဝက် ဇၞော် မပ္တံ ကု စေတဳ [Ruwanwelisaya] ရ။
* '''တိဗေတ် (Tibet):''' ကော် စ ချောရ်တေန် (Chorten) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် ဇိုင် လပါ် သၟဝ် စတုရန်း သၠုင် ကေုာံ အထောတ် မၞုံ ကု ဂလိုင် တွာ် ရ။
* '''ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် (China and Japan):''' ဗိသုကာ သတူပ ဝွံ ပံင်နှဴ ကု သ္ၚိ ဒက် ကြုက် တုဲ ပြံင် အာ ဗီုပြင် ဖဂေါဒါ (Pagoda) မၞုံ ကု ထပ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''သေံ (Thailand):''' ကော် စ ချေဒဳ (Chedi) တုဲ မၞုံ ကု ဗီုပြင် က္ဍိုပ် သၠုင် ညံင်ရဴ ခၞိင် ရ။&lt;ref&gt;Seckel, D. (1964). *The Art of Buddhism*. Crown Publishers, p. 110.&lt;/ref&gt;

== ၆. စေတဳ မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Mon Cetiyas and Culture) ==
ဂကူ မန် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဒုင် တဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲ ဒေသ [[သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ]] ရ။ ဗိသုကာ စေတဳ မန် ဝွံ ပြာကတ် လောန် တုဲ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဗိသုကာ စေတဳ အလုံ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ သေံ ရ။
* '''[[ကျာ်လ္ဂုင်]] (Shwedagon Pagoda):''' မဒှ် ကျာ်စေတဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကောန် ဗၞိက် မန် ၜါ တပူ ကဵု တဗဝ် တအ် ဒက်ပ္တန် လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် လတူ က္ဍိုပ် ဒဵု သိင်္ဂုတ္တရ ရ။ သၟိင် မန် မပ္တံ ကု [[မိစောဗု]] ကေုာံ [[သၟိင်ဓမ္မစေတဳ]] တအ် လဟဵု ပလေဝ် လဝ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် လၟုဟ် ရ။
* '''[[ကျာ်မုဟ်တှ်]] (Shwemawdaw Pagoda):''' နွံ ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗဂေါ]] တုဲ မဒှ် ကျာ်စေတဳ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပိုဲ ရ။
* '''[[ကျာ်သိယဵု]] (Kyaiktiyo Pagoda):''' စေတဳ ဍောတ် မဒက် လဝ် လတူ တၟအ် မၞုံ လတူ က္ဍိုပ် ဒဵု မဒှ် အရာ မအမ်သဝ် သဘာဝ မွဲ ရ။
စေတဳ မန် တအ် ဝွံ မလေပ် ဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် စတုရန်း ဟွံသေင်မ္ဂး အဋ္ဌဂံ (ဒ္စါံ ကၠင်) တုဲ မၞုံ ကု က္ဍိုပ် ဗီုပြင် ခၞိင် ရ။&lt;ref&gt;Guillon, E. (1999). *The Mons: A Civilization of Southeast Asia*. Siam Society, p. 142.&lt;/ref&gt;

== ၇. သဘောၚ်တရား သာသနာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Religious Philosophy and Symbolism) ==
စေတဳ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး လဝ် သဘောၚ်တရား ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ တၠပညာ တအ် ညာတ် ကေတ် လဒက်ပ္တန် စေတဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် အဓိက ဂၠးတိ (Elements) ကေုာံ လၟေင် ဂၠံင် အာ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ-
* '''ဇိုင် သဇိုင် (Base):''' သင်္ကေတ ဓါတ် တိ (Earth) ကေုာံ ပွမတန်ကြန် ရ။
* '''က္ဍိုပ် ခၞိင် (Dome/Anda):''' သင်္ကေတ ဓါတ် ဍာ် (Water) ကေုာံ ကရုဏာ ရ။
* '''စလောန် ကေုာံ အထောတ် (Spire):''' သင်္ကေတ ဓါတ် ပၟတ် (Fire) ကေုာံ ပညာ မစံင် ပလီု ကိလေသ ရ။
* '''က္ဍိုင် (Umbrella):''' သင်္ကေတ ဓါတ် ကျာ (Air) ရ။
* '''ထဝါဲ ဍောင် စိန် (Jewel top):''' သင်္ကေတ အကး ဟွံသေင်မ္ဂး နိဗ္ဗာန် မဗၠးၜး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။&lt;ref&gt;Govinda, L. A. (1976). *Psycho-cosmic Symbolism of the Buddhist Stupa*. Dharma Publishing, p. 21.&lt;/ref&gt;

== ၈. ကမၠောန် ပတန် စေတဳ ကေုာံ ပူဇဴ (Construction Rituals and Worship) ==
[[File:Boudhanath_Stupa_Kathmandu.jpg|thumb|right|250px|ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် ကွာ် ပူ ပူဇဴ ပ္ဍဲ ကျာ်စေတဳ ဗောဓနတ်၊ ဍုင်နဳပေါ။]]
ပွမဒက်ပ္တန် စေတဳ ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မကလိဂွံ ကုသဵု ဖဵု မဇၞော် လောန် (Great Merit) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
* '''ဌာပနာ:''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကၟာတ် စေတဳ ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် သဘင် ဌာပနာ သွက်ဂွံ စုတ် ဓါတ် ကျာ်၊ ရုပ် ကျာ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ရတ် ၉ ပြကာ ပ္ဍဲ တိုက် ဌာပနာ ရ။
* '''ပွမစုတ် က္ဍိုင် (Hti Hoisting):''' ဒှ် သဘင် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် လဟဵု ပလေဝ် စေတဳ ရ။
* '''ပွမကွာ် ပူ (Pradakshina):''' အခိင် ပူဇဴ မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် တအ် မလေပ် ကွာ် ပူ စေတဳ နကဵု လပါ် ပုင် ၃ ဝါ ညံင်ဂွံ ရဴဂဴ ကု ကျာ်၊ ဓဝ်، သင် ရ။
* '''သဘင် ကျာ်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ဗၟာ မ္ဂး ကၠောန် သဘင် ကျာ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဖဝ်ရဂိုန် ကေုာံ ပသာ် လၟိုန် သၞာံ သွက်ဂွံ ကလအ် ပူဇဴ ရ။&lt;ref&gt;Swearer, D. K. (2004). *Becoming the Buddha: The Ritual of Image Consecration in Thailand*. Princeton University Press, p. 88.&lt;/ref&gt;

== ၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ မင်မဲ (Modern Development and Conservation) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး စေတဳ တမၠာ တအ် ဝွံ ဒးဒုင် ဘေး အန္တရာယ် သဘာဝ မပ္တံ ကု တိချဳ ကေုာံ ဗြဲ ကျာ ရ။
* '''ပရေင် မင်မဲ (Conservation):''' ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စဵုဒၞာ ကေုာံ လဟဵု ပလေဝ် ဒၟံင် စေတဳ တမၠာ မပ္တံ ကု ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဗုကာံ]] (Bagan) ကေုာံ ဗဝ်ရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။
* '''ပရေင် အာ တရဴ (Tourism):''' စေတဳ ပြာကတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် အာ တရဴ သာသနာ မဇၞော် အိုတ် တုဲ၊ ရေင်တၠုင် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကု ဍုင် တအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် ဟွံဍာံပြ နူကဵု ကၟုဲ တအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ မွဲ ကီု ရ။&lt;ref&gt;Ahmad, A. G. (2006). *Cultural Heritage of Southeast Asia: Preservation and Management*. UNESCO.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=wX1hLGB4J5U လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ကေုာံ ဗိသုကာ စေတဳ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Stupa Stupa] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://whc.unesco.org/ UNESCO World Heritage] - စရင် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ သာသနာ အလုံ ဂၠးတိ။

{{Navbox
| name  = ဗိသုကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဗိသုကာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = လဒက်ပ္တန် အဓိက
| list1  = 
* [[စေတဳ]] (Stupa)
* [[ဘာလကျာ်]] (Vihara)
* [[ဇြပ်]] (Zayat)
* [[သိမ်]] (Ordination hall)

| group2 = ခန္ဓဗေဒ စေတဳ
| list2  = 
* အဏ္ဍ (Dome)
* ဟရမိက (Relic chamber)
* ဆတ္တရ (Umbrella/Hti)
* တောရဏ (Gateway)

| group3 = စေတဳ မပြာကတ်
| list3  = 
* [[ကျာ်လ္ဂုင်]] (Shwedagon)
* [[ကျာ်မုဟ်တှ်]] (Shwemawdaw)
* ဗဝ်ရဝ်ဗူဒူ (Borobudur)
* သန်ချဳ (Sanchi)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[ယေန်သၞာင် မန်]]
* [[အနုသုခုမ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:စေတဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗိသုကာ သာသနာ]]
[[ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>ox0fngqw95sfdv20id9esgjzksobolk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်သဏ် စေတသိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6167</id>
    <revision>
      <id>54894</id>
      <parentid>38002</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25796" sha1="n6i3kqux1vf37p9jkl17rm46yyywqx2" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious text
| name = လက္ခဏာ စေတသိက်&lt;br&gt;(Characteristics of Cetasika)
| image = [[File:Dhammacakka.svg|250px|center|ဓမ္မစက်]]
| caption = ဓမ္မစက် မဒှ် သင်္ကေတ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ တရား အဘိဓရ်။
| religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| language = [[ပါဠိ]], [[ဘာသာမန်|မန်]]
| text_type = [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma)
| chapters = [[စေတသိက် ၅၂]]
| author = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
| subject = ပရမတ္ထတရား (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်)
}}

'''လက္ခဏာ စေတသိက်''' ({{lang-pi|Cetasika Lakkhana}}, {{lang-en|Characteristics of Mental Factors}}) ဝွံ ဒှ် သဘောၚ်တရား မဆေင်စပ် ကု ပရေင် စိုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် စိုတ် မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု [[စိုတ်]] ပ္ဍဲ အခိင် မွဲ ခဏ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ စေတသိက် ဝွံ ဒှ် ပရမတ္ထတရား ပန် သာ် (စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်) အပ္ဍဲ ဂှ် မွဲ သာ် တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင် ဒုင်စသိုင်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ ပွမချပ် ဗစာရဏာ လတူ အာရီု မွဲမွဲ ရ။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ (၅၂) သာ် တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ နွံ ကု လက္ခဏာ အဓိက ပန် သာ် မတွံဂး မကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မပၠိုတ် မွဲစွံ ကု စိုတ်၊ မဂိုင် ကေတ် အာရီု တုပ် ကု စိုတ် ကေုာံ မမှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တုပ် ကု စိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu. (2000). *A Comprehensive Manual of Abhidhamma*. BPS Pariyatti Editions, p. 76.&lt;/ref&gt;

လညာတ် မဆေင် ကု စေတသိက် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင် ကမၠောန် စိုတ် (Working of the mind) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် အရီုအဗင် မဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပွမကတဵုဒှ် [[ကံ]] (Kamma) ကေုာံ သွက်ဂွံ ပွါတ် လ္ၚတ် [[ဝိပဿနာ]] (Vipassana meditation) သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက် သံသာ ရ။ 

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ '''စေတသိက်''' (Cetasika) ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cetas + ika) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဆက်စပ် ကု စိုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာ မပံင်ယှောတ် ကု စိုတ်&quot; ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲ တအ် ၜတ်ကၞာတ် ကု ရုပ်ဝတ္ထု မ္ဂး၊ စိုတ် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး မွဲ တုဲ၊ စေတသိက် ဂှ် တုပ် ညံင်ရဴ ဍာ်ဂဥုဲ အသာ် (Colors) မပံင်စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ စုတ် လဝ် အသာ် ဗကေတ် မ္ဂး ဍာ် ဂှ် ဒှ် အာ အသာ် ဗကေတ်၊ ယဝ်ရ စုတ် ဍာ် မမောဝ် မ္ဂး ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဍာ်မောဝ် ရ။ ညံင်ရဴ သာ် ဂှ် ရ ယဝ်ရ [[လောဘ]] စေတသိက် (Lust) ပံင်ယှောတ် ကု စိုတ် မ္ဂး စိုတ် ဂှ် ဒှ် အာ လောဘမူစိုတ်၊ ယဝ်ရ [[သဒ္ဓါ]] စေတသိက် (Faith) ပံင်ယှောတ် မ္ဂး စိုတ် ဂှ် ဒှ် အာ စိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ (Kusala Citta) ရ။&lt;ref&gt;Nyanatiloka, Mahathera. (1980). *Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines*. Buddhist Publication Society, p. 43.&lt;/ref&gt;

စေတသိက် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံ (Paramattha Dhamma) တုဲ ဍေံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် မချပ် ကေတ်တ် ရ။ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဟွံပါ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပၠိုတ် အာ ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဓဝ် ရ။ စေတသိက် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၂ သာ် တုဲ ဍေံတအ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၃ သာ် ရ။

== ၂. လက္ခဏာ စေတသိက် ပန်သာ် (The Four Characteristics of Cetasika) ==
[[File:Abhidhamma_Categories.png|thumb|right|250px|သရုပ် ပရမတ္ထတရား ပန် သာ် မတွံဂး စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ် ကေုာံ နိဗ္ဗာန်။]]
အတိုင် ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ (Abhidhammattha Sangaha) မ္ဂး၊ အရာ မွဲ ဂွံ ဒှ် စေတသိက် မာန် ဂှ် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု လက္ခဏာ အဓိက ၄ သာ် ရ-
၁။ '''ဧကုပ္ပါဒ (Ekuppāda):''' ပွမကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု စိုတ်။ (Arising together with consciousness). စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဆောဝ် ဓဝ် ရ၊ မွဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ မွဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဗွဲကြဴ ဟွံမဲ ရ။
၂။ '''ဧကနိရောဓ (Ekanirodha):''' ပွမပၠိုတ် အာ (လီုလာ် အာ) မွဲစွံ ကု စိုတ်။ (Ceasing together with consciousness). အခိင် စိုတ် ပၠိုတ် လီု အာ မ္ဂး စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် တအ် လေဝ် လီု အာ မွဲစွံ ရ။
၃။ '''ဧကာလမ္ဗန (Ekālambana):''' ပွမဂိုင် ကေတ် အာရီု တုပ် ကု စိုတ်။ (Having the same object). ယဝ်ရ စိုတ် ညာတ် ရုပ် အာရီု မ္ဂး၊ စေတသိက် လေဝ် သ္ဒး ညာတ် ရုပ် အာရီု တွဵု ရ။
၄။ '''ဧကဝတ္ထုက (Ekavatthuka):''' ပွမမှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒတန် တုပ် ကု စိုတ်။ (Having the same base). ယဝ်ရ စိုတ် မှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ မတ် (Cakkhuvatthu) မ္ဂး စေတသိက် လေဝ် ဒး မှဳ တန်တဴ ပ္ဍဲ မတ် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Narada, Maha Thera. (1987). *A Manual of Abhidhamma*. Buddhist Missionary Society, p. 81.&lt;/ref&gt;

== ၃. အညာသမန စေတသိက် ၁၃ (The 13 Ethically Variable Factors) ==
'''အညာသမန စေတသိက်''' (Aññasamāna Cetasika) မ္ဂး ဂှ် ဒှ် စေတသိက် မမာန် ပံင်ယှောတ် ကု စိုတ် ခိုဟ် ကီု သီု ကု စိုတ် ပရေအ် (စိုတ် အကုသိုလ် ကေုာံ စိုတ် ကုသိုလ်) ရ။ ဍေံတအ် ပါ် လဝ် ၂ ကဏ္ဍ ဍောတ် ရ-

'''က. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ ၇ သာ် (Universals):''' ဒှ် စေတသိက် မဒး ပါ တွဵု ပ္ဍဲ ဇၟာပ် စိုတ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''ဖဿ (Phassa - Contact):''' ပွမဆက်စၠောအ် အကြာ အာရီု ကေုာံ စိုတ်။
# '''ဝေဒနာ (Vedanā - Feeling):''' ပွမဒုင်စသိုင် အာရီု (ခိုဟ်، ပရေအ်، ဟွံခိုဟ် ဟွံပရေအ်)။
# '''သညာ (Saññā - Perception):''' ပွမစၟတ်သမ္တီ လဝ် အာရီု သွက်ဂွံ ကလေင် တီ။
# '''စေတနာ (Cetanā - Volition):''' ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ် ဖန်ဇန် စိုတ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်။ (ဣဏအ် ဒှ် တမ် ကံ ရ)။
# '''ဧကဂ္ဂတာ (Ekaggatā - One-pointedness):''' ပွမစိုတ် တန်ကြန် လတူ အာရီု မွဲ ဓဝ်။
# '''ဇဳဝိတိန္ဒြိယ (Jīvitindriya - Life faculty):''' ပွမမင်မဲ လမျီု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် တၞဟ်ဟ်။
# '''မနသိကာရ (Manasikāra - Attention):''' ပွမပၠောပ် စိုတ် လတူ အာရီု။

'''ခ. ပကိဏ္ဏက ၆ သာ် (Occasionals):''' ဒှ် စေတသိက် မပါလုပ် လဆောဝ် လဆောဝ် ဟေင် ရ။
* '''ဝိတက် (Vitakka):''' ပွမပတိုန် စိုတ် လတူ အာရီု။
* '''ဝိစာရ (Vicāra):''' ပွမလ္ၚတ် စင်ခြင် လတူ အာရီု ဗွဲမစိစောန်။
* '''အဓိမောက္ခ (Adhimokkha):''' ပွမဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် (Decision) လတူ အာရီု။
* '''ဝဳရိယ (Viriya):''' ပွမဂစာန် ကေုာံ လွဳ လတူ ကမၠောန်။
* '''ပဳတိ (Pīti):''' ပွမစိုတ် မိပ်မြဟ် ဇၞော် ကု ဒြဟတ်။
* '''ဆန္ဒ (Chanda):''' ပွမနွံ ပၟိက် မိက်ဂွံ ကၠောန် (Desire to act)။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 138.&lt;/ref&gt;

== ၄. အကုသလ စေတသိက် ၁၄ (The 14 Unwholesome Factors) ==
'''အကုသလ စေတသိက်''' (Akusala Cetasika) ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မဟွံခိုဟ်ဆာဲ တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် စိုတ် ဂွံ ကၠိခဍက် တုဲ ရေင်တၠုင် ဏာ ဒဒိုက် သံသာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: အကုသလ စေတသိက် ၁၄ သာ်
|-
! ဂကောံ (Group) !! ယၟု ပါဠိ (Pali) !! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''မောဟ စတုက္က''' (၄)
| '''မောဟ''' (Moha) || ပွမဟွံတီ ဍာံ (Delusion, Ignorance)။
|-
| '''အဟိရိက''' (Ahirika) || ပွမဟွံဂွ လတူ ဒုဟ် (Shamelessness)။
|-
| '''အနောတ္တပ္ပ''' (Anottappa) || ပွမဟွံဖေက် လတူ ဒုဟ် (Fearlessness of wrong)။
|-
| '''ဥဒ္ဓစ္စ''' (Uddhacca) || ပွမစိုတ် ပျး ပြးဇး (Restlessness)။
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''လောဘ တိက''' (၃)
| '''လောဘ''' (Lobha) || ပွမသ္ဍိုက်မၠိုက် တပ်စပ် လတူ အာရီု (Greed, Attachment)။
|-
| '''ဒိဋ္ဌိ''' (Diṭṭhi) || ပွမညာတ် ဗၠေတ် (Wrong view)။
|-
| '''မာန''' (Māna) || ပွမစွံ စိုတ် သၠုင် (Conceit)။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''ဒေါသ စတုက္က''' (၄)
| '''ဒေါသ''' (Dosa) || ပွမထေဲ ဟွံဒးစိုတ် (Hatred, Anger)။
|-
| '''ဣဿာ''' (Issā) || ပွမစိုတ် ဂၞိင် (Envy, Jealousy)။
|-
| '''မစ္ဆရိယ''' (Macchariya) || ပွမသ္ပက် မဲ (Avarice, Stinginess)။
|-
| '''ကုက္ကုစ္စ''' (Kukkucca) || ပွမကလေင် နှုက် စိုတ် လတူ ဒုဟ် မကၠောန် လဝ် (Remorse, Worry)။
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | '''ထဳန တိက''' (၃)
| '''ထဳန''' (Thīna) || ပွမစိုတ် ဍိုန်လျ လဟိင် (Sloth)။
|-
| '''မိဒ္ဓ''' (Middha) || ပွမစေတသိက် ဍိုန်လျ (Torpor)။
|-
| '''ဝိစိကိစ္ဆာ''' (Vicikicchā) || ပွမသၠေဟ်ပၟာ လတူ ရတ် ပိ (Doubt)။
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: Abhidhammattha Sangaha, Chapter 2)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Nina van Gorkom. (2010). *Cetasikas*. Zolag, p. 112.&lt;/ref&gt;

== ၅. သောဘဏ စေတသိက် ၂၅ (The 25 Beautiful Factors) ==
[[File:Lotus_flower_in_Buddhism.jpg|thumb|left|250px|ပ္ကဴ ဒကှ် မဒှ် သင်္ကေတ သွက် စိုတ် သောဘဏ မသ္အးဇ္ၚး။]]
'''သောဘဏ စေတသိက်''' (Sobhana Cetasika) ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မခိုဟ်ဆာဲ မသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ကဵု ကုသိုလ် ကံ မပြဲ ရ။
* '''သောဘဏ သာဓာရဏ ၁၉:''' စေတသိက် မဒး ပါ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် စိုတ် ကုသိုလ် သီုဖအိုတ် ရ။ အဓိက ဂှ် ဒှ်- 
  * '''သဒ္ဓါ (Saddhā):''' ပွမပတှ်ေ ဍာံ။ 
  * '''သတိ (Sati):''' ပွမဗှ်သမ္တီ ဟွံဝိုတ်။ 
  * '''ဟိရိ (Hiri) &amp; ဩတ္တပ္ပ (Ottappa):''' ပွမဂွ ကေုာံ ဖေက် ဒုဟ်။ 
  * '''အလောဘ (Alobha):''' ပွမဟွံတပ်စပ် (Generosity)။ 
  * '''အဒေါသ (Adosa):''' ပွမဟွံထေဲ (Metta / Loving-kindness)။ 
  * '''တတြမဇ္ၛတ္တတာ (Tatramajjhattatā):''' ပွမစိုတ် လဒေါဝ် ညိင်သ္ၚိတ် (Equanimity)။
* '''ဝိရတဳ ၃ (Abstinences):''' သမ္မာဝါစာ (ဟီု ဍာံ)၊ သမ္မာကမ္မန္တ (ကၠောန် ဍာံ)၊ သမ္မာအာဇဳဝ (ဂယိုင် လမျီု ဍာံ)။
* '''အပ္ပမညာ ၂ (Illimitables):''' ကရုဏာ (Karunā - Compassion) ကေုာံ မုဒိတာ (Muditā - Sympathetic joy)။
* '''ပညိန္ဒြိယ ၁ (Wisdom):''' ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမောဟ (Amoha - Wisdom / Non-delusion)။ ဣဏအ် ဒှ် စေတသိက် မသၠုင် အိုတ် မမာန် ပလီု ကၠေအ် အဝိဇ္ဇာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Sīlānanda, Sayadaw U. (1999). *Handbook of Abhidhamma*. Inward Path, p. 55.&lt;/ref&gt;

== ၆. ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် (Relationship between Citta and Cetasika) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် အဘိဓရ် မ္ဂး စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် ဝွံ ဒှ် &quot;နာမ်&quot; တရား ၜါ မဟွံပါ်ခြာ မာန် ရ။ ကျာ်ဇၞော် အစာ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဥပမာ ဒဒှ်ရ-
* '''စိုတ် ဂှ် တုပ် ညံင် သၟိင် ဨကရာဇ် (King):''' သၟိင် ဂှ် ဒှ် ညးအုပ်ကွပ် အဓိက ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ သၟာ ပၞာန် ကေုာံ အမာတ် (စေတသိက်) တအ် ဟွံမဲ မ္ဂး သၟိင် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ရ။
* '''စေတသိက် ဂှ် တုပ် ညံင် အမာတ် (Retinue):''' ညးတအ် ဒး ဗက် အာ အတိုင် ပၟိက် သၟိင် တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် သွက် သၟိင် ဂွံ အံင်ဇၞး ရ။

စိုတ် ဝွံ ဍေံ တီ အာရီု (Cognizes the object) ဓဝ် ဟေင် ရ။ သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် (ဝေဒနာ)၊ စၟတ်သမ္တီ (သညာ)၊ ကေုာံ တုန့်ပြန် (စေတနာ) ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် စေတသိက် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စိုတ် မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် စိုတ် ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ပရေအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Nyanaponika, Thera. (1998). *Abhidhamma Studies: Buddhist Explorations of Consciousness and Time*. Wisdom Publications, p. 82.&lt;/ref&gt;

== ၇. စေတသိက် ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ကေုာံ ကံ (Cetasika in Dependent Origination and Kamma) ==
[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် လၟေင် မဖန်ဗဒှ် သံသာ ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် စေတသိက် တအ် ပါလုပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''စေတနာ ကေုာံ ကံ:''' ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် &quot;စေတနာဟံ ဘိက္ခဝေ ကမ္မံ ဝဒါမိ&quot; (ယွံ ခမဳ တအ်၊ စေတနာ ဂှ် ဟေင် ဒှ် ကံ ရ)။ [[စေတနာ]] ဝွံ ဒှ် စေတသိက် မွဲ တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် လပါ် ကာယ၊ ဝစဳ ကေုာံ မနော (Karma formation) ရ။
* '''တဏှာ ကေုာံ ဥပါဒါန်:''' ပ္ဍဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ &quot;တဏှာ&quot; ဂှ် ဒှ် လောဘ စေတသိက် တုဲ &quot;ဥပါဒါန်&quot; (Clinging) ဂှ် လေဝ် ဒှ် လောဘ ကေုာံ ဒိဋ္ဌိ စေတသိက် တအ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တိုန် ဂှ် ရ။ 
* ယဝ်ရ ပိုဲ တအ် လ္ၚတ် တီ ကၠိုဟ် စေတသိက် ဏအ် မ္ဂး ပိုဲ တအ် ထိင်ဒဝ် စေတနာ မာန် တုဲ သ္ကုတ် ခြာ ထောအ် ကံ အကုသိုလ် မာန် ရ။&lt;ref&gt;Payutto, P. A. (1994). *Dependent Origination: The Buddhist Law of Conditionality*. Buddhadhamma Foundation.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပွမလ္ၚတ် စေတသိက် ပ္ဍဲ ဝိပဿနာ (Contemplation of Cetasika in Vipassana) ==
[[ဝိပဿနာ]] (Vipassana Meditation) ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် သဘောၚ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ လတူ နာမ် ကေုာံ ရုပ် ရ။ ပ္ဍဲ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် မ္ဂး-
* '''စိတ္တာနုပဿနာ (Cittānupassanā):''' လ္ၚတ် ရံင် စိုတ် မၞုံ ကု လောဘ (သရာဂ စိတ္တံ) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် မဟွံမဲ ကု လောဘ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမလ္ၚတ် ရံင် စေတသိက် မပံင်ယှောတ် လဝ် ပ္ဍဲ စိုတ် ဂှ် ရ။
* '''ဓမ္မာနုပဿနာ (Dhammānupassanā):''' လ္ၚတ် ရံင် နဳဝရဏ (Hindrances) ၅ သာ် မပ္တံ ကု ကာမစ္ဆန္ဒ (လောဘ)၊ ဗျာပါဒ (ဒေါသ)၊ ထဳနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ-ကုက္ကုစ္စ ကေုာံ ဝိစိကိစ္ဆာ တအ် ဝွံ ဒှ် စေတသိက် အကုသိုလ် သီုဖအိုတ် ရ။
ညးမပၟဝ် ဓရ် တအ် ယဝ်ရ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် ဧကုပ္ပါဒ (ကတဵုဒှ် မွဲစွံ) ကေုာံ ဧကနိရောဓ (ပၠိုတ် မွဲစွံ) ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ &quot;ဒေါသ&quot; ဂှ် ဒှ် ဆ စေတသိက် ဓမ္မတာ မွဲ တုဲ &quot;အဲ ထေဲ&quot; ဟွံသေင် (Anatta / Non-self) ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Mahasi Sayadaw. (1971). *Practical Vipassana Exercises*. Buddhasasana Samagama.&lt;/ref&gt;

== ၉. လညာတ် စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ လတူ စေတသိက် (Modern Psychological Perspectives) ==
လညာတ် စေတသိက် ပ္ဍဲ အဘိဓရ် ဝွံ တုပ် ကိတ်ညဳ ဒၟံင် ကု စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Modern Psychology) ဗွဲမလောန် ရ-
* '''လညာတ် သမ္တီ ကေုာံ စိုတ် (Cognitive Psychology):''' စိုတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ပါ် လဝ် ပရေင် ကမၠောန် စိုတ် နကဵု လ္ၚတ် (Perception)، သမ္တီ (Memory)، ကေုာံ သ္ဂုတ်တ် (Decision making) ရ။ ဣဏအ် ဝွံ တုပ် ကု စေတသိက် မပ္တံ ကု သညာ၊ ဖဿ၊ ကေုာံ အဓိမောက္ခ တအ် ရ။
* '''CBT (Cognitive Behavioral Therapy):''' နဲကဲ CBT ဝွံ လွဳယဲ စိုတ် နကဵု ပွမပလေဝ် လညာတ် ဗၠေတ်တ် (Cognitive distortions) ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အဘိဓရ် မ္ဂး ဒှ် ပွမပတိတ် ထောအ် &quot;ဒိဋ္ဌိ&quot; (Wrong view) ကေုာံ &quot;မောဟ&quot; (Delusion) စေတသိက် တုဲ ပတန် စုတ် &quot;ပညာ&quot; (Wisdom) စေတသိက် ရ။
* တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဗွဲမဂၠိုင် လၟုဟ် လ္ၚတ် ဒၟံင် အဘိဓရ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ် ကေုာံ ဒြဟတ် သမ္မာသတိ (Mindfulness) ရ။&lt;ref&gt;Goleman, Daniel. (1993). *The Meditative Mind: The Varieties of Meditative Experience*. TarcherPerigee.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ အဘိဓရ် ကေုာံ စေတသိက် (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mental_factors_(Buddhism) Mental factors (Buddhism)] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ ကေုာံ အဘိဓရ်။
* [https://www.pariyatti.org Pariyatti] - တိုက်လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ တရား ဝိပဿနာ။

{{Navbox
| name  = အဘိဓရ်
| title = [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ကေုာံ ပရမတ္ထတရား ပန်သာ်
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = ပရမတ္ထတရား (၄)
| list1  = 
* [[စိုတ်]] (Citta)
* [[စေတသိက်]] (Cetasika)
* [[ရုပ်]] (Rūpa)
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nibbāna)

| group2 = ဂကောံ စေတသိက်ဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[အညာသမန စေတသိက်]] (၁၃)
* [[အကုသလ စေတသိက်]] (၁၄)
* [[သောဘဏ စေတသိက်]] (၂၅)

| group3 = စေတသိက် အဓိက လ္ၚဵု
| list3  = 
* [[ဖဿ]]
* [[ဝေဒနာ]]
* [[သညာ]]
* [[စေတနာ]]
* [[လောဘ]]
* [[ဒေါသ]]
* [[မောဟ]]
* [[သဒ္ဓါ]]
* [[သတိ]]
* [[ပညာ]]

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
* [[ဝိပဿနာ]]
* [[ကံ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်]]
[[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:စေတသိက်]]
[[ကဏ္ဍ:စိုတ်ပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဓရ်ပရမတ္ထ]]</text>
      <sha1>n6i3kqux1vf37p9jkl17rm46yyywqx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဃောသ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9008</id>
    <revision>
      <id>54900</id>
      <parentid>51040</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28315" sha1="fg614l9efuaclbdaiw22m2jo95ukk0h" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious biography
| name = ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa)
| image = [[File:Buddhaghosa_presenting_Visuddhimagga.jpg|250px|center|ဗုဒ္ဓဃောသ သၠာ် ကဵု ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]
| caption = ဗီုရုပ် ကသူ ထ္ၜး ဗုဒ္ဓဃောသ သၠာ် ကဵု ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဇရေင် သံဃာတအ် ပ္ဍဲ မဟာဝိဟာရ၊ တကအ် သိင်္ဃိုရ်။
| religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| school = မဟာဝိဟာရ (Mahavihara)
| period = ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE)
| born = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗဒါဲ [[ဗောဓိဂယာ]] (Bodh Gaya)၊ အေန်ပါယာ မာဂဓ၊ အိန္ဒိယ
| known_for = ခၞံပြကိုဟ် [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]၊ ကၠာဲစၠောအ် [[အဋ္ဌကထာ]] နူ ဘာသာသိင်္ဃိုရ် ဇရေင် ဘာသာပါဠိ
| title = အစာ အဋ္ဌကထာ (Commentator)
| predecessor = ရေဝတ (Revata)
| influence = အလုံ သာသနာ ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ
}}

'''ဗုဒ္ဓဃောသ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အစာ ဗုဒ္ဓဃောသ''' ({{lang-en|Buddhaghosa}}၊ {{lang-pi|Buddhaghosa}} - မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ရမျာင် ကျာ်&quot;) ဝွံ ဒှ် အစာလိက်၊ အစာ ဒဿန ကေုာံ အစာ မကၠာဲစၠောအ် လိက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂကူ အိန္ဒိယ မွဲ ဇကု မဂျိုင် လမျီု လဝ် ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ (5th Century CE) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ပကောံပကေဝ် ပြကိုဟ် [[အဋ္ဌကထာ]] (Commentaries) သွက် [[ပိဋကတ်ပိ]] တုဲ၊ ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ညး မခၞံ လဝ် ဂှ် ဒှ် ပြကိုဟ် '''[[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]''' (Visuddhimagga - The Path of Purification) မဒှ် ပြကိုဟ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင် ကမ္မဌာန် ကေုာံ လညာတ် ဒဿန ထေရဝါဒ ရ။&lt;ref&gt;Ñāṇamoli, Bhikkhu. (2011). *The Path of Purification (Visuddhimagga)*. Buddhist Publication Society, p. x.&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဝင် မဟာဝံသ (Mahavamsa) မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး ပ္ဍဲ ဒေသ မာဂဓ ဗဒါဲ [[ဗောဓိဂယာ]] တုဲ၊ ဗွဲကြဴ လုပ် ကၠုင် သာသနာ တုဲ အာ စိုပ် ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ပ္ဍဲ တကအ် သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ကၠာဲစၠောအ် လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နူ ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် ဇရေင် ဘာသာ [[ပါဠိ]] ရ။ ၜိုန်ရ ဝင် လပါ် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် ဟီု လဝ် သာ်ဏအ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် မ္ဂး ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဓီု]] (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) တုဲ ညး ဝွံ ဟေင် ဒှ် ပူဂိုလ် မပလံင် ဗစိုပ် လိက် ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။&lt;ref&gt;Pranke, Patrick A. (2004). *Buddhism in Myanmar*. Encyclopedia of Buddhism, Macmillan Reference USA, p. 574.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ဗုဒ္ဓဃောသ&quot; ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ ၜါ မာတ် မတွံဂး &quot;ဗုဒ္ဓ&quot; (Buddha - ကျာ်တြဲ) ကေုာံ &quot;ဃောသ&quot; (Ghosa - ရမျာင် ဟွံသေင်မ္ဂး လဟီု) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် တမ်မူလ ယၟု ဏအ် ဝွံ ဒှ် &quot;ရမျာင် ကျာ်တြဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမၞုံ ရမျာင် ညံင်ရဴ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။ 

အတိုင် ပြကိုဟ် မဟာဝံသ မ္ဂး၊ ညး ဂွံ ဒုင် ယၟု ဏအ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် ညး ဃော တွံ ဓရ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖ္ဍေါတ် လိက် ဂှ် ဍိုတ်ဍောတ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပ္ကိတ် ညံင်ရဴ ရမျာင် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ယၟု ဏအ် ဂှ် ဍေံ သီု ထ္ၜး ဏာ သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဟီု တွံ ကလေင် ပရူ သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လက္ကရဴ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 119.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ဇာတိ ကေုာံ ပထမ ဘဝ (Early Life and Origins) ==
[[File:Bodh_Gaya_Mahabodhi_Temple.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်စေတဳ မဟာဗောဓိ ပ္ဍဲ ဗောဓိဂယာ၊ ဒေသ မဒှ် ဇာတိ ဗုဒ္ဓဃောသ အတိုင် ဝင် မဟာဝံသ။]]
ဝင် ပရူ ဇာတိ ကေုာံ ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[မဟာဝံသ]] (ဝင် သိင်္ဃိုရ်) စူဠဝံသ ကဏ္ဍ ရ။ အတိုင် ဝင် ဏအ် မ္ဂး-
* ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သ္ၚိကၟိန် ဗဗၞး (Brahmin) ပ္ဍဲ ကွာန် မွဲ မနွံ ဗဒါဲ ကျာ် မဟာဗောဓိ (Bodh Gaya) ပ္ဍဲ ရး မာဂဓ (Magadha) ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။
* ပ္ဍဲ အခိင် ညး မဒှ် သၟတ် တေအ် ဂှ် ညး ကတ် လ္ၚတ် လဝ် လိက် ဗေဒင် (Vedas)၊ သဒ္ဒါ သက္ကတ၊ ယောဂ ကေုာံ ဒဿန ဟိန္ဒူ တအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ညး ဒှ် တၠပညာ မတက် ကျာ ကေုာံ ပတောအ် ပကာန် ပြသၞာ သၠုင် အိုတ် မွဲ ရ။

တ္ၚဲ မွဲ ညး ဂေတ် အာ ဍုင် ကွာန် သွက်ဂွံ ပတောအ် ပကာန် ပြသၞာ ဒဿန တုဲ စိုပ် အာ ဘာ ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု မထေရ် မွဲ ဇကု မၞုံ ယၟု [[ရေဝတ]] (Revata) ရ။ ရေဝတ ဂှ် သၟာန် ပြသၞာ အဘိဓမ္မာ ကု ညး တုဲ ညး သွဟ် ဟွံမာန် ဒှ် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ တီ သွဟ် ပြသၞာ ဂှ် တုဲ ညး လုပ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပ ခမဳ ဇရေင် ရေဝတ ရ။ ကြဴနူ ပ ခမဳ တုဲ ညး လ္ၚတ် ပိဋကတ် ပိ ဍိုက်ပေင် အာ တုဲ ခၞံဗဒှ် ပြကိုဟ် ဉာဏောဒယ (Ñāṇodaya) ကေုာံ အဋ္ဌသာလိန်ဳ (Atthasālinī) ညိည ရ။&lt;ref&gt;Law, Bimala Charan. (1923). *The Life and Work of Buddhaghosa*. Thacker, Spink &amp; Co., p. 14.&lt;/ref&gt;

== ၃. တရဴ ဇရေင် တကအ် သိင်္ဃိုရ် (Journey to Sri Lanka) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဃော ခၞံ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ဂှ်၊ အစာ ညး ရေဝတ ဟီု တွံ ကု ညး ဒဒှ်ရ လိက် အဋ္ဌကထာ မၞုံ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ လၟုဟ် ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင် ရ။ လိက် အဋ္ဌကထာ ဇေတ်တ် မဟီု တွံ လဝ် နကဵု မဟာကဿပ တအ် ပ္ဍဲ သင်္ဂါယန ပထမ ဂှ် မဟာမဟိန္ဒ မထေရ် ရေင်တၠုင် ဏာ တကအ် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ကၠာဲ လဝ် နကဵု ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် (Sinhalese language) ပ္ဍဲ မဟာဝိဟာရ တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရေဝတ ဖ္အောန် ကဵု ညး အာ ဇရေင် သိင်္ဃိုရ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် တအ် ဂှ် ဇရေင် ဘာသာ ပါဠိ သွက် မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် မာန် ရ။

ၜိုတ် သၞာံ ၄၃၀ CE (ပ္ဍဲ လက်ထက် [[သၟိင်မဟာနာမ]] - King Mahanama) ဂှ် ဗုဒ္ဓဃောသ အာ စိုပ် ဍုင် အနုရာဓပူရ (Anuradhapura) ရ။ ညး တန်တဴ ပ္ဍဲ [[မဟာဝိဟာရ]] (Mahavihara) မဒှ် ဘာ ဗဟဵု ထေရဝါဒ ရ။ ညး အာတ် အခေါင် ကု သံဃာ တအ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် အဋ္ဌကထာ တအ် ဂှ် ရ။ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် မိက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဉာဏ် ညး တုဲ ကဵု ဂါထာ မွဲ ပိုဒ် မစ နကဵု &quot;သဳလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပညော...&quot; (Sīle patiṭṭhāya naro sapañño...) သွက်ဂွံ ဖွင့် အဓိပ္ပါယ် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 81.&lt;/ref&gt;

== ၄. လိက်ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (The Visuddhimagga) ==
[[File:Visuddhimagga_manuscript_leaf.jpg|thumb|left|250px|သၠရိုတ် ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မချူ လဝ် နကဵု လိက် ခေတ် တမၠာ။]]
သွက်ဂွံ သွဟ် ပြသၞာ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် ဂှ်၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ခၞံဗဒှ် ပြကိုဟ် **ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ** (The Path of Purification) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် မခၞံ လဝ် ခိုဟ် အိုတ်၊ ဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ သရုပ် လဝ် သဘောၚ်ဓဝ် ပိဋကတ် ပိ သီုဖအိုတ် တုဲ ပါ် လဝ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍ ရ-
၁။ '''သဳလ (Sīla - Virtue):''' ပွမမင်မဲ သဳလ ညံင် စိုတ် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး။ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကမ္မဌာန်။
၂။ '''သမာဓိ (Samādhi - Concentration):''' ပွမဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ၄၀ သာ် ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ ကလိဂွံ ဈာန်။ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဗၟံက် ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ပၟဝ် ဍာ်၊ ပၟတ်၊ ကျာ၊ မေတ္တာ၊ ကေုာံ အသုဘ တအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။
၃။ '''ပညာ (Paññā - Wisdom):''' ပွမပါ်ပါဲ ရုပ် နာမ် နကဵု ဉာဏ် ဝိပဿနာ ညံင်ဂွံ ညာတ် သစ္စာ ၄ သာ် ကေုာံ အာစိုပ် နိဗ္ဗာန်။

အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ အခိင် ညး ချူ တုဲ အာ ဂှ် ဒေဝတဴ တအ် ပၞုက် ထောအ် လိက် ဂှ် ၜါ ဝါ တုဲ ညး ဒး ကလေင် ချူ တၟိ သီု ၃ ဝါ ရ။ ကာလ ထ္ၜး လိက် သီု ၃ အုပ် ဂှ် မလိက် မွဲ မ ဟွံယောင် တုပ် နေဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သံဃာ သိင်္ဃိုရ် တအ် ဒုင်တဲ ဉာဏ် ညး တုဲ ကဵု အခေါင် ကၠာဲ လိက် အဋ္ဌကထာ သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Keown, Damien. (2003). *A Dictionary of Buddhism*. Oxford University Press, p. 331.&lt;/ref&gt;

== ၅. ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ပိဋကတ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ (Translation of the Tipitaka) ==
ကြဴနူ သံဃာ မဟာဝိဟာရ တအ် ပအပ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ (Sinhalese Commentaries) သီုဖအိုတ် ကု ညး တုဲ၊ ညး ကၠောန် ကမၠောန် ကၠာဲစၠောအ် ဍေံတအ် ဇရေင် ဘာသာ ပါဠိ ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တေအ် ဂှ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ တအ် ဂှ် နွံ ဒၟံင် နကဵု ဘာသာ သိင်္ဃိုရ် ဟေင် တုဲ၊ မၞိဟ် မ္ၚး တကအ် သိင်္ဃိုရ် တအ် လ္ၚတ် ဟွံမာန် ရ။

ကမၠောန် ညး ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပွမကၠာဲ လိက် မွဲ ဓဝ်، ညး သီု ပလေဝ်ပလေတ် (Edit)၊ ညှိနှိုင်း (Synthesize)၊ ကေုာံ ပံင်ကောံ လညာတ် အစာ တၞဟ်ဟ် မွဲစွံ ရ။ ညး ဂစာန် လဝ် ညံင် လညာတ် မဟာဝိဟာရ ဇေတ်တ် ဂွံ တန်တဴ တုဲ လညာတ် မိစ္ဆာ နူ ဂိုဏ် အဘယဂိရိ (Abhayagiri) တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ရ။ ကြဴနူ ညး ကၠာဲ တုဲ လိက် အဋ္ဌကထာ သိင်္ဃိုရ် တြေံ တအ် ဂှ် ကၠေအ်ဗဒန် အာ တုဲ လိက် ပါဠိ ညး ဏအ် ဟေင် ဒှ် အာ လိက် သဇိုင် သွက် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။&lt;ref&gt;Hinüber, Oskar von. (1996). *A Handbook of Pali Literature*. Walter de Gruyter, p. 103.&lt;/ref&gt;

== ၆. လိက်ပြကိုဟ် တၞဟ်ဟ် မခၞံလဝ် (Other Works and Commentaries) ==
ပါဲနူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ တုဲ၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ခၞံဗဒှ် လဝ် ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ သွက် ပါဠိတော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ အဓိက ဗုဒ္ဓဃောသ မခၞံလဝ်
|-
! ယၟု ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ !! ပါဠိတော် မဆက်စပ် !! အဓိပ္ပါယ် ယၟု
|-
| '''သမန္တပါသာဒိကာ''' (Samantapāsādikā) || [[ဝိနယပိဋကတ်]] (Vinaya Pitaka) || အရာ မပကဵု ညံင် ဂွံ ကြည်ညို အလုံ သီုဖအိုတ်
|-
| '''သုမင်္ဂလဝိလာသိနဳ''' (Sumaṅgalavilāsinī) || [[ဒီဃနိကာယ်]] (Digha Nikaya) || လျး မင်္ဂလ မခိုဟ်ဆာဲ
|-
| '''ပပဉ္စသူဒနဳ''' (Papañcasūdanī) || [[မဇ္ဇျိမနိကာယ်]] (Majjhima Nikaya) || အရာ မပလီုပလာ် ကဵု တဏှာ မာန ဒိဋ္ဌိ (ပပဉ္စ)
|-
| '''သာရတ္ထပ္ပကာသိနဳ''' (Sāratthappakāsinī) || [[သံယုတ္တနိကာယ်]] (Samyutta Nikaya) || အရာ မဗၟံက် ထ္ၜး ကဵု အဓိပ္ပါယ် သာရ အနှစ်သာရ
|-
| '''မနောရထပူရဏဳ''' (Manorathapūraṇī) || [[အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်]] (Anguttara Nikaya) || အရာ မကဵု ဍိုက်ပေင် ကု ပၟိက်စိုတ်
|-
| '''အဋ္ဌသာလိန်ဳ''' (Atthasālinī) || [[ဓမ္မသင်္ဂဏဳ]] (Dhammasangani) || အရာ မၞုံ ကု အဓိပ္ပါယ် မဖအာ ဏာ
|-
| '''သမ္မောဟဝိနောဒနဳ''' (Sammohavinodanī) || [[ဝိဘင်]] (Vibhanga) || အရာ မဖအောန် ပလီု ကဵု ဓါတ် မောဟ (လဟေင်)
|}

ပြကိုဟ် တအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက် ပိဋကတ် ပိ မဇြိုဟ်နက် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ တုဲ၊ သီု ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် လဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ ပါဠိ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature*, p. 120-125.&lt;/ref&gt;

== ၇. လညာတ် ကေုာံ ဒဿန ထေရဝါဒ (Theravada Philosophy and Views) ==
လညာတ် ဒဿန ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မစဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မဲ ဒဿန ထေရဝါဒ တြေံ (Orthodox Theravada) ရ။ ညး ဟွံဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိတၟိ မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပိဋကတ် ရ။
* '''[wikt:mnw:အနတ္တ|အနတ္တ] (Non-self):''' ညး တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် သတ္တဝါ မ္ဂး ဂှ် ဟွံမဲ၊ ဍေံ ဒှ် ဆ ပွမပံင်ကောံ ခန္ဓ မသုန် သာ် ဓဝ် ရ။ အရာ ဏအ် ဂှ် ညး သရုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ မ္ဂး &quot;ဒဒိုက် နွံ ကီု လေဝ် ညးမဒုင်စသိုင် ဒဒိုက် ဟွံမဲ&quot; (Dukkham eva hi, na koci dukkhito) ရ။
* '''[wikt:mnw:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်|ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်] (Dependent Origination):''' ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နူကဵု အဝိဇ္ဇာ စဵုကဵု ဇရာ မရဏ ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''ပရေင် ကမ္မဌာန်:''' ညး ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဈာန် (Jhana) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Insight meditation) ရ။&lt;ref&gt;Kalupahana, David J. (1992). *A History of Buddhist Philosophy*. University of Hawaii Press, p. 206.&lt;/ref&gt;

== ၈. ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ ဆက်စပ် ကု ဂကူမန် (Legends and Connection to Mon People) ==
[[File:Thaton_Shwezayan_Pagoda.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်စေတဳ ရွှေစာရံ ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု မဒှ် ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မဆက်စပ် ကု ဗုဒ္ဓဃောသ ပ္ဍဲ ဝင် မန်။]]
ၜိုန်ရ ဝင် သိင်္ဃိုရ် ဟီု ဗုဒ္ဓဃောသ ဒှ် ဂကူ အိန္ဒိယ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ဂကူမန် (Mon Chronicles) ကေုာံ ဂကူဗၟာ တအ် မ္ဂး နွံ ကု ဒဏ္ဍာရဳ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ဇာတိ ဍုင်သဓီု:''' အတိုင် ပြကိုဟ် သာသနာဝံသ ကေုာံ ဝင် မန် လ္ၚဵု မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်သဓီု]] (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) ရ။ ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံ ကလိဂွံ ပိဋကတ် ပါဠိ မဍိုက်ပေင် ဂှ် ညး ကၠောအ် အာ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် သွက်ဂွံ ကၠာဲ လိက် ရ။
* '''ပွမကလေင် စိုပ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ:''' ကြဴနူ ညး ကၠာဲစၠောအ် လိက် အဋ္ဌကထာ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ညး ကေတ် ဏာ လိက် ပိဋကတ် ပိ မချူ လဝ် လတူ သၠရိုတ် နကဵု က္ၜင် တုဲ ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ဍုင် သဓီု ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၄၅၀ CE (လ္ၚဵု ဟီု ၄၀၃ CE) ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် သာသနာ ထေရဝါဒ ဂွံ တန်ကြန် ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ ရ။
* '''ဗုဒ္ဓဒတ္တ (Buddhadatta):''' အတိုင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဃော စှ်ေ နူ သိင်္ဃိုရ် ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ အာ ဗုဒ္ဓဒတ္တ မဒှ် ခမဳ ဂကူ မန် ကီု လေဝ် လတူ မှာသၟိတ် ရ။ ဗုဒ္ဓဒတ္တ ဂှ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဇၞော် တုဲ ကၠာဲ လိက် ဟွံတုဲ ညး ဖ္အောန် ကဵု ဗုဒ္ဓဃောသ ညံင် ဂွံ ဆက် ကၠောန် ရ။&lt;ref&gt;Strong, John S. (2001). *The Legend of King Asoka*. Motilal Banarsidass, p. 22. (Mentions Southeast Asian appropriations of Indian figures).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bischoff, Roger. (1995). *Buddhism in Myanmar: A Short History*. Buddhist Publication Society, p. 18.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ တၠပညာ ဝင် ခေတ် လၟုဟ် တအ် (Modern scholars) ဟွံပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ဂကူမန် ဇေတ်တ် ကီု လေဝ်၊ ဒဏ္ဍာရဳ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူမန် တအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ကေုာံ သ္ပ ဟိုတ် ကု ဗုဒ္ဓဃောသ ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဝင် သာသနာ ညးတအ် ရ။

== ၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Influence and Heritage) ==
အာဲကၟာဲ မသှ်ေ သၟေဟ် လဝ် နူကဵု ဗုဒ္ဓဃောသ ဝွံ ဇၞော် လောန် ပ္ဍဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ 
* ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာ ညး မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် ပါဠိ မဇြိုဟ်နက် တအ် ဂှ် ပိုဲ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ တပ်တပ် ဟွံမာန် ရ။
* လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် လိက် စၞောန် (Manual) အဓိက သွက် အစာ ကမ္မဌာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ လညာတ် ဝိပဿနာ ဉာဏ် (Insight Meditation Movement) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လပါ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ ဏအ် ဟေင် ရ။
* ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဝင် သာသနာ အကြာ အိန္ဒိယ، သိင်္ဃိုရ် ကေုာံ အာရှအဂၞဲ မွဲ ဇကု မာန် ရ။&lt;ref&gt;Crosby, Kate. (2013). *Theravada Buddhism: Continuity, Diversity, and Identity*. John Wiley &amp; Sons, p. 74.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=RzOEY22-31I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဗုဒ္ဓဃောသ ကေုာံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Buddhaghosa Buddhaghosa] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - လိက်ပြကိုဟ် ပါဠိ ကေုာံ အဋ္ဌကထာ ဗွဲဘာသာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် သုတ္တန် ကေုာံ အဋ္ဌကထာဂမၠိုင်။

{{Navbox
| name  = ဗုဒ္ဓဃောသ
| title = [[ဗုဒ္ဓဃောသ]] ကေုာံ ပြကိုဟ် အဋ္ဌကထာဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = ပြကိုဟ် အဓိက
| list1  = 
* [[ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ]]
* သမန္တပါသာဒိကာ
* သုမင်္ဂလဝိလာသိနဳ
* ပပဉ္စသူဒနဳ
* သာရတ္ထပ္ပကာသိနဳ
* မနောရထပူရဏဳ
* အဋ္ဌသာလိန်ဳ

| group2 = ပူဂိုလ် ကေုာံ ဌာန်ဒတန်
| list2  = 
* [[ရေဝတ]]
* [[သၟိင်မဟာနာမ]]
* [[မဟာဝိဟာရ]] (သိင်္ဃိုရ်)
* [[ဍုင်သဓီု]]
* [[ဗောဓိဂယာ]]

| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[အဋ္ဌကထာ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:အစာလိက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် မန်]]
[[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>fg614l9efuaclbdaiw22m2jo95ukk0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11076</id>
    <revision>
      <id>54895</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious concept | name = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Paṭiccasamuppāda) | native_name = Dependent Origination | image = [[File:Bhavacakra.jpg|300px|center|စက် သံသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝစက် (Bhavacakra)]] | caption = ဗီုရုပ် စက် သံသာ (Bhavacakra) မထ္ၜး လဝ် လၟေင်...&quot;</comment>
      <origin>54895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23419" sha1="61iubzl25497ttobk0b8sxdp52uoe28" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious concept
| name = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Paṭiccasamuppāda)
| native_name = Dependent Origination
| image = [[File:Bhavacakra.jpg|300px|center|စက် သံသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝစက် (Bhavacakra)]]
| caption = ဗီုရုပ် စက် သံသာ (Bhavacakra) မထ္ၜး လဝ် လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ၁၂ သာ် ပ္ဍဲ လပါ် ဓရီု မ္ၚး အိုတ်။
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| language = [[ပါဠိ]] (Pāli)
| founder = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
| key_concept = အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ (Cause and Effect)
| components = လၟေင် အင်္ဂ ၁၂ သာ် (Twelve Nidānas)
| related = [[သစ္စာပန်]]၊ [[အနတ္တ]]၊ [[ကမ္မ]]
}}

'''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' ({{lang-en|Dependent Origination / Dependent Arising}}, {{lang-pi|Paṭiccasamuppāda}}) ဝွံ ဒှ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် ဒဿန အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ဝွံ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ပ္ဍဲ လောက ဏအ် (ရုပ် ကီု သီု နာမ်) ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု တၠ မဖန်ဗဒှ် (Creator) တုဲ၊ ဍေံတအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် (Causes) ကေုာံ ပစ္စယ် (Conditions) မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဟေင် ရ။&lt;ref&gt;Macy, Joanna. (1991). *Mutual Causality in Buddhism and General Systems Theory: The Dharma of Natural Systems*. State University of New York Press, p. 12.&lt;/ref&gt;

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ အဓိက တွံ ထ္ၜး ကဵု ဗီုပြင် ဒဒိုက် (Suffering/Dukkha) မကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သံသာ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ပၠိုတ် ကၠေအ် ဒဒိုက် တအ် ဂှ် ရ။ သဘောၚ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် အင်္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ပစ္စယကာရ ၁၂ သာ် (Twelve Nidānas) မစ နူကဵု 'အဝိဇ္ဇာ' စဵုကဵု စိုပ် 'ဇရာမရဏ' (ပွမဗျု ကေုာံ ပွမချိုတ်) ရ။ ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ဝွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဗတံ မအာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications, p. 514.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ&quot; ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက်-
* '''ပဋိစ္စ (Paṭicca):''' &quot;ဟိုတ်နူ မဆက်စပ် တုဲ&quot; (Because of / Dependent upon)
* '''သမုပ္ပါဒ (Samuppāda):''' &quot;ပွမကတဵုဒှ် ကၠုင်&quot; (Arising / Origination)
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ မဆက်စပ် သ္ပဟိုတ် ကု အရာ တၞဟ်မွဲ&quot; ရ။ 

သဘောၚ် အဓိက သွက် ဓရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂလာန် ဇမၠေအ် မတွံဂး-
&lt;blockquote&gt;&quot;ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ... (Imasmiṃ sati idaṃ hoti) - အရာ ဏအ် နွံ မ္ဂး၊ အရာ တေအ် ကတဵုဒှ် ရ။ အရာ ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ အရာ တေအ် ဟွံကတဵုဒှ် ရ။&quot;&lt;/blockquote&gt;
ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law) မထိင်ဒဝ် လဝ် လောက အလုံ စက္ကဝါ မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing, p. 130.&lt;/ref&gt;

== ၂. လၟေင် ပစ္စယကာရ ၁၂ သာ် (The Twelve Nidānas) ==
[[File:Tibetan_Wheel_of_Life.jpg|thumb|right|300px|စက် သံသာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် တိဗေတ်၊ မထ္ၜး လဝ် ဟိုတ် ဖဵု ၁၂ သာ် ပ္ဍဲ ဓရီု။]]
လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ မၞုံ ကု အင်္ဂ ၁၂ သာ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ ကွင်း ဇုက် ပသဲ (Chain of Causation) ရ-

၁။ '''[[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā):''' ပွမဟွံတီ သစ္စာ ပန် သာ် ဍာံဍာံ (Ignorance)။ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ အဓိက ရ။
၂။ '''[[သင်္ခါရ]] (Saṅkhāra):''' ပွမဖန်ဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကံ (Volitional Formations/Kamma) မကတဵုဒှ် နူ အဝိဇ္ဇာ။
၃။ '''[[ဝိညာဏ်]] (Viññāṇa):''' စိုတ် မတီ အာရီု မစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဘဝ တၟိ (Consciousness)။
၄။ '''[[နာမ်ရုပ်]] (Nāmarūpa):''' လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ (Name and Form)။
၅။ '''[[သဠာယတန]] (Saḷāyatana):''' အာရီု တြင် ၆ သာ် မပ္တံ ကု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ် (Six Sense Bases)။
၆။ '''[[ဖဿ]] (Phassa):''' ပွမစုက်လုဲ အကြာ အာယတန ကေုာံ အာရီု မ္ၚး (Contact)။
၇။ '''[[ဝေဒနာ]] (Vedanā):''' ပရေင် ဒုင်စသိုင် မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံမိပ်ဟွံဒိုက် (Feeling)။
၈။ '''[[တဏှာ]] (Taṇhā):''' ပွမမက်ဂၠက် သၞေအ်သၞဴ လတူ ဝေဒနာ (Craving)။
၉။ '''[[ဥပါဒါန်]] (Upādāna):''' ပွမရပ်စပ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ စွဲလာမ် (Clinging/Attachment)။
၁၀။ '''[[ဘဝ]] (Bhava):''' ပွမဖန်ဗဒှ် ကံ တၟိ သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ဘဝ (Becoming)။
၁၁။ '''[[ဇာတိ]] (Jāti):''' ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ တၟိ (Birth)။
၁၂။ '''[[ဇရာမရဏ]] (Jarāmaraṇa):''' ပွမဗျု၊ ပွမချိုတ် ကေုာံ လၞီ စိုတ် ဒဒိုက် နာနာ (Aging, Death, and Sorrow)။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 65.&lt;/ref&gt;

== ၃. သဘောၚ် အလုံ ဘဝ ပိ သာ် (The Three Lifetimes Model) ==
ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မာ ကေုာံ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ညးမချူ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) မ္ဂး၊ လၟေင် ၁၂ သာ် ဏအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် ထ္ၜး လဝ် နကဵု လၟေင် ဘဝ ပိ သာ် (Three-life interpretation) ရ-
* '''ဘဝ အတိတ် (Past Life):''' အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သင်္ခါရ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် နူ ဘဝ မတုဲကၠုင် တေအ်။
* '''ဘဝ လၟုဟ် (Present Life):''' ဝိညာဏ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ကေုာံ ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် ဖဵု မကလိဂွံ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် (Effects) ရ။ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကေုာံ ဘဝ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တၟိ မကၠောန် ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် (Causes) ရ။
* '''ဘဝ အနာဂတ် (Future Life):''' ဇာတိ ကေုာံ ဇရာမရဏ ဝွံ ဒှ် ဖဵု မဒး ဆက် ဒုင်စသိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ ဂတ တေအ် ရ။

နဲကဲ ပါ်ခြာ ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ လတူ သဘောၚ် ကံ (Kamma) ကေုာံ ပွမကလေင် ဒှ် ဘဝ တၟိ (Rebirth) ရ။&lt;ref&gt;Buddhaghosa, Bhadantācariya. (1991). *The Path of Purification (Visuddhimagga)*. Translated by Bhikkhu Ñāṇamoli. BPS, p. 531.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမပၠိုတ် လၟေင် ကေုာံ နိဗ္ဗာန် (Reversibility and Nibbana) ==
ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဟီု တွံ ဗီုလဵု ဒဒိုက် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဓဝ်၊ ဍေံ သီု တွံ ထ္ၜး ကဵု လၟေင် သွက်ဂွံ ပၠိုတ် ကၠေအ် ဒဒိုက် (Cessation / Nirodha) ကီု ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ကော် စ ''ပဋိလောမ'' (Reverse order) ရ။
&lt;blockquote&gt;&quot;အဝိဇ္ဇာ ပၠိုတ် အာ မ္ဂး သင်္ခါရ ပၠိုတ် ရ။ သင်္ခါရ ပၠိုတ် မ္ဂး ဝိညာဏ် ပၠိုတ်... စဵုကဵု စိုပ် ဇရာ မရဏ ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ပၠိုတ် အာ ရ။&quot;&lt;/blockquote&gt;
သွက်ဂွံ ပိုတ် ကုတ် လၟေင် စက် သံသာ ဏအ် ဂှ်၊ ပူဂိုလ် တအ် ဒး ပိုတ် ကုတ် ထောအ် ပ္ဍဲ ကွင်း သေက်ဇဵု အဓိက ၜါ သာ် မတွံဂး '''အဝိဇ္ဇာ''' (နကဵု ဉာဏ် ဝိပဿနာ) ဟွံသေင်မ္ဂး '''တဏှာ''' (နကဵု ပွမဝေင်ပါဲ ပရေင် မက်ဂၠက် လတူ ဝေဒနာ) ရ။ ပွမပိုတ် အာ ကွင်း တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မအာစိုပ် နိဗ္ဗာန် (Nibbāna) ရ။&lt;ref&gt;Walpola Rahula. (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 29.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန်ဂမၠိုင် (Paticcasamuppada in Suttas) ==
[[File:Pali_Manuscript.jpg|thumb|left|250px|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ မချူ လဝ် ဓရ် သုတ္တန် ဂမၠိုင်။]]
ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''မဟာနိဒါနသုတ် (Mahanidana Sutta):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ်၊ ဒှ် သုတ္တန် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵု သတိ ကု ရှင် အာနန္ဒာ ဒဒှ်ရ ဓရ် ဏအ် ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။
* '''ကစ္စာယနဂေါတ္တသုတ် (Kaccayanagotta Sutta):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ (အတ္တ နွံ လၟိုန်) ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (သီုဖအိုတ် လီုလာ် အိုတ်)၊ တုဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် (Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.&lt;/ref&gt;

== ၆. လညာတ် မဟာယာန ကေုာံ သုညတ (Mahayana Views and Sunyata) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ အဓိက စကာ သွက်ဂွံ ရှင်း ထ္ၜး ပရူ သံသာ ကေုာံ ကံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သာသနာ [[မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန မာဓျမိက (Mādhyamaka) ညးမခၞံဗဒှ် နာဂဇ္ဇုန (Nāgārjuna) မ္ဂး၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သဘောၚ် '''သုညတ''' (Śūnyatā / Emptiness) ရ။

နာဂဇ္ဇုန ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ အရာ တၞဟ် (Dependent) တုဲ၊ ဍေံတအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အတ္တ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအစောမ် ဇေတ်တ် ဍေံတအ် (Inherent existence) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် သုည (Emptiness) ရ။&lt;ref&gt;Garfield, Jay L. (1995). *The Fundamental Wisdom of the Middle Way: Nāgārjuna's Mūlamadhyamakakārikā*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၇. လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Modern Philosophy and Science) ==
သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ကြပ် တုပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ ခေတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''သၞောတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Causality):''' ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ရူပဗေဒ မ္ဂး အရာ အိုတ်သီု မချဳဒရာင် ဝွံ မၞုံ ကု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ရ။ ဆဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ ညာတ် ကေတ် ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဒှ် ပွမဆက်စပ် ကွန်ယက် ဇၞော် မွဲ ရ (Web of conditions)။
* '''ဂေဟသၞောတ် (Ecology):''' လညာတ် မဟီု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ် တုပ် သၟဟ် ကု သဘောၚ် ဓရ် ဏအ် ရ။ (Interconnectedness).&lt;ref&gt;Capra, Fritjof. (1975). *The Tao of Physics*. Shambhala Publications.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပွမစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပၟဝ် ဝိပဿနာ (Practical Application in Vipassana) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) မ္ဂး ဓရ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် လိက်ပတ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မဒး လ္ၚတ် စမ်ၜတ် နကဵု ဉာဏ် ဇကု ဍာံဍာံ ရ။
* ညးမပၟဝ် ကမ္မဌာန် တအ် ဒး စွံ သတိ လတူ '''ဝေဒနာ''' (Feeling)။ အခိင် ဝေဒနာ မိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုင် ကတဵုဒှ် မ္ဂး، ယဝ်ရ ဟွံစွံ သတိ မ္ဂး '''တဏှာ''' ကေုာံ '''ဥပါဒါန်''' ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* ယဝ်ရ စွံ သတိ တုဲ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence) မ္ဂး၊ တဏှာ ဟွံဆက် ကတဵုဒှ် တုဲ လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ပိုတ် အာ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ဗၠးၜး ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Goenka, S. N. (2000). *The Discourse Summaries*. Vipassana Research Institute.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: သရုပ် လၟေင် ၁၂ သာ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ
|-
! ဂၞန် !! ယၟု ပါဠိ (မန်) !! အဓိပ္ပါယ် (English) !! ဗီုလဵု ဍေံ ကတဵုဒှ် (Brief Description)
|-
| ၁ || '''အဝိဇ္ဇာ''' || Ignorance || ပွမဟွံတီ သစ္စာ ၄ သာ်။
|-
| ၂ || '''သင်္ခါရ''' || Volitional Formations || ကံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမချပ် ကၠောန် မကတဵုဒှ် နူ အဝိဇ္ဇာ။
|-
| ၃ || '''ဝိညာဏ်''' || Consciousness || စိုတ် မစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပဋိသန္ဓေ။
|-
| ၄ || '''နာမ်ရုပ်''' || Name and Form || ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ်။
|-
| ၅ || '''သဠာယတန''' || Six Sense Bases || တြင် အာရီု ၆ သာ် မပ္တံ ကု မတ်၊ ကတောဝ်...။
|-
| ၆ || '''ဖဿ''' || Contact || အာရီု ကေုာံ အာယတန စုက်လုဲ ရေင်သကအ်။
|-
| ၇ || '''ဝေဒနာ''' || Feeling || ပရေင် ဒုင်စသိုင် (မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ လဒေါဝ်)။
|-
| ၈ || '''တဏှာ''' || Craving || လောဘ မမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး မထေဲ လတူ ဝေဒနာ။
|-
| ၉ || '''ဥပါဒါန်''' || Clinging || ပွမရပ်စပ်၊ စွဲလာမ် ဇြိုဟ်နက် လတူ တဏှာ။
|-
| ၁၀ || '''ဘဝ''' || Becoming || ပွမဖန်ဗဒှ် ကံ သွက် ဘဝ အနာဂတ်။
|-
| ၁၁ || '''ဇာတိ''' || Birth || ပွမကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်/သတ် တၟိ။
|-
| ၁၂ || '''ဇရာမရဏ''' || Aging and Death || ပွမဗျု၊ ချိုတ် ကေုာံ ဒဒိုက် စိုတ် သီုဖအိုတ်။
|}

== ၉. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Significance in Buddhism) ==
ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ်-
&lt;blockquote&gt;&quot;ယော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ပဿတိ၊ သော ဓမ္မံ ပဿတိ။ (ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ညာတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် မ္ဂး ညး ဂှ် ညာတ် ဓရ် ရ။)&quot;&lt;/blockquote&gt;
သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သာသနာ တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ တးပါဲ ထောအ် လညာတ် မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အတ္တ/လမျီု ဂှ် နွံ လၟိုန် (Eternalism) ကေုာံ လညာတ် မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ချိုတ် တုဲ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အိုတ် အာ (Annihilationism) တုဲ ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု &quot;ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ်&quot; (Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Payutto, P. A. (1994). *Dependent Origination: The Buddhist Law of Conditionality*. Buddhadhamma Foundation.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် နကဵု ဗီုရုပ် ကေုာံ ပွံက် (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Prat%C4%ABtyasamutp%C4%81da Dependent Origination] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လ္ၚတ် ရံင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန် တမ်မူလ ဂမၠိုင်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ptf/dhamma/sacca/sacca2/paticca.html Access to Insight - Paticcasamuppada] 

{{Navbox
| name  = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
| title = [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = လၟေင် ၁၂ သာ် (Nidanas)
| list1  = 
* [[အဝိဇ္ဇာ]]
* [[သင်္ခါရ]]
* [[ဝိညာဏ်]]
* [[နာမ်ရုပ်]]
* [[သဠာယတန]]
* [[ဖဿ]]
* [[ဝေဒနာ]]
* [[တဏှာ]]
* [[ဥပါဒါန်]]
* [[ဘဝ]]
* [[ဇာတိ]]
* [[ဇရာမရဏ]]

| group2 = သဘောၚ်ဓဝ် မဆက်စပ်
| list2  = 
* [[သစ္စာပန်]]
* [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]]
* [[အနတ္တ]]
* [[အနိစ္စ]]
* [[ကမ္မ]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]
* [[ပဋ္ဌာန်]]

| group3 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list3  = 
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[အဘိဓမ္မာ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
[[ကဏ္ဍ:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]</text>
      <sha1>61iubzl25497ttobk0b8sxdp52uoe28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54896</id>
      <parentid>54895</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂. လၟေင် ပစ္စယကာရ ၁၂ သာ် (The Twelve Nidānas) */</comment>
      <origin>54896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23430" sha1="8ncnmxbbubqmzsdijy9vzfjeophsbo1" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious concept
| name = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Paṭiccasamuppāda)
| native_name = Dependent Origination
| image = [[File:Bhavacakra.jpg|300px|center|စက် သံသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝစက် (Bhavacakra)]]
| caption = ဗီုရုပ် စက် သံသာ (Bhavacakra) မထ္ၜး လဝ် လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ၁၂ သာ် ပ္ဍဲ လပါ် ဓရီု မ္ၚး အိုတ်။
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| language = [[ပါဠိ]] (Pāli)
| founder = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
| key_concept = အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် ကေုာံ ပစ္စယ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ (Cause and Effect)
| components = လၟေင် အင်္ဂ ၁၂ သာ် (Twelve Nidānas)
| related = [[သစ္စာပန်]]၊ [[အနတ္တ]]၊ [[ကမ္မ]]
}}

'''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''' ({{lang-en|Dependent Origination / Dependent Arising}}, {{lang-pi|Paṭiccasamuppāda}}) ဝွံ ဒှ် သဘောၚ်ဓဝ် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် ဒဿန အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ဝွံ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ပ္ဍဲ လောက ဏအ် (ရုပ် ကီု သီု နာမ်) ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု အလဵု ဇကု ဍေံ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု တၠ မဖန်ဗဒှ် (Creator) တုဲ၊ ဍေံတအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် (Causes) ကေုာံ ပစ္စယ် (Conditions) မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဟေင် ရ။&lt;ref&gt;Macy, Joanna. (1991). *Mutual Causality in Buddhism and General Systems Theory: The Dharma of Natural Systems*. State University of New York Press, p. 12.&lt;/ref&gt;

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ အဓိက တွံ ထ္ၜး ကဵု ဗီုပြင် ဒဒိုက် (Suffering/Dukkha) မကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သံသာ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ပၠိုတ် ကၠေအ် ဒဒိုက် တအ် ဂှ် ရ။ သဘောၚ် ဏအ် ဝွံ ပါ် လဝ် နကဵု လၟေင် အင်္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ပစ္စယကာရ ၁၂ သာ် (Twelve Nidānas) မစ နူကဵု 'အဝိဇ္ဇာ' စဵုကဵု စိုပ် 'ဇရာမရဏ' (ပွမဗျု ကေုာံ ပွမချိုတ်) ရ။ ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] ဝွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဗတံ မအာစိုပ် ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu. (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications, p. 514.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ &quot;ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ&quot; ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု မလိက်-
* '''ပဋိစ္စ (Paṭicca):''' &quot;ဟိုတ်နူ မဆက်စပ် တုဲ&quot; (Because of / Dependent upon)
* '''သမုပ္ပါဒ (Samuppāda):''' &quot;ပွမကတဵုဒှ် ကၠုင်&quot; (Arising / Origination)
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ မဆက်စပ် သ္ပဟိုတ် ကု အရာ တၞဟ်မွဲ&quot; ရ။ 

သဘောၚ် အဓိက သွက် ဓရ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဂလာန် ဇမၠေအ် မတွံဂး-
&lt;blockquote&gt;&quot;ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ... (Imasmiṃ sati idaṃ hoti) - အရာ ဏအ် နွံ မ္ဂး၊ အရာ တေအ် ကတဵုဒှ် ရ။ အရာ ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ အရာ တေအ် ဟွံကတဵုဒှ် ရ။&quot;&lt;/blockquote&gt;
ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law) မထိင်ဒဝ် လဝ် လောက အလုံ စက္ကဝါ မွဲ ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2009). *What the Buddha Thought*. Equinox Publishing, p. 130.&lt;/ref&gt;

== ၂. လၟေင် ပစ္စယကာရ ၁၂ သာ် (The Twelve Nidānas) ==
[[File:Tibetan_Wheel_of_Life.jpg|thumb|right|300px|စက် သံသာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် တိဗေတ်၊ မထ္ၜး လဝ် ဟိုတ် ဖဵု ၁၂ သာ် ပ္ဍဲ ဓရီု။]]
လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ မၞုံ ကု အင်္ဂ ၁၂ သာ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ ကွင်း ဇုက် ပသဲ (Chain of Causation) ရ-

၁။ '''[[အဝိဇ္ဇာ]] (Avijjā):''' ပွမဟွံတီ သစ္စာ ပန် သာ် ဍာံဍာံ (Ignorance)။ ဍေံ ဒှ် တမ်မူလ အဓိက ရ။

၂။ '''[[သင်္ခါရ]] (Saṅkhāra):''' ပွမဖန်ဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကံ (Volitional Formations/Kamma) မကတဵုဒှ် နူ အဝိဇ္ဇာ။

၃။ '''[[ဝိညာဏ်]] (Viññāṇa):''' စိုတ် မတီ အာရီု မစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဘဝ တၟိ (Consciousness)။

၄။ '''[[နာမ်ရုပ်]] (Nāmarūpa):''' လဒက်ပ္တန် စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ (Name and Form)။

၅။ '''[[သဠာယတန]] (Saḷāyatana):''' အာရီု တြင် ၆ သာ် မပ္တံ ကု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု၊ စိုတ် (Six Sense Bases)။

၆။ '''[[ဖဿ]] (Phassa):''' ပွမစုက်လုဲ အကြာ အာယတန ကေုာံ အာရီု မ္ၚး (Contact)။

၇။ '''[[ဝေဒနာ]] (Vedanā):''' ပရေင် ဒုင်စသိုင် မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ ဟွံမိပ်ဟွံဒိုက် (Feeling)။

၈။ '''[[တဏှာ]] (Taṇhā):''' ပွမမက်ဂၠက် သၞေအ်သၞဴ လတူ ဝေဒနာ (Craving)။

၉။ '''[[ဥပါဒါန်]] (Upādāna):''' ပွမရပ်စပ် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ စွဲလာမ် (Clinging/Attachment)။

၁၀။ '''[[ဘဝ]] (Bhava):''' ပွမဖန်ဗဒှ် ကံ တၟိ သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ဘဝ (Becoming)။

၁၁။ '''[[ဇာတိ]] (Jāti):''' ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဘဝ တၟိ (Birth)။

၁၂။ '''[[ဇရာမရဏ]] (Jarāmaraṇa):''' ပွမဗျု၊ ပွမချိုတ် ကေုာံ လၞီ စိုတ် ဒဒိုက် နာနာ (Aging, Death, and Sorrow)။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 65.&lt;/ref&gt;

== ၃. သဘောၚ် အလုံ ဘဝ ပိ သာ် (The Three Lifetimes Model) ==
ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် အဘိဓမ္မာ ကေုာံ ပြကိုဟ် ဝိသုဒ္ဓိမဂ် (Visuddhimagga) ညးမချူ ဗုဒ္ဓဃောသ (Buddhaghosa) မ္ဂး၊ လၟေင် ၁၂ သာ် ဏအ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် ထ္ၜး လဝ် နကဵု လၟေင် ဘဝ ပိ သာ် (Three-life interpretation) ရ-
* '''ဘဝ အတိတ် (Past Life):''' အဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သင်္ခါရ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် နူ ဘဝ မတုဲကၠုင် တေအ်။
* '''ဘဝ လၟုဟ် (Present Life):''' ဝိညာဏ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ကေုာံ ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် ဖဵု မကလိဂွံ ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် (Effects) ရ။ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကေုာံ ဘဝ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တၟိ မကၠောန် ပ္ဍဲ ဘဝ ဏအ် (Causes) ရ။
* '''ဘဝ အနာဂတ် (Future Life):''' ဇာတိ ကေုာံ ဇရာမရဏ ဝွံ ဒှ် ဖဵု မဒး ဆက် ဒုင်စသိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ ဂတ တေအ် ရ။

နဲကဲ ပါ်ခြာ ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် လောဲသွာ လတူ သဘောၚ် ကံ (Kamma) ကေုာံ ပွမကလေင် ဒှ် ဘဝ တၟိ (Rebirth) ရ။&lt;ref&gt;Buddhaghosa, Bhadantācariya. (1991). *The Path of Purification (Visuddhimagga)*. Translated by Bhikkhu Ñāṇamoli. BPS, p. 531.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမပၠိုတ် လၟေင် ကေုာံ နိဗ္ဗာန် (Reversibility and Nibbana) ==
ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဟီု တွံ ဗီုလဵု ဒဒိုက် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဓဝ်၊ ဍေံ သီု တွံ ထ္ၜး ကဵု လၟေင် သွက်ဂွံ ပၠိုတ် ကၠေအ် ဒဒိုက် (Cessation / Nirodha) ကီု ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ကော် စ ''ပဋိလောမ'' (Reverse order) ရ။
&lt;blockquote&gt;&quot;အဝိဇ္ဇာ ပၠိုတ် အာ မ္ဂး သင်္ခါရ ပၠိုတ် ရ။ သင်္ခါရ ပၠိုတ် မ္ဂး ဝိညာဏ် ပၠိုတ်... စဵုကဵု စိုပ် ဇရာ မရဏ ကေုာံ ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် ပၠိုတ် အာ ရ။&quot;&lt;/blockquote&gt;
သွက်ဂွံ ပိုတ် ကုတ် လၟေင် စက် သံသာ ဏအ် ဂှ်၊ ပူဂိုလ် တအ် ဒး ပိုတ် ကုတ် ထောအ် ပ္ဍဲ ကွင်း သေက်ဇဵု အဓိက ၜါ သာ် မတွံဂး '''အဝိဇ္ဇာ''' (နကဵု ဉာဏ် ဝိပဿနာ) ဟွံသေင်မ္ဂး '''တဏှာ''' (နကဵု ပွမဝေင်ပါဲ ပရေင် မက်ဂၠက် လတူ ဝေဒနာ) ရ။ ပွမပိုတ် အာ ကွင်း တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မအာစိုပ် နိဗ္ဗာန် (Nibbāna) ရ။&lt;ref&gt;Walpola Rahula. (1959). *What the Buddha Taught*. Grove Press, p. 29.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန်ဂမၠိုင် (Paticcasamuppada in Suttas) ==
[[File:Pali_Manuscript.jpg|thumb|left|250px|လိက် သၠရိုတ် ပါဠိ မချူ လဝ် ဓရ် သုတ္တန် ဂမၠိုင်။]]
ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် [[သုတ္တန္တပိဋကတ်]] မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''မဟာနိဒါနသုတ် (Mahanidana Sutta):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဒီဃနိကာယ်၊ ဒှ် သုတ္တန် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵု သတိ ကု ရှင် အာနန္ဒာ ဒဒှ်ရ ဓရ် ဏအ် ဇြိုဟ်နက် လောန် ရ။
* '''ကစ္စာယနဂေါတ္တသုတ် (Kaccayanagotta Sutta):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲ သံယုတ္တနိကာယ်၊ ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ လညာတ် သဿတဒိဋ္ဌိ (အတ္တ နွံ လၟိုန်) ကေုာံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ (သီုဖအိုတ် လီုလာ် အိုတ်)၊ တုဲ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် (Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Anālayo, Bhikkhu. (2003). *Satipaṭṭhāna: The Direct Path to Realization*. Windhorse Publications.&lt;/ref&gt;

== ၆. လညာတ် မဟာယာန ကေုာံ သုညတ (Mahayana Views and Sunyata) ==
ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ မ္ဂး ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ အဓိက စကာ သွက်ဂွံ ရှင်း ထ္ၜး ပရူ သံသာ ကေုာံ ကံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သာသနာ [[မဟာယာန]] (Mahayana Buddhism)၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန မာဓျမိက (Mādhyamaka) ညးမခၞံဗဒှ် နာဂဇ္ဇုန (Nāgārjuna) မ္ဂး၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သဘောၚ် '''သုညတ''' (Śūnyatā / Emptiness) ရ။

နာဂဇ္ဇုန ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ အရာ တၞဟ် (Dependent) တုဲ၊ ဍေံတအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု အတ္တ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအစောမ် ဇေတ်တ် ဍေံတအ် (Inherent existence) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဒှ် သုည (Emptiness) ရ။&lt;ref&gt;Garfield, Jay L. (1995). *The Fundamental Wisdom of the Middle Way: Nāgārjuna's Mūlamadhyamakakārikā*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၇. လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (Modern Philosophy and Science) ==
သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ကြပ် တုပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သိပ္ပံ ခေတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''သၞောတ် ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Causality):''' ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ရူပဗေဒ မ္ဂး အရာ အိုတ်သီု မချဳဒရာင် ဝွံ မၞုံ ကု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ရ။ ဆဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ ညာတ် ကေတ် ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်၊ ဍေံ ဒှ် ပွမဆက်စပ် ကွန်ယက် ဇၞော် မွဲ ရ (Web of conditions)။
* '''ဂေဟသၞောတ် (Ecology):''' လညာတ် မဟီု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ သီုဖအိုတ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ် တုပ် သၟဟ် ကု သဘောၚ် ဓရ် ဏအ် ရ။ (Interconnectedness).&lt;ref&gt;Capra, Fritjof. (1975). *The Tao of Physics*. Shambhala Publications.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပွမစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပၟဝ် ဝိပဿနာ (Practical Application in Vipassana) ==
ပ္ဍဲ ပရေင် ပၟဝ် ကမ္မဌာန် ဝိပဿနာ (Vipassana meditation) မ္ဂး ဓရ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် လိက်ပတ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မဒး လ္ၚတ် စမ်ၜတ် နကဵု ဉာဏ် ဇကု ဍာံဍာံ ရ။
* ညးမပၟဝ် ကမ္မဌာန် တအ် ဒး စွံ သတိ လတူ '''ဝေဒနာ''' (Feeling)။ အခိင် ဝေဒနာ မိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုင် ကတဵုဒှ် မ္ဂး، ယဝ်ရ ဟွံစွံ သတိ မ္ဂး '''တဏှာ''' ကေုာံ '''ဥပါဒါန်''' ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* ယဝ်ရ စွံ သတိ တုဲ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝေဒနာ ဝွံ ဒှ် အနိစ္စ (Impermanence) မ္ဂး၊ တဏှာ ဟွံဆက် ကတဵုဒှ် တုဲ လၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဂှ် ပိုတ် အာ ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ အာ စိုပ် ဗၠးၜး ဍာံဍာံ ရ။&lt;ref&gt;Goenka, S. N. (2000). *The Discourse Summaries*. Vipassana Research Institute.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: သရုပ် လၟေင် ၁၂ သာ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ
|-
! ဂၞန် !! ယၟု ပါဠိ (မန်) !! အဓိပ္ပါယ် (English) !! ဗီုလဵု ဍေံ ကတဵုဒှ် (Brief Description)
|-
| ၁ || '''အဝိဇ္ဇာ''' || Ignorance || ပွမဟွံတီ သစ္စာ ၄ သာ်။
|-
| ၂ || '''သင်္ခါရ''' || Volitional Formations || ကံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမချပ် ကၠောန် မကတဵုဒှ် နူ အဝိဇ္ဇာ။
|-
| ၃ || '''ဝိညာဏ်''' || Consciousness || စိုတ် မစိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပဋိသန္ဓေ။
|-
| ၄ || '''နာမ်ရုပ်''' || Name and Form || ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ်။
|-
| ၅ || '''သဠာယတန''' || Six Sense Bases || တြင် အာရီု ၆ သာ် မပ္တံ ကု မတ်၊ ကတောဝ်...။
|-
| ၆ || '''ဖဿ''' || Contact || အာရီု ကေုာံ အာယတန စုက်လုဲ ရေင်သကအ်။
|-
| ၇ || '''ဝေဒနာ''' || Feeling || ပရေင် ဒုင်စသိုင် (မိပ်၊ ဒဒိုက်၊ လဒေါဝ်)။
|-
| ၈ || '''တဏှာ''' || Craving || လောဘ မမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး မထေဲ လတူ ဝေဒနာ။
|-
| ၉ || '''ဥပါဒါန်''' || Clinging || ပွမရပ်စပ်၊ စွဲလာမ် ဇြိုဟ်နက် လတူ တဏှာ။
|-
| ၁၀ || '''ဘဝ''' || Becoming || ပွမဖန်ဗဒှ် ကံ သွက် ဘဝ အနာဂတ်။
|-
| ၁၁ || '''ဇာတိ''' || Birth || ပွမကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်/သတ် တၟိ။
|-
| ၁၂ || '''ဇရာမရဏ''' || Aging and Death || ပွမဗျု၊ ချိုတ် ကေုာံ ဒဒိုက် စိုတ် သီုဖအိုတ်။
|}

== ၉. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Significance in Buddhism) ==
ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဝွံ ဒှ် လမျီု သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ လဝ်-
&lt;blockquote&gt;&quot;ယော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒံ ပဿတိ၊ သော ဓမ္မံ ပဿတိ။ (ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ညာတ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် မ္ဂး ညး ဂှ် ညာတ် ဓရ် ရ။)&quot;&lt;/blockquote&gt;
သဘောၚ်ဓဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သာသနာ တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ တးပါဲ ထောအ် လညာတ် မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အတ္တ/လမျီု ဂှ် နွံ လၟိုန် (Eternalism) ကေုာံ လညာတ် မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ချိုတ် တုဲ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အိုတ် အာ (Annihilationism) တုဲ ဍေံ စၞောန် ထ္ၜး ကဵု &quot;ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ်&quot; (Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Payutto, P. A. (1994). *Dependent Origination: The Buddhist Law of Conditionality*. Buddhadhamma Foundation.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ သဘောၚ် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် နကဵု ဗီုရုပ် ကေုာံ ပွံက် (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Prat%C4%ABtyasamutp%C4%81da Dependent Origination] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လ္ၚတ် ရံင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ပ္ဍဲ သုတ္တန် တမ်မူလ ဂမၠိုင်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ptf/dhamma/sacca/sacca2/paticca.html Access to Insight - Paticcasamuppada] 

{{Navbox
| name  = ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
| title = [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]] (Dependent Origination) ကေုာံ သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = လၟေင် ၁၂ သာ် (Nidanas)
| list1  = 
* [[အဝိဇ္ဇာ]]
* [[သင်္ခါရ]]
* [[ဝိညာဏ်]]
* [[နာမ်ရုပ်]]
* [[သဠာယတန]]
* [[ဖဿ]]
* [[ဝေဒနာ]]
* [[တဏှာ]]
* [[ဥပါဒါန်]]
* [[ဘဝ]]
* [[ဇာတိ]]
* [[ဇရာမရဏ]]

| group2 = သဘောၚ်ဓဝ် မဆက်စပ်
| list2  = 
* [[သစ္စာပန်]]
* [[မဂ္ဂင်ဒစာံ]]
* [[အနတ္တ]]
* [[အနိစ္စ]]
* [[ကမ္မ]]
* [[နိဗ္ဗာန်]]
* [[ပဋ္ဌာန်]]

| group3 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list3  = 
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[အဘိဓမ္မာ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]
[[ကဏ္ဍ:သဘဴဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒဿန]]</text>
      <sha1>8ncnmxbbubqmzsdijy9vzfjeophsbo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11077</id>
    <revision>
      <id>54897</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha)|image=[[File:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|250px|center|ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး သာရနာတ်]]|caption=ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဌာန် သာရနာတ် (Sarnath)၊ ဍုင်အိ...&quot;</comment>
      <origin>54897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23711" sha1="mmxiqi25szvx8libs02scyv2p3e1mp8" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha)|image=[[File:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|250px|center|ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး သာရနာတ်]]|caption=ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဌာန် သာရနာတ် (Sarnath)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ (၅ ဗွဝ်ကၠံ)။|birth_name=သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama)|birth_date=ၜိုတ် ၅၆၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (563 BCE)|birth_place=[[လုမ္ဗိနဳ]]၊ ဍုင်ကပိလဝတ် (လၟုဟ် [[ရးနိဂီု နဳပေါ]])|death_date=ၜိုတ် ၄၈၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (483 BCE)|death_place=[[ကုသိနာရုံ]] (Kushinagar)၊ မလ္လာ အေန်ပါယာ (လၟုဟ် [[အိန္ဒိယ]])|religion=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|parents=[[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)&lt;br&gt;[[မိသဳရိမာယာ]] (မိအံက်)|spouse=[[ယသောဓရာ]] (Yasodhara)|children=[[ရာဟုလာ]] (Rahula)|title=သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓ၊ တထာဂတ၊ သကျမုနိ}}'''ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ''' ({{lang-en|Gautama Buddha}}), မၞုံ ယၟု တမ်မူလ '''သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ''' (Siddhartha Gautama) ဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ညးမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု မွဲ ဇကု ရ။ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နဳပေါ (Nepal) ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ရ။ လညာတ် သဘောၚ်ဓဝ် ညး မတွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဟိုတ် ဖဵု၊ ပွမဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓရ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး လတူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 14.&lt;/ref&gt;

ကျာ်တြဲ ဝွံ ဟွံသေင် ကျာ် မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ တၞဟ်ခြာ (God) ဟွံသေင်၊ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ မဂစာန် ဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် စဵုကဵု မကလိဂွံ ညာဏ် ပညာ အိုတ်သီု မကော်ဂး &quot;သဗ္ဗညုတဉာဏ်&quot; (Enlightenment) ရ။ လိက် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် လဟီု ညး ဂှ် ညးကော် စ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ အတ္ထုပ္ပတ္တိ သဇိုင် (Introduction and Biography) ==
ဝေါဟာရ '''ဗုဒ္ဓ''' (Buddha) ဝွံ နူ တမ်မူလ ကၠုင် နူ အရေဝ် သင်သကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမက္တဵု နူ လ္ၚီု / ညးမညာတ် ကေတ် သစ္စာ&quot; (The Awakened One / The Enlightened One) ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကတဵုဒှ် လဝ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ ရ။

အတ္ထုပ္ပတ္တိ ညး ဂှ် လဟီု နှုတ် (Oral tradition) သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဟေင် ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် ရ။ ပြကိုဟ် ဝင် မပ္တံ ကု [[နိဒါနကထာ]] (Nidanakatha) ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓစရိတ]] (Buddhacarita) တအ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် နဒဒှ် ကောန် သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ၊ ဆဂး ညး ထောအ် ကၠေအ် စည်းစိမ် တုဲ တိတ် ဂၠာဲ ဓရ် ရ။&lt;ref&gt;Armstrong, Karen. (2001). *Buddha*. Penguin Books, p. 12-15.&lt;/ref&gt;

== ၂. ပဋိသန္ဓေ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Conception and Birth) ==
[[ဝှာင်:Birth_of_Buddha.jpg|right|thumb|250x250px|မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ။]]
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကူ သကျ (Shakya) ကေုာံ တၞောဝ် ဨကရာဇ် ဂေါတမ (Gautama) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (Suddhodana) မဒှ် သၟိင် ဍုင် ကပိလဝတ် (Kapilavastu) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် [[မိသဳရိမာယာ]] (Queen Maya) ရ။

အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠိင် လမာ် ညာတ် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ညး တုဲ ဒုင် ပဋိသန္ဓေ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မအာ တရဴ ဇရေင် ဍုင် ဒေဝဒဟ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သၟတ် ဂှ် ရ။ ကောန်ၚာ် ဂှ် ညး ခုတ် လဝ် ယၟု '''သိဒ္ဓတ္ထ''' (Siddhartha - ညးမကလိဂွံ အရာ သီုဖအိုတ်) ရ။ ကောန်ၚာ် ဏအ် သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ ၇ တ္ၚဲ ဂှ် မိအံက် မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ တုဲ၊ မိနော် [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) ဒှ် ညး မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လဝ် ညး ရ။&lt;ref&gt;Narada Maha Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-5.&lt;/ref&gt;

== ၃. ဘဝ သၟိင် ကေုာံ ပွမထောအ် ကၠေအ် နန် (Early Life and Great Renunciation) ==
သိဒ္ဓတ္ထ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် စည်းစိမ် နန် မဍိုက်ပေင် တဴ ကု တသိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ သၟိင် မအံက် ဝွံ ဖေက် ကောန် ဇကု တိတ် ဝေင် ခမဳ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောက ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ညး ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မိသမ္ဘာ [[ယသောဓရာ]] (Yasodhara) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ် မွဲ မၞုံ ယၟု [[ရာဟုလာ]] (Rahula) ရ။

ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၉ သၞာံ ဂှ် ညး တိတ် ဝေင် ဥဒျာန် တုဲ ဆဵု ဂဗ အာ အရာ ၄ သာ် မကော်ဂး '''နိမိတ် ပန် သာ်''' (The Four Sights) မတွံဂး- မၞိဟ် ဗျု (Old man)၊ မၞိဟ် ယဲ (Sick man)၊ မၞိဟ် ချိုတ် (Dead man) ကေုာံ ခမဳ (Ascetic) ရ။ အရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ဟေင် ညး တိတ် ထောအ် နူ နန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် မကော်ဂး &quot;မဟာဘိနိက္ခမန&quot; (The Great Renunciation) ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 72.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမဒ္ဂေတ် ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism and Struggle) ==
[[ဝှာင်:Fasting_Buddha_in_Lahore_Museum.JPG|left|thumb|250x250px|ရုပ် သိဒ္ဓတ္ထ ဃော ကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ (မဒး ဝေင် စၞ)၊ တိုက်ထ္ၜးပျး လာဟဝ်။]]
သိဒ္ဓတ္ထ သၠိုက် ယာတ် ခမဳ တုဲ၊ အာ လ္ၚတ် ကတ် ပညာ ကု အစာ ဇၞော် ၜါ ဇကု မတွံဂး အာဠာရကာလာမ ကေုာံ ဥဒကရာမပုတ္တ ရ။ ညး ကတ် လ္ၚတ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် ဇျာန် သၠုင် အိုတ် ကီု လေဝ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဂၠံင်တရဴ လ္အိတ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူ သံသာ ဏီ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး သြာဲ တိတ် အာ တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် ဥရုဝေလ (Uruvela) သွက်ဂွံ ကျင့် ပဋိပတ် နဲ မကြံင်မ္ၚိုဟ် မကော်ဂး [[ဒုက္ကရစရိယာ]] (Asceticism) ရ။ ပွိုင် ၆ သၞာံ ညး ဒုင် အေင် စၞ၊ ကျင့် ကမ္မဌာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် စဵုကဵု ဇုတ် ကဵု စၞာံ ဓဝ် သှ်ေ ရ။ ကၞောတ် တဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဍဵုဍိုက် ခန္ဓကာယ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် တုဲ ညး ကလေင် ဒုင် သုင် ပုင် ဍာ် သှ် (Kheer) နူ ညးဗြဴ သုဇာတာ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ နဲကဲ လဒေါဝ် မကော်ဂး '''မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ''' (The Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Carrithers, Michael. (2001). *The Buddha: A Very Short Introduction*. Oxford University Press, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် (Enlightenment / Buddhahood) ==
[[ဝှာင်:Mahabodhi_Temple_India.jpg|right|thumb|200x200px|ကျာ် မဟာဗောဓိ (Bodh Gaya)၊ ဌာန် မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်။]]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၅ သၞာံ ဂှ် သိဒ္ဓတ္ထ ပြာပ် အာ ဇရေင် တၞံ ဗောဓိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗောဓိဂယာ ([[Bodh Gaya]]) တုဲ ညး စွံ အဓိဋ္ဌာန် ဒဒှ်ရ &quot;စဵုကဵု ဟွံကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် မ္ဂး အဲ ဟွံကတဵု နူ ပၞင် ဏအ် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် မာရ်နတ် (Mara) မဒှ် သၟိင် တဏှာ ကၠုင် ဗတိုက် ကေုာံ စံၜတ် စိုတ် ညး နကဵု လောဘ ဒေါသ နာနာ ကီု လေဝ်၊ ညး အံင်ဇၞး အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ မစိုပ် အခိင် ပယျာံ ဖလာင် ယး (ဗတံ သာ်ခဝဲ ပေင်) ဂှ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အတိတ် ဘဝ (ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်)၊ ညာတ် ကေတ် သတ္တဝါ တအ် ဒး ချိုတ် ဒး ဒှ် အတိုင် ကံ (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်)၊ ကေုာံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ပန် မပၠိုတ် ကၠေအ် ကိလေသ (အာသဝက္ခယဉာဏ်) တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် '''ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု''' (Samma Sambuddha) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။&lt;ref&gt;Keown, Damien. (2003). *Dictionary of Buddhism*. Oxford University Press, p. 41.&lt;/ref&gt;

== ၆. ပွမတွံ ဓရ် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် သံဃာ (Teaching and Formation of Sangha) ==
ကြဴနူ မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် တုဲ ကျာ်တြဲ အာ ဇရေင် ဌာန် မိဂဒါဝုန် ပ္ဍဲ သာရနာတ် (Sarnath) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု မဒှ် မိဿက တြေံ ညး ရ။ ပေါဲ တွံ ဓရ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဏအ် ဝွံ ညးကော် စ '''ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်''' (Dhammacakkappavattana Sutta - ပွမသၞေဝ် ဂေတ် စက် ဓရ်) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ကောဏ္ဍည မထေရ် အာစိုပ် သောတာပန် တုဲ သံဃာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ပွိုင် ၄၅ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ကွာ် အာ တရဴ လတူ အလုံ ဒေသ မဇ္ဇျိမဒေသ (India) တုဲ တွံ ထ္ၜး ဓရ် ကု မၞိဟ် ဇၟာပ် ကဆံင် မပ္တံ ကု သၟိင် တၠ၊ သေဌဳ၊ ညးဒိုက်ဂတ်၊ ကေုာံ ဒေဝတဴ တအ် ရ။ ညး သီု ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂကောံ သံဃာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (ဘိက္ခုနဳ) မဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Hirakawa, Akira. (1990). *A History of Indian Buddhism: From Sakyamuni to Early Mahayana*. University of Hawaii Press, p. 38.&lt;/ref&gt;

== ၇. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings) ==
သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ အဓိက သီုဖအိုတ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သစ္စာ ပန် သာ် (The Four Noble Truths) ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: သစ္စာ ပန် သာ် (The Four Noble Truths)
!ယၟု သစ္စာ (ပါဠိ)
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပွံက် သရုပ်
|-
|'''ဒုက္ခသစ္စာ''' (Dukkha)
|ဒဒိုက် ဍာံ
|လမျီု ကေုာံ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် (ပွမချိုတ်၊ ဗျု၊ ယဲ၊ သြာဲ)။
|-
|'''သမုဒယသစ္စာ''' (Samudaya)
|ဟိုတ် ဒဒိုက်
|ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဒိုက် ဂှ် ဒှ် &quot;တဏှာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လောဘ ရ။
|-
|'''နိရောဓသစ္စာ''' (Nirodha)
|ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက်
|ပွမပၠိုတ် ကၠေအ် တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ် မအာစိုပ် &quot;နိဗ္ဗာန်&quot; (Nirvana) ရ။
|-
|'''မဂ္ဂသစ္စာ''' (Magga)
|ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး
|ဂၠံင်တရဴ ၈ သာ် (မဂ္ဂင် ဒစာံ) မပ္တံ ကု လညာတ် ဍာံ၊ လဟီု ဍာံ၊ ဒ္ဂေတ် ဍာံ။
|}
ပါဲနူ ဂှ် တုဲ သဘောၚ်ဓဝ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု-

* '''အနတ္တ (Anatta - Non-self):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု ဇကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အတ္တ မတန်တဴ လၟိုန်။
* '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ)။
* '''ကံ ကေုာံ ဖဵု (Karma and Rebirth):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကုသိုလ် ဝွံ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ အနာဂတ် ရ。&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 59-63.&lt;/ref&gt;

== ၈. မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinirvana) ==
[[ဝှာင်:Parinirvana_of_the_Buddha.jpg|left|thumb|250x250px|ရုပ် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ကုသိနာရုံ။]]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၀ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဒုင် စ ဘောဇိုန် မၞုံ ယၟု သုကရမဒ္ဒဝ (Sukaramaddava) နူကဵု ညးတၠဒါန် စုန္ဒ (Cunda) တုဲ ညး ဂိယဲ ဗွဲမဇၞော် ရ。 ညး ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် သာလ ပ္ဍဲ ဍုင် [[ကုသိနာရုံ]] (Kushinagar) သွက်ဂွံ ပပရိနိဗ္ဗာန် ရ။

ဂလာန် လက္ကရဴ အိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီု တွံ လဝ် ကု သံဃာ တအ် ဂှ် ဒှ် &quot;ဟောန္ဒ ဒါနိ ဘိက္ခဝေ အာမန္တယာမိ ဝေါ၊ ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ၊ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ&quot; မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ &quot;သင်္ခါရ ဓရ် သီုဖအိုတ် ဝွံ မလေပ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ၊ မင်မဲ လမျီု နကဵု သတိ ညိ&quot; ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး အာစိုပ် မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (ချိုတ် ဍာံဍာံ မဟွံကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ရ) တုဲ ဇုတ် သာရဳရိက ညး ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု သၟိင် ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။&lt;ref&gt;Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications, p. 231.&lt;/ref&gt;

== ၉. ပရေင် ဓမ္မ ကေုာံ ဝင် သာသနာ (Dharma and Historical Impact) ==
ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ သံဃာ တအ် ပတိုန် [[သင်္ဂါယန]] (Buddhist Councils) သွက်ဂွံ ပကောံ ဓရ် တအ် နကဵု လိက် [[ပိဋကတ်ပိ]] ရ။

* '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada):''' ဒှ် ဂိုဏ် မင်မဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် ကျာ်တြဲ တမ်မူလ တုဲ ပြးဇး လတူ ဍုင် သဳဟိုဠ်، ဗၟာ، မန်، သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။
* '''မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Mahayana):''' ဒှ် ဂိုဏ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ တုဲ ပြးဇး အာ ဍုင် ကြုက်، ဂျပါန် ကေုာံ ကိုရဳယျာ ရ။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာ ဓဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ဒဿန၊ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ တိုက် အာရှ ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လညာတ် ညး မဆေင် ကု [wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ] (Loving-kindness) ကေုာံ [wikt:mnw:ကရုဏာ|ကရုဏာ] (Compassion) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ。&lt;ref&gt;Lopez, Donald S. (2001). *The Story of Buddhism: A Concise Guide to its History &amp; Teachings*. HarperSanFrancisco.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=kEe8hI6G0GY လ္ၚတ်ရံင် ဝင် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (YouTube Documentary)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:The_Buddha|The Buddha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကၠာဲ လဝ် နကဵု အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် ပြကိုဟ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ။
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ရတနာ ၃ သာ်|list1=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်]] (Buddha)
* [[ဓရ်]] (Dharma)
* [[သံဃာ]] (Sangha)|group2=သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက|list2=* သစ္စာ ပန် သာ်
* မဂ္ဂင် ၈ သာ်
* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* ကံ ကေုာံ ဖဵု
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)|group3=ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်|list3=* [[ပိဋကတ်ပိ]]
* ဝိနယပိဋကတ်
* သုတ္တန္တပိဋကတ်
* အဘိဓမ္မပိဋကတ်|group4=ဂိုဏ် သာသနာ|list4=* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* မဟာယာန
* ဝဇိရယာန}}</text>
      <sha1>mmxiqi25szvx8libs02scyv2p3e1mp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိဒါနကထာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11078</id>
    <revision>
      <id>54898</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ်...&quot;</comment>
      <origin>54898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23839" sha1="n780u0hujc1cvxfd6wn68g6mbj0mk5y" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု၊ မဒှ် တမ်မူလ ဝင် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန်။|author=[[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]] (traditionally attributed)|language=[[ပါဠိ]]|country=[[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka)|genre=ဝင် ကျာ်တြဲ၊ အဋ္ဌကထာ၊ လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ|subject=ဗီုလဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇၞော်မောဝ် ပါရမဳ ကေုာံ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်|series=ဇာတက အဋ္ဌကထာ (Jātaka-aṭṭhakathā)|publisher=Pali Text Society (Modern editions)}}'''နိဒါနကထာ''' ({{lang-en|Nidānakathā / The Story of the Lineage}}၊ {{lang-pi|Nidānakathā}}) ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ စာပိုဒ် နိဒါန် သွက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka tales) အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] နူကဵု ဘဝ ဗောဓိသတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သုမေဓာ တၠရသဳ) စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ကေုာံ အခိင် မဒုင် ကေတ် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန် မဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1880). *Buddhist Birth Stories (Jataka Tales): The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha, The Story of the Lineage*. Routledge, p. 1-5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိဒါနကထာ&quot; ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု အခိင် ကာလ (Epochs) ပိ သာ် မတွံဂး ဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ)၊ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် ကြပ်) ကေုာံ သန္တိကေနိဒါန် (ဝင် အခိင် လၟုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;Jayawickrama, N. A. (1990). *The Story of Gotama Buddha (Jātaka-nidāna)*. Pali Text Society, p. x-xv.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ '''&quot;နိဒါန&quot;''' (Nidāna) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟိုတ်၊ တမ်မူလ၊ သဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ '''&quot;ကထာ&quot;''' (Kathā) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂလာန်၊ ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ '''နိဒါနကထာ''' မ္ဂး ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် မဟီု တွံ ပရူ တမ်မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် အဆက်အစပ် ဘဝ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ချူ လဝ် နဒဒှ် နိဒါန် (Introduction) သွက် &quot;ဇာတက အဋ္ဌကထာ&quot; (Jātaka-aṭṭhakathā) မဒှ် ပြကိုဟ် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဇာတ် ၅၅၀ ရ။ အစာ မချူ ဇန် ပြကိုဟ် ဏအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကျာ် မတုဲကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ကွးသာဝက တအ် ထေက် ကု ဒး တီ လဝ် ဝင် အဆက် ဘဝ ဗောဓိသတ် စဵုကဵု စိုပ် ဒဒှ် ကျာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 122.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) ==
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ပြကိုဟ် ဇာတက အဋ္ဌကထာ ကေုာံ နိဒါနကထာ ဝွံ အစာ သၠပတ် ဇၞော် '''[[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]]''' (Buddhaghosa) မဒှ် အစာ မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ချူ ဇန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် (5th Century CE) ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဝင် လိက်ပတ် ခေတ် လၟုဟ် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အစာ တၞဟ် မွဲဇကု (လဆောဝ် ကော် ညးမချူ ဇာတ် - Jātaka Commentary Author) ချူ လဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် အစာ မချူ ဇန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နကဵု ဘာသာ သဳဟိုဠ် (Sinhalese commentaries) မၞုံ ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ကလေင် ပကောံ ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 126.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ၃ သာ် (Structure and the 3 Epochs) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး &quot;နိဒါန်&quot; (Epochs) အတိုင် အခိင် ကာလ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ပွမပါ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ
!ကဏ္ဍ
!ယၟု ပါဠိ
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပရူပရာ ကာလ အခိင်
|-
|'''၁'''
|[[ဒူရေနိဒါန်]] (Dūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ
|နူ ဘဝ သုမေဓာ တၠရသဳ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် စုတိ နူ ဘဝ သၟိင် ဝေသန္တဝ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ သေတကေတု ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် တုသိတာ။
|-
|'''၂'''
|[[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Avidūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် ကြပ်
|နူ အခိင် မစှ်ေ နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မာယာ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် မကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။
|-
|'''၃'''
|[[သန္တိကေနိဒါန်]] (Santike-nidāna)
|ဝင် အခိင် လၟုဟ်
|နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ သီုကဵု လၟေင် တရဴ မဟီု တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ ဒုင် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန်။
|}

== ၄. ဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်သ္ၚောဲ (Dūre-nidāna - Distant Epoch) ==
[[ဝှာင်:Vessantara_Jataka.jpg|right|thumb|250x250px|ဝေသန္တရ ဇာတ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သွဝ် တုသိတာ။]]
ဒူရေနိဒါန် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ၄ အသၚ်္ချဲ ကဵု က္ဍင်ပြကိုဋ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဗောဓိသတ် ပိုဲ ကတဵုဒှ် ဘဝ [[သုမေဓာ]] တၠရသဳ (Sumedha) ရ။ ညး ဂွံ ဆဵု ဂဗ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dīpaṅkara Buddha) တုဲ ညး ဖျေဟ် ဇကု လတူ ပသဲ ဍာ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂွံ ကွာ် တက် ကၠောအ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး ရာဒနာ မိက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု ကီု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု လေဝ် ကဵု ပျာဒိတ် (Prophecy) ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဂတ မ္ဂး ညး ဏအ် ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု မာန် ရ။

နူ ဂှ် စ တုဲ ဗောဓိသတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပွမဖြည့် ပါရမဳ ၁၀ သာ် (Ten Pāramīs) ဇၟာပ် ဘဝ မကတဵုဒှ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ဝွံ သီု စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ ၂၄ ဇကု မကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပွမဗောဓိသတ် ဖြည့် ပါရမဳ စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် မတွံဂး သၟိင် [[ဝေသန္တဝ်]] (Vessantara) တုဲ စုတိ အာ စိုပ် သွဝ် တုသိတာ (Tusita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Horner, I. B. (1975). *The Minor Anthologies of the Pali Canon: Buddhavamsa and Cariyapitaka*. Pali Text Society, p. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅. အဝိဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်ကြပ် (Avidūre-nidāna - Intermediate Epoch) ==
အဝိဒူရေနိဒါန် ဝွံ ဒှ် ဝင် အခိင် မကြပ် အိုတ် ကု ပွမဒှ် ကျာ် ရ။ ဍေံ စ နူကဵု အခိင် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တအ် နူကဵု စက္ကဝါ ဂမၠိုင် ကၠုင် အာတ်မိက် ဒေဝတဴ သေတကေတု (ဗောဓိသတ်) ပ္ဍဲ သွဝ် တုသိတာ ညံင် ဂွံ စှ်ေ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် ရ။ ဗောဓိသတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;မဟာဝိလောကန ၅ သာ်&quot; (အခိင်၊ တိုက်၊ ဒေသ၊ ဂကူ၊ မိ) တုဲ ရုဲစှ် တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် [[မိမာယာ]] (Queen Maya) ပ္ဍဲ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။

ကဏ္ဍ ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အဓိက ဂမၠိုင်-

* ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ကေုာံ ပွမဒုင် စၟတ် ယၟု &quot;သိဒ္ဓတ္ထ&quot; (Siddhattha)။
* ပွမဆဵု ညာတ် &quot;နိမိတ် ၄ သာ်&quot; (Four Sights: မၞိဟ် ဗျူ၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ ခမဳ)။
* ပွမတိတ် ဂြိုပ် ကၠောန် ခမဳ (Great Renunciation) လတူ ချေတ် ကဏ္ဍက။
* ပွမကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ ၆ သၞာံ ကေုာံ ပွမဒုင် ကေတ် ပုင် ဍာ်တှ် နူ [[သုဇာတာ]] (Sujata)။
* ပွမဇၞး မာရ် ၅ သာ် (Defeating Mara) ကေုာံ ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် လတူ သၞာပၞင် ပလ္လင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။&lt;ref&gt;Nāṇamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 15-30.&lt;/ref&gt;

== ၆. သန္တိကေနိဒါန် - ဝင် အခိင်လၟုဟ် (Santike-nidāna - Proximate Epoch) ==
[[ဝှာင်:Dhamekh_Stupa,_Sarnath.jpg|left|thumb|250x250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamekh Stupa) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝုန် (Sarnath) ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သန္တိကေနိဒါန်။]]
သန္တိကေနိဒါန် ဝွံ စ နူကဵု အခိင် ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ တုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ စံင် စသိုင် ဝိမုတ္တိသုခ (Bliss of Liberation) ပွိုင် ၇ သတ္တာဟ (၇ အပတ်) သၟဝ် တၞံ ဆု တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် ရ။ နူ ဂှ် ဗြီု သဟမ္ပတိ ကၠုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ တွံ ဓရ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တရဴ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath) ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဟီု တွံ ကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တုဲ သာသနာ ကေုာံ သံဃာ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် သီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ညးမကလိဂွံ ဓရ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ယသ သေဌဳ၊ ဂကောံ ခမဳ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂဳ၊ ပွမပလံင် ဗစိုပ် သာဝက ၆၀ ဇကု သွက်ဂွံ လလောင် သာသနာ၊ ကေုာံ ပွမသာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလ္လာန် တအ် လုပ် စိုပ် သာသနာ ရ။ နိဒါနကထာ ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ (Anathapindika) ရာန် ကေတ် ဂြိုပ် သၟိင် ဇေတ တုဲ ဒုင် ဒါန် ဘာ မဟာ ဝိဟာရ [[ဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery) ကု ကျာ် ကေုာံ သံဃာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ၇. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Literature) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ မပ္တံ ကု မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် တအ် ဝွံ ချူ လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ နကဵု သကုတ် ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ဒကုတ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) ပ္ဍဲ ဝိနယ မ္ဂး စ လဝ် နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ ဓဝ် ရ။

ဆဂး နိဒါနကထာ ဏအ် ဟေင် ရ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ နူကဵု တမ်မူလ စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် နဒဒှ် ဇာတ်လမ်း မွဲ သကုတ် ဓဝ် (Continuous Narrative) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဝင် ကျာ် ခေတ် လက္ကရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &quot;မာလာလင်္ကာရ ဝတ္ထု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇိနတ္ထပကာသနဳ&quot; ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Frank E. (1976). &quot;The Many Lives of Buddha: A Study of Sacred Biography and Theravada Tradition&quot;. *The Biographical Process*, p. 37-61.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဇရေင် ဘာသာ ယူရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂမၠိုင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် တၠပညာ ဘာသာ ပါဠိ T. W. Rhys Davids ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နကဵု ယၟု &quot;Buddhist Birth Stories: Jataka Tales (The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha)&quot; ရ။
* ဗွဲကြဴ N. A. Jayawickrama ဝွံ လေဝ် ကလေင် ကၠာဲစၠောအ် တုဲ ပတိတ် လဝ် နကဵု ယၟု &quot;The Story of Gotama Buddha&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ သွက် ဂကောံ Pali Text Society ရ။

သုတေသန ခေတ် တၟိ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ နိဒါနကထာ ဝွံ ပံင်နှဴ လဝ် လိက် ပိဋကတ် (Canonical texts) မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ယေန်သၞာင် (Mythological traditions) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် တအ် နဒဒှ် လိက် လစွံ လညာတ် သာသနာ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Appleton, Naomi. (2010). *Jātaka Stories in Theravāda Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path*. Ashgate Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၉. တၠုင်လအာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Influence on Mon Buddhist Culture) ==
ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဒေသ ဗၟာ ကေုာံ သေံ မ္ဂး၊ လိက် နိဒါနကထာ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် ပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဓမ္မဒေသနာ (Sermons):''' ကျာ်ဇၞော် အစာ မန် တအ် မလေပ် ရွတ် တွံ ဓရ် နူကဵု ဒူရေနိဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝိဒူရေနိဒါန် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဓရ် ပါရမဳ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကရုဏာ ဗောဓိသတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''သဘင် သာသနာ (Buddhist Festivals):''' သဘင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု သဘင် ဂိတု ပသာ် (Vesak) မဒှ် တ္ၚဲ ကျာ် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အခိင် ကာလ မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ ဏအ် ရ။
* '''အနုသုခုမ (Arts):''' ဗီုရုပ် ကသူ လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဓရိတ် ကၠောန် လဝ် အတိုင် ဇာတ်လမ်း လၟေင် ပ္ဍဲ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဥပမာ - ဗီု သုဇာတာ ကဵု ဒါန်၊ ဗီု ဇၞး မာရ်) သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:NidÁnakathÁ|Nidanakatha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် မဆေင် ကု အဋ္ဌကထာ။
* [https://www.ancient-buddhist-texts.net/English-Texts/Jataka/Nidanakatha.htm Nidanakatha English Translation] (T.W. Rhys Davids) - လိက် ကၠာဲ အင်္ဂလိက် ဍိုက်ပေင်။
{{Navbox|name=လိက်ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ|title=လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဇာတ် ကေုာံ ဝင် (Jātaka &amp; History)|list1=* [[နိဒါနကထာ]] (Nidānakathā)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka)
* [[ဗုဒ္ဓဝံသ]] (Buddhavaṃsa)
* [[စရိယာပိဋကတ်]] (Cariyāpiṭaka)
* [[အပဒါန်]] (Apadāna)|group2=အဋ္ဌကထာ အဓိက (Commentaries)|list2=* ဇာတက အဋ္ဌကထာ
* မင်္ဂလတ္ထဒဳပနဳ
* ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ
* သမန္တပါသာဒိကာ|group3=ကဏ္ဍ အခိင် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ|list3=* [[ဒူရေနိဒါန်]] (Distant Epoch)
* [[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Intermediate Epoch)
* [[သန္တိကေနိဒါန်]] (Proximate Epoch)|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]}}</text>
      <sha1>n780u0hujc1cvxfd6wn68g6mbj0mk5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54899</id>
      <parentid>54898</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) */</comment>
      <origin>54899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23824" sha1="2o4x6068ufagbequyyitpj0ili0h05b" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု၊ မဒှ် တမ်မူလ ဝင် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန်။|author=[[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]] (traditionally attributed)|language=[[ပါဠိ]]|country=[[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka)|genre=ဝင် ကျာ်တြဲ၊ အဋ္ဌကထာ၊ လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ|subject=ဗီုလဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇၞော်မောဝ် ပါရမဳ ကေုာံ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်|series=ဇာတက အဋ္ဌကထာ (Jātaka-aṭṭhakathā)|publisher=Pali Text Society (Modern editions)}}'''နိဒါနကထာ''' ({{lang-en|Nidānakathā / The Story of the Lineage}}၊ {{lang-pi|Nidānakathā}}) ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ စာပိုဒ် နိဒါန် သွက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka tales) အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] နူကဵု ဘဝ ဗောဓိသတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သုမေဓာ တၠရသဳ) စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ကေုာံ အခိင် မဒုင် ကေတ် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန် မဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1880). *Buddhist Birth Stories (Jataka Tales): The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha, The Story of the Lineage*. Routledge, p. 1-5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိဒါနကထာ&quot; ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု အခိင် ကာလ (Epochs) ပိ သာ် မတွံဂး ဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ)၊ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် ကြပ်) ကေုာံ သန္တိကေနိဒါန် (ဝင် အခိင် လၟုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;Jayawickrama, N. A. (1990). *The Story of Gotama Buddha (Jātaka-nidāna)*. Pali Text Society, p. x-xv.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ '''&quot;နိဒါန&quot;''' (Nidāna) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟိုတ်၊ တမ်မူလ၊ သဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ '''&quot;ကထာ&quot;''' (Kathā) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂလာန်၊ ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ '''နိဒါနကထာ''' မ္ဂး ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် မဟီု တွံ ပရူ တမ်မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် အဆက်အစပ် ဘဝ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ချူ လဝ် နဒဒှ် နိဒါန် (Introduction) သွက် &quot;ဇာတက အဋ္ဌကထာ&quot; (Jātaka-aṭṭhakathā) မဒှ် ပြကိုဟ် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဇာတ် ၅၅၀ ရ။ အစာ မချူ ဇန် ပြကိုဟ် ဏအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကျာ် မတုဲကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ကွးသာဝက တအ် ထေက် ကု ဒး တီ လဝ် ဝင် အဆက် ဘဝ ဗောဓိသတ် စဵုကဵု စိုပ် ဒဒှ် ကျာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 122.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) ==
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ပြကိုဟ် ဇာတက အဋ္ဌကထာ ကေုာံ နိဒါနကထာ ဝွံ အစာ သၠပတ် ဇၞော် '''[[ဗုဒ္ဓဃောသ]]''' (Buddhaghosa) မဒှ် အစာ မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ချူ ဇန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် (5th Century CE) ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဝင် လိက်ပတ် ခေတ် လၟုဟ် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အစာ တၞဟ် မွဲဇကု (လဆောဝ် ကော် ညးမချူ ဇာတ် - Jātaka Commentary Author) ချူ လဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် အစာ မချူ ဇန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နကဵု ဘာသာ သဳဟိုဠ် (Sinhalese commentaries) မၞုံ ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ကလေင် ပကောံ ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 126.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ၃ သာ် (Structure and the 3 Epochs) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး &quot;နိဒါန်&quot; (Epochs) အတိုင် အခိင် ကာလ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ပွမပါ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ
!ကဏ္ဍ
!ယၟု ပါဠိ
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပရူပရာ ကာလ အခိင်
|-
|'''၁'''
|[[ဒူရေနိဒါန်]] (Dūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ
|နူ ဘဝ သုမေဓာ တၠရသဳ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် စုတိ နူ ဘဝ သၟိင် ဝေသန္တဝ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ သေတကေတု ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် တုသိတာ။
|-
|'''၂'''
|[[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Avidūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် ကြပ်
|နူ အခိင် မစှ်ေ နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မာယာ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် မကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။
|-
|'''၃'''
|[[သန္တိကေနိဒါန်]] (Santike-nidāna)
|ဝင် အခိင် လၟုဟ်
|နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ သီုကဵု လၟေင် တရဴ မဟီု တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ ဒုင် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန်။
|}

== ၄. ဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်သ္ၚောဲ (Dūre-nidāna - Distant Epoch) ==
[[ဝှာင်:Vessantara_Jataka.jpg|right|thumb|250x250px|ဝေသန္တရ ဇာတ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သွဝ် တုသိတာ။]]
ဒူရေနိဒါန် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ၄ အသၚ်္ချဲ ကဵု က္ဍင်ပြကိုဋ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဗောဓိသတ် ပိုဲ ကတဵုဒှ် ဘဝ [[သုမေဓာ]] တၠရသဳ (Sumedha) ရ။ ညး ဂွံ ဆဵု ဂဗ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dīpaṅkara Buddha) တုဲ ညး ဖျေဟ် ဇကု လတူ ပသဲ ဍာ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂွံ ကွာ် တက် ကၠောအ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး ရာဒနာ မိက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု ကီု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု လေဝ် ကဵု ပျာဒိတ် (Prophecy) ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဂတ မ္ဂး ညး ဏအ် ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု မာန် ရ။

နူ ဂှ် စ တုဲ ဗောဓိသတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပွမဖြည့် ပါရမဳ ၁၀ သာ် (Ten Pāramīs) ဇၟာပ် ဘဝ မကတဵုဒှ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ဝွံ သီု စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ ၂၄ ဇကု မကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပွမဗောဓိသတ် ဖြည့် ပါရမဳ စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် မတွံဂး သၟိင် [[ဝေသန္တဝ်]] (Vessantara) တုဲ စုတိ အာ စိုပ် သွဝ် တုသိတာ (Tusita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Horner, I. B. (1975). *The Minor Anthologies of the Pali Canon: Buddhavamsa and Cariyapitaka*. Pali Text Society, p. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅. အဝိဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်ကြပ် (Avidūre-nidāna - Intermediate Epoch) ==
အဝိဒူရေနိဒါန် ဝွံ ဒှ် ဝင် အခိင် မကြပ် အိုတ် ကု ပွမဒှ် ကျာ် ရ။ ဍေံ စ နူကဵု အခိင် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တအ် နူကဵု စက္ကဝါ ဂမၠိုင် ကၠုင် အာတ်မိက် ဒေဝတဴ သေတကေတု (ဗောဓိသတ်) ပ္ဍဲ သွဝ် တုသိတာ ညံင် ဂွံ စှ်ေ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် ရ။ ဗောဓိသတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;မဟာဝိလောကန ၅ သာ်&quot; (အခိင်၊ တိုက်၊ ဒေသ၊ ဂကူ၊ မိ) တုဲ ရုဲစှ် တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် [[မိမာယာ]] (Queen Maya) ပ္ဍဲ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။

ကဏ္ဍ ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အဓိက ဂမၠိုင်-

* ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ကေုာံ ပွမဒုင် စၟတ် ယၟု &quot;သိဒ္ဓတ္ထ&quot; (Siddhattha)။
* ပွမဆဵု ညာတ် &quot;နိမိတ် ၄ သာ်&quot; (Four Sights: မၞိဟ် ဗျူ၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ ခမဳ)။
* ပွမတိတ် ဂြိုပ် ကၠောန် ခမဳ (Great Renunciation) လတူ ချေတ် ကဏ္ဍက။
* ပွမကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ ၆ သၞာံ ကေုာံ ပွမဒုင် ကေတ် ပုင် ဍာ်တှ် နူ [[သုဇာတာ]] (Sujata)။
* ပွမဇၞး မာရ် ၅ သာ် (Defeating Mara) ကေုာံ ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် လတူ သၞာပၞင် ပလ္လင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။&lt;ref&gt;Nāṇamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 15-30.&lt;/ref&gt;

== ၆. သန္တိကေနိဒါန် - ဝင် အခိင်လၟုဟ် (Santike-nidāna - Proximate Epoch) ==
[[ဝှာင်:Dhamekh_Stupa,_Sarnath.jpg|left|thumb|250x250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamekh Stupa) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝုန် (Sarnath) ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သန္တိကေနိဒါန်။]]
သန္တိကေနိဒါန် ဝွံ စ နူကဵု အခိင် ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ တုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ စံင် စသိုင် ဝိမုတ္တိသုခ (Bliss of Liberation) ပွိုင် ၇ သတ္တာဟ (၇ အပတ်) သၟဝ် တၞံ ဆု တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် ရ။ နူ ဂှ် ဗြီု သဟမ္ပတိ ကၠုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ တွံ ဓရ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တရဴ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath) ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဟီု တွံ ကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တုဲ သာသနာ ကေုာံ သံဃာ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် သီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ညးမကလိဂွံ ဓရ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ယသ သေဌဳ၊ ဂကောံ ခမဳ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂဳ၊ ပွမပလံင် ဗစိုပ် သာဝက ၆၀ ဇကု သွက်ဂွံ လလောင် သာသနာ၊ ကေုာံ ပွမသာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလ္လာန် တအ် လုပ် စိုပ် သာသနာ ရ။ နိဒါနကထာ ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ (Anathapindika) ရာန် ကေတ် ဂြိုပ် သၟိင် ဇေတ တုဲ ဒုင် ဒါန် ဘာ မဟာ ဝိဟာရ [[ဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery) ကု ကျာ် ကေုာံ သံဃာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ၇. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Literature) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ မပ္တံ ကု မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် တအ် ဝွံ ချူ လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ နကဵု သကုတ် ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ဒကုတ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) ပ္ဍဲ ဝိနယ မ္ဂး စ လဝ် နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ ဓဝ် ရ။

ဆဂး နိဒါနကထာ ဏအ် ဟေင် ရ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ နူကဵု တမ်မူလ စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် နဒဒှ် ဇာတ်လမ်း မွဲ သကုတ် ဓဝ် (Continuous Narrative) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဝင် ကျာ် ခေတ် လက္ကရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &quot;မာလာလင်္ကာရ ဝတ္ထု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇိနတ္ထပကာသနဳ&quot; ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Frank E. (1976). &quot;The Many Lives of Buddha: A Study of Sacred Biography and Theravada Tradition&quot;. *The Biographical Process*, p. 37-61.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဇရေင် ဘာသာ ယူရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂမၠိုင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် တၠပညာ ဘာသာ ပါဠိ T. W. Rhys Davids ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နကဵု ယၟု &quot;Buddhist Birth Stories: Jataka Tales (The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha)&quot; ရ။
* ဗွဲကြဴ N. A. Jayawickrama ဝွံ လေဝ် ကလေင် ကၠာဲစၠောအ် တုဲ ပတိတ် လဝ် နကဵု ယၟု &quot;The Story of Gotama Buddha&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ သွက် ဂကောံ Pali Text Society ရ။

သုတေသန ခေတ် တၟိ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ နိဒါနကထာ ဝွံ ပံင်နှဴ လဝ် လိက် ပိဋကတ် (Canonical texts) မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ယေန်သၞာင် (Mythological traditions) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် တအ် နဒဒှ် လိက် လစွံ လညာတ် သာသနာ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Appleton, Naomi. (2010). *Jātaka Stories in Theravāda Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path*. Ashgate Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၉. တၠုင်လအာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Influence on Mon Buddhist Culture) ==
ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဒေသ ဗၟာ ကေုာံ သေံ မ္ဂး၊ လိက် နိဒါနကထာ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် ပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဓမ္မဒေသနာ (Sermons):''' ကျာ်ဇၞော် အစာ မန် တအ် မလေပ် ရွတ် တွံ ဓရ် နူကဵု ဒူရေနိဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝိဒူရေနိဒါန် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဓရ် ပါရမဳ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကရုဏာ ဗောဓိသတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''သဘင် သာသနာ (Buddhist Festivals):''' သဘင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု သဘင် ဂိတု ပသာ် (Vesak) မဒှ် တ္ၚဲ ကျာ် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အခိင် ကာလ မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ ဏအ် ရ။
* '''အနုသုခုမ (Arts):''' ဗီုရုပ် ကသူ လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဓရိတ် ကၠောန် လဝ် အတိုင် ဇာတ်လမ်း လၟေင် ပ္ဍဲ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဥပမာ - ဗီု သုဇာတာ ကဵု ဒါန်၊ ဗီု ဇၞး မာရ်) သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:NidÁnakathÁ|Nidanakatha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် မဆေင် ကု အဋ္ဌကထာ။
* [https://www.ancient-buddhist-texts.net/English-Texts/Jataka/Nidanakatha.htm Nidanakatha English Translation] (T.W. Rhys Davids) - လိက် ကၠာဲ အင်္ဂလိက် ဍိုက်ပေင်။
{{Navbox|name=လိက်ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ|title=လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဇာတ် ကေုာံ ဝင် (Jātaka &amp; History)|list1=* [[နိဒါနကထာ]] (Nidānakathā)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka)
* [[ဗုဒ္ဓဝံသ]] (Buddhavaṃsa)
* [[စရိယာပိဋကတ်]] (Cariyāpiṭaka)
* [[အပဒါန်]] (Apadāna)|group2=အဋ္ဌကထာ အဓိက (Commentaries)|list2=* ဇာတက အဋ္ဌကထာ
* မင်္ဂလတ္ထဒဳပနဳ
* ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ
* သမန္တပါသာဒိကာ|group3=ကဏ္ဍ အခိင် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ|list3=* [[ဒူရေနိဒါန်]] (Distant Epoch)
* [[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Intermediate Epoch)
* [[သန္တိကေနိဒါန်]] (Proximate Epoch)|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]}}</text>
      <sha1>2o4x6068ufagbequyyitpj0ili0h05b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54901</id>
      <parentid>54899</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23839" sha1="n780u0hujc1cvxfd6wn68g6mbj0mk5y" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု၊ မဒှ် တမ်မူလ ဝင် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန်။|author=[[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]] (traditionally attributed)|language=[[ပါဠိ]]|country=[[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka)|genre=ဝင် ကျာ်တြဲ၊ အဋ္ဌကထာ၊ လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ|subject=ဗီုလဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇၞော်မောဝ် ပါရမဳ ကေုာံ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်|series=ဇာတက အဋ္ဌကထာ (Jātaka-aṭṭhakathā)|publisher=Pali Text Society (Modern editions)}}'''နိဒါနကထာ''' ({{lang-en|Nidānakathā / The Story of the Lineage}}၊ {{lang-pi|Nidānakathā}}) ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ စာပိုဒ် နိဒါန် သွက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka tales) အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] နူကဵု ဘဝ ဗောဓိသတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သုမေဓာ တၠရသဳ) စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ကေုာံ အခိင် မဒုင် ကေတ် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန် မဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1880). *Buddhist Birth Stories (Jataka Tales): The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha, The Story of the Lineage*. Routledge, p. 1-5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိဒါနကထာ&quot; ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု အခိင် ကာလ (Epochs) ပိ သာ် မတွံဂး ဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ)၊ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် ကြပ်) ကေုာံ သန္တိကေနိဒါန် (ဝင် အခိင် လၟုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;Jayawickrama, N. A. (1990). *The Story of Gotama Buddha (Jātaka-nidāna)*. Pali Text Society, p. x-xv.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ '''&quot;နိဒါန&quot;''' (Nidāna) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟိုတ်၊ တမ်မူလ၊ သဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ '''&quot;ကထာ&quot;''' (Kathā) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂလာန်၊ ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ '''နိဒါနကထာ''' မ္ဂး ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် မဟီု တွံ ပရူ တမ်မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် အဆက်အစပ် ဘဝ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ချူ လဝ် နဒဒှ် နိဒါန် (Introduction) သွက် &quot;ဇာတက အဋ္ဌကထာ&quot; (Jātaka-aṭṭhakathā) မဒှ် ပြကိုဟ် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဇာတ် ၅၅၀ ရ။ အစာ မချူ ဇန် ပြကိုဟ် ဏအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကျာ် မတုဲကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ကွးသာဝက တအ် ထေက် ကု ဒး တီ လဝ် ဝင် အဆက် ဘဝ ဗောဓိသတ် စဵုကဵု စိုပ် ဒဒှ် ကျာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 122.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) ==
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ပြကိုဟ် ဇာတက အဋ္ဌကထာ ကေုာံ နိဒါနကထာ ဝွံ အစာ သၠပတ် ဇၞော် '''[[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]]''' (Buddhaghosa) မဒှ် အစာ မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ချူ ဇန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် (5th Century CE) ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဝင် လိက်ပတ် ခေတ် လၟုဟ် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အစာ တၞဟ် မွဲဇကု (လဆောဝ် ကော် ညးမချူ ဇာတ် - Jātaka Commentary Author) ချူ လဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် အစာ မချူ ဇန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နကဵု ဘာသာ သဳဟိုဠ် (Sinhalese commentaries) မၞုံ ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ကလေင် ပကောံ ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 126.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ၃ သာ် (Structure and the 3 Epochs) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး &quot;နိဒါန်&quot; (Epochs) အတိုင် အခိင် ကာလ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ပွမပါ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ
!ကဏ္ဍ
!ယၟု ပါဠိ
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပရူပရာ ကာလ အခိင်
|-
|'''၁'''
|[[ဒူရေနိဒါန်]] (Dūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ
|နူ ဘဝ သုမေဓာ တၠရသဳ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် စုတိ နူ ဘဝ သၟိင် ဝေသန္တဝ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ သေတကေတု ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် တုသိတာ။
|-
|'''၂'''
|[[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Avidūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် ကြပ်
|နူ အခိင် မစှ်ေ နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မာယာ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် မကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။
|-
|'''၃'''
|[[သန္တိကေနိဒါန်]] (Santike-nidāna)
|ဝင် အခိင် လၟုဟ်
|နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ သီုကဵု လၟေင် တရဴ မဟီု တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ ဒုင် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန်။
|}

== ၄. ဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်သ္ၚောဲ (Dūre-nidāna - Distant Epoch) ==
[[ဝှာင်:Vessantara_Jataka.jpg|right|thumb|250x250px|ဝေသန္တရ ဇာတ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သွဝ် တုသိတာ။]]
ဒူရေနိဒါန် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ၄ အသၚ်္ချဲ ကဵု က္ဍင်ပြကိုဋ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဗောဓိသတ် ပိုဲ ကတဵုဒှ် ဘဝ [[သုမေဓာ]] တၠရသဳ (Sumedha) ရ။ ညး ဂွံ ဆဵု ဂဗ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dīpaṅkara Buddha) တုဲ ညး ဖျေဟ် ဇကု လတူ ပသဲ ဍာ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂွံ ကွာ် တက် ကၠောအ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး ရာဒနာ မိက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု ကီု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု လေဝ် ကဵု ပျာဒိတ် (Prophecy) ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဂတ မ္ဂး ညး ဏအ် ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု မာန် ရ။

နူ ဂှ် စ တုဲ ဗောဓိသတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပွမဖြည့် ပါရမဳ ၁၀ သာ် (Ten Pāramīs) ဇၟာပ် ဘဝ မကတဵုဒှ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ဝွံ သီု စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ ၂၄ ဇကု မကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပွမဗောဓိသတ် ဖြည့် ပါရမဳ စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် မတွံဂး သၟိင် [[ဝေသန္တဝ်]] (Vessantara) တုဲ စုတိ အာ စိုပ် သွဝ် တုသိတာ (Tusita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Horner, I. B. (1975). *The Minor Anthologies of the Pali Canon: Buddhavamsa and Cariyapitaka*. Pali Text Society, p. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅. အဝိဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်ကြပ် (Avidūre-nidāna - Intermediate Epoch) ==
အဝိဒူရေနိဒါန် ဝွံ ဒှ် ဝင် အခိင် မကြပ် အိုတ် ကု ပွမဒှ် ကျာ် ရ။ ဍေံ စ နူကဵု အခိင် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တအ် နူကဵု စက္ကဝါ ဂမၠိုင် ကၠုင် အာတ်မိက် ဒေဝတဴ သေတကေတု (ဗောဓိသတ်) ပ္ဍဲ သွဝ် တုသိတာ ညံင် ဂွံ စှ်ေ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် ရ။ ဗောဓိသတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;မဟာဝိလောကန ၅ သာ်&quot; (အခိင်၊ တိုက်၊ ဒေသ၊ ဂကူ၊ မိ) တုဲ ရုဲစှ် တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် [[မိမာယာ]] (Queen Maya) ပ္ဍဲ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။

ကဏ္ဍ ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အဓိက ဂမၠိုင်-

* ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ကေုာံ ပွမဒုင် စၟတ် ယၟု &quot;သိဒ္ဓတ္ထ&quot; (Siddhattha)။
* ပွမဆဵု ညာတ် &quot;နိမိတ် ၄ သာ်&quot; (Four Sights: မၞိဟ် ဗျူ၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ ခမဳ)။
* ပွမတိတ် ဂြိုပ် ကၠောန် ခမဳ (Great Renunciation) လတူ ချေတ် ကဏ္ဍက။
* ပွမကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ ၆ သၞာံ ကေုာံ ပွမဒုင် ကေတ် ပုင် ဍာ်တှ် နူ [[သုဇာတာ]] (Sujata)။
* ပွမဇၞး မာရ် ၅ သာ် (Defeating Mara) ကေုာံ ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် လတူ သၞာပၞင် ပလ္လင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။&lt;ref&gt;Nāṇamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 15-30.&lt;/ref&gt;

== ၆. သန္တိကေနိဒါန် - ဝင် အခိင်လၟုဟ် (Santike-nidāna - Proximate Epoch) ==
[[ဝှာင်:Dhamekh_Stupa,_Sarnath.jpg|left|thumb|250x250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamekh Stupa) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝုန် (Sarnath) ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သန္တိကေနိဒါန်။]]
သန္တိကေနိဒါန် ဝွံ စ နူကဵု အခိင် ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ တုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ စံင် စသိုင် ဝိမုတ္တိသုခ (Bliss of Liberation) ပွိုင် ၇ သတ္တာဟ (၇ အပတ်) သၟဝ် တၞံ ဆု တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် ရ။ နူ ဂှ် ဗြီု သဟမ္ပတိ ကၠုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ တွံ ဓရ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တရဴ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath) ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဟီု တွံ ကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တုဲ သာသနာ ကေုာံ သံဃာ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် သီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ညးမကလိဂွံ ဓရ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ယသ သေဌဳ၊ ဂကောံ ခမဳ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂဳ၊ ပွမပလံင် ဗစိုပ် သာဝက ၆၀ ဇကု သွက်ဂွံ လလောင် သာသနာ၊ ကေုာံ ပွမသာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလ္လာန် တအ် လုပ် စိုပ် သာသနာ ရ။ နိဒါနကထာ ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ (Anathapindika) ရာန် ကေတ် ဂြိုပ် သၟိင် ဇေတ တုဲ ဒုင် ဒါန် ဘာ မဟာ ဝိဟာရ [[ဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery) ကု ကျာ် ကေုာံ သံဃာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ၇. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Literature) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ မပ္တံ ကု မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် တအ် ဝွံ ချူ လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ နကဵု သကုတ် ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ဒကုတ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) ပ္ဍဲ ဝိနယ မ္ဂး စ လဝ် နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ ဓဝ် ရ။

ဆဂး နိဒါနကထာ ဏအ် ဟေင် ရ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ နူကဵု တမ်မူလ စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် နဒဒှ် ဇာတ်လမ်း မွဲ သကုတ် ဓဝ် (Continuous Narrative) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဝင် ကျာ် ခေတ် လက္ကရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &quot;မာလာလင်္ကာရ ဝတ္ထု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇိနတ္ထပကာသနဳ&quot; ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Frank E. (1976). &quot;The Many Lives of Buddha: A Study of Sacred Biography and Theravada Tradition&quot;. *The Biographical Process*, p. 37-61.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဇရေင် ဘာသာ ယူရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂမၠိုင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် တၠပညာ ဘာသာ ပါဠိ T. W. Rhys Davids ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နကဵု ယၟု &quot;Buddhist Birth Stories: Jataka Tales (The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha)&quot; ရ။
* ဗွဲကြဴ N. A. Jayawickrama ဝွံ လေဝ် ကလေင် ကၠာဲစၠောအ် တုဲ ပတိတ် လဝ် နကဵု ယၟု &quot;The Story of Gotama Buddha&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ သွက် ဂကောံ Pali Text Society ရ။

သုတေသန ခေတ် တၟိ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ နိဒါနကထာ ဝွံ ပံင်နှဴ လဝ် လိက် ပိဋကတ် (Canonical texts) မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ယေန်သၞာင် (Mythological traditions) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် တအ် နဒဒှ် လိက် လစွံ လညာတ် သာသနာ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Appleton, Naomi. (2010). *Jātaka Stories in Theravāda Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path*. Ashgate Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၉. တၠုင်လအာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Influence on Mon Buddhist Culture) ==
ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဒေသ ဗၟာ ကေုာံ သေံ မ္ဂး၊ လိက် နိဒါနကထာ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် ပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဓမ္မဒေသနာ (Sermons):''' ကျာ်ဇၞော် အစာ မန် တအ် မလေပ် ရွတ် တွံ ဓရ် နူကဵု ဒူရေနိဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝိဒူရေနိဒါန် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဓရ် ပါရမဳ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကရုဏာ ဗောဓိသတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''သဘင် သာသနာ (Buddhist Festivals):''' သဘင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု သဘင် ဂိတု ပသာ် (Vesak) မဒှ် တ္ၚဲ ကျာ် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အခိင် ကာလ မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ ဏအ် ရ။
* '''အနုသုခုမ (Arts):''' ဗီုရုပ် ကသူ လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဓရိတ် ကၠောန် လဝ် အတိုင် ဇာတ်လမ်း လၟေင် ပ္ဍဲ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဥပမာ - ဗီု သုဇာတာ ကဵု ဒါန်၊ ဗီု ဇၞး မာရ်) သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:NidÁnakathÁ|Nidanakatha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် မဆေင် ကု အဋ္ဌကထာ။
* [https://www.ancient-buddhist-texts.net/English-Texts/Jataka/Nidanakatha.htm Nidanakatha English Translation] (T.W. Rhys Davids) - လိက် ကၠာဲ အင်္ဂလိက် ဍိုက်ပေင်။
{{Navbox|name=လိက်ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ|title=လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဇာတ် ကေုာံ ဝင် (Jātaka &amp; History)|list1=* [[နိဒါနကထာ]] (Nidānakathā)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka)
* [[ဗုဒ္ဓဝံသ]] (Buddhavaṃsa)
* [[စရိယာပိဋကတ်]] (Cariyāpiṭaka)
* [[အပဒါန်]] (Apadāna)|group2=အဋ္ဌကထာ အဓိက (Commentaries)|list2=* ဇာတက အဋ္ဌကထာ
* မင်္ဂလတ္ထဒဳပနဳ
* ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ
* သမန္တပါသာဒိကာ|group3=ကဏ္ဍ အခိင် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ|list3=* [[ဒူရေနိဒါန်]] (Distant Epoch)
* [[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Intermediate Epoch)
* [[သန္တိကေနိဒါန်]] (Proximate Epoch)|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]}}</text>
      <sha1>n780u0hujc1cvxfd6wn68g6mbj0mk5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54902</id>
      <parentid>54901</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:41:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23803" sha1="s8it0f2v2k113j2b9zlpmz4a4u9djly" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု၊ မဒှ် တမ်မူလ ဝင် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန်။|author=[[အဗုဒ္ဓဃောသ]] (traditionally attributed)|language=[[ပါဠိ]]|country=[[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka)|genre=ဝင် ကျာ်တြဲ၊ အဋ္ဌကထာ၊ လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ|subject=ဗီုလဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇၞော်မောဝ် ပါရမဳ ကေုာံ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်|series=ဇာတက အဋ္ဌကထာ (Jātaka-aṭṭhakathā)|publisher=Pali Text Society (Modern editions)}}'''နိဒါနကထာ''' ({{lang-en|Nidānakathā / The Story of the Lineage}}၊ {{lang-pi|Nidānakathā}}) ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ စာပိုဒ် နိဒါန် သွက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka tales) အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] နူကဵု ဘဝ ဗောဓိသတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သုမေဓာ တၠရသဳ) စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ကေုာံ အခိင် မဒုင် ကေတ် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန် မဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1880). *Buddhist Birth Stories (Jataka Tales): The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha, The Story of the Lineage*. Routledge, p. 1-5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိဒါနကထာ&quot; ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု အခိင် ကာလ (Epochs) ပိ သာ် မတွံဂး ဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ)၊ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် ကြပ်) ကေုာံ သန္တိကေနိဒါန် (ဝင် အခိင် လၟုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;Jayawickrama, N. A. (1990). *The Story of Gotama Buddha (Jātaka-nidāna)*. Pali Text Society, p. x-xv.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ '''&quot;နိဒါန&quot;''' (Nidāna) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟိုတ်၊ တမ်မူလ၊ သဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ '''&quot;ကထာ&quot;''' (Kathā) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂလာန်၊ ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ '''နိဒါနကထာ''' မ္ဂး ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် မဟီု တွံ ပရူ တမ်မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် အဆက်အစပ် ဘဝ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ချူ လဝ် နဒဒှ် နိဒါန် (Introduction) သွက် &quot;ဇာတက အဋ္ဌကထာ&quot; (Jātaka-aṭṭhakathā) မဒှ် ပြကိုဟ် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဇာတ် ၅၅၀ ရ။ အစာ မချူ ဇန် ပြကိုဟ် ဏအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကျာ် မတုဲကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ကွးသာဝက တအ် ထေက် ကု ဒး တီ လဝ် ဝင် အဆက် ဘဝ ဗောဓိသတ် စဵုကဵု စိုပ် ဒဒှ် ကျာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 122.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) ==
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ပြကိုဟ် ဇာတက အဋ္ဌကထာ ကေုာံ နိဒါနကထာ ဝွံ အစာ သၠပတ် ဇၞော် '''[[အဗုဒ္ဓဃောသ]]''' (Buddhaghosa) မဒှ် အစာ မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ချူ ဇန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် (5th Century CE) ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဝင် လိက်ပတ် ခေတ် လၟုဟ် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အစာ တၞဟ် မွဲဇကု (လဆောဝ် ကော် ညးမချူ ဇာတ် - Jātaka Commentary Author) ချူ လဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် အစာ မချူ ဇန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နကဵု ဘာသာ သဳဟိုဠ် (Sinhalese commentaries) မၞုံ ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ကလေင် ပကောံ ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 126.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ၃ သာ် (Structure and the 3 Epochs) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး &quot;နိဒါန်&quot; (Epochs) အတိုင် အခိင် ကာလ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ပွမပါ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ
!ကဏ္ဍ
!ယၟု ပါဠိ
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပရူပရာ ကာလ အခိင်
|-
|'''၁'''
|[[ဒူရေနိဒါန်]] (Dūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ
|နူ ဘဝ သုမေဓာ တၠရသဳ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် စုတိ နူ ဘဝ သၟိင် ဝေသန္တဝ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ သေတကေတု ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် တုသိတာ။
|-
|'''၂'''
|[[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Avidūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် ကြပ်
|နူ အခိင် မစှ်ေ နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မာယာ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် မကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။
|-
|'''၃'''
|[[သန္တိကေနိဒါန်]] (Santike-nidāna)
|ဝင် အခိင် လၟုဟ်
|နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ သီုကဵု လၟေင် တရဴ မဟီု တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ ဒုင် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန်။
|}

== ၄. ဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်သ္ၚောဲ (Dūre-nidāna - Distant Epoch) ==
[[ဝှာင်:Vessantara_Jataka.jpg|right|thumb|250x250px|ဝေသန္တရ ဇာတ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သွဝ် တုသိတာ။]]
ဒူရေနိဒါန် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ၄ အသၚ်္ချဲ ကဵု က္ဍင်ပြကိုဋ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဗောဓိသတ် ပိုဲ ကတဵုဒှ် ဘဝ [[သုမေဓာ]] တၠရသဳ (Sumedha) ရ။ ညး ဂွံ ဆဵု ဂဗ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dīpaṅkara Buddha) တုဲ ညး ဖျေဟ် ဇကု လတူ ပသဲ ဍာ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂွံ ကွာ် တက် ကၠောအ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး ရာဒနာ မိက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု ကီု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု လေဝ် ကဵု ပျာဒိတ် (Prophecy) ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဂတ မ္ဂး ညး ဏအ် ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု မာန် ရ။

နူ ဂှ် စ တုဲ ဗောဓိသတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပွမဖြည့် ပါရမဳ ၁၀ သာ် (Ten Pāramīs) ဇၟာပ် ဘဝ မကတဵုဒှ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ဝွံ သီု စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ ၂၄ ဇကု မကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပွမဗောဓိသတ် ဖြည့် ပါရမဳ စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် မတွံဂး သၟိင် [[ဝေသန္တဝ်]] (Vessantara) တုဲ စုတိ အာ စိုပ် သွဝ် တုသိတာ (Tusita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Horner, I. B. (1975). *The Minor Anthologies of the Pali Canon: Buddhavamsa and Cariyapitaka*. Pali Text Society, p. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅. အဝိဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်ကြပ် (Avidūre-nidāna - Intermediate Epoch) ==
အဝိဒူရေနိဒါန် ဝွံ ဒှ် ဝင် အခိင် မကြပ် အိုတ် ကု ပွမဒှ် ကျာ် ရ။ ဍေံ စ နူကဵု အခိင် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တအ် နူကဵု စက္ကဝါ ဂမၠိုင် ကၠုင် အာတ်မိက် ဒေဝတဴ သေတကေတု (ဗောဓိသတ်) ပ္ဍဲ သွဝ် တုသိတာ ညံင် ဂွံ စှ်ေ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် ရ။ ဗောဓိသတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;မဟာဝိလောကန ၅ သာ်&quot; (အခိင်၊ တိုက်၊ ဒေသ၊ ဂကူ၊ မိ) တုဲ ရုဲစှ် တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် [[မိမာယာ]] (Queen Maya) ပ္ဍဲ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။

ကဏ္ဍ ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အဓိက ဂမၠိုင်-

* ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ကေုာံ ပွမဒုင် စၟတ် ယၟု &quot;သိဒ္ဓတ္ထ&quot; (Siddhattha)။
* ပွမဆဵု ညာတ် &quot;နိမိတ် ၄ သာ်&quot; (Four Sights: မၞိဟ် ဗျူ၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ ခမဳ)။
* ပွမတိတ် ဂြိုပ် ကၠောန် ခမဳ (Great Renunciation) လတူ ချေတ် ကဏ္ဍက။
* ပွမကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ ၆ သၞာံ ကေုာံ ပွမဒုင် ကေတ် ပုင် ဍာ်တှ် နူ [[သုဇာတာ]] (Sujata)။
* ပွမဇၞး မာရ် ၅ သာ် (Defeating Mara) ကေုာံ ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် လတူ သၞာပၞင် ပလ္လင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။&lt;ref&gt;Nāṇamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 15-30.&lt;/ref&gt;

== ၆. သန္တိကေနိဒါန် - ဝင် အခိင်လၟုဟ် (Santike-nidāna - Proximate Epoch) ==
[[ဝှာင်:Dhamekh_Stupa,_Sarnath.jpg|left|thumb|250x250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamekh Stupa) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝုန် (Sarnath) ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သန္တိကေနိဒါန်။]]
သန္တိကေနိဒါန် ဝွံ စ နူကဵု အခိင် ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ တုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ စံင် စသိုင် ဝိမုတ္တိသုခ (Bliss of Liberation) ပွိုင် ၇ သတ္တာဟ (၇ အပတ်) သၟဝ် တၞံ ဆု တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် ရ။ နူ ဂှ် ဗြီု သဟမ္ပတိ ကၠုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ တွံ ဓရ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တရဴ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath) ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဟီု တွံ ကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တုဲ သာသနာ ကေုာံ သံဃာ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် သီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ညးမကလိဂွံ ဓရ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ယသ သေဌဳ၊ ဂကောံ ခမဳ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂဳ၊ ပွမပလံင် ဗစိုပ် သာဝက ၆၀ ဇကု သွက်ဂွံ လလောင် သာသနာ၊ ကေုာံ ပွမသာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလ္လာန် တအ် လုပ် စိုပ် သာသနာ ရ။ နိဒါနကထာ ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ (Anathapindika) ရာန် ကေတ် ဂြိုပ် သၟိင် ဇေတ တုဲ ဒုင် ဒါန် ဘာ မဟာ ဝိဟာရ [[ဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery) ကု ကျာ် ကေုာံ သံဃာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ၇. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Literature) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ မပ္တံ ကု မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် တအ် ဝွံ ချူ လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ နကဵု သကုတ် ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ဒကုတ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) ပ္ဍဲ ဝိနယ မ္ဂး စ လဝ် နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ ဓဝ် ရ။

ဆဂး နိဒါနကထာ ဏအ် ဟေင် ရ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ နူကဵု တမ်မူလ စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် နဒဒှ် ဇာတ်လမ်း မွဲ သကုတ် ဓဝ် (Continuous Narrative) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဝင် ကျာ် ခေတ် လက္ကရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &quot;မာလာလင်္ကာရ ဝတ္ထု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇိနတ္ထပကာသနဳ&quot; ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Frank E. (1976). &quot;The Many Lives of Buddha: A Study of Sacred Biography and Theravada Tradition&quot;. *The Biographical Process*, p. 37-61.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဇရေင် ဘာသာ ယူရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂမၠိုင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် တၠပညာ ဘာသာ ပါဠိ T. W. Rhys Davids ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နကဵု ယၟု &quot;Buddhist Birth Stories: Jataka Tales (The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha)&quot; ရ။
* ဗွဲကြဴ N. A. Jayawickrama ဝွံ လေဝ် ကလေင် ကၠာဲစၠောအ် တုဲ ပတိတ် လဝ် နကဵု ယၟု &quot;The Story of Gotama Buddha&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ သွက် ဂကောံ Pali Text Society ရ။

သုတေသန ခေတ် တၟိ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ နိဒါနကထာ ဝွံ ပံင်နှဴ လဝ် လိက် ပိဋကတ် (Canonical texts) မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ယေန်သၞာင် (Mythological traditions) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် တအ် နဒဒှ် လိက် လစွံ လညာတ် သာသနာ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Appleton, Naomi. (2010). *Jātaka Stories in Theravāda Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path*. Ashgate Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၉. တၠုင်လအာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Influence on Mon Buddhist Culture) ==
ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဒေသ ဗၟာ ကေုာံ သေံ မ္ဂး၊ လိက် နိဒါနကထာ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် ပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဓမ္မဒေသနာ (Sermons):''' ကျာ်ဇၞော် အစာ မန် တအ် မလေပ် ရွတ် တွံ ဓရ် နူကဵု ဒူရေနိဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝိဒူရေနိဒါန် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဓရ် ပါရမဳ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကရုဏာ ဗောဓိသတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''သဘင် သာသနာ (Buddhist Festivals):''' သဘင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု သဘင် ဂိတု ပသာ် (Vesak) မဒှ် တ္ၚဲ ကျာ် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အခိင် ကာလ မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ ဏအ် ရ။
* '''အနုသုခုမ (Arts):''' ဗီုရုပ် ကသူ လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဓရိတ် ကၠောန် လဝ် အတိုင် ဇာတ်လမ်း လၟေင် ပ္ဍဲ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဥပမာ - ဗီု သုဇာတာ ကဵု ဒါန်၊ ဗီု ဇၞး မာရ်) သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:NidÁnakathÁ|Nidanakatha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် မဆေင် ကု အဋ္ဌကထာ။
* [https://www.ancient-buddhist-texts.net/English-Texts/Jataka/Nidanakatha.htm Nidanakatha English Translation] (T.W. Rhys Davids) - လိက် ကၠာဲ အင်္ဂလိက် ဍိုက်ပေင်။
{{Navbox|name=လိက်ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ|title=လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဇာတ် ကေုာံ ဝင် (Jātaka &amp; History)|list1=* [[နိဒါနကထာ]] (Nidānakathā)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka)
* [[ဗုဒ္ဓဝံသ]] (Buddhavaṃsa)
* [[စရိယာပိဋကတ်]] (Cariyāpiṭaka)
* [[အပဒါန်]] (Apadāna)|group2=အဋ္ဌကထာ အဓိက (Commentaries)|list2=* ဇာတက အဋ္ဌကထာ
* မင်္ဂလတ္ထဒဳပနဳ
* ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ
* သမန္တပါသာဒိကာ|group3=ကဏ္ဍ အခိင် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ|list3=* [[ဒူရေနိဒါန်]] (Distant Epoch)
* [[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Intermediate Epoch)
* [[သန္တိကေနိဒါန်]] (Proximate Epoch)|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[အဗုဒ္ဓဃောသ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]}}</text>
      <sha1>s8it0f2v2k113j2b9zlpmz4a4u9djly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54903</id>
      <parentid>54902</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23794" sha1="qsfyu9uidca6mv45wwq3h0vaan3zjvm" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox book|name=နိဒါနကထာ (Nidānakathā)|title_orig=Nidānakathā (Pali)|image=[[File:Sumedha and Dipankara Buddha.jpg|250px|center|သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု။]]|caption=သုမေဓာ ဗောဓိသတ် ကလိဂွံ ဓရ် ပျာဒိတ် နူ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု၊ မဒှ် တမ်မူလ ဝင် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန်။|author=[[ဗုဒ္ဓဃောသ]] (traditionally attributed)|language=[[ပါဠိ]]|country=[[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka)|genre=ဝင် ကျာ်တြဲ၊ အဋ္ဌကထာ၊ လိက်ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ|subject=ဗီုလဵု ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဇၞော်မောဝ် ပါရမဳ ကေုာံ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်|series=ဇာတက အဋ္ဌကထာ (Jātaka-aṭṭhakathā)|publisher=Pali Text Society (Modern editions)}}'''နိဒါနကထာ''' ({{lang-en|Nidānakathā / The Story of the Lineage}}၊ {{lang-pi|Nidānakathā}}) ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲ စာပိုဒ် နိဒါန် သွက် [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka tales) အဋ္ဌကထာ ပ္ဍဲ သာသနာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် လိက် မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]] နူကဵု ဘဝ ဗောဓိသတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် (သုမေဓာ တၠရသဳ) စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် ကေုာံ အခိင် မဒုင် ကေတ် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန် မဍိုက်ပေင် အိုတ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1880). *Buddhist Birth Stories (Jataka Tales): The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha, The Story of the Lineage*. Routledge, p. 1-5.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဝင် ကျာ်တြဲ မဆက်စၠောအ် ဒၟံင် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;နိဒါနကထာ&quot; ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု အခိင် ကာလ (Epochs) ပိ သာ် မတွံဂး ဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ)၊ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဝင် အခိင် ကြပ်) ကေုာံ သန္တိကေနိဒါန် (ဝင် အခိင် လၟုဟ်) ရ။&lt;ref&gt;Jayawickrama, N. A. (1990). *The Story of Gotama Buddha (Jātaka-nidāna)*. Pali Text Society, p. x-xv.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ ပါဠိ '''&quot;နိဒါန&quot;''' (Nidāna) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟိုတ်၊ တမ်မူလ၊ သဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ '''&quot;ကထာ&quot;''' (Kathā) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဂလာန်၊ ပေါဲ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ '''နိဒါနကထာ''' မ္ဂး ဂှ် ဒှ် &quot;ဝင် မဟီု တွံ ပရူ တမ်မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် အဆက်အစပ် ဘဝ ကျာ်တြဲ&quot; ရ။

ပြကိုဟ် ဏအ် ဝွံ ချူ လဝ် နဒဒှ် နိဒါန် (Introduction) သွက် &quot;ဇာတက အဋ္ဌကထာ&quot; (Jātaka-aṭṭhakathā) မဒှ် ပြကိုဟ် မပံက် အဓိပ္ပါယ် ဇာတ် ၅၅၀ ရ။ အစာ မချူ ဇန် ပြကိုဟ် ဏအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ပရူ ဘဝ ကျာ် မတုဲကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ကွးသာဝက တအ် ထေက် ကု ဒး တီ လဝ် ဝင် အဆက် ဘဝ ဗောဓိသတ် စဵုကဵု စိုပ် ဒဒှ် ကျာ် ကိုပ်ကၠာ ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1928). *The Pali Literature of Ceylon*. Royal Asiatic Society, p. 122.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ အစာမချူဇန် (History and Authorship) ==
အတိုင် ဝင် မ္ဂး ပြကိုဟ် ဇာတက အဋ္ဌကထာ ကေုာံ နိဒါနကထာ ဝွံ အစာ သၠပတ် ဇၞော် '''[[ဗုဒ္ဓဃောသ]]''' (Buddhaghosa) မဒှ် အစာ မကၠုင် နူ အိန္ဒိယ ချူ ဇန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[သဳဟိုဠ်]] (Sri Lanka) ပ္ဍဲ အကြာ ၅ ဗွဝ်ကၠံ သၞာံခရေတ် (5th Century CE) ရ။

ဆဂး တၠပညာ ဝင် လိက်ပတ် ခေတ် လၟုဟ် လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အစာ တၞဟ် မွဲဇကု (လဆောဝ် ကော် ညးမချူ ဇာတ် - Jātaka Commentary Author) ချူ လဝ် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် အစာ မချူ ဇန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု လိက် အဋ္ဌကထာ တြေံ နကဵု ဘာသာ သဳဟိုဠ် (Sinhalese commentaries) မၞုံ ဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် တုဲ ကလေင် ပကောံ ချူ လဝ် နကဵု ဘာသာ [[ပါဠိ]] သွက်ဂွံ တန်တဴ အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Norman, K. R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Otto Harrassowitz, p. 126.&lt;/ref&gt;

== ၃. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ၃ သာ် (Structure and the 3 Epochs) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် မကော်ဂး &quot;နိဒါန်&quot; (Epochs) အတိုင် အခိင် ကာလ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ပွမပါ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ
!ကဏ္ဍ
!ယၟု ပါဠိ
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပရူပရာ ကာလ အခိင်
|-
|'''၁'''
|[[ဒူရေနိဒါန်]] (Dūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် သ္ၚောဲ
|နူ ဘဝ သုမေဓာ တၠရသဳ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် စုတိ နူ ဘဝ သၟိင် ဝေသန္တဝ် တုဲ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ သေတကေတု ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် တုသိတာ။
|-
|'''၂'''
|[[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Avidūre-nidāna)
|ဝင် အခိင် ကြပ်
|နူ အခိင် မစှ်ေ နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မာယာ စဵုကဵု စိုပ် အခိင် မကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။
|-
|'''၃'''
|[[သန္တိကေနိဒါန်]] (Santike-nidāna)
|ဝင် အခိင် လၟုဟ်
|နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ သီုကဵု လၟေင် တရဴ မဟီု တွံ ဓရ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ ဒုင် ဒါန် ဘာ ဇေတဝန်။
|}

== ၄. ဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်သ္ၚောဲ (Dūre-nidāna - Distant Epoch) ==
[[ဝှာင်:Vessantara_Jataka.jpg|right|thumb|250x250px|ဝေသန္တရ ဇာတ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သွဝ် တုသိတာ။]]
ဒူရေနိဒါန် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ၄ အသၚ်္ချဲ ကဵု က္ဍင်ပြကိုဋ် မွဲ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဗောဓိသတ် ပိုဲ ကတဵုဒှ် ဘဝ [[သုမေဓာ]] တၠရသဳ (Sumedha) ရ။ ညး ဂွံ ဆဵု ဂဗ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု (Dīpaṅkara Buddha) တုဲ ညး ဖျေဟ် ဇကု လတူ ပသဲ ဍာ် ညံင် ကျာ်တြဲ ဂွံ ကွာ် တက် ကၠောအ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး ရာဒနာ မိက် ညံင် ဂွံ ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု ကီု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဒဳပင်္ကဵု လေဝ် ကဵု ပျာဒိတ် (Prophecy) ဒဒှ်ရ အနာဂတ် ဂတ မ္ဂး ညး ဏအ် ဒှ် ကျာ် မွဲ ဇကု မာန် ရ။

နူ ဂှ် စ တုဲ ဗောဓိသတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် အာ ကု ပွမဖြည့် ပါရမဳ ၁၀ သာ် (Ten Pāramīs) ဇၟာပ် ဘဝ မကတဵုဒှ် အာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒူရေနိဒါန် ဝွံ သီု စၞောန်ထ္ၜး လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ ၂၄ ဇကု မကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပွမဗောဓိသတ် ဖြည့် ပါရမဳ စဵုကဵု စိုပ် ဘဝ လက္ကရဴ အိုတ် မတွံဂး သၟိင် [[ဝေသန္တဝ်]] (Vessantara) တုဲ စုတိ အာ စိုပ် သွဝ် တုသိတာ (Tusita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Horner, I. B. (1975). *The Minor Anthologies of the Pali Canon: Buddhavamsa and Cariyapitaka*. Pali Text Society, p. 10-18.&lt;/ref&gt;

== ၅. အဝိဒူရေနိဒါန် - ဝင် အခိင်ကြပ် (Avidūre-nidāna - Intermediate Epoch) ==
အဝိဒူရေနိဒါန် ဝွံ ဒှ် ဝင် အခိင် မကြပ် အိုတ် ကု ပွမဒှ် ကျာ် ရ။ ဍေံ စ နူကဵု အခိင် ဒေဝတဴ ကေုာံ ဗြီု တအ် နူကဵု စက္ကဝါ ဂမၠိုင် ကၠုင် အာတ်မိက် ဒေဝတဴ သေတကေတု (ဗောဓိသတ်) ပ္ဍဲ သွဝ် တုသိတာ ညံင် ဂွံ စှ်ေ တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ လောက မၞိဟ် ရ။ ဗောဓိသတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် &quot;မဟာဝိလောကန ၅ သာ်&quot; (အခိင်၊ တိုက်၊ ဒေသ၊ ဂကူ၊ မိ) တုဲ ရုဲစှ် တန် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် [[မိမာယာ]] (Queen Maya) ပ္ဍဲ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။

ကဏ္ဍ ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အဓိက ဂမၠိုင်-

* ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ကေုာံ ပွမဒုင် စၟတ် ယၟု &quot;သိဒ္ဓတ္ထ&quot; (Siddhattha)။
* ပွမဆဵု ညာတ် &quot;နိမိတ် ၄ သာ်&quot; (Four Sights: မၞိဟ် ဗျူ၊ ယဲ၊ ချိုတ် ကေုာံ ခမဳ)။
* ပွမတိတ် ဂြိုပ် ကၠောန် ခမဳ (Great Renunciation) လတူ ချေတ် ကဏ္ဍက။
* ပွမကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ ၆ သၞာံ ကေုာံ ပွမဒုင် ကေတ် ပုင် ဍာ်တှ် နူ [[သုဇာတာ]] (Sujata)။
* ပွမဇၞး မာရ် ၅ သာ် (Defeating Mara) ကေုာံ ကလိဂွံ သမ္မာသမ္ဗောဓိ ဉာဏ် လတူ သၞာပၞင် ပလ္လင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ။&lt;ref&gt;Nāṇamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 15-30.&lt;/ref&gt;

== ၆. သန္တိကေနိဒါန် - ဝင် အခိင်လၟုဟ် (Santike-nidāna - Proximate Epoch) ==
[[ဝှာင်:Dhamekh_Stupa,_Sarnath.jpg|left|thumb|250x250px|ကျာ်စေတဳ ဓမ္မေခ (Dhamekh Stupa) ပ္ဍဲ မိဂဒါဝုန် (Sarnath) ဒၞာဲ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ဓမ္မစက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သန္တိကေနိဒါန်။]]
သန္တိကေနိဒါန် ဝွံ စ နူကဵု အခိင် ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ တုဲ ရ။ ကျာ်တြဲ စံင် စသိုင် ဝိမုတ္တိသုခ (Bliss of Liberation) ပွိုင် ၇ သတ္တာဟ (၇ အပတ်) သၟဝ် တၞံ ဆု တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဗောဓိမဏ္ဍိုင် ရ။ နူ ဂှ် ဗြီု သဟမ္ပတိ ကၠုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ တွံ ဓရ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ တရဴ အာ ဇရေင် ဂြိုပ် မိဂဒါဝုန် (Deer Park at Sarnath) ရ။

ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ညး ဟီု တွံ ကဵု [[ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်]] (Dhammacakkappavattana Sutta) သွက် ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅ ဇကု တုဲ သာသနာ ကေုာံ သံဃာ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ် သီု ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ညးမကလိဂွံ ဓရ် ဂမၠိုင် မပ္တံ ကု ယသ သေဌဳ၊ ဂကောံ ခမဳ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂဳ၊ ပွမပလံင် ဗစိုပ် သာဝက ၆၀ ဇကု သွက်ဂွံ လလောင် သာသနာ၊ ကေုာံ ပွမသာရိပုတ္တရာ ကဵု မောဂ္ဂလ္လာန် တအ် လုပ် စိုပ် သာသနာ ရ။ နိဒါနကထာ ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ အခိင် အနာထပိဏ် သေဌဳ (Anathapindika) ရာန် ကေတ် ဂြိုပ် သၟိင် ဇေတ တုဲ ဒုင် ဒါန် ဘာ မဟာ ဝိဟာရ [[ဇေတဝန်]] (Jetavana Monastery) ကု ကျာ် ကေုာံ သံဃာ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 25-27.&lt;/ref&gt;

== ၇. တန်ဖျူ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ထေရဝါဒ (Significance in Theravada Literature) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ မၞုံ ကု တန်ဖျူ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သာသနာ ထေရဝါဒ ရ။ လိက် ပိဋကတ် တမ်မူလ မပ္တံ ကု မဇ္ဇျိမနိကာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိနယပိဋကတ် တအ် ဝွံ ချူ လဝ် ဝင် ကျာ်တြဲ နကဵု သကုတ် ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ဒကုတ် ဓဝ် ရ။ ဥပမာ - မဟာဝဂ္ဂ (Mahāvagga) ပ္ဍဲ ဝိနယ မ္ဂး စ လဝ် နူ အခိင် ဒှ် ကျာ် တုဲ ဓဝ် ရ။

ဆဂး နိဒါနကထာ ဏအ် ဟေင် ရ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပံင်ကောံ လဝ် ဝင် ဘဝ ကျာ်တြဲ နူကဵု တမ်မူလ စဵုကဵု စိုပ် ကၞောတ် နဒဒှ် ဇာတ်လမ်း မွဲ သကုတ် ဓဝ် (Continuous Narrative) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လိက် ဝင် ကျာ် ခေတ် လက္ကရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု &quot;မာလာလင်္ကာရ ဝတ္ထု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဇိနတ္ထပကာသနဳ&quot; ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Reynolds, Frank E. (1976). &quot;The Many Lives of Buddha: A Study of Sacred Biography and Theravada Tradition&quot;. *The Biographical Process*, p. 37-61.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ သုတေသန (Translations and Research) ==
နိဒါနကထာ ဝွံ ဒှ် လိက်ပြကိုဟ် မဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် လဝ် ဇရေင် ဘာသာ ယူရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂမၠိုင် ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် တၠပညာ ဘာသာ ပါဠိ T. W. Rhys Davids ဝွံ ကၠာဲစၠောအ် ပတိတ် လဝ် နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် နကဵု ယၟု &quot;Buddhist Birth Stories: Jataka Tales (The Commentarial Introduction Entitled Nidana-Katha)&quot; ရ။
* ဗွဲကြဴ N. A. Jayawickrama ဝွံ လေဝ် ကလေင် ကၠာဲစၠောအ် တုဲ ပတိတ် လဝ် နကဵု ယၟု &quot;The Story of Gotama Buddha&quot; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ သွက် ဂကောံ Pali Text Society ရ။

သုတေသန ခေတ် တၟိ တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ နိဒါနကထာ ဝွံ ပံင်နှဴ လဝ် လိက် ပိဋကတ် (Canonical texts) မပ္တံ ကု ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ယေန်သၞာင် (Mythological traditions) မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သဳဟိုဠ် တအ် နဒဒှ် လိက် လစွံ လညာတ် သာသနာ မသၠုင် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Appleton, Naomi. (2010). *Jātaka Stories in Theravāda Buddhism: Narrating the Bodhisatta Path*. Ashgate Publishing.&lt;/ref&gt;

== ၉. တၠုင်လအာ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာမန် (Influence on Mon Buddhist Culture) ==
ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဒေသ ဗၟာ ကေုာံ သေံ မ္ဂး၊ လိက် နိဒါနကထာ ဝွံ ဇီုကပိုက် လဝ် ပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဓမ္မဒေသနာ (Sermons):''' ကျာ်ဇၞော် အစာ မန် တအ် မလေပ် ရွတ် တွံ ဓရ် နူကဵု ဒူရေနိဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝိဒူရေနိဒါန် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရူ ဓရ် ပါရမဳ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကရုဏာ ဗောဓိသတ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''သဘင် သာသနာ (Buddhist Festivals):''' သဘင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု သဘင် ဂိတု ပသာ် (Vesak) မဒှ် တ္ၚဲ ကျာ် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ဒှ် ကျာ် ကေုာံ ပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု အခိင် ကာလ မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ ဏအ် ရ။
* '''အနုသုခုမ (Arts):''' ဗီုရုပ် ကသူ လတူ ဗဒင် ဘာကျာ် မန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဓရိတ် ကၠောန် လဝ် အတိုင် ဇာတ်လမ်း လၟေင် ပ္ဍဲ အဝိဒူရေနိဒါန် (ဥပမာ - ဗီု သုဇာတာ ကဵု ဒါန်၊ ဗီု ဇၞး မာရ်) သီုဖအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:NidÁnakathÁ|Nidanakatha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ပါဠိ ကေုာံ အင်္ဂလိက် မဆေင် ကု အဋ္ဌကထာ။
* [https://www.ancient-buddhist-texts.net/English-Texts/Jataka/Nidanakatha.htm Nidanakatha English Translation] (T.W. Rhys Davids) - လိက် ကၠာဲ အင်္ဂလိက် ဍိုက်ပေင်။
{{Navbox|name=လိက်ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ|title=လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ အဋ္ဌကထာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ဇာတ် ကေုာံ ဝင် (Jātaka &amp; History)|list1=* [[နိဒါနကထာ]] (Nidānakathā)
* [[ဇာတ် ၅၅၀]] (Jātaka)
* [[ဗုဒ္ဓဝံသ]] (Buddhavaṃsa)
* [[စရိယာပိဋကတ်]] (Cariyāpiṭaka)
* [[အပဒါန်]] (Apadāna)|group2=အဋ္ဌကထာ အဓိက (Commentaries)|list2=* ဇာတက အဋ္ဌကထာ
* မင်္ဂလတ္ထဒဳပနဳ
* ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ
* သမန္တပါသာဒိကာ|group3=ကဏ္ဍ အခိင် ပ္ဍဲ နိဒါနကထာ|list3=* [[ဒူရေနိဒါန်]] (Distant Epoch)
* [[အဝိဒူရေနိဒါန်]] (Intermediate Epoch)
* [[သန္တိကေနိဒါန်]] (Proximate Epoch)|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]
* [[ပါဠိ]]
* [[ဗုဒ္ဓဃောသ]]
* [[ပိဋကတ်ပိ]]}}</text>
      <sha1>qsfyu9uidca6mv45wwq3h0vaan3zjvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11079</id>
    <revision>
      <id>54904</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန | title = သၟိင် ဍုင်ကပ္ပိလဝှ်, က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူသာကဳဝင် | image = [[File:Suddhodana.jpg|250px|center|ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ]]...&quot;</comment>
      <origin>54904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21610" sha1="8lhvpkexfuscmd9lsun91t8r02t4q78" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
| title = သၟိင် ဍုင်ကပ္ပိလဝှ်, က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူသာကဳဝင်
| image = [[File:Suddhodana.jpg|250px|center|ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ]]
| caption = ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဃော မင်မဲ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ
| succession = က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူ သာကဳဝင်
| reign = ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (6th century BCE)
| predecessor = သၟိင်သဳဟဟနု (Sihahanu)
| successor = [[ဘဒ္ဒိယ]] (Bhadriya)
| spouse = [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]]&lt;br&gt;[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]]
| issue = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|သိဒ္ဓတ္ထ]]&lt;br&gt;[[နန္ဒ]]&lt;br&gt;[[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]]
| dynasty = [[သာကဳဝင်]] (Shakya), တၞောဝ် ဩက္ကာကရာဇ်
| father = [[သဳဟဟနု]]
| mother = [[ကစ္စာနာ]]
| religion = ဗြဟ္မဏ ဟိန္ဒူ (ကိုပ်ကၠာ), [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (လက္ကရဴ)
}}

'''သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန''' ({{lang-en|King Śuddhodana}}, {{lang-sa|शुद्धोदन}}, {{lang-pi|Suddhodana}}) ဝွံ ဒှ် သၟိင်မအံက် သွက် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ([[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]) တုဲ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်) ဂကူသာကဳဝင် (Shakya) မပကင်ရင် ဍုင် [[ကပ္ပိလဝှ်]] (Kapilavastu) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကြာ ရးနိဂီု အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဂစာန် သၠုင် ပတိုန် လဝ် ကောန်ဇၞော် ညး မတွံဂး သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha) ညံင်ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera (1992). ''The Buddha and His Teachings''. Buddhist Missionary Society, p. 12-14.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် သိဒ္ဓတ္ထ နူကဵု ဒဒိုက် လောကဳ ပန် သာ် (သူအိုတ်ပန်) ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ဂှ် တိတ် အာ ဂြိုပ် တုဲ ဒှ် အာ ကျာ် ရ။ ဗွဲကြဴ ဏအ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒုင် ကေတ် ဓရ် နူ ကျာ်တြဲ တုဲ ဒှ် အာ အရိယ ပူဂိုလ် မွဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ညး မကြပ် စုတိ ဂှ် ညး ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahantship) ရ။&lt;ref&gt;Thomas, Edward J. (1927). ''The Life of Buddha as Legend and History''. Kegan Paul, Trench, Trubner &amp; Co., p. 45-47.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု မတွံဂး &quot;သုဒ္ဓေါဒန&quot; (Suddhodana) ဝွံ မကၠုင် နူ အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမၞုံ ကု သြောအ် သ္အးဇ္ၚး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမပတိတ် သြောအ် ခိုဟ်&quot; (He who grows pure rice) ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး နေင် ဒဒှ်ရ ဂကူ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မတဵုလွဳ ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ သြောအ် အဓိက ရ။

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဟွံသေင် သၟိင် ဨကရာဇ် မပကင်ရင် အလုံ အေန်ပါယာ မွဲ၊ ဆဂး ညး ဝွံ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် &quot;ဂဏ&quot; (Gana) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သမ္မတ မကော်ဂး [Shakya Republic] မဒှ် သၞောတ် အုပ်ကွပ် နကဵု သမဂ္ဂ ရ။ ညးတအ် ပကင်ရင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် မဒှ် ဍုင် ဍောတ် မွဲ သၟဝ် သြဇာ ဍုင် ဇၞော် [[ကောသလ]] (Kosala) ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 49.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေုာံ ဍုင် (Lineage and Kingdom) ==
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ်ဒတောဝ် သာကဳဝင် (Shakya) မဆက် ကၠုင် နူ တၞောဝ် [[ဩက္ကာကရာဇ်]] (Ikshvaku dynasty) ကေုာံ တၞောဝ် တ္ၚဲ (Suryavansha) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ကောန် သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) ကေုာံ မိဂၞကျာ် ကစ္စာနာ (Kaccanā) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန မၞုံ ကု ဒေအ် တြုဟ် ၄ ဇကု ကေုာံ ဒေအ် ဗြဴ ၂ ဇကု ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
|-
! ကောန် သၟိင်သဳဟဟနု !! ယၟု !! တင်စၟတ်
|-
| ကောန်ဇၞော် (တြုဟ်) || '''သုဒ္ဓေါဒန''' (Suddhodana) || မအံက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || ဒေါတောဒန (Dhotodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သက္ကောဒန (Sakkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သုက္ကောဒန (Sukkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || အမိတောဒန (Amitodana) || မအံက် ညး မာနန္ဒ ကေုာံ အနုရုဒ္ဓ
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || အမိတာ (Amita) || 
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || ပမိတာ (Pamita) || 
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် ဝံသဒဳပနဳ ကေုာံ မဟာဝင်)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Geiger, Wilhelm (1912). ''The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon''. Pali Text Society, p. 11-14.&lt;/ref&gt;

== ၃. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ သမ္ဘာ (Family and Wives) ==
[[File:Queen_Maya.jpg|thumb|right|250px|မိဂၞကျာ် မာယာ မဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။]]
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ သၞက်ကရောဲ ကု မိဂၞကျာ် ၜါ ဇကု မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္ဇန (Añjana) နူ ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha) ရ။
* '''[[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (Queen Maya):''' ဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် မိမင်မွဲ သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ။ ညး စုတိ အာ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ရ။
* '''[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami):''' ဒှ် ဒေအ် မိမာယာ ကေုာံ ဒှ် သမ္ဘာ မရနုက် ကု ၜါ ရ။ ကြဴနူ မိမာယာ စုတိ အာ၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် သိဒ္ဓတ္ထ ညံင်ရဴ ကောန် အရေင် ဇကု ရ။ ညး ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ကောန် ၜါ ဇကု မတွံဂး နန္ဒ (Nanda) ကေုာံ သုန္ဒရဳနန္ဒာ (Sundari Nanda) ရ။&lt;ref&gt;Schumann, H. W. (2004). ''The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism''. Motilal Banarsidass, p. 18-19.&lt;/ref&gt;

== ၄. သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ဇၞော် ကေုာံ သမ္မတ (Birth of Siddhartha and Prophecy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မိမာယာ တန်ဂဝ်၊ ညး ညာတ် သွပ်မက် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဗုင် ညး ရ။ ကာလ သၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) အကြာ တရဴ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ကေုာံ ဒေဝဒဟ ရ။

ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ရသိ ကာဠဒေဝိလ (Asita) ကၠုင် ရံင် ကောန်ၚာ် ဂှ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ ကလိဂွံ အာယုက် ဇၞော် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဗဗၞး ၈ တၠ (မပ္တံ ကု ကောဏ္ဍည) တအ် ဟီု သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် မ္ဂး ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် (Universal Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂြိုပ် မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ကောန် ဇကု ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောကဳ ရ။&lt;ref&gt;Nhat Hanh, Thich (1991). ''Old Path White Clouds: Walking in the Footsteps of the Buddha''. Parallax Press, p. 25-28.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမလွဳလွတ် ကောန် ကေုာံ နန်ပိရာသဳ (Upbringing and the Three Palaces) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ကောန် ဇကု ဟွံဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂှ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ခၞံဗဒှ် လဝ် နန် ပိ ခလိုင် မကော်ဂး နန်ပိရာသဳ သွက် သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ-
၁။ '''ရမ္မ (Ramma):''' သွက် ဥတု မံက် (Winter Palace)
၂။ '''သုဘ (Subha):''' သွက် ဥတု ကညင် (Summer Palace)
၃။ '''သုရမ္မ (Suramma):''' သွက် ဥတု ဗြဲ (Rainy Palace)

ပ္ဍဲ နန် တအ် ဂှ် ဍိုက်ပေင် တဴ ကု ပရေင် လဟိင် စိုတ်၊ ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ညးမကမၠောန် မဍောတ်တ် ဇြဟတ် နွံ တအ် ဓဝ် ဟေင် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ဆဵု ညာတ် မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ ကေုာံ မၞိဟ် ချိုတ် (သူအိုတ်ပန်) ရ။&lt;ref&gt;Strong, John S. (2001). ''The Buddha: A Short Biography''. Oneworld Publications, p. 30-32.&lt;/ref&gt;

== ၆. သၟိင်ကောန် တိတ်ဂြိုပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မအံက် (The Great Departure) ==
[[File:The_Great_Departure_of_Buddha.jpg|thumb|left|250px|သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ်။]]
ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန စဵုဒၞာ လဝ် ဗွဲမဇၞော် ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ညာတ် အာ သူအိုတ်ပန် (မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ မၞိဟ် ချိုတ်၊ ကေုာံ ခမဳ) ပ္ဍဲ အခိင် တိတ် ဍုင် ရ။ ညး သၠေဟ်ပၟာ လတူ ဘဝ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သွက်ဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂၠာဲ ဓရ် သစ္စ (The Great Renunciation) ရ။

အခိင် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ် အာ ဂှ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဒး ဆဵုဂဗ ကု လမောဝ် စိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညး ဗလး ဏာ အမာတ် ကေုာံ သကိုပ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကော် သိဒ္ဓတ္ထ ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး။ ညးတအ် ဂှ် လေဝ် ကလင် ဓရ် ကျာ် တုဲ ဒှ် အာ ခမဳ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Keown, Damien (2004). ''A Dictionary of Buddhism''. Oxford University Press, p. 278.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပွမကလေင်ဆဵု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Reunion and Transformation) ==
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ဒှ် အာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယဳ (Kaludayi) သွက်ဂွံ ဘိက် ကော် ကျာ်တြဲ ကလေင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။ အခိင် ကျာ်တြဲ စိုပ် ဍုင် မ္ဂး၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ညာတ် ကောန် ဇကု ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် (Begging for alms) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ညး ထေဲ တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ဒှ် တၞောဝ် သၟိင် ရ၊ ဟွံကေင် ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် ရ&quot;။ 

ကျာ်တြဲ ကလေင် သွဟ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ တိတ် နူ တၞောဝ် သၟိင် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ကျာ်တြဲ (Lineage of Buddhas) ယျ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု သၟိင်မအံက် တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[သောတာပန်]] (Sotapanna) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂၠံင် ဂှ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ကလိဂွံ ဓရ် သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) အတိုင် လၟေင် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names''. John Murray, London.&lt;/ref&gt;

== ၈. တၠအရှန် ကေုာံ ပွမပပရိနိဗ္ဗာန် (Attaining Arahantship and Death) ==
အခိင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန အာယုက် ဇၞော် တုဲ ယဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ကျာ်တြဲ ကလေင် ကၠုင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် လက်ကရဴ အိုတ် ကု သၟိင်မအံက် ရ။ ဃော မတန်တဴ လတူ သၞာ ယဲ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် တုဲ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahant) မဒှ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ 

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် ခရှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကလိဂွံ ဓရ် တၠအရှန် တုဲ စုတိ အာ (ပပရိနိဗ္ဗာန်) ဃော မဒှ် ခရှ် မွဲ ရ။ သဘင် ဖျေဟ် ကမ္မဋ္ဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အသံ သၟိင် ဨကရာဇ် ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika &amp; Hecker, Hellmuth (1997). ''Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy''. Wisdom Publications, p. 250-252.&lt;/ref&gt;

== ၉. လညာတ် ဝင် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင် (Historical vs. Mythological Perspectives) ==
[[File:Kapilavastu_ruins.jpg|thumb|right|250px|ဒၞာဲ တြေံ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။]]
ပ္ဍဲ လညာတ် သုတေသန ဝင် (Historical research) မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ သြဇာ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒးဒုင် သဳကၠဳ ဒၟံင် ဏီ ရ-
* '''ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology):''' ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဟီု တွံ လဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် (Maharaja) မဇၞော် သၠဲလး မွဲ ရ။ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဍိုက်ပေင် ကု ထဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ဝင် (History):''' တၠပညာ ဝင် တအ် (ဥပမာ- Richard Gombrich) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် မွဲ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဂကောံ သမ္မတ (Oligarchy/Republic) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် တုဲ ဟွံမဲ ကု အဝဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ဇၞော် ဇၞော် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် တာလျိုင် ညး မဒှ် မအံက် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ ပ္ဍဲ ဝင် ရ။&lt;ref&gt;Warder, A. K. (2000). ''Indian Buddhism'' (3rd ed.). Motilal Banarsidass, p. 45.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကျာ်တြဲ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Auddhodana Śuddhodana] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - လိက် ပိဋကတ် မဆေင် ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။

{{Navbox
| name  = သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲဂေါတမ
| title = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ မဆေင်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ လွဳလွတ်
| list1  = 
* [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (မိလွဳလွတ်)

| group2 = သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* [[ယသောဓရာ|မိယသောဓရာ]] (သမ္ဘာ)
* [[ရာဟုလာ]] (ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (ဒေအ် ကလော)
* [[ဒေဝဒတ္တ]] (ကော ကလော)
* [[နန္ဒ]] (ဒေအ်)
* [[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]] (ဒေအ် ဗြဴ)

| group4 = ဌာန်ဒတန်
| list4  = 
* [[ကပ္ပိလဝှ်]]
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[သာကဳဝင်]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8lhvpkexfuscmd9lsun91t8r02t4q78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54906</id>
      <parentid>54904</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] ဇရေင် [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်]]: က္ဍိုပ်ခ္ဍံက်လိက်မဗၠောတ်အာ</comment>
      <origin>54904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21610" sha1="8lhvpkexfuscmd9lsun91t8r02t4q78" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
| title = သၟိင် ဍုင်ကပ္ပိလဝှ်, က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူသာကဳဝင်
| image = [[File:Suddhodana.jpg|250px|center|ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ]]
| caption = ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဃော မင်မဲ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ
| succession = က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူ သာကဳဝင်
| reign = ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (6th century BCE)
| predecessor = သၟိင်သဳဟဟနု (Sihahanu)
| successor = [[ဘဒ္ဒိယ]] (Bhadriya)
| spouse = [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]]&lt;br&gt;[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]]
| issue = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|သိဒ္ဓတ္ထ]]&lt;br&gt;[[နန္ဒ]]&lt;br&gt;[[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]]
| dynasty = [[သာကဳဝင်]] (Shakya), တၞောဝ် ဩက္ကာကရာဇ်
| father = [[သဳဟဟနု]]
| mother = [[ကစ္စာနာ]]
| religion = ဗြဟ္မဏ ဟိန္ဒူ (ကိုပ်ကၠာ), [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (လက္ကရဴ)
}}

'''သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန''' ({{lang-en|King Śuddhodana}}, {{lang-sa|शुद्धोदन}}, {{lang-pi|Suddhodana}}) ဝွံ ဒှ် သၟိင်မအံက် သွက် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ([[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]) တုဲ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်) ဂကူသာကဳဝင် (Shakya) မပကင်ရင် ဍုင် [[ကပ္ပိလဝှ်]] (Kapilavastu) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကြာ ရးနိဂီု အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဂစာန် သၠုင် ပတိုန် လဝ် ကောန်ဇၞော် ညး မတွံဂး သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha) ညံင်ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera (1992). ''The Buddha and His Teachings''. Buddhist Missionary Society, p. 12-14.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် သိဒ္ဓတ္ထ နူကဵု ဒဒိုက် လောကဳ ပန် သာ် (သူအိုတ်ပန်) ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ဂှ် တိတ် အာ ဂြိုပ် တုဲ ဒှ် အာ ကျာ် ရ။ ဗွဲကြဴ ဏအ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒုင် ကေတ် ဓရ် နူ ကျာ်တြဲ တုဲ ဒှ် အာ အရိယ ပူဂိုလ် မွဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ညး မကြပ် စုတိ ဂှ် ညး ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahantship) ရ။&lt;ref&gt;Thomas, Edward J. (1927). ''The Life of Buddha as Legend and History''. Kegan Paul, Trench, Trubner &amp; Co., p. 45-47.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု မတွံဂး &quot;သုဒ္ဓေါဒန&quot; (Suddhodana) ဝွံ မကၠုင် နူ အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမၞုံ ကု သြောအ် သ္အးဇ္ၚး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမပတိတ် သြောအ် ခိုဟ်&quot; (He who grows pure rice) ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး နေင် ဒဒှ်ရ ဂကူ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မတဵုလွဳ ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ သြောအ် အဓိက ရ။

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဟွံသေင် သၟိင် ဨကရာဇ် မပကင်ရင် အလုံ အေန်ပါယာ မွဲ၊ ဆဂး ညး ဝွံ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် &quot;ဂဏ&quot; (Gana) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သမ္မတ မကော်ဂး [Shakya Republic] မဒှ် သၞောတ် အုပ်ကွပ် နကဵု သမဂ္ဂ ရ။ ညးတအ် ပကင်ရင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် မဒှ် ဍုင် ဍောတ် မွဲ သၟဝ် သြဇာ ဍုင် ဇၞော် [[ကောသလ]] (Kosala) ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 49.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေုာံ ဍုင် (Lineage and Kingdom) ==
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ်ဒတောဝ် သာကဳဝင် (Shakya) မဆက် ကၠုင် နူ တၞောဝ် [[ဩက္ကာကရာဇ်]] (Ikshvaku dynasty) ကေုာံ တၞောဝ် တ္ၚဲ (Suryavansha) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ကောန် သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) ကေုာံ မိဂၞကျာ် ကစ္စာနာ (Kaccanā) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန မၞုံ ကု ဒေအ် တြုဟ် ၄ ဇကု ကေုာံ ဒေအ် ဗြဴ ၂ ဇကု ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
|-
! ကောန် သၟိင်သဳဟဟနု !! ယၟု !! တင်စၟတ်
|-
| ကောန်ဇၞော် (တြုဟ်) || '''သုဒ္ဓေါဒန''' (Suddhodana) || မအံက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || ဒေါတောဒန (Dhotodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သက္ကောဒန (Sakkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သုက္ကောဒန (Sukkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || အမိတောဒန (Amitodana) || မအံက် ညး မာနန္ဒ ကေုာံ အနုရုဒ္ဓ
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || အမိတာ (Amita) || 
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || ပမိတာ (Pamita) || 
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် ဝံသဒဳပနဳ ကေုာံ မဟာဝင်)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Geiger, Wilhelm (1912). ''The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon''. Pali Text Society, p. 11-14.&lt;/ref&gt;

== ၃. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ သမ္ဘာ (Family and Wives) ==
[[File:Queen_Maya.jpg|thumb|right|250px|မိဂၞကျာ် မာယာ မဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။]]
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ သၞက်ကရောဲ ကု မိဂၞကျာ် ၜါ ဇကု မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္ဇန (Añjana) နူ ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha) ရ။
* '''[[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (Queen Maya):''' ဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် မိမင်မွဲ သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ။ ညး စုတိ အာ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ရ။
* '''[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami):''' ဒှ် ဒေအ် မိမာယာ ကေုာံ ဒှ် သမ္ဘာ မရနုက် ကု ၜါ ရ။ ကြဴနူ မိမာယာ စုတိ အာ၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် သိဒ္ဓတ္ထ ညံင်ရဴ ကောန် အရေင် ဇကု ရ။ ညး ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ကောန် ၜါ ဇကု မတွံဂး နန္ဒ (Nanda) ကေုာံ သုန္ဒရဳနန္ဒာ (Sundari Nanda) ရ။&lt;ref&gt;Schumann, H. W. (2004). ''The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism''. Motilal Banarsidass, p. 18-19.&lt;/ref&gt;

== ၄. သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ဇၞော် ကေုာံ သမ္မတ (Birth of Siddhartha and Prophecy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မိမာယာ တန်ဂဝ်၊ ညး ညာတ် သွပ်မက် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဗုင် ညး ရ။ ကာလ သၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) အကြာ တရဴ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ကေုာံ ဒေဝဒဟ ရ။

ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ရသိ ကာဠဒေဝိလ (Asita) ကၠုင် ရံင် ကောန်ၚာ် ဂှ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ ကလိဂွံ အာယုက် ဇၞော် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဗဗၞး ၈ တၠ (မပ္တံ ကု ကောဏ္ဍည) တအ် ဟီု သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် မ္ဂး ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် (Universal Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂြိုပ် မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ကောန် ဇကု ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောကဳ ရ။&lt;ref&gt;Nhat Hanh, Thich (1991). ''Old Path White Clouds: Walking in the Footsteps of the Buddha''. Parallax Press, p. 25-28.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမလွဳလွတ် ကောန် ကေုာံ နန်ပိရာသဳ (Upbringing and the Three Palaces) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ကောန် ဇကု ဟွံဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂှ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ခၞံဗဒှ် လဝ် နန် ပိ ခလိုင် မကော်ဂး နန်ပိရာသဳ သွက် သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ-
၁။ '''ရမ္မ (Ramma):''' သွက် ဥတု မံက် (Winter Palace)
၂။ '''သုဘ (Subha):''' သွက် ဥတု ကညင် (Summer Palace)
၃။ '''သုရမ္မ (Suramma):''' သွက် ဥတု ဗြဲ (Rainy Palace)

ပ္ဍဲ နန် တအ် ဂှ် ဍိုက်ပေင် တဴ ကု ပရေင် လဟိင် စိုတ်၊ ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ညးမကမၠောန် မဍောတ်တ် ဇြဟတ် နွံ တအ် ဓဝ် ဟေင် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ဆဵု ညာတ် မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ ကေုာံ မၞိဟ် ချိုတ် (သူအိုတ်ပန်) ရ။&lt;ref&gt;Strong, John S. (2001). ''The Buddha: A Short Biography''. Oneworld Publications, p. 30-32.&lt;/ref&gt;

== ၆. သၟိင်ကောန် တိတ်ဂြိုပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မအံက် (The Great Departure) ==
[[File:The_Great_Departure_of_Buddha.jpg|thumb|left|250px|သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ်။]]
ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန စဵုဒၞာ လဝ် ဗွဲမဇၞော် ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ညာတ် အာ သူအိုတ်ပန် (မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ မၞိဟ် ချိုတ်၊ ကေုာံ ခမဳ) ပ္ဍဲ အခိင် တိတ် ဍုင် ရ။ ညး သၠေဟ်ပၟာ လတူ ဘဝ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သွက်ဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂၠာဲ ဓရ် သစ္စ (The Great Renunciation) ရ။

အခိင် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ် အာ ဂှ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဒး ဆဵုဂဗ ကု လမောဝ် စိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညး ဗလး ဏာ အမာတ် ကေုာံ သကိုပ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကော် သိဒ္ဓတ္ထ ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး။ ညးတအ် ဂှ် လေဝ် ကလင် ဓရ် ကျာ် တုဲ ဒှ် အာ ခမဳ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Keown, Damien (2004). ''A Dictionary of Buddhism''. Oxford University Press, p. 278.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပွမကလေင်ဆဵု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Reunion and Transformation) ==
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ဒှ် အာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယဳ (Kaludayi) သွက်ဂွံ ဘိက် ကော် ကျာ်တြဲ ကလေင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။ အခိင် ကျာ်တြဲ စိုပ် ဍုင် မ္ဂး၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ညာတ် ကောန် ဇကု ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် (Begging for alms) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ညး ထေဲ တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ဒှ် တၞောဝ် သၟိင် ရ၊ ဟွံကေင် ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် ရ&quot;။ 

ကျာ်တြဲ ကလေင် သွဟ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ တိတ် နူ တၞောဝ် သၟိင် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ကျာ်တြဲ (Lineage of Buddhas) ယျ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု သၟိင်မအံက် တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[သောတာပန်]] (Sotapanna) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂၠံင် ဂှ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ကလိဂွံ ဓရ် သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) အတိုင် လၟေင် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names''. John Murray, London.&lt;/ref&gt;

== ၈. တၠအရှန် ကေုာံ ပွမပပရိနိဗ္ဗာန် (Attaining Arahantship and Death) ==
အခိင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန အာယုက် ဇၞော် တုဲ ယဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ကျာ်တြဲ ကလေင် ကၠုင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် လက်ကရဴ အိုတ် ကု သၟိင်မအံက် ရ။ ဃော မတန်တဴ လတူ သၞာ ယဲ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် တုဲ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahant) မဒှ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ 

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် ခရှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကလိဂွံ ဓရ် တၠအရှန် တုဲ စုတိ အာ (ပပရိနိဗ္ဗာန်) ဃော မဒှ် ခရှ် မွဲ ရ။ သဘင် ဖျေဟ် ကမ္မဋ္ဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အသံ သၟိင် ဨကရာဇ် ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika &amp; Hecker, Hellmuth (1997). ''Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy''. Wisdom Publications, p. 250-252.&lt;/ref&gt;

== ၉. လညာတ် ဝင် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင် (Historical vs. Mythological Perspectives) ==
[[File:Kapilavastu_ruins.jpg|thumb|right|250px|ဒၞာဲ တြေံ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။]]
ပ္ဍဲ လညာတ် သုတေသန ဝင် (Historical research) မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ သြဇာ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒးဒုင် သဳကၠဳ ဒၟံင် ဏီ ရ-
* '''ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology):''' ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဟီု တွံ လဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် (Maharaja) မဇၞော် သၠဲလး မွဲ ရ။ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဍိုက်ပေင် ကု ထဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ဝင် (History):''' တၠပညာ ဝင် တအ် (ဥပမာ- Richard Gombrich) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် မွဲ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဂကောံ သမ္မတ (Oligarchy/Republic) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် တုဲ ဟွံမဲ ကု အဝဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ဇၞော် ဇၞော် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် တာလျိုင် ညး မဒှ် မအံက် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ ပ္ဍဲ ဝင် ရ။&lt;ref&gt;Warder, A. K. (2000). ''Indian Buddhism'' (3rd ed.). Motilal Banarsidass, p. 45.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကျာ်တြဲ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Auddhodana Śuddhodana] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - လိက် ပိဋကတ် မဆေင် ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။

{{Navbox
| name  = သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲဂေါတမ
| title = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ မဆေင်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ လွဳလွတ်
| list1  = 
* [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (မိလွဳလွတ်)

| group2 = သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* [[ယသောဓရာ|မိယသောဓရာ]] (သမ္ဘာ)
* [[ရာဟုလာ]] (ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (ဒေအ် ကလော)
* [[ဒေဝဒတ္တ]] (ကော ကလော)
* [[နန္ဒ]] (ဒေအ်)
* [[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]] (ဒေအ် ဗြဴ)

| group4 = ဌာန်ဒတန်
| list4  = 
* [[ကပ္ပိလဝှ်]]
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[သာကဳဝင်]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8lhvpkexfuscmd9lsun91t8r02t4q78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54908</id>
      <parentid>54906</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21671" sha1="rrz4h13tnumzl8ask6lwg8dcx1l851r" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
| title = သၟိင် ဍုင်ကပ္ပိလဝှ်, က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူသာကဳဝင်
| image = [[File:Suddhodana.jpg|250px|center|ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ]]
| caption = ရုပ်ကသူ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဃော မင်မဲ ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ
| succession = က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဂကူ သာကဳဝင်
| reign = ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (6th century BCE)
| predecessor = သၟိင်သဳဟဟနု (Sihahanu)
| successor = [[ဘဒ္ဒိယ]] (Bhadriya)
| spouse = [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]]&lt;br&gt;[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]]
| issue = [[ကျာ်တြဲဂေါတမ|သိဒ္ဓတ္ထ]]&lt;br&gt;[[နန္ဒ]]&lt;br&gt;[[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]]
| dynasty = [[သာကဳဝင်]] (Shakya), တၞောဝ် ဩက္ကာကရာဇ်
| father = [[သဳဟဟနု]]
| mother = [[ကစ္စာနာ]]
| religion = ဗြဟ္မဏ ဟိန္ဒူ (ကိုပ်ကၠာ), [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (လက္ကရဴ)
}}

'''သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန''' ({{lang-en|King Śuddhodana}}, {{lang-sa|शुद्धोदन}}, {{lang-pi|Suddhodana}}) ဝွံ ဒှ် သၟိင်မအံက် သွက် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ([[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]) တုဲ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်) ဂကူသာကဳဝင် (Shakya) မပကင်ရင် ဍုင် [[ကပ္ပိလဝှ်]] (Kapilavastu) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကြာ ရးနိဂီု အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပေါ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မဂစာန် သၠုင် ပတိုန် လဝ် ကောန်ဇၞော် ညး မတွံဂး သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha) ညံင်ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera (1992). ''The Buddha and His Teachings''. Buddhist Missionary Society, p. 12-14.&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂစာန် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် သိဒ္ဓတ္ထ နူကဵု ဒဒိုက် လောကဳ ပန် သာ် (သူအိုတ်ပန်) ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ဂှ် တိတ် အာ ဂြိုပ် တုဲ ဒှ် အာ ကျာ် ရ။ ဗွဲကြဴ ဏအ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒုင် ကေတ် ဓရ် နူ ကျာ်တြဲ တုဲ ဒှ် အာ အရိယ ပူဂိုလ် မွဲ တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ညး မကြပ် စုတိ ဂှ် ညး ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahantship) ရ။&lt;ref&gt;Thomas, Edward J. (1927). ''The Life of Buddha as Legend and History''. Kegan Paul, Trench, Trubner &amp; Co., p. 45-47.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Background) ==
ယၟု မတွံဂး &quot;သုဒ္ဓေါဒန&quot; (Suddhodana) ဝွံ မကၠုင် နူ အရေဝ် သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ တုဲ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမၞုံ ကု သြောအ် သ္အးဇ္ၚး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမပတိတ် သြောအ် ခိုဟ်&quot; (He who grows pure rice) ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ထ္ၜး နေင် ဒဒှ်ရ ဂကူ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မတဵုလွဳ ကမၠောန် ဗ္ၚ ကေုာံ သြောအ် အဓိက ရ။

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဟွံသေင် သၟိင် ဨကရာဇ် မပကင်ရင် အလုံ အေန်ပါယာ မွဲ၊ ဆဂး ညး ဝွံ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် &quot;ဂဏ&quot; (Gana) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သမ္မတ မကော်ဂး [Shakya Republic] မဒှ် သၞောတ် အုပ်ကွပ် နကဵု သမဂ္ဂ ရ။ ညးတအ် ပကင်ရင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် မဒှ် ဍုင် ဍောတ် မွဲ သၟဝ် သြဇာ ဍုင် ဇၞော် [[ကောသလ]] (Kosala) ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (1988). ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge, p. 49.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် တၞောဝ်ဒတောဝ် ကေုာံ ဍုင် (Lineage and Kingdom) ==
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ်ဒတောဝ် သာကဳဝင် (Shakya) မဆက် ကၠုင် နူ တၞောဝ် [[ဩက္ကာကရာဇ်]] (Ikshvaku dynasty) ကေုာံ တၞောဝ် တ္ၚဲ (Suryavansha) ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ကောန် သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) ကေုာံ မိဂၞကျာ် ကစ္စာနာ (Kaccanā) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန မၞုံ ကု ဒေအ် တြုဟ် ၄ ဇကု ကေုာံ ဒေအ် ဗြဴ ၂ ဇကု ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန
|-
! ကောန် သၟိင်သဳဟဟနု !! ယၟု !! တင်စၟတ်
|-
| ကောန်ဇၞော် (တြုဟ်) || '''သုဒ္ဓေါဒန''' (Suddhodana) || မအံက် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || ဒေါတောဒန (Dhotodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သက္ကောဒန (Sakkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || သုက္ကောဒန (Sukkodana) || 
|-
| ဒေအ် (တြုဟ်) || အမိတောဒန (Amitodana) || မအံက် ညး မာနန္ဒ ကေုာံ အနုရုဒ္ဓ
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || အမိတာ (Amita) || 
|-
| ဒေအ် (ဗြဴ) || ပမိတာ (Pamita) || 
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် ဝံသဒဳပနဳ ကေုာံ မဟာဝင်)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Geiger, Wilhelm (1912). ''The Mahavamsa or the Great Chronicle of Ceylon''. Pali Text Society, p. 11-14.&lt;/ref&gt;

== ၃. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ သမ္ဘာ (Family and Wives) ==
[[File:Queen_Maya.jpg|thumb|right|250px|မိဂၞကျာ် မာယာ မဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။]]
သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ သၞက်ကရောဲ ကု မိဂၞကျာ် ၜါ ဇကု မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္ဇန (Añjana) နူ ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha) ရ။
* '''[[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (Queen Maya):''' ဒှ် သမ္ဘာ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် မိမင်မွဲ သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ။ ညး စုတိ အာ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ရ။
* '''[[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami):''' ဒှ် ဒေအ် မိမာယာ ကေုာံ ဒှ် သမ္ဘာ မရနုက် ကု ၜါ ရ။ ကြဴနူ မိမာယာ စုတိ အာ၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် သိဒ္ဓတ္ထ ညံင်ရဴ ကောန် အရေင် ဇကု ရ။ ညး ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ကောန် ၜါ ဇကု မတွံဂး နန္ဒ (Nanda) ကေုာံ သုန္ဒရဳနန္ဒာ (Sundari Nanda) ရ။&lt;ref&gt;Schumann, H. W. (2004). ''The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism''. Motilal Banarsidass, p. 18-19.&lt;/ref&gt;

== ၄. သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ဇၞော် ကေုာံ သမ္မတ (Birth of Siddhartha and Prophecy) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မိမာယာ တန်ဂဝ်၊ ညး ညာတ် သွပ်မက် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဗုင် ညး ရ။ ကာလ သၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး ညး သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) အကြာ တရဴ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ကေုာံ ဒေဝဒဟ ရ။

ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ရသိ ကာဠဒေဝိလ (Asita) ကၠုင် ရံင် ကောန်ၚာ် ဂှ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ ကလိဂွံ အာယုက် ဇၞော် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ဗဗၞး ၈ တၠ (မပ္တံ ကု ကောဏ္ဍည) တအ် ဟီု သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် ဏအ် ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် မ္ဂး ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် (Universal Monarch)၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂြိုပ် မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ကောန် ဇကု ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ် တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောကဳ ရ။&lt;ref&gt;Nhat Hanh, Thich (1991). ''Old Path White Clouds: Walking in the Footsteps of the Buddha''. Parallax Press, p. 25-28.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမလွဳလွတ် ကောန် ကေုာံ နန်ပိရာသဳ (Upbringing and the Three Palaces) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ကောန် ဇကု ဟွံဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂှ်၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ခၞံဗဒှ် လဝ် နန် ပိ ခလိုင် မကော်ဂး နန်ပိရာသဳ သွက် သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ ရ-
၁။ '''ရမ္မ (Ramma):''' သွက် ဥတု မံက် (Winter Palace)
၂။ '''သုဘ (Subha):''' သွက် ဥတု ကညင် (Summer Palace)
၃။ '''သုရမ္မ (Suramma):''' သွက် ဥတု ဗြဲ (Rainy Palace)

ပ္ဍဲ နန် တအ် ဂှ် ဍိုက်ပေင် တဴ ကု ပရေင် လဟိင် စိုတ်၊ ကွိင်ကွိုက်၊ ကေုာံ ညးမကမၠောန် မဍောတ်တ် ဇြဟတ် နွံ တအ် ဓဝ် ဟေင် ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် သိဒ္ဓတ္ထ ဟွံဂွံ ဆဵု ညာတ် မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ ကေုာံ မၞိဟ် ချိုတ် (သူအိုတ်ပန်) ရ။&lt;ref&gt;Strong, John S. (2001). ''The Buddha: A Short Biography''. Oneworld Publications, p. 30-32.&lt;/ref&gt;

== ၆. သၟိင်ကောန် တိတ်ဂြိုပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မအံက် (The Great Departure) ==
[[File:The_Great_Departure_of_Buddha.jpg|thumb|left|250px|သၟိင်ကောန် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ်။]]
ၜိုန်ရ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန စဵုဒၞာ လဝ် ဗွဲမဇၞော် ကီု လေဝ်၊ သိဒ္ဓတ္ထ ညာတ် အာ သူအိုတ်ပန် (မၞိဟ် ဗျု၊ မၞိဟ် ယဲ၊ မၞိဟ် ချိုတ်၊ ကေုာံ ခမဳ) ပ္ဍဲ အခိင် တိတ် ဍုင် ရ။ ညး သၠေဟ်ပၟာ လတူ ဘဝ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် သွက်ဂွံ တိတ် ဂြိုပ် ဂၠာဲ ဓရ် သစ္စ (The Great Renunciation) ရ။

အခိင် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ဂြိုပ် အာ ဂှ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဒး ဆဵုဂဗ ကု လမောဝ် စိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ညး ဗလး ဏာ အမာတ် ကေုာံ သကိုပ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကော် သိဒ္ဓတ္ထ ကီု လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး။ ညးတအ် ဂှ် လေဝ် ကလင် ဓရ် ကျာ် တုဲ ဒှ် အာ ခမဳ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Keown, Damien (2004). ''A Dictionary of Buddhism''. Oxford University Press, p. 278.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပွမကလေင်ဆဵု ကျာ်တြဲ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Reunion and Transformation) ==
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ဒှ် အာ ကျာ်တြဲ တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဗလး ဏာ အမာတ် ကာဠုဒါယဳ (Kaludayi) သွက်ဂွံ ဘိက် ကော် ကျာ်တြဲ ကလေင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ရ။ အခိင် ကျာ်တြဲ စိုပ် ဍုင် မ္ဂး၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ညာတ် ကောန် ဇကု ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် (Begging for alms) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ညး ထေဲ တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ပိုဲ ဒှ် တၞောဝ် သၟိင် ရ၊ ဟွံကေင် ဗက် ပိဏ္ဍပါတ် ရ&quot;။ 

ကျာ်တြဲ ကလေင် သွဟ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ တိတ် နူ တၞောဝ် သၟိင် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ကျာ်တြဲ (Lineage of Buddhas) ယျ ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် ကု သၟိင်မအံက် တုဲ၊ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[သောတာပန်]] (Sotapanna) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂၠံင် ဂှ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ကလိဂွံ ဓရ် သကဒါဂါမ် (Sakadagami) ကေုာံ အနာဂါမ် (Anagami) အတိုင် လၟေင် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (1937). ''Dictionary of Pali Proper Names''. John Murray, London.&lt;/ref&gt;

== ၈. တၠအရှန် ကေုာံ ပွမပပရိနိဗ္ဗာန် (Attaining Arahantship and Death) ==
အခိင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန အာယုက် ဇၞော် တုဲ ယဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ကျာ်တြဲ ကလေင် ကၠုင် ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် သွက်ဂွံ တွံ ဓရ် လက်ကရဴ အိုတ် ကု သၟိင်မအံက် ရ။ ဃော မတန်တဴ လတူ သၞာ ယဲ ဂှ် ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် တုဲ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကလိဂွံ ဓရ် [[တၠအရှန်]] (Arahant) မဒှ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သာသနာ ရ။ 

သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် ခရှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကလိဂွံ ဓရ် တၠအရှန် တုဲ စုတိ အာ (ပပရိနိဗ္ဗာန်) ဃော မဒှ် ခရှ် မွဲ ရ။ သဘင် ဖျေဟ် ကမ္မဋ္ဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အသံ သၟိင် ဨကရာဇ် ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika &amp; Hecker, Hellmuth (1997). ''Great Disciples of the Buddha: Their Lives, Their Works, Their Legacy''. Wisdom Publications, p. 250-252.&lt;/ref&gt;

== ၉. လညာတ် ဝင် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင် (Historical vs. Mythological Perspectives) ==
[[File:Kapilavastu_ruins.jpg|thumb|right|250px|ဒၞာဲ တြေံ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။]]
ပ္ဍဲ လညာတ် သုတေသန ဝင် (Historical research) မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ သြဇာ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒးဒုင် သဳကၠဳ ဒၟံင် ဏီ ရ-
* '''ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology):''' ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဟီု တွံ လဝ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဝွံ ဒှ် သၟိင် ဨကရာဇ် (Maharaja) မဇၞော် သၠဲလး မွဲ ရ။ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် မဍိုက်ပေင် ကု ထဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ဝင် (History):''' တၠပညာ ဝင် တအ် (ဥပမာ- Richard Gombrich) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သာကဳဝင် တအ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဍောတ်တ် မွဲ မအုပ်ကွပ် နကဵု ဂကောံ သမ္မတ (Oligarchy/Republic) ရ။ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ် ဍုင် မွဲ ဓဝ် တုဲ ဟွံမဲ ကု အဝဵု သၟိင် ဨကရာဇ် ဇၞော် ဇၞော် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် တာလျိုင် ညး မဒှ် မအံက် ကျာ်တြဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဍာံပြ ပ္ဍဲ ဝင် ရ။&lt;ref&gt;Warder, A. K. (2000). ''Indian Buddhism'' (3rd ed.). Motilal Banarsidass, p. 45.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=1rY180bC81I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ကျာ်တြဲ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုၚ် (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Auddhodana Śuddhodana] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight] - လိက် ပိဋကတ် မဆေင် ကု ဝင် ကျာ်တြဲ ကေုာံ သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန။

{{Navbox
| name  = သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲဂေါတမ
| title = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ မဆေင်စပ် ကု [[ကျာ်တြဲဂေါတမ]]
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ လွဳလွတ်
| list1  = 
* [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* [[သိရိမဟာမာယာ|မိမာယာ]] (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ|မိဂေါတမဳ]] (မိလွဳလွတ်)

| group2 = သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* [[ယသောဓရာ|မိယသောဓရာ]] (သမ္ဘာ)
* [[ရာဟုလာ]] (ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (ဒေအ် ကလော)
* [[ဒေဝဒတ္တ]] (ကော ကလော)
* [[နန္ဒ]] (ဒေအ်)
* [[သုန္ဒရဳနန္ဒာ]] (ဒေအ် ဗြဴ)

| group4 = ဌာန်ဒတန်
| list4  = 
* [[ကပ္ပိလဝှ်]]
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[သာကဳဝင်]]
}}{{DEFAULTSORT:သုဒ္ဓေါဒန ၊သၟိင်}}
[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် အိန္ဒိယ တမၠာ]]
[[ကဏ္ဍ:သၟိင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>rrz4h13tnumzl8ask6lwg8dcx1l851r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိသဳရိမာယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11080</id>
    <revision>
      <id>54905</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox royalty | name = မိသဳရိမာယာ (Queen Maya) | title = ဂၞကျာ်ဇၞော် သက္က (Queen of the Shakya Republic) | image = Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha,_Gandhara,_2nd-3rd_century_AD.jpg | caption = ရုပ်တၟအ် ဝင် မိသဳရိမာယာ ဃော သၠးဂၠံဂဝ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>54905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20107" sha1="lixz6ilfmjud90xunzbgl5cj9gbuhl9" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = မိသဳရိမာယာ (Queen Maya)
| title = ဂၞကျာ်ဇၞော် သက္က (Queen of the Shakya Republic)
| image = Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha,_Gandhara,_2nd-3rd_century_AD.jpg
| caption = ရုပ်တၟအ် ဝင် မိသဳရိမာယာ ဃော သၠးဂၠံဂဝ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (အနုသုခုမ ခေတ် ဂန္ဓာရ، ၂-၃ ဗွဝ်ကၠံ)။
| succession = ဂၞကျာ် ကပ္ပိလဝတ္ထု
| spouse = သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Śuddhodana)
| issue = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ]] (Siddhartha Gautama)
| dynasty = သက္က (Shakya) 
| father = သၟိင် [[အဉ္စန]] (King Añjana)
| mother = ဂၞကျာ် [[သုလက္ခဏာ]] (Queen Sulakkhana)
| religion = ဗြဟ္မဏ / [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| birth_place = [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
| death_place = [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
}}

'''မိသဳရိမာယာ''' ({{lang-en|Queen Maya of Sakya}}, {{lang-pi|Māyādevī}}) ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် မဒှ် မိ မသၠးဂၠံဂဝ် ကဵု တၠဳမၞုံကုပိုဉ် [[ကျာ်တြဲ]] ဂေါတမ (Gautama Buddha) မဒှ် တၠသဗ္ဗညု မခၞံဗဒှ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် တအ် ဂှ် ညး ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် အဂ္ဂမဟေသဳ သွက် သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana) မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu) ရ။

မိသဳရိမာယာ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္စန မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ဒေဝဒဟ]] တုဲ ညး ဝွံ နွံ ကု ဍာ်ဒကေဝ် ရုပ်သာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မပြဲဇဲ လောန် ရ။ အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ကလေင် ကတဵုဒှ် ဘဝ ဒေဝတဴ ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-3.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ပူဂိုလ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;မာယာ&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် သက္ကတ (Sanskrit) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလှဲလး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လျး&quot; ရ။ မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ မဒှ် ဂကူ ကောလဳယျ (Koliya) တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဒဂေတ် သဳလ မခိုဟ် ပြဲ နူ အခိင် ဍောတ်တ် တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဇၞော် ကၠုင် ဂှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန နူ ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ဂှ် အာတ် မိက် ကေတ် ညး နဒဒှ် ဂၞကျာ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် တုဲ ပရေင် သ္ၚိကၟိန် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဂွံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (2003). *Dictionary of Pali Proper Names*. Asian Educational Services, Vol 2, p. 608.&lt;/ref&gt;

== ၂. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ပရေင်စုံဖက် (Family and Marriage) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ဝင် သၟိင် ဂကူ သက္က ကေုာံ ကောလဳယျ ရ။
* '''မိမ:''' မအံက် ဂှ် ဒှ် သၟိင် အဉ္စန (Anjana) တုဲ မိအံက် ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် သုလက္ခဏာ (Sulakkhana) ရ။
* '''ဒေအ် ဗြဴ:''' ညး မၞုံ ကု ဒေအ် ဗြဴ မွဲ ဇကု မကော်ဂး [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) มဒှ် ဂၞကျာ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ကီု တုဲ၊ ကြဴနူ မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ ဂှ် ညး ဒှ် မၞိဟ် မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကျာ်တြဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် မိသဳရိမာယာ
|-
! သၟိင် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု !! သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ !! မဆက်စပ်
|-
| သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) || သၟိင် အဉ္စန (Anjana) || ဇုဇ ကေုာံ မအံက် 
|-
| သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] || '''မိသဳရိမာယာ''' || တၠသ္ၚိ ကေုာံ ဂၞကျာ်
|-
|  || [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] || ဒေအ် ဗြဴ ကေုာံ ဂၞကျာ် မရနုက် ကု ၜါ
|-
| '''သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ''' (ကျာ်တြဲ) || - || ကောန်
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် တၞောဝ် သာကျဝံသ / Sakya Dynasty)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1903). *Buddhist India*. G.P. Putnam's Sons, p. 16-17.&lt;/ref&gt;

== ၃. သွပ်လ္ပအ် မပြာကတ် (The Famous Dream - The White Elephant) ==
[[File:Maya dream.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မိသဳရိမာယာ လ္ပအ် ညာတ် စိင် ဗု လုပ် ဇရေင် ဗုင် လပါ် ပုင်။]]
အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ဝင် မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တန် ပဋိသန္ဓေ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ပုဏ္ဏမဳ (သဘင် အသဠှ) ဂှ် မိသဳရိမာယာ ဝွံ မင်မဲ လဝ် သဳလ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ သဘင် ရ။ 

ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ညး သတိက် လှိင် အာ တုဲ ညာတ် သွပ်လ္ပအ် မပြဲဇဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သွပ်လ္ပအ် ဂှ် ဒေဝတဴ ပန် ဇကု ယိုက် ကေတ် ညး ဏာ စွံ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဟေမဝန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ စိင် ဗု (White Elephant) မၞုံ ကု ဂြင် ၆ မွဲ ဇကု မရပ် လဝ် ပ္ကဴ ဒကှ် ဗု ဂှ် ဂေတ် ညး ၃ နာဍဳ တုဲ လုပ် အာ ဇရေင် လပါ် ဗုင် လပါ် ပုင် ညး ရ။ 

နူ ဂှ် ညး လကိုတ် တိုန် တုဲ လဴ စ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ရ။ အစာ ပုဏ္ဏား ၆၄ တၠ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သွပ်လ္ပအ် ဏအ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂၞကျာ် တန် ပဋိသန္ဓေ ကောန်ၚာ် တြုဟ် မွဲ တုဲ၊ ကောန် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မ္ဂး ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ်၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂၠာဲ ဓဝ် မ္ဂး ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Silva, Piyadassi (1991). *The Buddha's Ancient Path*. Buddhist Publication Society, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ (Birth of the Buddha in Lumbini) ==
ကာလ ဂၠံဂဝ် ပေင် ၉ ဂိတု ၁၀ တ္ၚဲ ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာတ် မိက် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန သွက်ဂွံ ကလေင် အာ ဍုင် မိမ ညး မဒှ် ဍုင် ဒေဝဒဟ ရ။ 

ဃော အာ တရဴ ဂှ်၊ ညးတအ် ဇူ ပ္ဍဲ ကၠအ် ပ္ကဴ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) မၞုံ အကြာ ဍုင် ၜါ ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာ ရပ် ကၞာင် တၞံ အံင်ရေင် (Sal tree) မွဲ တုဲ၊ ဃော မရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု ဂှ် ဟေင် ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ နကဵု လပါ် ပုင် ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ မ္ဂး ကွာ် အာ ဂတ ထပှ် လၟေင် ဇိုင် တုဲ ဟီု လလောင် တြး &quot;အဲ ဒှ် ညး မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Nanamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 5-7.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမစုတိ ကေုာံ ဘဝ လက္ကရဴ (Death and Afterlife in Tushita) ==
ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိသဳရိမာယာ ဝွံ စုတိ လေင် လမျီု အာ ရ။ ဟိုတ် အဓိက အတိုင် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး &quot;ဗုင် ဂၠံဂဝ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဗောဓိသတ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် ကျာ်သြဳ မပြဲဇဲ တုဲ၊ မၞိဟ် တၞဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု ဒး သၠးဂၠံဂဝ် နူ ဂှ် ပၠန် ရ&quot; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး စုတိ အာ ရ။

စုတိ နူ ဘဝ မၞိဟ် တုဲ ညး အာ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ တြုဟ် မၞုံ ယၟု သန္တုဿိတ (Santussita Deva) ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။ ညး ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa) ဟိုတ်နူ သွဝ် တုသိတာ ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် သွက် ဗောဓိသတ် ကေုာံ ညး မၞုံ ကု ပါရမဳ သၠုင် တအ် ရ။

== ၆. ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ကု မိအံက် (Teaching Abhidhamma) ==
[[File:Buddha_descends_from_Tavatimsa.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ ကု ဒေဝတဴ မဒှ် လဝ် မိအံက်။]]
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ တုဲ ဒှ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ၇ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ သွဝ် တာဝတိံ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တွံ ဓရ် ကဵု မိအံက် ရ။ 

ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ဓရ် [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ပွိုင် ၃ ဂိတု ဍောတ်တ် လတူ တၟအ် ပဏ္ဍုကၟလာသန (Pandukambalasilasana) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒေဝတဴ သန္တုဿိတ (မိသဳရိမာယာ) စှ်ေ ကၠုင် နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ ကလင် ဓရ် ကျာ် ဂွံ အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ။ ပရူ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ဖျဴ ကျာ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဝှ် လၟေင် သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika. (1998). *Abhidhamma Studies: Buddhist Explorations of Consciousness and Time*. Wisdom Publications, p. 19-21.&lt;/ref&gt;

== ၇. မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Literature and Culture) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင်:''' ဇၟာပ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် မန် ම္ဂး စ ချူ လဝ် နူကဵု ပရူ သွပ်လ္ပအ် မိသဳရိမာယာ လၟိုန် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ:''' ပ္ဍဲ ပေါဲ သဘင် မန် မပ္တံ ကု ပေါဲ ဇာတ် တအ် မ္ဂး ဇာတ် မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ဂှ် ဒှ် ဇာတ် မၞိဟ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''သင်္ကေတ မိ:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ဆာန် မိ ကေုာံ ပရေင် ပူဇဴ ဒုင် ဒဒိုက် သွက် ကောန် ရ။

== ၈. ဗီုရုပ် ကေုာံ အနုသုခုမ ပ္ဍဲ အာရှ (Iconography and Art in Asia) ==
ဗီုရုပ် အနုသုခုမ မဆေင် ကု မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အနုသုခုမ အာရှ ရ။
* '''အနုသုခုမ ဂန္ဓာရ (Gandhara Art):''' ပ္ဍဲ ရုပ်တၟအ် ခေတ် ဂန္ဓာရ (ကြပ် ကု ပါကစ္စတာန် လၟုဟ်) မ္ဂး ညးတအ် ထောန် လဝ် ရုပ် မိသဳရိမာယာ ကွာ် ကၠုင် တုဲ ရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု လပါ် ပုင်၊ တုဲ သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ကၠုင် နူ လပါ် ပုင် ညး ရ။
* '''ပ္ဍဲ သေံ ကေုာံ မန်:''' ရုပ် ကသူ ပ္ဍဲ ဗဒင် ကျာ် (Murals) ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ ကေုာံ ဍုင် မန် တအ် မ္ဂး ဗီုရုပ် ညး သတိက် လှိင် တုဲ စိင် ဗု လုပ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် မပြာကတ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Huntington, Susan L. (1985). *The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain*. Weatherhill, p. 116-118.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဌာန် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ် (Development of Sacred Sites) ==
[[File:Maya Devi Temple in Lumbini, Nepal.jpg|thumb|right|250px|ဘာကျာ် မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ၊ ဍုင် နဳပေါ။]]
ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ '''လုမ္ဗိနဳ''' (Lumbini - လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် နဳပေါ) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် မပြဲဇဲ အိုတ် မွဲ သွက် ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''တိုင် တၟအ် အသောက (Ashoka Pillar):''' သၟိင် အသောက နူ ဍုင် အိန္ဒိယ ကၠုင် စိုပ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၄၉ (249 BC) တုဲ ပတန် လဝ် တိုင် တၟအ် မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။
* '''ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ (Maya Devi Temple):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာဲကၟာဲ ယူနက်သကဝ် (UNESCO World Heritage Site) တုဲ မၞိဟ် နူ အလုံ ဂၠးတိ ကၠုင် ဗဵု လ္ၚောဝ် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Coningham, Robin. (2001). &quot;The Archaeology of Buddhism&quot;. *Archaeology and World Religion*. Routledge, p. 60-63.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=k-a_7tq5Z3E လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် လုမ္ဗိနဳ ကေုာံ မိသဳရိမာယာ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Maya_Devi Maya Devi] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/2lbud.htm The Life of the Buddha] (Buddhanet).
* [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] - UNESCO.

{{Navbox
| name  = ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ၚိကၟိန်
| title = တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Family of Gautama Buddha)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ ကလော
| list1  = 
* သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* '''မိသဳရိမာယာ''' (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (မိလွဳ)
* သၟိင် သုပ္ပဗုဒ္ဓ 

| group2 = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* ဂၞကျာ် [[ယသောဓရာ]] (Bimba / Yasodhara)
* သၟတ် [[ရာဟုလာ]] (Rahula - ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (Ananda)
* ဒေဝဒတ် (Devadatta)
* နန္ဒ (Nanda)

| group4 = ဌာန်ဒတန် အဓိက
| list4  = 
* [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
}}

[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂၞကျာ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>lixz6ilfmjud90xunzbgl5cj9gbuhl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54909</id>
      <parentid>54905</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20153" sha1="04757l6ghfxnz94j9b144n8s4nvm828" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = မိသဳရိမာယာ (Queen Maya)
| title = ဂၞကျာ်ဇၞော် သက္က (Queen of the Shakya Republic)
| image = Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha,_Gandhara,_2nd-3rd_century_AD.jpg
| caption = ရုပ်တၟအ် ဝင် မိသဳရိမာယာ ဃော သၠးဂၠံဂဝ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (အနုသုခုမ ခေတ် ဂန္ဓာရ، ၂-၃ ဗွဝ်ကၠံ)။
| succession = ဂၞကျာ် ကပ္ပိလဝတ္ထု
| spouse = သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်|သုဒ္ဓေါဒန]] (King Śuddhodana)
| issue = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ]] (Siddhartha Gautama)
| dynasty = သက္က (Shakya) 
| father = သၟိင် [[အဉ္စန]] (King Añjana)
| mother = ဂၞကျာ် [[သုလက္ခဏာ]] (Queen Sulakkhana)
| religion = ဗြဟ္မဏ / [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| birth_place = [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
| death_place = [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
}}

'''မိသဳရိမာယာ''' ({{lang-en|Queen Maya of Sakya}}, {{lang-pi|Māyādevī}}) ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် မဒှ် မိ မသၠးဂၠံဂဝ် ကဵု တၠဳမၞုံကုပိုဉ် [[ကျာ်တြဲ]] ဂေါတမ (Gautama Buddha) မဒှ် တၠသဗ္ဗညု မခၞံဗဒှ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် တအ် ဂှ် ညး ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် အဂ္ဂမဟေသဳ သွက် သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana) မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu) ရ။

မိသဳရိမာယာ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္စန မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ဒေဝဒဟ]] တုဲ ညး ဝွံ နွံ ကု ဍာ်ဒကေဝ် ရုပ်သာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မပြဲဇဲ လောန် ရ။ အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ကလေင် ကတဵုဒှ် ဘဝ ဒေဝတဴ ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-3.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ပူဂိုလ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;မာယာ&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် သက္ကတ (Sanskrit) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလှဲလး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လျး&quot; ရ။ မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ မဒှ် ဂကူ ကောလဳယျ (Koliya) တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဒဂေတ် သဳလ မခိုဟ် ပြဲ နူ အခိင် ဍောတ်တ် တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဇၞော် ကၠုင် ဂှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန နူ ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ဂှ် အာတ် မိက် ကေတ် ညး နဒဒှ် ဂၞကျာ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် တုဲ ပရေင် သ္ၚိကၟိန် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဂွံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (2003). *Dictionary of Pali Proper Names*. Asian Educational Services, Vol 2, p. 608.&lt;/ref&gt;

== ၂. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ပရေင်စုံဖက် (Family and Marriage) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ဝင် သၟိင် ဂကူ သက္က ကေုာံ ကောလဳယျ ရ။
* '''မိမ:''' မအံက် ဂှ် ဒှ် သၟိင် အဉ္စန (Anjana) တုဲ မိအံက် ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် သုလက္ခဏာ (Sulakkhana) ရ။
* '''ဒေအ် ဗြဴ:''' ညး မၞုံ ကု ဒေအ် ဗြဴ မွဲ ဇကု မကော်ဂး [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) มဒှ် ဂၞကျာ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ကီု တုဲ၊ ကြဴနူ မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ ဂှ် ညး ဒှ် မၞိဟ် မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကျာ်တြဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် မိသဳရိမာယာ
|-
! သၟိင် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု !! သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ !! မဆက်စပ်
|-
| သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) || သၟိင် အဉ္စန (Anjana) || ဇုဇ ကေုာံ မအံက် 
|-
| သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] || '''မိသဳရိမာယာ''' || တၠသ္ၚိ ကေုာံ ဂၞကျာ်
|-
|  || [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] || ဒေအ် ဗြဴ ကေုာံ ဂၞကျာ် မရနုက် ကု ၜါ
|-
| '''သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ''' (ကျာ်တြဲ) || - || ကောန်
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် တၞောဝ် သာကျဝံသ / Sakya Dynasty)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1903). *Buddhist India*. G.P. Putnam's Sons, p. 16-17.&lt;/ref&gt;

== ၃. သွပ်လ္ပအ် မပြာကတ် (The Famous Dream - The White Elephant) ==
[[File:Maya dream.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မိသဳရိမာယာ လ္ပအ် ညာတ် စိင် ဗု လုပ် ဇရေင် ဗုင် လပါ် ပုင်။]]
အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ဝင် မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တန် ပဋိသန္ဓေ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ပုဏ္ဏမဳ (သဘင် အသဠှ) ဂှ် မိသဳရိမာယာ ဝွံ မင်မဲ လဝ် သဳလ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ သဘင် ရ။ 

ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ညး သတိက် လှိင် အာ တုဲ ညာတ် သွပ်လ္ပအ် မပြဲဇဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သွပ်လ္ပအ် ဂှ် ဒေဝတဴ ပန် ဇကု ယိုက် ကေတ် ညး ဏာ စွံ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဟေမဝန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ စိင် ဗု (White Elephant) မၞုံ ကု ဂြင် ၆ မွဲ ဇကု မရပ် လဝ် ပ္ကဴ ဒကှ် ဗု ဂှ် ဂေတ် ညး ၃ နာဍဳ တုဲ လုပ် အာ ဇရေင် လပါ် ဗုင် လပါ် ပုင် ညး ရ။ 

နူ ဂှ် ညး လကိုတ် တိုန် တုဲ လဴ စ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ရ။ အစာ ပုဏ္ဏား ၆၄ တၠ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သွပ်လ္ပအ် ဏအ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂၞကျာ် တန် ပဋိသန္ဓေ ကောန်ၚာ် တြုဟ် မွဲ တုဲ၊ ကောန် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မ္ဂး ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ်၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂၠာဲ ဓဝ် မ္ဂး ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Silva, Piyadassi (1991). *The Buddha's Ancient Path*. Buddhist Publication Society, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ (Birth of the Buddha in Lumbini) ==
ကာလ ဂၠံဂဝ် ပေင် ၉ ဂိတု ၁၀ တ္ၚဲ ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာတ် မိက် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန သွက်ဂွံ ကလေင် အာ ဍုင် မိမ ညး မဒှ် ဍုင် ဒေဝဒဟ ရ။ 

ဃော အာ တရဴ ဂှ်၊ ညးတအ် ဇူ ပ္ဍဲ ကၠအ် ပ္ကဴ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) မၞုံ အကြာ ဍုင် ၜါ ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာ ရပ် ကၞာင် တၞံ အံင်ရေင် (Sal tree) မွဲ တုဲ၊ ဃော မရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု ဂှ် ဟေင် ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ နကဵု လပါ် ပုင် ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ မ္ဂး ကွာ် အာ ဂတ ထပှ် လၟေင် ဇိုင် တုဲ ဟီု လလောင် တြး &quot;အဲ ဒှ် ညး မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Nanamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 5-7.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမစုတိ ကေုာံ ဘဝ လက္ကရဴ (Death and Afterlife in Tushita) ==
ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိသဳရိမာယာ ဝွံ စုတိ လေင် လမျီု အာ ရ။ ဟိုတ် အဓိက အတိုင် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး &quot;ဗုင် ဂၠံဂဝ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဗောဓိသတ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် ကျာ်သြဳ မပြဲဇဲ တုဲ၊ မၞိဟ် တၞဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု ဒး သၠးဂၠံဂဝ် နူ ဂှ် ပၠန် ရ&quot; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး စုတိ အာ ရ။

စုတိ နူ ဘဝ မၞိဟ် တုဲ ညး အာ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ တြုဟ် မၞုံ ယၟု သန္တုဿိတ (Santussita Deva) ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။ ညး ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa) ဟိုတ်နူ သွဝ် တုသိတာ ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် သွက် ဗောဓိသတ် ကေုာံ ညး မၞုံ ကု ပါရမဳ သၠုင် တအ် ရ။

== ၆. ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ကု မိအံက် (Teaching Abhidhamma) ==
[[File:Buddha_descends_from_Tavatimsa.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ ကု ဒေဝတဴ မဒှ် လဝ် မိအံက်။]]
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ တုဲ ဒှ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ၇ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ သွဝ် တာဝတိံ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တွံ ဓရ် ကဵု မိအံက် ရ။ 

ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ဓရ် [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ပွိုင် ၃ ဂိတု ဍောတ်တ် လတူ တၟအ် ပဏ္ဍုကၟလာသန (Pandukambalasilasana) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒေဝတဴ သန္တုဿိတ (မိသဳရိမာယာ) စှ်ေ ကၠုင် နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ ကလင် ဓရ် ကျာ် ဂွံ အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ။ ပရူ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ဖျဴ ကျာ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဝှ် လၟေင် သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika. (1998). *Abhidhamma Studies: Buddhist Explorations of Consciousness and Time*. Wisdom Publications, p. 19-21.&lt;/ref&gt;

== ၇. မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Literature and Culture) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင်:''' ဇၟာပ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် မန် ම္ဂး စ ချူ လဝ် နူကဵု ပရူ သွပ်လ္ပအ် မိသဳရိမာယာ လၟိုန် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ:''' ပ္ဍဲ ပေါဲ သဘင် မန် မပ္တံ ကု ပေါဲ ဇာတ် တအ် မ္ဂး ဇာတ် မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ဂှ် ဒှ် ဇာတ် မၞိဟ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''သင်္ကေတ မိ:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ဆာန် မိ ကေုာံ ပရေင် ပူဇဴ ဒုင် ဒဒိုက် သွက် ကောန် ရ။

== ၈. ဗီုရုပ် ကေုာံ အနုသုခုမ ပ္ဍဲ အာရှ (Iconography and Art in Asia) ==
ဗီုရုပ် အနုသုခုမ မဆေင် ကု မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အနုသုခုမ အာရှ ရ။
* '''အနုသုခုမ ဂန္ဓာရ (Gandhara Art):''' ပ္ဍဲ ရုပ်တၟအ် ခေတ် ဂန္ဓာရ (ကြပ် ကု ပါကစ္စတာန် လၟုဟ်) မ္ဂး ညးတအ် ထောန် လဝ် ရုပ် မိသဳရိမာယာ ကွာ် ကၠုင် တုဲ ရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု လပါ် ပုင်၊ တုဲ သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ကၠုင် နူ လပါ် ပုင် ညး ရ။
* '''ပ္ဍဲ သေံ ကေုာံ မန်:''' ရုပ် ကသူ ပ္ဍဲ ဗဒင် ကျာ် (Murals) ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ ကေုာံ ဍုင် မန် တအ် မ္ဂး ဗီုရုပ် ညး သတိက် လှိင် တုဲ စိင် ဗု လုပ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် မပြာကတ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Huntington, Susan L. (1985). *The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain*. Weatherhill, p. 116-118.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဌာန် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ် (Development of Sacred Sites) ==
[[File:Maya Devi Temple in Lumbini, Nepal.jpg|thumb|right|250px|ဘာကျာ် မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ၊ ဍုင် နဳပေါ။]]
ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ '''လုမ္ဗိနဳ''' (Lumbini - လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် နဳပေါ) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် မပြဲဇဲ အိုတ် မွဲ သွက် ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''တိုင် တၟအ် အသောက (Ashoka Pillar):''' သၟိင် အသောက နူ ဍုင် အိန္ဒိယ ကၠုင် စိုပ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၄၉ (249 BC) တုဲ ပတန် လဝ် တိုင် တၟအ် မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။
* '''ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ (Maya Devi Temple):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာဲကၟာဲ ယူနက်သကဝ် (UNESCO World Heritage Site) တုဲ မၞိဟ် နူ အလုံ ဂၠးတိ ကၠုင် ဗဵု လ္ၚောဝ် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Coningham, Robin. (2001). &quot;The Archaeology of Buddhism&quot;. *Archaeology and World Religion*. Routledge, p. 60-63.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=k-a_7tq5Z3E လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် လုမ္ဗိနဳ ကေုာံ မိသဳရိမာယာ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Maya_Devi Maya Devi] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/2lbud.htm The Life of the Buddha] (Buddhanet).
* [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] - UNESCO.

{{Navbox
| name  = ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ၚိကၟိန်
| title = တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Family of Gautama Buddha)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ ကလော
| list1  = 
* သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* '''မိသဳရိမာယာ''' (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (မိလွဳ)
* သၟိင် သုပ္ပဗုဒ္ဓ 

| group2 = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* ဂၞကျာ် [[ယသောဓရာ]] (Bimba / Yasodhara)
* သၟတ် [[ရာဟုလာ]] (Rahula - ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (Ananda)
* ဒေဝဒတ် (Devadatta)
* နန္ဒ (Nanda)

| group4 = ဌာန်ဒတန် အဓိက
| list4  = 
* [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
}}

[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂၞကျာ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>04757l6ghfxnz94j9b144n8s4nvm828</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54910</id>
      <parentid>54909</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20199" sha1="crj6a2v6bu3dojbf38mxg74m8n4zvdq" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox royalty
| name = မိသဳရိမာယာ (Queen Maya)
| title = ဂၞကျာ်ဇၞော် သက္က (Queen of the Shakya Republic)
| image = Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha,_Gandhara,_2nd-3rd_century_AD.jpg
| caption = ရုပ်တၟအ် ဝင် မိသဳရိမာယာ ဃော သၠးဂၠံဂဝ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (အနုသုခုမ ခေတ် ဂန္ဓာရ، ၂-၃ ဗွဝ်ကၠံ)။
| succession = ဂၞကျာ် ကပ္ပိလဝတ္ထု
| spouse = သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်|သုဒ္ဓေါဒန]] (King Śuddhodana)
| issue = [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ]] (Siddhartha Gautama)
| dynasty = သက္က (Shakya) 
| father = သၟိင် [[အဉ္စန]] (King Añjana)
| mother = ဂၞကျာ် [[သုလက္ခဏာ]] (Queen Sulakkhana)
| religion = ဗြဟ္မဏ / [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| birth_place = [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
| death_place = [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
}}

'''မိသဳရိမာယာ''' ({{lang-en|Queen Maya of Sakya}}, {{lang-pi|Māyādevī}}) ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် မဒှ် မိ မသၠးဂၠံဂဝ် ကဵု တၠဳမၞုံကုပိုဉ် [[ကျာ်တြဲ]] ဂေါတမ (Gautama Buddha) မဒှ် တၠသဗ္ဗညု မခၞံဗဒှ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် တအ် ဂှ် ညး ဝွံ ဒှ် ဂၞကျာ် အဂ္ဂမဟေသဳ သွက် သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်|သုဒ္ဓေါဒန]] (King Suddhodana) မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu) ရ။

မိသဳရိမာယာ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အဉ္စန မပိုင်ပြဳ ဍုင် [[ဒေဝဒဟ]] တုဲ ညး ဝွံ နွံ ကု ဍာ်ဒကေဝ် ရုပ်သာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မပြဲဇဲ လောန် ရ။ အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ထေရဝါဒ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ကလေင် ကတဵုဒှ် ဘဝ ဒေဝတဴ ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။&lt;ref&gt;Narada Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-3.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဝင်ပူဂိုလ် (Introduction and Background) ==
ယၟု &quot;မာယာ&quot; ပ္ဍဲ အရေဝ် သက္ကတ (Sanskrit) ဝွံ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလှဲလး&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လျး&quot; ရ။ မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ မဒှ် ဂကူ ကောလဳယျ (Koliya) တုဲ ညး ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မၞုံ ကု ပရေင် ဒဂေတ် သဳလ မခိုဟ် ပြဲ နူ အခိင် ဍောတ်တ် တေအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ညး ဇၞော် ကၠုင် ဂှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန နူ ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ဂှ် အာတ် မိက် ကေတ် ညး နဒဒှ် ဂၞကျာ် ဇၞော် အိုတ် ရ။ သ္ၚိကၟိန် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ မကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် တုဲ ပရေင် သ္ၚိကၟိန် ဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ဍုင် ၜါ ဂွံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရ။&lt;ref&gt;Malalasekera, G. P. (2003). *Dictionary of Pali Proper Names*. Asian Educational Services, Vol 2, p. 608.&lt;/ref&gt;

== ၂. သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ပရေင်စုံဖက် (Family and Marriage) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ တၞောဝ် ဝင် သၟိင် ဂကူ သက္က ကေုာံ ကောလဳယျ ရ။
* '''မိမ:''' မအံက် ဂှ် ဒှ် သၟိင် အဉ္စန (Anjana) တုဲ မိအံက် ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် သုလက္ခဏာ (Sulakkhana) ရ။
* '''ဒေအ် ဗြဴ:''' ညး မၞုံ ကု ဒေအ် ဗြဴ မွဲ ဇကု မကော်ဂး [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) มဒှ် ဂၞကျာ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ကီု တုဲ၊ ကြဴနူ မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ ဂှ် ညး ဒှ် မၞိဟ် မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကျာ်တြဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် မိသဳရိမာယာ
|-
! သၟိင် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု !! သၟိင် ဍုင် ဒေဝဒဟ !! မဆက်စပ်
|-
| သၟိင် သဳဟဟနု (Sihahanu) || သၟိင် အဉ္စန (Anjana) || ဇုဇ ကေုာံ မအံက် 
|-
| သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] || '''မိသဳရိမာယာ''' || တၠသ္ၚိ ကေုာံ ဂၞကျာ်
|-
|  || [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] || ဒေအ် ဗြဴ ကေုာံ ဂၞကျာ် မရနုက် ကု ၜါ
|-
| '''သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ''' (ကျာ်တြဲ) || - || ကောန်
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: ဝင် တၞောဝ် သာကျဝံသ / Sakya Dynasty)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Rhys Davids, T. W. (1903). *Buddhist India*. G.P. Putnam's Sons, p. 16-17.&lt;/ref&gt;

== ၃. သွပ်လ္ပအ် မပြာကတ် (The Famous Dream - The White Elephant) ==
[[File:Maya dream.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မိသဳရိမာယာ လ္ပအ် ညာတ် စိင် ဗု လုပ် ဇရေင် ဗုင် လပါ် ပုင်။]]
အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် ဝင် မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ တန် ပဋိသန္ဓေ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ပုဏ္ဏမဳ (သဘင် အသဠှ) ဂှ် မိသဳရိမာယာ ဝွံ မင်မဲ လဝ် သဳလ ကေုာံ ကၠောန် ပေါဲ သဘင် ရ။ 

ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ညး သတိက် လှိင် အာ တုဲ ညာတ် သွပ်လ္ပအ် မပြဲဇဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲ သွပ်လ္ပအ် ဂှ် ဒေဝတဴ ပန် ဇကု ယိုက် ကေတ် ညး ဏာ စွံ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဟေမဝန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ စိင် ဗု (White Elephant) မၞုံ ကု ဂြင် ၆ မွဲ ဇကု မရပ် လဝ် ပ္ကဴ ဒကှ် ဗု ဂှ် ဂေတ် ညး ၃ နာဍဳ တုဲ လုပ် အာ ဇရေင် လပါ် ဗုင် လပါ် ပုင် ညး ရ။ 

နူ ဂှ် ညး လကိုတ် တိုန် တုဲ လဴ စ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ရ။ အစာ ပုဏ္ဏား ၆၄ တၠ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သွပ်လ္ပအ် ဏအ် တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂၞကျာ် တန် ပဋိသန္ဓေ ကောန်ၚာ် တြုဟ် မွဲ တုဲ၊ ကောန် ဏအ် ဝွံ ယဝ်ရ မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မ္ဂး ဂွံ ဒှ် သၟိင် စက္ကဝဝ်၊ ယဝ်ရ တိတ် ဂၠာဲ ဓဝ် မ္ဂး ဂွံ ဒှ် ကျာ်တြဲ&quot; ရ။&lt;ref&gt;Silva, Piyadassi (1991). *The Buddha's Ancient Path*. Buddhist Publication Society, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ (Birth of the Buddha in Lumbini) ==
ကာလ ဂၠံဂဝ် ပေင် ၉ ဂိတု ၁၀ တ္ၚဲ ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာတ် မိက် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန သွက်ဂွံ ကလေင် အာ ဍုင် မိမ ညး မဒှ် ဍုင် ဒေဝဒဟ ရ။ 

ဃော အာ တရဴ ဂှ်၊ ညးတအ် ဇူ ပ္ဍဲ ကၠအ် ပ္ကဴ ဂြိုပ် [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) မၞုံ အကြာ ဍုင် ၜါ ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မိသဳရိမာယာ အာ ရပ် ကၞာင် တၞံ အံင်ရေင် (Sal tree) မွဲ တုဲ၊ ဃော မရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု ဂှ် ဟေင် ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ နကဵု လပါ် ပုင် ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကောန်ၚာ် ဏအ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ မ္ဂး ကွာ် အာ ဂတ ထပှ် လၟေင် ဇိုင် တုဲ ဟီု လလောင် တြး &quot;အဲ ဒှ် ညး မပြဲ အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ဏအ် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Nanamoli, Bhikkhu. (1992). *The Life of the Buddha: According to the Pali Canon*. Buddhist Publication Society, p. 5-7.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမစုတိ ကေုာံ ဘဝ လက္ကရဴ (Death and Afterlife in Tushita) ==
ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိသဳရိမာယာ ဝွံ စုတိ လေင် လမျီု အာ ရ။ ဟိုတ် အဓိက အတိုင် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး &quot;ဗုင် ဂၠံဂဝ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဗောဓိသတ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဌာန် ကျာ်သြဳ မပြဲဇဲ တုဲ၊ မၞိဟ် တၞဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု ဒး သၠးဂၠံဂဝ် နူ ဂှ် ပၠန် ရ&quot; ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး စုတိ အာ ရ။

စုတိ နူ ဘဝ မၞိဟ် တုဲ ညး အာ ကတဵုဒှ် ဒေဝတဴ တြုဟ် မၞုံ ယၟု သန္တုဿိတ (Santussita Deva) ပ္ဍဲ ဍုင် သွဝ် [[တုသိတာ]] (Tushita Heaven) ရ။ ညး ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ (Tavatimsa) ဟိုတ်နူ သွဝ် တုသိတာ ဂှ် ဒှ် ဌာန် ဒတန် သွက် ဗောဓိသတ် ကေုာံ ညး မၞုံ ကု ပါရမဳ သၠုင် တအ် ရ။

== ၆. ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ကု မိအံက် (Teaching Abhidhamma) ==
[[File:Buddha_descends_from_Tavatimsa.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်တြဲ တွံ ဓရ် အဘိဓရ် ပ္ဍဲ သွဝ် တာဝတိံ ကု ဒေဝတဴ မဒှ် လဝ် မိအံက်။]]
ကြဴနူ သိဒ္ဓတ္ထ ကလိဂွံ ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ တုဲ ဒှ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ သၞာံ မရနုက် ကု ၇ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ တိုန် အာ သွဝ် တာဝတိံ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တွံ ဓရ် ကဵု မိအံက် ရ။ 

ကျာ်တြဲ တွံ ထ္ၜး ကဵု ဓရ် [[အဘိဓရ်]] (Abhidhamma) ပွိုင် ၃ ဂိတု ဍောတ်တ် လတူ တၟအ် ပဏ္ဍုကၟလာသန (Pandukambalasilasana) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒေဝတဴ သန္တုဿိတ (မိသဳရိမာယာ) စှ်ေ ကၠုင် နူ သွဝ် တုသိတာ တုဲ ကလင် ဓရ် ကျာ် ဂွံ အာစိုပ် သောတာပန် (Sotapanna) ရ။ ပရူ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဝင် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ သဘင် ဖျဴ ကျာ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဝှ် လၟေင် သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုင် မန် ဗၟာ ရ။&lt;ref&gt;Thera, Nyanaponika. (1998). *Abhidhamma Studies: Buddhist Explorations of Consciousness and Time*. Wisdom Publications, p. 19-21.&lt;/ref&gt;

== ၇. မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Literature and Culture) ==
မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် လိက်ပတ် မန် ကေုာံ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် ရ-
* '''ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင်:''' ဇၟာပ် ပြကိုဟ် ဗုဒ္ဓဝင် မန် ම္ဂး စ ချူ လဝ် နူကဵု ပရူ သွပ်လ္ပအ် မိသဳရိမာယာ လၟိုန် ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ:''' ပ္ဍဲ ပေါဲ သဘင် မန် မပ္တံ ကု ပေါဲ ဇာတ် တအ် မ္ဂး ဇာတ် မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ဂှ် ဒှ် ဇာတ် မၞိဟ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''သင်္ကေတ မိ:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင် ဆာန် မိ ကေုာံ ပရေင် ပူဇဴ ဒုင် ဒဒိုက် သွက် ကောန် ရ။

== ၈. ဗီုရုပ် ကေုာံ အနုသုခုမ ပ္ဍဲ အာရှ (Iconography and Art in Asia) ==
ဗီုရုပ် အနုသုခုမ မဆေင် ကု မိသဳရိမာယာ ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် အနုသုခုမ အာရှ ရ။
* '''အနုသုခုမ ဂန္ဓာရ (Gandhara Art):''' ပ္ဍဲ ရုပ်တၟအ် ခေတ် ဂန္ဓာရ (ကြပ် ကု ပါကစ္စတာန် လၟုဟ်) မ္ဂး ညးတအ် ထောန် လဝ် ရုပ် မိသဳရိမာယာ ကွာ် ကၠုင် တုဲ ရပ် လဝ် ကၞာင် ဆု လပါ် ပုင်၊ တုဲ သၟတ် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် ကၠုင် နူ လပါ် ပုင် ညး ရ။
* '''ပ္ဍဲ သေံ ကေုာံ မန်:''' ရုပ် ကသူ ပ္ဍဲ ဗဒင် ကျာ် (Murals) ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ ကေုာံ ဍုင် မန် တအ် မ္ဂး ဗီုရုပ် ညး သတိက် လှိင် တုဲ စိင် ဗု လုပ် ကၠုင် ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် မပြာကတ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Huntington, Susan L. (1985). *The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain*. Weatherhill, p. 116-118.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဌာန် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ကျာ် (Development of Sacred Sites) ==
[[File:Maya Devi Temple in Lumbini, Nepal.jpg|thumb|right|250px|ဘာကျာ် မိသဳရိမာယာ ပ္ဍဲ လုမ္ဗိနဳ၊ ဍုင် နဳပေါ။]]
ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ '''လုမ္ဗိနဳ''' (Lumbini - လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် နဳပေါ) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် ကျာ် မပြဲဇဲ အိုတ် မွဲ သွက် ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''တိုင် တၟအ် အသောက (Ashoka Pillar):''' သၟိင် အသောက နူ ဍုင် အိန္ဒိယ ကၠုင် စိုပ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၄၉ (249 BC) တုဲ ပတန် လဝ် တိုင် တၟအ် မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။
* '''ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ (Maya Devi Temple):''' လၟုဟ် မ္ဂး ဘာကျာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာဲကၟာဲ ယူနက်သကဝ် (UNESCO World Heritage Site) တုဲ မၞိဟ် နူ အလုံ ဂၠးတိ ကၠုင် ဗဵု လ္ၚောဝ် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။&lt;ref&gt;Coningham, Robin. (2001). &quot;The Archaeology of Buddhism&quot;. *Archaeology and World Religion*. Routledge, p. 60-63.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=k-a_7tq5Z3E လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် လုမ္ဗိနဳ ကေုာံ မိသဳရိမာယာ (YouTube)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Maya_Devi Maya Devi] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/2lbud.htm The Life of the Buddha] (Buddhanet).
* [https://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha] - UNESCO.

{{Navbox
| name  = ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ၚိကၟိန်
| title = တၞောဝ် ဝင် သ္ၚိကၟိန် [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Family of Gautama Buddha)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = မိမ ကေုာံ ကလော
| list1  = 
* သၟိင် [[သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)
* '''မိသဳရိမာယာ''' (မိအံက်)
* [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (မိလွဳ)
* သၟိင် သုပ္ပဗုဒ္ဓ 

| group2 = သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကောန်
| list2  = 
* ဂၞကျာ် [[ယသောဓရာ]] (Bimba / Yasodhara)
* သၟတ် [[ရာဟုလာ]] (Rahula - ကောန်)

| group3 = ကောဒေအ် ကေုာံ ကလော မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[အာနန္ဒာ]] (Ananda)
* ဒေဝဒတ် (Devadatta)
* နန္ဒ (Nanda)

| group4 = ဌာန်ဒတန် အဓိက
| list4  = 
* [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini)
* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]] (Kapilavastu)
* [[ဒေဝဒဟ]] (Devadaha)
}}

[[ကဏ္ဍ:ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:သ္ၚိကၟိန် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂၞကျာ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>crj6a2v6bu3dojbf38mxg74m8n4zvdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11081</id>
    <redirect title="သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်" />
    <revision>
      <id>54907</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] ဇရေင် [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်]]: က္ဍိုပ်ခ္ဍံက်လိက်မဗၠောတ်အာ</comment>
      <origin>54907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="aoizm8bvuq6ry3t4s2kzjqz6mb36ulk" xml:space="preserve">#REDIRECT [[သုဒ္ဓေါဒန၊သၟိင်]]</text>
      <sha1>aoizm8bvuq6ry3t4s2kzjqz6mb36ulk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11082</id>
    <revision>
      <id>54911</id>
      <timestamp>2026-05-12T13:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ &lt;br&gt; (Mahapajapati Gotami)|image=[[File:Gautama_Buddha_and_Mahapajapati_Gotami.jpg|300px|center|ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိဂေါတမဳ]]|caption=ရုပ် ကသူ ထ္ၜး ပရူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မဟာပဇာပတိ ဂေါ...&quot;</comment>
      <origin>54911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24773" sha1="e4tcwzxgisepqtg4omav6pdq7676d21" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ &lt;br&gt; (Mahapajapati Gotami)|image=[[File:Gautama_Buddha_and_Mahapajapati_Gotami.jpg|300px|center|ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိဂေါတမဳ]]|caption=ရုပ် ကသူ ထ္ၜး ပရူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ။|religion=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|title=ဂေါတမဳ ထေရဳ၊ မိမိန် ကျာ်|nationality=သကျ သာကဳဝင် (Sakyan)|born=ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha)|died=ဍုင် ဝေသာလဳ (Vesali), အာယုက် ၁၂၀|parents=သၟိင် အဉ္ဇန (ဟွံသေင်မ္ဂး သုပ္ပဗုဒ္ဓ) ကေုာံ မိသုလက္ခဏာ|spouse=သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana)|children=[[နန္ဒ မင်းသား|နန္ဒ]]၊ [[ရူပနန္ဒာ|သုန္ဒရဳ နန္ဒာ]]|relatives=[[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (ကောန် မိန်/ကောန် မိက်)၊ မိသဳရိမာယာ (ဒေအ်/ၝဲ)|known_for=ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာ [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni) ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ညးမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ။}}'''မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ''' ({{lang-en|Mahapajapati Gotami}}၊ {{lang-pi|Mahāpajāpatī Gotamī}}) ဝွံ ဒှ် မိမိန် (ဒေအ် မိ) မလွဳလွတ် ကၠုင် လဝ် [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] တုဲ၊ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် ညးဗြဴ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကလိဂွံ အခေါင် ပတိုန် [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni) ကေုာံ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သာသနာ ခမဳဗြဴ အလုံ အိုတ်သီု ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ဒေအ် မိသဳရိမာယာ တုဲ ကြဴနူ မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗောဓိသတ် (သိဒ္ဓတ္ထ) ကလိဂွံ အာယုက် ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒုင် ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် မိ မွဲ တုဲ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် ကျာ်တြဲ ရ။&lt;ref&gt;Analayo, Bhikkhu. (2016). *The Foundation of the Nuns' Order*. Bochum/Freiburg: Projekt Verlag, p. 12-15.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် တုဲ သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန လေဝ် စုတိ သ္ပ ကာဂစိုတ် အာ ဂှ်၊ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ကရောမ် မသကီု ကု မၞိဟ် ဗြဴ သာကဳဝင် ၅၀၀ ပြင် က္ဍိုတ် က္ဍိုပ် တုဲ ကွာ် တရဴ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳ ရ။ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]] ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ကဵု အခေါင် သွက် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဂွံ လုပ် သာသနာ နကဵု တင် စည်းကမ်း [[ဂရုဓမ္မ]] ဒစာံ သာ် ရ။ ညး ဝွံ အာစိုပ် [[အရဟတ္တဖိုလ်]] တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်တြာ ဧတဒဂ် &quot;ရတ္တညူ&quot; (ညးမၞုံ အာယုက် သာသနာ ဇၞော် အိုတ်) ပ္ဍဲ အကြာ ခမဳဗြဴ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu (trans.) (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications, p. 340.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ ဓဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗြဴ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ကီု ရ။ ယၟု &quot;မဟာပဇာပတိ&quot; ဝွံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမၞုံ ကု ကောန် ပရိုက် မဂၠိုင်&quot; (Leader of a great assembly/progeny) တုဲ &quot;ဂေါတမဳ&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု တၞောဝ် ဂကူ ညး ရ။

ဝင် ညး ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ ပရေင် ဂစာန် သောတ်သြး ညံင် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ကေုာံ ပရေင် လ္ၚတ် ဓဝ် ရ။ အခိင် ကၠာ တေအ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် လုပ် သာသနာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ တုဲ၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပါ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် တရဴ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Horner, I.B. (1930). *Women Under Primitive Buddhism*. Routledge, p. 102.&lt;/ref&gt;

== ၂. ပထမ အဝဲ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Early Life and Family) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဒေဝဒဟ]] တုဲ မဒှ် ကောန် ဝုတ် သၟိင် အဉ္ဇန (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် သုပ္ပဗုဒ္ဓ) ကေုာံ မိဖယျာ သုလက္ခဏာ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ဒေအ် မိသဳရိမာယာ တုဲ၊ ကောန် ဝုတ် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စှ်ေ ဒၞာဲ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန မဒှ် သၟိင် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် မၜံင်၊ တၠပညာ ဟောရာ တအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ ကြက် ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကြဴနူ စှ်ေ ဒၞာဲ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန တုဲ၊ ညး ကလိဂွံ ကောန် ၜါ ဇကု မတွံဂး သၟိင် သၟတ် [[နန္ဒ]] (Nanda) ကေုာံ ကောန် ဝုတ် [[ရူပနန္ဒာ]] (Sundari Nanda) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး မၞုံ ကု ကောန် ဇကု ကီု လေဝ်၊ ညး ဇိုန် ဏှင် လဝ် ဇကု ညး သွက်ဂွံ လွဳလွတ် သိဒ္ဓတ္ထ ဗောဓိသတ် ကၠာ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Buswell, Robert E., &amp; Lopez, Donald S. (2014). *The Princeton Dictionary of Buddhism*. Princeton University Press, p. 492.&lt;/ref&gt;

== ၃. ပွမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Raising Siddhartha Gautama) ==
[[ဝှာင်:Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha_at_Lumbini.jpg|right|thumb|250x250px|ဗောဓိသတ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ။ မိဂေါတမဳ လွဳလွတ် လဝ် ညး။]]
ကြဴနူ ဗောဓိသတ် သိဒ္ဓတ္ထ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိသဳရိမာယာ မဒှ် မိ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် စုတိ သ္ပ ကာဂစိုတ် အာ ရ။ သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန အပ် ပြာပ် ကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဗောဓိသတ် ဇရေင် မိဂေါတမဳ ရ။

အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် မ္ဂး မိဂေါတမဳ ဝွံ ကဵု တှ် ဇကု ကု ဗောဓိသတ် တုဲ၊ ကောန် ဇကု ဇေတ်တ် နန္ဒ ဂှ် ကဵု လွဳ လဝ် နကဵု မၞိဟ် လွဳ ကောန်ၚာ် တၞဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သၟဝ် လွဳလွတ် မိဂေါတမဳ နဒဒှ် မိ ဇေတ်တ် မွဲ ရ။ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိဂေါတမဳ ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပရေင် ဂါရဝ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, C.A.F. (1909). *Psalms of the Early Buddhists: I. Psalms of the Sisters*. Pali Text Society, p. 14.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမအာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ (Request for Ordination) ==
အခိင် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် တုဲ ကလေင် စိုပ် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ဂှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တုဲ စုတိ အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မိဂေါတမဳ မၞုံ ကု သံဝေဂ တုဲ မိက်ဂွံ တိတ် ခမဳ ရ။ ညး အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဘာ နိဂြောဓာရုံ တုဲ အာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ တးပါဲ ထောအ် ပိ ဝါ ရ။

ၜိုန်ရ ဒးဒုင် တးပါဲ ကီု လေဝ်၊ မိဂေါတမဳ ဟွံယှောတ် စိုတ်၊ ညး ကေုာံ မၞိဟ် ဗြဴ သာကဳဝင် ၅၀၀ တၠ တအ် ကုတ် ကလူ သော် က္ဍိုပ်၊ လတက် ကယျိုင် ဖျုန် ဗဗိုတ် (Yellow robes) တုဲ ကွာ် တရဴ နကဵု တိုက် နူ ကပ္ပိလဝတ္ထု စိုပ် ဍုင် [[ဝေသာလဳ]] (Vesali) မၞုံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ အခိင် ညးတအ် စိုပ် ဝေသာလဳ ဂှ် ဇိုင် တအ် ယောင် ဇူး ဒၟံင် တုဲ ဂစေအ် ယာံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မုက် တြင် ဘာ ရ။&lt;ref&gt;Murcott, Susan. (1991). *The First Buddhist Women: Translations and Commentaries on the Therigatha*. Parallax Press, p. 25.&lt;/ref&gt;

== ၅. အရီုအဗင် နူ မှာထေရ် အာနန္ဒာ (Ananda's Intervention) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]] (Ananda) ဆဵု ဂဗ မိဂေါတမဳ ဃော ဂစေအ် ယာံ ဒၟံင် တုဲ ပြာပ် အာ သၟာန် ဇာန် ရ။ မိဂေါတမဳ လဴ ထ္ၜး ပရူ ညးတအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် တိတ် ခမဳ ရ။ မှာထေရ် အာနန္ဒာ လေဝ် ဒုင် လဝ် စိုတ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ရ။

မှာထေရ် အာနန္ဒာ အာတ် အခေါင် ပိ ဝါ ဂှ် ကျာ်တြဲ တးပါဲ တွဵု ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် မှာထေရ် အာနန္ဒာ သၟာန် တိုန် ဝါဒ မွဲ- &quot;ယွံ တၠဳပိုန်၊ မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ယဝ်ရ လုပ် သာသနာ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် အာစိုပ် သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ အရဟတ္တဖိုလ် မာန် ဟွံသေင် ဟာ အဴ?&quot; ကျာ်တြဲ သွဟ် လဝ် &quot;မာန် ရ အာနန္ဒာ&quot;။ ကြဴနူ ဂှ် မှာထေရ် အာနန္ဒာ ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလွဳလွတ် လဝ် ကျာ်တြဲ ကၠာ တေအ် တုဲ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ရ။ အိုတ်ကၞောတ် ကျာ်တြဲ ဒုင်တဲ ကဵု အခေါင် တိတ် ခမဳဗြဴ သၟဝ် တင် စည်းကမ်း ဂရုဓမ္မ ၈ သာ် ရ။&lt;ref&gt;Dhammananda, Chatsumarn. (2000). *Women in Buddhism*. Bangkok: Thai Khadi Research Institute, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၆. ဂရုဓမ္မ ဒစာံ သာ် (The Eight Garudhammas) ==
[[ဂရုဓမ္မ]] (Garudhamma) မတွံဂး ဓဝ် အလေးအမြတ် ၈ သာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တင် စည်းကမ်း အဓိက သွက် ခမဳဗြဴ တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟိုန် အာယုက် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ဂရုဓမ္မ ဒစာံ သာ် သွက် ခမဳဗြဴ
!လၟေင်
!တင် စည်းကမ်း (Garudhamma Rule)
|-
|၁
|ခမဳဗြဴ ၜိုန်ရ ပတိုန် လဝ် ၁၀၀ သၞာံ ကီု လေဝ်، ဒး လ္ၚောဝ် ကေုာံ သ္ပ ဂါရဝ ကု ခမဳတြုဟ် မစ ပတိုန် လဝ် ဆ မွဲ တ္ၚဲ ကီု ရ။
|-
|၂
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ပဒတဴ ဝှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ (ကျာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ) မဟွံမဲ ကု ခမဳတြုဟ်။
|-
|၃
|ဇၟာပ်ဇၟာပ် လဒေါဝ် ဂိတု، ခမဳဗြဴ တအ် ဒး အာတ် အခေါင် နူကဵု ခမဳတြုဟ် သွက်ဂွံ ဂွံ သြဝါဒ ကေုာံ သၟာန် တ္ၚဲ ဥပုသ်။
|-
|၄
|အခိင် တိတ် ဝှ် (ပဝါရဏာ) မ္ဂး، ခမဳဗြဴ တအ် ဒး ကၠောန် ပေါဲ ပဝါရဏာ လတူ ဂကောံ ခမဳ သီု ၜါ လပါ် (ခမဳတြုဟ် ကေုာံ ခမဳဗြဴ)။
|-
|၅
|ယဝ်ရ ခမဳဗြဴ မွဲမွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် သ аур ဇၞော် မ္ဂး، ဒး ဒုင် ဒ္ဂေတ် ပကတတ္တ (Manatta) ပွိုင် လ္ပာ် ဂိတု ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ သီု ၜါ လပါ်။
|-
|၆
|သိက္ခမာန် မွဲ ဒး ဒ္ဂေတ် သဳလ ၆ သာ် ပွိုင် ၂ သၞာံ တုဲ မ္ဂး ဟေင်، မာန် အာတ် ပတိုန် ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ သီု ၜါ လပါ်။
|-
|၇
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ဟီု ဗျိ ဒက် ဟွံသေင်မ္ဂး လက် ဆဴ ကု ခမဳတြုဟ် နကဵု ဟိုတ် မွဲမွဲ။
|-
|၈
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ဟီု တွံ သြဝါဒ ကု ခမဳတြုဟ်၊ ဆဂး ခမဳတြုဟ် မာန် ဟီု တွံ သြဝါဒ ကု ခမဳဗြဴ ရ။
|}
မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒုင် ကေတ် ဂရုဓမ္မ ၈ သာ် ဏအ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဝုတ်တ် မွဲ မဒုင် ကေတ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု လတူ က္ဍိုပ် ကီု တုဲ၊ ညး ဝွံ ဒှ် အာ ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။&lt;ref&gt;Sujato, Bhikkhu. (2012). *Bhikkhuni Vinaya Studies*. Santipada, p. 112.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပွမအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Attainment of Arahantship) ==
[[ဝှာင်:Nun_meditating.jpg|left|thumb|250x250px|ပရေင် လ္ၚတ် ဓဝ် ကမ္မဌာန် ပ္ဍဲ သာသနာ ခမဳဗြဴ။]]
ကြဴနူ ဒှ် ခမဳဗြဴ တုဲ، မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ပြာပ် အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် ကမ္မဌာန် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ကဵု ဓဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တုဲ၊ ညး လုပ် ဂြိုပ် လ္ၚတ် ဓဝ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် မၞုံ ကု ပဋိသမ္ဘိဒါ ၄ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ခမဳဗြဴ ၅၀၀ မပါ ကၠုင် ကု ညး ဂှ် လေဝ် ကြဴနူ မိင် ဓဝ် (နန္ဒကောဝါဒ သုတ်) နူကဵု မှာထေရ် နန္ဒက တုဲ အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် အိုတ် ကီု ရ။ ကျာ်တြဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ နဒဒှ် ဧတဒဂ် &quot;ရတ္တညူ&quot; (Foremost among those of long standing/seniority) ပ္ဍဲ အကြာ ခမဳဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် အစာ မတွံ ဓဝ် ကု ခမဳဗြဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Shaw, Sarah. (2006). *Buddhist Meditation: An Anthology of Texts from the Pali Canon*. Routledge, p. 180.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပွမသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana / Passing Away) ==
အခိင် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၁၂၀ သၞာံ (ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေသာလဳ) ဂှ်، ညး ညာတ် ကေတ် အာယုက် ညး အိုတ် တုဲ ရ။ ညး အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကလအ် လ္ၚောဝ် ကေုာံ အာတ် အခေါင် သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် နွံ ကု ဒွိဟ (Doubts) လတူ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဗြဴ မာန် အာစိုပ် ဓဝ် မာန် ဟာ ဂှ် ကျာ်တြဲ အာတ်မိက် ညံင် မိဂေါတမဳ ဂွံ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိပါဋိဟာ (Miracles) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ဒွိဟ တအ် ဂှ် ရ။

မိဂေါတမဳ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိပါဋိဟာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ပဝ် ပ္ဍဲ အကး၊ ဒှ် မၞိဟ် ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပတိတ် ပၟတ် ကဵု ဍာ် မွဲစွံ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် အာ ရ။ တင် မတၟေင် အိုတ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဇကု တိုင် ကွာ် ဗက် အာ လက္ကရဴ ရုပ် ကလာပ် မိဂေါတမဳ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် သဘင် ဈာပန ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံကေင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက် ကျာ်တြဲ ဂွံ လ္ၚောဝ် ဇွ ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices* (2nd ed.). Cambridge University Press, p. 288.&lt;/ref&gt;

== ၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ခမဳဗြဴ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Legacy and Bhikkhuni Sangha) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် ညးမပံက် လဝ် တြင် သာသနာ သွက် မၞိဟ် ဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ဂစာန် ညး တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni Sangha) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် တအ် ရ။

လၟုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon) ကေုာံ သေံ (Thailand) တအ် ဂှ် သာသနာ ခမဳဗြဴ ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠေအ် အာ လအ် ယျ တုဲ ဆ သဳလ (Maechi/Thilashin) ဓဝ် ဟေင် နွံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် ဗြဴ တအ် စ ဂစာန် ကလေင် ဒက်ပ္တန် သာသနာ ခမဳဗြဴ တၟိ နကဵု အရီုအဗင် နူ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ထာဲဝါန် ရ။ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မကဵု ဒြဟတ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗြဴ (Feminist icon) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Tsomo, Karma Lekshe. (1988). *Sakyadhita: Daughters of the Buddha*. Snow Lion Publications, p. 55.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=0wQ7WlB_vA4 လ္ၚတ်ရံင် ဝင် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ကေုာံ ခမဳဗြဴ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:Mahapajapati_Gotami|Mahapajapati Gotami]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် မဆေင် ကု ဝင် ခမဳဗြဴ တအ် (Therigatha)။
* [https://www.bhikkhuni.net/ Alliance for Bhikkhunis] - ဂကောံ ခမဳဗြဴ ဂၠးတိ။
{{Navbox|name=မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ|title=[[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] ကေုာံ သာသနာ [[ခမဳဗြဴ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင်|list1=* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
* [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]]
* [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]]
* [[သဳရိမာယာ]]
* [[သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန]]|group2=ဒၞာဲ ကေုာံ ဌာန်ဒတန်|list2=* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]]
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ဒေဝဒဟ]]
* [[ဝေသာလဳ]]|group3=ဓဝ် ကေုာံ စည်းကမ်း|list3=* [[ဂရုဓမ္မ]] (၈ သာ်)
* [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni)
* [[အရဟတ္တဖိုလ်]]
* [[ပရိနိဗ္ဗာန်]]|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[သဳလ]] (Thilashin)
* [[သာသနာ]]}}</text>
      <sha1>e4tcwzxgisepqtg4omav6pdq7676d21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54912</id>
      <parentid>54911</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T13:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) */</comment>
      <origin>54912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25042" sha1="5sdlq7ziq7uiwojgpfbht2o6wlb7pcz" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ &lt;br&gt; (Mahapajapati Gotami)|image=[[File:Gautama_Buddha_and_Mahapajapati_Gotami.jpg|300px|center|ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိဂေါတမဳ]]|caption=ရုပ် ကသူ ထ္ၜး ပရူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ကေုာံ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ။|religion=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|title=ဂေါတမဳ ထေရဳ၊ မိမိန် ကျာ်|nationality=သကျ သာကဳဝင် (Sakyan)|born=ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha)|died=ဍုင် ဝေသာလဳ (Vesali), အာယုက် ၁၂၀|parents=သၟိင် အဉ္ဇန (ဟွံသေင်မ္ဂး သုပ္ပဗုဒ္ဓ) ကေုာံ မိသုလက္ခဏာ|spouse=သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana)|children=[[နန္ဒ မင်းသား|နန္ဒ]]၊ [[ရူပနန္ဒာ|သုန္ဒရဳ နန္ဒာ]]|relatives=[[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (ကောန် မိန်/ကောန် မိက်)၊ မိသဳရိမာယာ (ဒေအ်/ၝဲ)|known_for=ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာ [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni) ကိုပ်ကၠာ အိုတ်၊ ညးမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ။}}'''မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ''' ({{lang-en|Mahapajapati Gotami}}၊ {{lang-pi|Mahāpajāpatī Gotamī}}) ဝွံ ဒှ် မိမိန် (ဒေအ် မိ) မလွဳလွတ် ကၠုင် လဝ် [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] တုဲ၊ ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ညး ဝွံ ဒှ် ညးဗြဴ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မကလိဂွံ အခေါင် ပတိုန် [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni) ကေုာံ ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သာသနာ ခမဳဗြဴ အလုံ အိုတ်သီု ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ဒေအ် မိသဳရိမာယာ တုဲ ကြဴနူ မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗောဓိသတ် (သိဒ္ဓတ္ထ) ကလိဂွံ အာယုက် ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒုင် ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် မိ မွဲ တုဲ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် ကျာ်တြဲ ရ။&lt;ref&gt;Analayo, Bhikkhu. (2016). *The Foundation of the Nuns' Order*. Bochum/Freiburg: Projekt Verlag, p. 12-15.&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် တုဲ သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန လေဝ် စုတိ သ္ပ ကာဂစိုတ် အာ ဂှ်၊ မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ကရောမ် မသကီု ကု မၞိဟ် ဗြဴ သာကဳဝင် ၅၀၀ ပြင် က္ဍိုတ် က္ဍိုပ် တုဲ ကွာ် တရဴ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳ ရ။ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]] ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ ကဵု အခေါင် သွက် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဂွံ လုပ် သာသနာ နကဵု တင် စည်းကမ်း [[ဂရုဓမ္မ]] ဒစာံ သာ် ရ။ ညး ဝွံ အာစိုပ် [[အရဟတ္တဖိုလ်]] တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်တြာ ဧတဒဂ် &quot;ရတ္တညူ&quot; (ညးမၞုံ အာယုက် သာသနာ ဇၞော် အိုတ်) ပ္ဍဲ အကြာ ခမဳဗြဴ ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu (trans.) (2000). *The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Samyutta Nikaya*. Wisdom Publications, p. 340.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ ဓဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗြဴ ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ ကီု ရ။ ယၟု &quot;မဟာပဇာပတိ&quot; ဝွံ ဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမၞုံ ကု ကောန် ပရိုက် မဂၠိုင်&quot; (Leader of a great assembly/progeny) တုဲ &quot;ဂေါတမဳ&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု တၞောဝ် ဂကူ ညး ရ။

ဝင် ညး ဝွံ ဒှ် ဝင် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ ပရေင် ဂစာန် သောတ်သြး ညံင် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ကေုာံ ပရေင် လ္ၚတ် ဓဝ် ရ။ အခိင် ကၠာ တေအ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် လုပ် သာသနာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ တုဲ၊ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပါ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် တရဴ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Horner, I.B. (1930). *Women Under Primitive Buddhism*. Routledge, p. 102.&lt;/ref&gt;

== ၂. ပထမ အဝဲ ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Early Life and Family) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် [[ဒေဝဒဟ]] တုဲ မဒှ် ကောန် ဝုတ် သၟိင် အဉ္ဇန (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် သုပ္ပဗုဒ္ဓ) ကေုာံ မိဖယျာ သုလက္ခဏာ ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် ဒေအ် မိသဳရိမာယာ တုဲ၊ ကောန် ဝုတ် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စှ်ေ ဒၞာဲ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန မဒှ် သၟိင် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် မၜံင်၊ တၠပညာ ဟောရာ တအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ ကြက် ဒှ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကြဴနူ စှ်ေ ဒၞာဲ ကု သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန တုဲ၊ ညး ကလိဂွံ ကောန် ၜါ ဇကု မတွံဂး သၟိင် သၟတ် [[နန္ဒ]] (Nanda) ကေုာံ ကောန် ဝုတ် [[ရူပနန္ဒာ]] (Sundari Nanda) တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး မၞုံ ကု ကောန် ဇကု ကီု လေဝ်၊ ညး ဇိုန် ဏှင် လဝ် ဇကု ညး သွက်ဂွံ လွဳလွတ် သိဒ္ဓတ္ထ ဗောဓိသတ် ကၠာ အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Buswell, Robert E., &amp; Lopez, Donald S. (2014). *The Princeton Dictionary of Buddhism*. Princeton University Press, p. 492.&lt;/ref&gt;

== ၃. ပွမလွဳလွတ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (Raising Siddhartha Gautama) ==
[[ဝှာင်:Queen_Maya_giving_birth_to_the_Buddha_at_Lumbini.jpg|right|thumb|250x250px|ဗောဓိသတ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ။ မိဂေါတမဳ လွဳလွတ် လဝ် ညး။]]
ကြဴနူ ဗောဓိသတ် သိဒ္ဓတ္ထ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ ဂွံ ထပှ် တ္ၚဲ ဂှ်၊ မိသဳရိမာယာ မဒှ် မိ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ် စုတိ သ္ပ ကာဂစိုတ် အာ ရ။ သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန အပ် ပြာပ် ကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဗောဓိသတ် ဇရေင် မိဂေါတမဳ ရ။

အတိုင် လိက် ပြကိုဟ် မ္ဂး မိဂေါတမဳ ဝွံ ကဵု တှ် ဇကု ကု ဗောဓိသတ် တုဲ၊ ကောန် ဇကု ဇေတ်တ် နန္ဒ ဂှ် ကဵု လွဳ လဝ် နကဵု မၞိဟ် လွဳ ကောန်ၚာ် တၞဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သၟဝ် လွဳလွတ် မိဂေါတမဳ နဒဒှ် မိ ဇေတ်တ် မွဲ ရ။ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ကျာ်တြဲ ကေုာံ မိဂေါတမဳ ဝွံ နွံ ကု ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပရေင် ဂါရဝ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref&gt;Rhys Davids, C.A.F. (1909). *Psalms of the Early Buddhists: I. Psalms of the Sisters*. Pali Text Society, p. 14.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမအာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ (Request for Ordination) ==
အခိင် ကျာ်တြဲ ကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် တုဲ ကလေင် စိုပ် ဍုင် ကပ္ပိလဝတ္ထု ဂှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် တုဲ စုတိ အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မိဂေါတမဳ မၞုံ ကု သံဝေဂ တုဲ မိက်ဂွံ တိတ် ခမဳ ရ။ ညး အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဘာ နိဂြောဓာရုံ တုဲ အာတ် အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ ရ။ ဆဂး ကျာ်တြဲ တးပါဲ ထောအ် ပိ ဝါ ရ။

ၜိုန်ရ ဒးဒုင် တးပါဲ ကီု လေဝ်၊ မိဂေါတမဳ ဟွံယှောတ် စိုတ်၊ ညး ကေုာံ မၞိဟ် ဗြဴ သာကဳဝင် ၅၀၀ တၠ တအ် ကုတ် ကလူ သော် က္ဍိုပ်၊ လတက် ကယျိုင် ဖျုန် ဗဗိုတ် (Yellow robes) တုဲ ကွာ် တရဴ နကဵု တိုက် နူ ကပ္ပိလဝတ္ထု စိုပ် ဍုင် [[ဝေသာလဳ]] (Vesali) မၞုံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ အခိင် ညးတအ် စိုပ် ဝေသာလဳ ဂှ် ဇိုင် တအ် ယောင် ဇူး ဒၟံင် တုဲ ဂစေအ် ယာံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ မုက် တြင် ဘာ ရ။&lt;ref&gt;Murcott, Susan. (1991). *The First Buddhist Women: Translations and Commentaries on the Therigatha*. Parallax Press, p. 25.&lt;/ref&gt;

== ၅. အရီုအဗင် နူ မှာထေရ် အာနန္ဒာ (Ananda's Intervention) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]] (Ananda) ဆဵု ဂဗ မိဂေါတမဳ ဃော ဂစေအ် ယာံ ဒၟံင် တုဲ ပြာပ် အာ သၟာန် ဇာန် ရ။ မိဂေါတမဳ လဴ ထ္ၜး ပရူ ညးတအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် တိတ် ခမဳ ရ။ မှာထေရ် အာနန္ဒာ လေဝ် ဒုင် လဝ် စိုတ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ ရ။

မှာထေရ် အာနန္ဒာ အာတ် အခေါင် ပိ ဝါ ဂှ် ကျာ်တြဲ တးပါဲ တွဵု ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် မှာထေရ် အာနန္ဒာ သၟာန် တိုန် ဝါဒ မွဲ- &quot;ယွံ တၠဳပိုန်၊ မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ယဝ်ရ လုပ် သာသနာ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် အာစိုပ် သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ် ကေုာံ အရဟတ္တဖိုလ် မာန် ဟွံသေင် ဟာ အဴ?&quot; ကျာ်တြဲ သွဟ် လဝ် &quot;မာန် ရ အာနန္ဒာ&quot;။ ကြဴနူ ဂှ် မှာထေရ် အာနန္ဒာ ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မလွဳလွတ် လဝ် ကျာ်တြဲ ကၠာ တေအ် တုဲ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ရ။ အိုတ်ကၞောတ် ကျာ်တြဲ ဒုင်တဲ ကဵု အခေါင် တိတ် ခမဳဗြဴ သၟဝ် တင် စည်းကမ်း ဂရုဓမ္မ ၈ သာ် ရ။&lt;ref&gt;Dhammananda, Chatsumarn. (2000). *Women in Buddhism*. Bangkok: Thai Khadi Research Institute, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၆. ဂရုဓမ္မ ဒစာံ သာ် (The Eight Garudhammas) ==
[[ဂရုဓမ္မ]] (Garudhamma) မတွံဂး ဓဝ် အလေးအမြတ် ၈ သာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တင် စည်းကမ်း အဓိက သွက် ခမဳဗြဴ တအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟိုန် အာယုက် ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: ဂရုဓမ္မ ဒစာံ သာ် သွက် ခမဳဗြဴ
!လၟေင်
!တင် စည်းကမ်း (Garudhamma Rule)
|-
|၁
|ခမဳဗြဴ ၜိုန်ရ ပတိုန် လဝ် ၁၀၀ သၞာံ ကီု လေဝ်، ဒး လ္ၚောဝ် ကေုာံ သ္ပ ဂါရဝ ကု ခမဳတြုဟ် မစ ပတိုန် လဝ် ဆ မွဲ တ္ၚဲ ကီု ရ။
|-
|၂
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ပဒတဴ ဝှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ (ကျာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ) မဟွံမဲ ကု ခမဳတြုဟ်။
|-
|၃
|ဇၟာပ်ဇၟာပ် လဒေါဝ် ဂိတု، ခမဳဗြဴ တအ် ဒး အာတ် အခေါင် နူကဵု ခမဳတြုဟ် သွက်ဂွံ ဂွံ သြဝါဒ ကေုာံ သၟာန် တ္ၚဲ ဥပုသ်။
|-
|၄
|အခိင် တိတ် ဝှ် (ပဝါရဏာ) မ္ဂး، ခမဳဗြဴ တအ် ဒး ကၠောန် ပေါဲ ပဝါရဏာ လတူ ဂကောံ ခမဳ သီု ၜါ လပါ် (ခမဳတြုဟ် ကေုာံ ခမဳဗြဴ)။
|-
|၅
|ယဝ်ရ ခမဳဗြဴ မွဲမွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် သ аур ဇၞော် မ္ဂး، ဒး ဒုင် ဒ္ဂေတ် ပကတတ္တ (Manatta) ပွိုင် လ္ပာ် ဂိတု ပ္ဍဲ ဂကောံ ခမဳ သီု ၜါ လပါ်။
|-
|၆
|သိက္ခမာန် မွဲ ဒး ဒ္ဂေတ် သဳလ ၆ သာ် ပွိုင် ၂ သၞာံ တုဲ မ္ဂး ဟေင်، မာန် အာတ် ပတိုန် ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ သီု ၜါ လပါ်။
|-
|၇
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ဟီု ဗျိ ဒက် ဟွံသေင်မ္ဂး လက် ဆဴ ကု ခမဳတြုဟ် နကဵု ဟိုတ် မွဲမွဲ။
|-
|၈
|ခမဳဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ဟီု တွံ သြဝါဒ ကု ခမဳတြုဟ်၊ ဆဂး ခမဳတြုဟ် မာန် ဟီု တွံ သြဝါဒ ကု ခမဳဗြဴ ရ။
|}
မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒုင် ကေတ် ဂရုဓမ္မ ၈ သာ် ဏအ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် ဝုတ်တ် မွဲ မဒုင် ကေတ် ပ္ကဴ မ္ၚဵု လတူ က္ဍိုပ် ကီု တုဲ၊ ညး ဝွံ ဒှ် အာ ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ လောက ရ။&lt;ref&gt;Sujato, Bhikkhu. (2012). *Bhikkhuni Vinaya Studies*. Santipada, p. 112.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပွမအာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် (Attainment of Arahantship) ==
[[ဝှာင်:Nun_meditating.jpg|left|thumb|250x250px|ပရေင် လ္ၚတ် ဓဝ် ကမ္မဌာန် ပ္ဍဲ သာသနာ ခမဳဗြဴ။]]
ကြဴနူ ဒှ် ခမဳဗြဴ တုဲ، မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ပြာပ် အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ အာတ် ကမ္မဌာန် ရ။ ကျာ်တြဲ ဟီု တွံ ကဵု ဓဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တုဲ၊ ညး လုပ် ဂြိုပ် လ္ၚတ် ဓဝ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ဟွံလအ် မွဲသာ် ညး အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် မၞုံ ကု ပဋိသမ္ဘိဒါ ၄ သာ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ခမဳဗြဴ ၅၀၀ မပါ ကၠုင် ကု ညး ဂှ် လေဝ် ကြဴနူ မိင် ဓဝ် (နန္ဒကောဝါဒ သုတ်) နူကဵု မှာထေရ် နန္ဒက တုဲ အာစိုပ် အရဟတ္တဖိုလ် အိုတ် ကီု ရ။ ကျာ်တြဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ နဒဒှ် ဧတဒဂ် &quot;ရတ္တညူ&quot; (Foremost among those of long standing/seniority) ပ္ဍဲ အကြာ ခမဳဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ ညး ဝွံ ဒှ် အစာ မတွံ ဓဝ် ကု ခမဳဗြဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။&lt;ref&gt;Shaw, Sarah. (2006). *Buddhist Meditation: An Anthology of Texts from the Pali Canon*. Routledge, p. 180.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပွမသ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana / Passing Away) ==
အခိင် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၁၂၀ သၞာံ (ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေသာလဳ) ဂှ်، ညး ညာတ် ကေတ် အာယုက် ညး အိုတ် တုဲ ရ။ ညး အာ ဇရေင် ကျာ်တြဲ သွက်ဂွံ ကလအ် လ္ၚောဝ် ကေုာံ အာတ် အခေါင် သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် ရ။ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် နွံ ကု ဒွိဟ (Doubts) လတူ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဗြဴ မာန် အာစိုပ် ဓဝ် မာန် ဟာ ဂှ် ကျာ်တြဲ အာတ်မိက် ညံင် မိဂေါတမဳ ဂွံ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိပါဋိဟာ (Miracles) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် ဒွိဟ တအ် ဂှ် ရ။

မိဂေါတမဳ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိပါဋိဟာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ပဝ် ပ္ဍဲ အကး၊ ဒှ် မၞိဟ် ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပတိတ် ပၟတ် ကဵု ဍာ် မွဲစွံ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် အာ ရ။ တင် မတၟေင် အိုတ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ဇကု တိုင် ကွာ် ဗက် အာ လက္ကရဴ ရုပ် ကလာပ် မိဂေါတမဳ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် သဘင် ဈာပန ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံကေင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက် ကျာ်တြဲ ဂွံ လ္ၚောဝ် ဇွ ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices* (2nd ed.). Cambridge University Press, p. 288.&lt;/ref&gt;

== ၉. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ခမဳဗြဴ ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Legacy and Bhikkhuni Sangha) ==
မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် ညးမပံက် လဝ် တြင် သာသနာ သွက် မၞိဟ် ဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင် ဂစာန် ညး တုဲ၊ ဂကောံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni Sangha) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် တအ် ရ။

လၟုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ဍုင် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ဍုင်ပိုဲ (Myanmar/Mon) ကေုာံ သေံ (Thailand) တအ် ဂှ် သာသနာ ခမဳဗြဴ ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠေအ် အာ လအ် ယျ တုဲ ဆ သဳလ (Maechi/Thilashin) ဓဝ် ဟေင် နွံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ဂကောံ မၞိဟ် ဗြဴ တအ် စ ဂစာန် ကလေင် ဒက်ပ္တန် သာသနာ ခမဳဗြဴ တၟိ နကဵု အရီုအဗင် နူ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ထာဲဝါန် ရ။ မိဂေါတမဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မကဵု ဒြဟတ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗြဴ (Feminist icon) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။&lt;ref&gt;Tsomo, Karma Lekshe. (1988). *Sakyadhita: Daughters of the Buddha*. Snow Lion Publications, p. 55.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=0wQ7WlB_vA4 လ္ၚတ်ရံင် ဝင် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ကေုာံ ခမဳဗြဴ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:Mahapajapati_Gotami|Mahapajapati Gotami]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net SuttaCentral] - လိက် ပိဋကတ် မဆေင် ကု ဝင် ခမဳဗြဴ တအ် (Therigatha)။
* [https://www.bhikkhuni.net/ Alliance for Bhikkhunis] - ဂကောံ ခမဳဗြဴ ဂၠးတိ။
{{Navbox|name=မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ|title=[[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] ကေုာံ သာသနာ [[ခမဳဗြဴ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ပူဂိုလ် အဓိကဂမၠိုင်|list1=* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
* [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]]
* [[မှာထေရ် အာနန္ဒာ]]
* [[သဳရိမာယာ]]
* [[သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန]]|group2=ဒၞာဲ ကေုာံ ဌာန်ဒတန်|list2=* [[ကပ္ပိလဝတ္ထု]]
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ဒေဝဒဟ]]
* [[ဝေသာလဳ]]|group3=ဓဝ် ကေုာံ စည်းကမ်း|list3=* [[ဂရုဓမ္မ]] (၈ သာ်)
* [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni)
* [[အရဟတ္တဖိုလ်]]
* [[ပရိနိဗ္ဗာန်]]|group4=ကဏ္ဍ မဆက်စပ်|list4=* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[သဳလ]] (Thilashin)
* [[သာသနာ]]}}

[[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[ကဏ္ဍ:ခမဳဗြဴ]] [[ကဏ္ဍ:အဂ္ဂသာဝက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] [[ကဏ္ဍ:သာသနာ]] [[ကဏ္ဍ:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>5sdlq7ziq7uiwojgpfbht2o6wlb7pcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခမဳဗြဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11083</id>
    <revision>
      <id>54913</id>
      <timestamp>2026-05-12T14:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox religious group | group_name = ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī) | image = [[File:Ayutthaya_bhikkhuni.jpg|250px|center|ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]] | caption = ဂကောံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunis) လပါ် ထေရဝါဒ ဃော အာ ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ။ | religion = ဗုဒ္ဓ...&quot;</comment>
      <origin>54913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23924" sha1="b92fsdxump7iif8h09hrbft7ikm8h5f" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox religious group
| group_name = ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī)
| image = [[File:Ayutthaya_bhikkhuni.jpg|250px|center|ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
| caption = ဂကောံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhunis) လပါ် ထေရဝါဒ ဃော အာ ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ။
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| founder = [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] ကေုာံ [[မှာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]]
| founded_date = ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BC)
| region = အလုံ ဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် အာရှ)
| holy_texts = [[ဝိနဲ ပိဋကတ်]]
| key_rules = ဂရုဓမ္မ ဒစာံ (Eight Garudhammas)
| related = [[ခမဳ]] (Bhikkhu), [[သဳလသျှင်]], [[မယ်သဳ]]
}}

'''ခမဳဗြဴ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘိက္ခုနဳ''' ({{lang-pi|Bhikkhunī}}, {{lang-sa|Bhikṣuṇī}}, {{lang-en|Buddhist Nun}}) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ မဂွံ အခေါင် ပတိုန် ခမဳ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် (Full ordination / Upasampadā) ပ္ဍဲကဵု သာသနာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရ။ ခမဳဗြဴ တအ် ဝွံ ဒး ဒ္ဂေတ် မင်မဲ [[သဳလ]] ကေုာံ သၞောဝ် [[ဝိနဲ]] ဗွဲမဂၠိုင် မတုပ် ကိတ်ညဳ ကု ခမဳတြုဟ် (Bhikkhu) တအ် ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ဝင် ကေုာံ ပရေင် ဂကောံ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ ညးတအ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် &quot;ဂရုဓမ္မ ဒစာံ&quot; (Eight Garudhammas) မဒှ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တၞဟ်ခြာ တအ် ဏီ ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 105.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဝင် သာသနာ မ္ဂး ဂကောံ ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni Sangha) ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဃော ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။ မိမိန် ကျာ်တြဲ မၞုံ ယၟု [[မှာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) ဝွံ ဒှ် ခမဳဗြဴ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ ခမဳဗြဴ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တမၠာ ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ လပါ် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Theravada) ဂှ် ဂကောံ ခမဳဗြဴ ဝွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ပ္ဍဲ အကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Mahayana) မပ္တံ ကု ဍုင်ကြုက်၊ ထာဲဝါန်၊ ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ် တအ် ဂှ် ဂကောံ ခမဳဗြဴ ဝွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဂကောံ ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ထေရဝါဒ တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် တုဲ မၞုံ ကု ပရေင် သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင် ဒစဵုဒစး နာနာ သာ် ရ။&lt;ref&gt;Sujato, Bhikkhu. (2009). *Bhikkhuni Vinaya Studies: Research and Reflections on Monastic Discipline for Sisters*. Santipada.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ဝင် တမ်မူလ (Introduction and Early History) ==
အတိုင် လိက် [[ပြကိုဟ် ဝိနဲ]] (Vinaya Pitaka) မ္ဂး၊ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဟွံကဵု အခေါင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကြဴနူ သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန (Suddhodana) စုတိ အာ တုဲ، မိမိန် ကျာ်တြဲ မှာပဇာပတိ ဂေါတမဳ ဝွံ ပကောံ ကေတ် မၞိဟ်ဗြဴ ၅၀၀ တၠ တုဲ ကွာ် တရဴ ဇရေင် ဍုင် ဝေသာလဳ (Vesali) သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင် ပတိုန် ခမဳ ရ။ 

ကျာ်တြဲ တးပါဲ အာတ်မိက် ဂှ် ပိ ဝါ ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ထေရ် [[အာနန္ဒာ]] (Ananda) မဒှ် ညးမကၠောန် ဥပဋ္ဌာက် ကျာ်တြဲ လုပ် သဳကၠဳ ကေုာံ အာတ် အခေါင် ကဵု တုဲ၊ ကျာ်တြဲ လေဝ် ဒုင်တဲ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ခမဳ နကဵု တင် စည်းကမ်း မကော်ဂး &quot;ဂရုဓမ္မ ဒစာံ&quot; ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ဒှ် သာသနာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် အိန္ဒိယ မကဵု အခေါင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒ္ဂေတ် လွဳ ခမဳ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။&lt;ref&gt;Bodhi, Bhikkhu. (2010). *The Revival of Bhikkhuni Ordination in the Theravada Tradition*. Dignity and Discipline, p. 99-142.&lt;/ref&gt;

== ၂. သၞောဝ် ဝိနဲ ကေုာံ ဂရုဓမ္မ ဒစာံ (Vinaya Rules and Eight Garudhammas) ==
[[File:Eight_Garudhammas_inscription.jpg|thumb|right|250px|ပြကိုဟ် ဝိနဲ တမၠာ မချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ သၞောဝ် အခေါင် ခမဳဗြဴ။]]
ခမဳဗြဴ တအ် ဝွံ ဒး မင်မဲ သၞောဝ် ဝိနဲ ဂၠိုင် နူကဵု ခမဳတြုဟ် ရ။ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘေး အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် အိန္ဒိယ ခေတ် တမၠာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ ဇယား: လၟိဟ် သၞောဝ် ဝိနဲ ပ္ဍဲ သာသနာ တၞဟ်ဟ် (Number of Vinaya Rules)
|-
! ဂိုဏ် သာသနာ (Tradition) !! ခမဳတြုဟ် (Bhikkhu) !! ခမဳဗြဴ (Bhikkhunī)
|-
| [[ထေရဝါဒ]] (Theravada - Pali) || ၂၂၇ || ၃၁၁
|-
| [[ဓမ္မဂုတ္တက]] (Dharmaguptaka - East Asia) || ၂၅၀ || ၃၄၈
|-
| [[မူလသရဝါသတိဝါဒ]] (Mulasarvastivada - Tibet) || ၂၅၃ || ၃၆၄
|}

ပါဲနူ သၞောဝ် ဓမ္မတာ တအ် တုဲ၊ ခမဳဗြဴ တအ် ဒး ဒုင် ကေတ် '''ဂရုဓမ္မ ဒစာံ''' (Eight Garudhammas) မပ္တံ ကု-
၁။ ခမဳဗြဴ ၜိုန်ရ နွံ ဝှ် ၁၀၀ ကီု လေဝ် ဒး ရိုသေဟ် ပဝတ် ကု ခမဳတြုဟ် မတန် ဝှ် မွဲ တ္ၚဲ။
၂။ ခမဳဗြဴ ဟွံဂွံ မံင် ပ္ဍဲ ကျာ် မဟွံမဲ ကု ခမဳတြုဟ်။
၃။ ဇၟာပ်ပ် ကဝက် ဂိတု ဒး အာတ် သဳ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဩဝါဒ နူ ခမဳတြုဟ်။
၄။ ကြဴနူ ပတိုန် ခမဳ တုဲ မ္ဂး ဒး ဒုင် ဥပသမ္ပဒ ၜါ လပါ် (နူ ဂကောံ ခမဳဗြဴ ကေုာံ ဂကောံ ခမဳတြုဟ်)။&lt;ref&gt;Kabilsingh, Chatsumarn. (1991). *Thai Women in Buddhism*. Parallax Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Bhikkhunis in Theravada Tradition) ==
ပ္ဍဲ လပါ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မၞုံ ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ၊ မန်، ဗၟာ၊ ကေုာံ သေံ တအ် မ္ဂး، လၟေင် တၞောဝ် ခမဳဗြဴ ဝွံ စိုပ် အာ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ နကဵု ခမဳဗြဴ [[သင်္ဃမိတ္တာ]] (Sanghamitta) မဒှ် ကောန်ဝုတ် သၟိင် အသောက ရ။ ညးတအ် ပတိုန် လဝ် ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ဗွဲမအံင်ဇၞး ရ။ 

ဆဂး ဟိုတ်နူ ပေါဲ ပၞာန်၊ ယဲ ကပ်၊ ကေုာံ ပရေင် ကၠောဝ် ဗျဵု ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လၟေင် တၞောဝ် ခမဳတြုဟ် ကေုာံ ခမဳဗြဴ သီု ၜါ လီုလာ် အာ ရ။ ခမဳတြုဟ် တအ် ဂှ် ကလေင် ကေတ် ဥပသမ္ပဒ နူ ဍုင် ဗၟာ ကေုာံ သေံ တုဲ ကလေင် ဒက်ပ္တန် မာန် ကီု လေဝ်၊ ခမဳဗြဴ တအ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒး ဒုင် အာတ် ဥပသမ္ပဒ ၜါ လပါ် တုဲ ဟွံမာန် ကလေင် ဒက်ပ္တန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ထေရဝါဒ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ခမဳဗြဴ ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလံ ရ။&lt;ref&gt;Bartholomeusz, Tessa J. (1994). *Women Under the Bo Tree: Buddhist Nuns in Sri Lanka*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄. ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ မဟာယာန ကေုာံ ဝဇိရယာန (Mahayana and Vajrayana) ==
* '''မဟာယာန (Mahayana):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ ထာဲဝါန်၊ ကဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ် တအ် ဝွံ လၟေင် တၞောဝ် ခမဳဗြဴ သက်မံင် စဵုကဵု တ္ၚဲ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ခမဳဗြဴ နူ သဳရိလင်္ကာ အာ စိုပ် ဍုင် ကြုက် တုဲ ပတိုန် ကဵု ခမဳဗြဴ ဍုင် ကြုက် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ထာဲဝါန် ဝွံ ခမဳဗြဴ တအ် နွံ ဒြဟတ် ဇၞော် လောန် တုဲ အုပ်ကွပ် ဂကောံ သာသနာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ကု [[Tzu Chi]] (ဆူချီ) တအ် ရ။
* '''ဝဇိရယာန (Vajrayana):''' ပ္ဍဲ ဍုင် တိဗေတ် (Tibet) ကေုာံ ဘူတန် (Bhutan) မ္ဂး ဝင် ခမဳဗြဴ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် (Bhikshuni) ဟွံကေင် နွံ လဝ် ရ။ ညးတအ် နွံ ဆ ခမဳ သာမဏေ (Sramanerika) ဓဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဘာသာ မပ္တံ ကု ၁၄ တၠ [[ဒလိုင်းလားမား]] (Dalai Lama) ကေုာံ ကာမာပါ (Karmapa) တအ် ထံက်ဂလာန် သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Tsomo, Karma Lekshe. (2004). *Buddhist Women and Social Justice: Ideals, Challenges, and Achievements*. SUNY Press, p. 45-60.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ကလေင်ဒက်ပ္တန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Modern Revival Movements) ==
[[File:Dhammananda_Bhikkhuni.jpg|thumb|left|250px|ခမဳဗြဴ ဓမ္မာနန္ဒာ (Dhammananda Bhikkhuni) နူ ဍုင်သေံ။]]
ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ပရေင် ချဳဒရာင် သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ထေရဝါဒ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၉၆:''' ခမဳဗြဴ သဳရိလင်္ကာ ၁၁ တၠ ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သာရနထ် (Sarnath)၊ အိန္ဒိယ နကဵု အရီုအဗင် နူ ခမဳ မဟာယာန ဂကူ ကဝ်ရဳယျာ တအ် ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၉၈:''' ပရေင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂယာ (Bodhgaya) မကဵု အခေါင် ကု ခမဳဗြဴ နူ သဳရိလင်္ကာ ကေုာံ ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။
* '''ဍုင် သေံ (Thailand):''' [[ဓမ္မာနန္ဒာ ဘိက္ခုနဳ]] (Dhammananda Bhikkhuni) ယၟု တြေံ Dr. Chatsumarn Kabilsingh ဝွံ ဒှ် ခမဳဗြဴ ထေရဝါဒ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် သေံ ကြဴနူ ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံ သင် ဍုင် သေံ တအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ကီု လေဝ်၊ လၟုဟ် မ္ဂး ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ သေံ နွံ ၜိုတ် ၃၀၀ ပြင် ယျ။&lt;ref&gt;Seeger, Martin. (2018). *Gender and the Path to Awakening: Hidden Histories of Nuns in Modern Thai Buddhism*. Silkworm Books.&lt;/ref&gt;

== ၆. ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန် သာသနာ (Daily Life and Religious Duties) ==
ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ သွက် ခမဳဗြဴ တအ် ဝွံ တုပ် ကု ခမဳတြုဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ 
* '''ပိဏ္ဍပါတ် (Alms Round):''' ပ္ဍဲ အခိင် နူဂယး ပြဟ် ခမဳဗြဴ တအ် အာ ပိဏ္ဍပါတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ နူ ဒါယကာ တအ်။
* '''ပဋိပတ် (Meditation):''' ညးတအ် စွံ အာရီု လတူ ပွမလ္ၚတ် ဝိပဿနာ ကေုာံ သမထ ကမ္မဋ္ဌာန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ် နိဗ္ဗာန် ရ။
* '''ပရေင် ပညာ ကေုာံ လ္ၚတ်:''' ညးတအ် လ္ၚတ် လိက် ပိဋကတ် ပိ၊ ဘာသာ ပါဠိ၊ ကေုာံ တွံ ဓရ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
* '''ပရေင် မၞိဟ်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ခမဳဗြဴ တအ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ရီုဗင် ပရေင် မၞိဟ်၊ ပရေင် ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင် ပညာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Salgado, Nirmala S. (2013). *Buddhist Nuns and Gendered Practice: In Search of the Female Renunciant*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၇. သဳလသျှင် ကေုာံ မယ်သဳဂမၠိုင် (Novices: Thilashin and Maechi) ==
[[File:Thilashin_novices_in_Myanmar.jpg|thumb|right|250px|ဂကောံ သဳလသျှင် ဃော အာ ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ။]]
ပ္ဍဲ ဍုင် ထေရဝါဒ မဟွံစၟတ်သမ္တီ ခမဳဗြဴ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တအ် ဂှ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဝွံ ဒ္ဂေတ် လွဳ ဘဝ မာတုဂါမ မကော်ဂး &quot;သဳလသျှင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;မယ်သဳ&quot; ရ။
* '''ဍုင် ပိုဲ (Myanmar/Mon):''' ညးတအ် ဂှ် ညးကော် စ [[သဳလသျှင်]] (Thilashin) တုဲ ဗိုက် လတက် ကယျိုင် အသာ် ပ္ကဴ မ္ၚေတ် (Pink) ရ။ ညးတအ် မင်မဲ သဳ ၈ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင် ပညာ လိက် ပရိယတ္တိ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဝွံ ဟွံဒှ် ခမဳဗြဴ (Bhikkhuni) ဍာံဍာံ ဏီ ရ။
* '''ဍုင် သေံ (Thailand):''' ညးတအ် ဂှ် ညးကော် စ [[မယ်သဳ]] (Maechi) တုဲ ဗိုက် လတက် ကယျိုင် အသာ် ဗု ရ။ ညးတအ် လေဝ် မင်မဲ သဳ ၈ တုဲ မံင် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။
* '''သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka):''' ညးတအ် ကော် စ [[ဒသာသဳလ်မာတာ]] (Dasasil Mata) မဒှ် မၞိဟ်ဗြဴ မင် သဳ ၁၀ ရ။&lt;ref&gt;Kawanami, Hiroko. (2013). *The Culture of Giving in Myanmar: Buddhist Offerings, Reciprocity and Interdependence*. Bloomsbury Academic.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပြသၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender Equality and Rights Issues) ==
ကိစ္စ ပွမကဵု အခေါင် ပတိုန် ခမဳဗြဴ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင် တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender equality) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။
* '''လညာတ် ဒစဵုဒစး:''' ဂကောံ သင် မကြံင်မ္ၚိုဟ် (Conservative Sangha) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဗၟာ ကေုာံ သေံ တအ် ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ လၟေင် တၞောဝ် ခမဳဗြဴ ဂှ် လီုလာ် အာ တုဲယျ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလေင် ဒက်ပ္တန် ဂှ် ဒး နွံ ကု ခမဳဗြဴ ထေရဝါဒ တမ် မူလ ဟေင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင် ကလေင် ဒက်ပ္တန် လၟုဟ် ဂှ် ဟွံစှ်ေ သၞောဝ် ဝိနဲ ရ။
* '''လညာတ် ထံက်ဂလာန်:''' ညးမစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ တၠပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Feminist Buddhists) တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဝိနဲ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ မာန် တုဲ၊ ပွမဟွံကဵု အခေါင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပါ်ခြာ လိင် (Discrimination) ရ။ ကျာ်တြဲ အလဵု ဇကု ညး ဂှ် ကဵု လဝ် အခေါင် တုဲယျ ရ။&lt;ref&gt;Heirman, Ann. (2001). &quot;The Revival of Bhikkhunī Ordination in the Theravāda Tradition&quot;. *Journal of Buddhist Ethics*.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဂကောံ ခမဳဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ (International Bhikkhuni Networks) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင် ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ခမဳဗြဴ ရ။
* '''သကျဓိတာ (Sakyadhita):''' မဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ ဍေံတအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲ သဳကၠဳ အလုံ ဂၠးတိ ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ ဝါ သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ခမဳဗြဴ တအ် ရ။
* '''Alliance for Bhikkhunis:''' ဒှ် ဂကောံ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မရီုဗင် ကေုာံ ထံက်ပင် ခမဳဗြဴ တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဘာ လ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ ဘာ ကျာ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Sakyadhita International Association of Buddhist Women. &quot;History and Mission&quot;. Retrieved 2026.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=RzOEY22-31I လ္ၚတ်ရံင် ပရူ ဝင် ကေုာံ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ခမဳဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (YouTube - Documentary)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Bhikkhun%C4%AB Bhikkhunī] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://sakyadhita.org Sakyadhita International Association of Buddhist Women]
* [https://bhikkhuni.net Alliance for Bhikkhunis]

{{Navbox
| name  = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ ဂကောံ သင်
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = ပူဂိုလ် အဓိက
| list1  = 
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]]
* [[မှာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]]
* [[အာနန္ဒာ]]
* [[သာရိပိုတ်]]
* [[မောဂ္ဂလာန်]]

| group2 = ဂကောံ သင်
| list2  = 
* [[ခမဳ]] (Bhikkhu)
* [[ခမဳဗြဴ]] (Bhikkhuni)
* [[သာမဏေ]] (Samanera)
* [[သဳလသျှင်]]
* [[မယ်သဳ]]
* [[ဥပါသကာ]] / [[ဥပါသိကာ]]

| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်
| list3  = 
* [[ပိဋကတ် ပိ]]
* [[ဝိနဲ]]
* သဳလ
* ဂရုဓမ္မ ဒစာံ
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်]]

| group4 = ဂိုဏ် သာသနာ
| list4  = 
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဝဇိရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:ခမဳဗြဴ]]
[[ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဝိနဲ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[ကဏ္ဍ:အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]]</text>
      <sha1>b92fsdxump7iif8h09hrbft7ikm8h5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11084</id>
    <revision>
      <id>54915</id>
      <timestamp>2026-05-12T14:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox technology | name = စက် (Machine) | image = [[File:KUKA Industrial Robots IR.jpg|300px|center|စက် ရဝ်ဗတ် သွက် ကမၠောန် စက်ရုံ]] | caption = စက် ရဝ်ဗတ် (Industrial robots) မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက်ရုံ ကွဳစက် ပ္ဍဲ ခေတ် လ...&quot;</comment>
      <origin>54915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24371" sha1="jzxi0e1hc79czbprh2p8luhhcax7ayz" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox technology
| name = စက် (Machine)
| image = [[File:KUKA Industrial Robots IR.jpg|300px|center|စက် ရဝ်ဗတ် သွက် ကမၠောန် စက်ရုံ]]
| caption = စက် ရဝ်ဗတ် (Industrial robots) မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက်ရုံ ကွဳစက် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။
| type = အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် (Artifact)
| origins = ခေတ် တမၠာ (စက် သာမည)
| fields = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]] (Mechanical engineering)
| related = [[စက် သာမည]]၊ [[စွမ်းအင်]]၊ [[ကောမ်ပျူတာ]]၊ [[ရဝ်ဗတ်]]
}}

'''စက်''' ({{lang-en|Machine}}) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ သွံလဟီု ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကေုာံ အုပ်ကွပ် ပွမချဳဒရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍိုက်ပေင် ကဵု ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက် တအ် ဝွံ မလေပ် ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် စွမ်းအင် နူကဵု တိရစ္ဆာန်၊ မၞိဟ်၊ သဘာဝ (ကျာ ကေုာံ ဍာ်)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် ဓါတု၊ လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ် တုဲ ဍေံ ကလေင် ပတိတ် ကဵု ကမၠောန် (Work) မၞုံ ကု ဖဵု ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး စက် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် မထုဲကြာန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ကောမ်ပျူတာ၊ သၞောတ် အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ စက်ယန္တရား ရဝ်ဗတ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Usher, A. P. (1929). *A History of Mechanical Inventions*. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပွမခၞံဗဒှ် စက် ဝွံ ဒှ် [[စက် သာမည]] (Simple machines) ၆ သာ် မပ္တံ ကု [လေဗါ] (Lever) ကေုာံ [ကသိုင်] (Wheel and axle) တအ် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဝင် စက် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ စိုပ် ခေတ် [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution) မ္ဂး စက် ယက်ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး စက် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်၊ စက်ရုံ၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Asimov, Isaac (1988). *Understanding Physics*. Barnes &amp; Noble Books.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စက်ယန္တရား&quot; ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ &quot;စက္က&quot; ကေုာံ &quot;ယန္တ&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် အရာ မဗဂေတ် ကေုာံ အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;Machine&quot; ဝွံ ဆက်စပ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရိတ် တမၠာ မကော်ဂး ''mekhane'' (μηχανή) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;နဲကဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရပ်အစပ်&quot; ရ။ 

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက် ဝွံ ဒှ် &quot;အရာ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞုံ ကု ပရေင် ချဳဒရာင် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ တုဲ မစကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ&quot; ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ စက် ကေုာံ အရပ်အစပ် (Tool) ဓမ္မတာ ဂှ်၊ စက် ဝွံ မလေပ် ဖန်ဇန် ဒြဟတ် ကေုာံ ချဳဒရာင် နကဵု သၞောတ် မွဲ (Mechanism) ရ။&lt;ref&gt;Reuleaux, F. (1876). *The Kinematics of Machinery*. Macmillan and Co.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[[File:Boulton_and_Watt_steam_engine_1784.png|thumb|right|250px|စက် ယက်ဍာ် Boulton and Watt မဒှ် စက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား။]]
ဝင် စက် ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကောန် မၞိဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' စက် သာမည ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပ္တံ ကု ဒုတ် လေဗါ ကေုာံ [ကသိုင်] တအ် ဝွံ ဂကူ မၞိဟ် တအ် စကာ ကၠုင် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် အာခဳမဳဒိသ် (Archimedes) ဝွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ စက် သာမည ၃ သာ် (လေဗါ၊ ပူလဳ၊ ဝက်) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' ဂကူ အာရာပ် ကေုာံ ကြုက် တအ် ဖန်ဗဒှ် စက် မစကာ ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Watermills and Windmills) သွက်ဂွံ ထောင်း သြောအ် ကေုာံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကြုင် ရ။
* '''ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂျေမ် ဝတ် (James Watt) လဟဵု ပတိတ် [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine) တုဲ၊ စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ကမၠောန် တဲ အာ ဇရေင် ကမၠောန် စက် မပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Needham, Joseph (1965). *Science and Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines) ==
စက် ဇၞော်ဇၞော် မထုဲကြာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဇိုင် စက် သာမည (Simple machines) ၆ သာ် ဏအ် ရ။ တၠပညာ ခေတ် ရီနေသ်သုတ် (Renaissance) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines)
|-
! ဂကူ စက် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် !! ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
| '''လေဗါ''' (Lever) || ဒုတ် မွဲ မထံက် လဝ် လတူ တိုင် (Fulcrum) မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင်။ || ဒုတ် ထောက်၊ တွဵု ကတ်ကြေဟ်
|-
| '''ကသိုင် ကေုာံ ဝင်ရိုး''' (Wheel &amp; Axle) || ကသိုင် မွဲ မဂေတ် လတူ ဝင်ရိုး မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ်။ || ကသိုင် ကွဳစက်၊ လေအ် ဂေတ် တြင်
|-
| '''ပူလဳ''' (Pulley) || ကသိုင် မၞုံ ကု ဇုက် မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒိုဟ် ဒြဟတ် ယိုက်။ || ကရိန်း (Crane)၊ ဇုက် အလာံ
|-
| '''ဗလး ဇိုင်ဒဵု''' (Inclined Plane) || ဗလး တိ မတ္ၚေက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် သာသာ။ || ကသိုင် ဇိုင် တိုန် (Ramp)
|-
| '''ဝက်''' (Wedge) || ဗလး ဇိုင်ဒဵု ၜါ မပံင် လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် လိက်။ || [ၜုန်]၊ ခြိုတ်
|-
| '''ဝက်အူ''' (Screw) || ဗလး ဇိုင်ဒဵု မဂေတ် ပူ လဝ် လတူ တိုင် မွဲ။ || ဂဇေက် တံင်၊ ဝက်အူ (Screws)
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: U.S. Department of Energy - Simple Machines)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Grafton, Anthony (1991). *Defenders of the Text: The Traditions of Scholarship in an Age of Science*. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Structure and Mechanisms) ==
[[File:Rack_and_pinion_animation.gif|thumb|left|200px|ဂီယာ (Gear) မပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် အာ နဒဒှ် ပွမတပ် (Rack and pinion)။]]
စက် မွဲ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ (Components) ဗွဲမဂၠိုင် မကော်ဂး သၞောတ် ယန္တရား (Mechanisms) ရ။ အရာ တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ပွမချဳဒရာင် ရ။
* '''[ဂီယာ] (Gears):''' ကသိုင် မၞုံ ကု ၚေက် တအ် ဝွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဟိင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Torque) ရ။
* '''ခမ် ကေုာံ ဖေါလဝ်ဝါ (Cam and Follower):''' ပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် (Rotary motion) အာ နဒဒှ် ပွမချဳ တိုန် စှ်ေ (Linear motion) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ စက် ကွဳစက် (Engine valves)။
* '''[လေင်ကေ့ချ်] (Linkages):''' ဒုတ် ပသဲ မဆက် လဝ် နကဵု ခလိုင် (Joints) သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် ဒိုဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမချဳဒရာင် ရ။
* '''ဘယ်ရင် (Bearings):''' ဒကုတ် မဖအောန် ကဵု ပွမပွတ်တိုက် (Friction) အကြာ အရာ မချဳဒရာင် ၜါ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Shigley, J. E., &amp; Uicker, J. J. (2003). *Theory of Machines and Mechanisms*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. စွမ်းအင် ကေုာံ ဒြဟတ် (Power and Energy Sources) ==
စက် သီုဖအိုတ် နွံ ပၟိက် ကု [[စွမ်းအင်]] (Energy) သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ဝင် စွမ်းအင် သွက် စက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် သာ် ရ-
၁။ '''ဒြဟတ် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်:''' ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ စက် တအ် ဒး စကာ ဒြဟတ် ချောဲ၊ ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် (ဥပမာ - ကွဳ လေဝ် တဲ)။
၂။ '''ဒြဟတ် သဘာဝ (ဍာ် ကေုာံ ကျာ):''' စက် ဍာ် (Waterwheels) ကေုာံ စက် ကျာ တအ် ဂှ် စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် စက် ရုံ။
၃။ '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Engines):''' စက် ယက်ဍာ် ကေုာံ [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engines) တအ် ဝွံ စံင် ကၠေင်၊ ချး တုဲ ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် မက်ကေန်နဳကယ် (Mechanical work) ရ။
၄။ '''လျးလလဳ (Electrical Power):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် လၟုဟ်၊ စက် မောတာ (Electric motors) တအ် ဝွံ စကာ ဓါတ် လလဳ တုဲ ဗဂေတ် ကဵု စက်ရုံ၊ ကွဳစက် ကေုာံ စက် အိမ်သုံး ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Smil, Vaclav (1994). *Energy in World History*. Westview Press.&lt;/ref&gt;

== ၆. စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ နဲပညာ (Computing Machines and Technology) ==
[[File:Analytical_Machine_part_of_the_mill.png|thumb|right|250px|စက် ချပ်ဂၞန် Analytical Engine မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ရှားလ် ဘက်ဘိတ်ချ် (Charles Babbage)။]]
ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ စက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မချဳဒရာင် ရုပ်ဝတ္ထု ဓဝ်၊ ဍေံ သီု ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ချပ် ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (Information processing) မာန် ကၠုင် ရ။
* '''စက် ဂၞန် တမၠာ:''' ရှားလ် ဘက်ဘိတ်ချ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် Analytical Engine မဒှ် ကောမ်ပျူတာ မက်ကေန်နဳကယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''စက် တျူရင် (Turing Machine):''' အယ်လန် တျူရင် (Alan Turing) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘောၚ်တရား စက် ကောမ်ပျူတာ မမာန် ကၠောန် ဍိုက်ပေင် အလံင်ဂရစ်သမ် (Algorithms) နာနာ သာ် ရ။
* '''အီလက်ထရောနစ် စက် (Electronic Machines):''' ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး [[ကောမ်ပျူတာ]] ကေုာံ ဖုန် တအ် ဝွံ ဒှ် &quot;စက်&quot; မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် လလဳ ကေုာံ [မာင်ကြဝ်ပရဝ်သေတ်သာ] (Microprocessors) တုဲ ဍေံတအ် မာန် အုပ်ကွပ် စက် တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ - ရဝ်ဗတ်) ဗွဲမစိစောန် ရ။&lt;ref&gt;Turing, A. M. (1936). &quot;On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem&quot;. *Proceedings of the London Mathematical Society*.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပရေင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်နာနာ (Applications in Various Industries) ==
စက် တအ် ဝွံ လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဗွိုင် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကွဳ ထွန်စက် (Tractors) ကေုာံ စက် ရတ် သြောအ် (Harvesters) တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင် တဵုလွဳ ညံင်ဂွံ ပတိတ် သြောအ် မဂၠိုင် ကု ဆ မာန် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing):''' ပ္ဍဲ စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော် တအ်၊ စက် လေတ် (Lathes)၊ စက် ပ္ဍဵု (Presses) ကေုာံ ရဝ်ဗတ် သွက်ဂွံ ပံင် ကပေါတ် (Assembly robots) တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲ တ္ၚဲ ၂၄ နာဍဳ ရ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' [[ကွဳစက်]]၊ [[ကွဳပၟတ်]]၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ တအ် ဝွံ ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ပရေင် သ္ၚောဲ ကြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' စက် ဓာတ်မှန် (X-ray machines)၊ စက် MRI ကေုာံ စက် ရီုဗင် ယီု (Ventilators) တအ် ဝွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈. ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် (Benefits and Impacts/Risks) ==
ပွမသုင်စောဲ စက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ အန္တရာယ် ကေုာံ ဍာ်ရမိတ် ဍေံ လေဝ် နွံ တဴ ရ။
* '''ဖဵု ခိုဟ် (Benefits):''' စက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် ဂွံ ပြဟ်၊ ဂွံ ဂၠိုင်၊ ကေုာံ သောတ်သြး ကဵု ဇြဟတ် မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ အခိင် လဟိင် မၞိဟ် တအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ကေုာံ ပြသၞာ (Risks):''' စက် တအ် သုင်စောဲ စွမ်းအင် ဂၠိုင် လောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[ပရေင် ပလီုပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental pollution) ကေုာံ ဓါတ် ကာဗောန် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပရေင် အလိုအလျောက် (Automation) ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ (Job displacement) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင် သမၠဲ စိုတ် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။&lt;ref&gt;Brynjolfsson, E., &amp; McAfee, A. (2014). *The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies*. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

== ၉. အနာဂတ် စက်ယန္တရား (Future of Machines) ==
[[File:Honda_ASIMO_(cropped).jpg|thumb|left|200px|ရဝ်ဗတ် အာသဳမဝ် (ASIMO) မဒှ် စက် ရဝ်ဗတ် မကွာ် ညံင် မၞိဟ်။]]
အနာဂတ် သွက် စက်ယန္တရား ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နဲပညာ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။
* '''ပညာ ကောန်နိမိတ် (Artificial Intelligence - AI):''' စက် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ ဟွံဒး မင် အမိင် နူ မၞိဟ် တွဵု ရ။ ဍေံတအ် မာန် ချပ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ သ္ဂုတ်တ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု မာန် ကၠုင် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် ဗဂေတ် အလဵုဇကု Self-driving cars)။
* '''စက် နာနဝ် (Nanomachines):''' တၠပညာ တအ် ဃော ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် စက် မၞုံ ဇမၞော် ဍောတ် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cells) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် တုဲ လွဳ ယဲ မာန် ရ။
* '''[ရဝ်ဗတ်] ကေုာံ မၞိဟ် (Human-Robot Interaction):''' စက် ရဝ်ဗတ် တအ် ဝွံ မလေပ် ပံင်နှဴ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် အရီုအဗင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ ရ။&lt;ref&gt;Ford, Martin (2015). *Rise of the Robots: Technology and the Threat of a Jobless Future*. Basic Books.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=LSfiasMEzGg လ္ၚတ်ရံင် ပရူ စက် သာမည ၆ သာ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍေံ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Machine Machine] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.britannica.com/technology/machine Britannica - Machine] 
* [https://americanhistory.si.edu/kinematics/ Kinematics Models for Design] - ပြတိုက် ဝင် အမေရိကာန်။

{{Navbox
| name  = စက် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ
| title = [[စက်]] (Machine) ကေုာံ နဲပညာ မက်ကေန်နဳကယ်
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = စက် သာမည ၆ သာ်
| list1  = 
* [[လေဗါ]] (Lever)
* ကသိုင် ကေုာံ ဝင်ရိုး (Wheel &amp; Axle)
* [[ပူလဳ]] (Pulley)
* ဗလး ဇိုင်ဒဵု (Inclined Plane)
* [[ဝက်]] (Wedge)
* ဝက်အူ (Screw)

| group2 = ယန္တရား ကေုာံ ဒကုတ်
| list2  = 
* ဂီယာ (Gear)
* ခမ် (Cam)
* ဘယ်ရင် (Bearing)
* လေင်ကေ့ချ် (Linkage)

| group3 = စွမ်းအင် ကေုာံ စက်ရုံ
| list3  = 
* [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine)
* [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Combustion engine)
* [[မောတာ လလဳ]] (Electric motor)
* တာဘိုင် (Turbine)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
* [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
* [[ကောမ်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား]]
}}

[[ကဏ္ဍ:စက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[ကဏ္ဍ:စွမ်းအင်]]
[[ကဏ္ဍ:အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jzxi0e1hc79czbprh2p8luhhcax7ayz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54916</id>
      <parentid>54915</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24287" sha1="6qmjj50geyyet040xteqteejzf1n49b" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox technology
| name = စက် (Machine)
| image = [[File:KUKA Industrial Robots IR.jpg|300px|center|စက် ရဝ်ဗတ် သွက် ကမၠောန် ရုင်စက်]]
| caption = စက် ရဝ်ဗတ် (Industrial robots) မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကွဳစက် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။
| type = အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် (Artifact)
| origins = ခေတ် တမၠာ (စက် သာမည)
| fields = [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]] (Mechanical engineering)
| related = [[စက် သာမည]]၊ [[ဒြဟတ်]]၊ [[ကောမ်ပျူတာ]]၊ [[ရဝ်ဗတ်]]
}}

'''စက်''' ({{lang-en|Machine}}) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ သွံလဟီု ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကေုာံ အုပ်ကွပ် ပွမချဳဒရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍိုက်ပေင် ကဵု ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက် တအ် ဝွံ မလေပ် ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် ဒြဟတ် နူကဵု တိရစ္ဆာန်၊ မၞိဟ်၊ သဘာဝ (ကျာ ကေုာံ ဍာ်)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် ဓါတု၊ လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ် တုဲ ဍေံ ကလေင် ပတိတ် ကဵု ကမၠောန် (Work) မၞုံ ကု ဖဵု ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး စက် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် မထုဲကြာန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ကောမ်ပျူတာ၊ သၞောတ် အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ စက်ယန္တရာ ရဝ်ဗတ် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Usher, A. P. (1929). *A History of Mechanical Inventions*. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပွမခၞံဗဒှ် စက် ဝွံ ဒှ် [[စက် သာမည]] (Simple machines) ၆ သာ် မပ္တံ ကု [လေဗါ] (Lever) ကေုာံ [ကသိုင်] (Wheel and axle) တအ် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဝင် စက် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ စိုပ် ခေတ် [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]] (Industrial Revolution) မ္ဂး စက် ယက်ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး စက် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်၊ ရုင်စက်၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။&lt;ref&gt;Asimov, Isaac (1988). *Understanding Physics*. Barnes &amp; Noble Books.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;စက်ယန္တရာ&quot; ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ &quot;စက္က&quot; ကေုာံ &quot;ယန္တ&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် အရာ မဗဂေတ် ကေုာံ အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မ္ဂး ဝေါဟာရ &quot;Machine&quot; ဝွံ ဆက်စပ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရိတ် တမၠာ မကော်ဂး ''mekhane'' (μηχανή) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;နဲကဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရပ်အစပ်&quot; ရ။ 

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက် ဝွံ ဒှ် &quot;အရာ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞုံ ကု ပရေင် ချဳဒရာင် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ တုဲ မစကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ&quot; ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ စက် ကေုာံ အရပ်အစပ် (Tool) ဓမ္မတာ ဂှ်၊ စက် ဝွံ မလေပ် ဖန်ဇန် ဒြဟတ် ကေုာံ ချဳဒရာင် နကဵု သၞောတ် မွဲ (Mechanism) ရ။&lt;ref&gt;Reuleaux, F. (1876). *The Kinematics of Machinery*. Macmillan and Co.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[[File:Boulton_and_Watt_steam_engine_1784.png|thumb|right|250px|စက် ယက်ဍာ် Boulton and Watt မဒှ် စက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ။]]
ဝင် စက် ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကောန် မၞိဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' စက် သာမည ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပ္တံ ကု ဒုတ် လေဗါ ကေုာံ [ကသိုင်] တအ် ဝွံ ဂကူ မၞိဟ် တအ် စကာ ကၠုင် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် အာခဳမဳဒိသ် (Archimedes) ဝွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ စက် သာမည ၃ သာ် (လေဗါ၊ ပူလဳ၊ ဝက်) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' ဂကူ အာရာပ် ကေုာံ ကြုက် တအ် ဖန်ဗဒှ် စက် မစကာ ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Watermills and Windmills) သွက်ဂွံ ထောင်း သြောအ် ကေုာံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကြုင် ရ။
* '''ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂျေမ် ဝတ် (James Watt) လဟဵု ပတိတ် [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine) တုဲ၊ ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ကမၠောန် တဲ အာ ဇရေင် ကမၠောန် စက် မပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Needham, Joseph (1965). *Science and Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines) ==
စက် ဇၞော်ဇၞော် မထုဲကြာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဇိုင် စက် သာမည (Simple machines) ၆ သာ် ဏအ် ရ။ တၠပညာ ခေတ် ရီနေသ်သုတ် (Renaissance) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines)
|-
! ဂကူ စက် !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် !! ဥပမာ သုင်စောဲ
|-
| '''လေဗါ''' (Lever) || ဒုတ် မွဲ မထံက် လဝ် လတူ တိုင် (Fulcrum) မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင်။ || ဒုတ် ထောက်၊ တွဵု ကတ်ကြေဟ်
|-
| '''ကသိုင် ကေုာံ ဝင်ရိုး''' (Wheel &amp; Axle) || ကသိုင် မွဲ မဂေတ် လတူ ဝင်ရိုး မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ်။ || ကသိုင် ကွဳစက်၊ လေအ် ဂေတ် တြင်
|-
| '''ပူလဳ''' (Pulley) || ကသိုင် မၞုံ ကု ဇုက် မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒိုဟ် ဒြဟတ် ယိုက်။ || ကရိန်း (Crane)၊ ဇုက် အလာံ
|-
| '''ဗလး ဇိုင်ဒဵု''' (Inclined Plane) || ဗလး တိ မတ္ၚေက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် သာသာ။ || ကသိုင် ဇိုင် တိုန် (Ramp)
|-
| '''ဝက်''' (Wedge) || ဗလး ဇိုင်ဒဵု ၜါ မပံင် လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် လိက်။ || [ၜုန်]၊ ခြိုတ်
|-
| '''ဝက်အူ''' (Screw) || ဗလး ဇိုင်ဒဵု မဂေတ် ပူ လဝ် လတူ တိုင် မွဲ။ || ဂဇေက် တံင်၊ ဝက်အူ (Screws)
|}
&lt;small&gt;*(နိဿဲ: U.S. Department of Energy - Simple Machines)*&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;Grafton, Anthony (1991). *Defenders of the Text: The Traditions of Scholarship in an Age of Science*. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Structure and Mechanisms) ==
[[File:Rack_and_pinion_animation.gif|thumb|left|200px|ဂဳယာ (Gear) မပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် အာ နဒဒှ် ပွမတပ် (Rack and pinion)။]]
စက် မွဲ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ (Components) ဗွဲမဂၠိုင် မကော်ဂး သၞောတ် ယန္တရာ (Mechanisms) ရ။ အရာ တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ပွမချဳဒရာင် ရ။
* '''[ဂဳယာ] (Gears):''' ကသိုင် မၞုံ ကု ၚေက် တအ် ဝွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဟိင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Torque) ရ။
* '''ခမ် ကေုာံ ဖေါလဝ်ဝါ (Cam and Follower):''' ပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် (Rotary motion) အာ နဒဒှ် ပွမချဳ တိုန် စှ်ေ (Linear motion) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ စက် ကွဳစက် (Engine valves)။
* '''[လေင်ကေ့ချ်] (Linkages):''' ဒုတ် ပသဲ မဆက် လဝ် နကဵု ခလိုင် (Joints) သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် ဒိုဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမချဳဒရာင် ရ။
* '''ဘယ်ရင် (Bearings):''' ဒကုတ် မဖအောန် ကဵု ပွမပွတ်တိုက် (Friction) အကြာ အရာ မချဳဒရာင် ၜါ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Shigley, J. E., &amp; Uicker, J. J. (2003). *Theory of Machines and Mechanisms*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ဒြဟတ် ကေုာံ ဒြဟတ် (Power and Energy Sources) ==
စက် သီုဖအိုတ် နွံ ပၟိက် ကု [[ဒြဟတ်]] (Energy) သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ဝင် ဒြဟတ် သွက် စက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် သာ် ရ-
၁။ '''ဒြဟတ် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်:''' ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ စက် တအ် ဒး စကာ ဒြဟတ် ချောဲ၊ ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် (ဥပမာ - ကွဳ လေဝ် တဲ)။
၂။ '''ဒြဟတ် သဘာဝ (ဍာ် ကေုာံ ကျာ):''' စက် ဍာ် (Waterwheels) ကေုာံ စက် ကျာ တအ် ဂှ် စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် စက် ရုံ။
၃။ '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Engines):''' စက် ယက်ဍာ် ကေုာံ [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engines) တအ် ဝွံ စံင် ကၠေင်၊ ချး တုဲ ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် မက်ကေန်နဳကယ် (Mechanical work) ရ။
၄။ '''လျးလလဳ (Electrical Power):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် လၟုဟ်၊ စက် မောတာ (Electric motors) တအ် ဝွံ စကာ ဓါတ် လလဳ တုဲ ဗဂေတ် ကဵု ရုင်စက်၊ ကွဳစက် ကေုာံ စက် အိမ်သုံး ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Smil, Vaclav (1994). *Energy in World History*. Westview Press.&lt;/ref&gt;

== ၆. စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ နဲပညာ (Computing Machines and Technology) ==
[[File:Analytical_Machine_part_of_the_mill.png|thumb|right|250px|စက် ချပ်ဂၞန် Analytical Engine မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ရှာလ် ဘက်ဘိတ်ချ် (Charles Babbage)။]]
ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ စက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မချဳဒရာင် ရုပ်ဝတ္ထု ဓဝ်၊ ဍေံ သီု ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ချပ် ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (Information processing) မာန် ကၠုင် ရ။
* '''စက် ဂၞန် တမၠာ:''' ရှာလ် ဘက်ဘိတ်ချ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် Analytical Engine မဒှ် ကောမ်ပျူတာ မက်ကေန်နဳကယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
* '''စက် တျူရင် (Turing Machine):''' အယ်လန် တျူရင် (Alan Turing) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘောၚ်တရာ စက် ကောမ်ပျူတာ မမာန် ကၠောန် ဍိုက်ပေင် အလံင်ဂရစ်သမ် (Algorithms) နာနာ သာ် ရ။
* '''အီလက်ထရောနစ် စက် (Electronic Machines):''' ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး [[ကောမ်ပျူတာ]] ကေုာံ ဖုန် တအ် ဝွံ ဒှ် &quot;စက်&quot; မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် လလဳ ကေုာံ [မာင်ကြဝ်ပရဝ်သေတ်သာ] (Microprocessors) တုဲ ဍေံတအ် မာန် အုပ်ကွပ် စက် တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ - ရဝ်ဗတ်) ဗွဲမစိစောန် ရ။&lt;ref&gt;Turing, A. M. (1936). &quot;On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem&quot;. *Proceedings of the London Mathematical Society*.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပရေင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်နာနာ (Applications in Various Industries) ==
စက် တအ် ဝွံ လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဗွိုင် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ ရ-
* '''ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကွဳ ထွန်စက် (Tractors) ကေုာံ စက် ရတ် သြောအ် (Harvesters) တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင် တဵုလွဳ ညံင်ဂွံ ပတိတ် သြောအ် မဂၠိုင် ကု ဆ မာန် ရ။
* '''ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing):''' ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ်၊ စက် လေတ် (Lathes)၊ စက် ပ္ဍဵု (Presses) ကေုာံ ရဝ်ဗတ် သွက်ဂွံ ပံင် ကပေါတ် (Assembly robots) တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲ တ္ၚဲ ၂၄ နာဍဳ ရ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' [[ကွဳစက်]]၊ [[ကွဳပၟတ်]]၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ တအ် ဝွံ ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ပရေင် သ္ၚောဲ ကြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare):''' စက် ဒ္ၚေါဝ်ဓာတ် (X-ray machines)၊ စက် MRI ကေုာံ စက် ရီုဗင် ယီု (Ventilators) တအ် ဝွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၈. ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် (Benefits and Impacts/Risks) ==
ပွမသုင်စောဲ စက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ အန္တရာယ် ကေုာံ ဍာ်ရမိတ် ဍေံ လေဝ် နွံ တဴ ရ။
* '''ဖဵု ခိုဟ် (Benefits):''' စက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် ဂွံ ပြဟ်၊ ဂွံ ဂၠိုင်၊ ကေုာံ သောတ်သြး ကဵု ဇြဟတ် မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ အခိင် လဟိင် မၞိဟ် တအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''အန္တရာယ် ကေုာံ ပြသၞာ (Risks):''' စက် တအ် သုင်စောဲ ဒြဟတ် ဂၠိုင် လောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု [[ပရေင် ပလီုပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental pollution) ကေုာံ ဓါတ် ကာဗောန် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပရေင် အလိုအလျောက် (Automation) ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ (Job displacement) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင် သမၠဲ စိုတ် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။&lt;ref&gt;Brynjolfsson, E., &amp; McAfee, A. (2014). *The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies*. W. W. Norton &amp; Company.&lt;/ref&gt;

== ၉. အနာဂတ် စက်ယန္တရာ (Future of Machines) ==
[[File:Honda_ASIMO_(cropped).jpg|thumb|left|200px|ရဝ်ဗတ် အာသဳမဝ် (ASIMO) မဒှ် စက် ရဝ်ဗတ် မကွာ် ညံင် မၞိဟ်။]]
အနာဂတ် သွက် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နဲပညာ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။
* '''ပညာ ကောန်နိမိတ် (Artificial Intelligence - AI):''' စက် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ ဟွံဒး မင် အမိင် နူ မၞိဟ် တွဵု ရ။ ဍေံတအ် မာန် ချပ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ သ္ဂုတ်တ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု မာန် ကၠုင် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် ဗဂေတ် အလဵုဇကု Self-driving cars)။
* '''စက် နာနဝ် (Nanomachines):''' တၠပညာ တအ် ဃော ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် စက် မၞုံ ဇမၞော် ဍောတ် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cells) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် တုဲ လွဳ ယဲ မာန် ရ။
* '''[ရဝ်ဗတ်] ကေုာံ မၞိဟ် (Human-Robot Interaction):''' စက် ရဝ်ဗတ် တအ် ဝွံ မလေပ် ပံင်နှဴ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် အရီုအဗင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ ရ။&lt;ref&gt;Ford, Martin (2015). *Rise of the Robots: Technology and the Threat of a Jobless Future*. Basic Books.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=LSfiasMEzGg လ္ၚတ်ရံင် ပရူ စက် သာမည ၆ သာ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍေံ (YouTube - English)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Machine Machine] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.britannica.com/technology/machine Britannica - Machine] 
* [https://americanhistory.si.edu/kinematics/ Kinematics Models for Design] - ပြတိုက် ဝင် အမေရိကာန်။

{{Navbox
| name  = စက် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ
| title = [[စက်]] (Machine) ကေုာံ နဲပညာ မက်ကေန်နဳကယ်
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = စက် သာမည ၆ သာ်
| list1  = 
* [[လေဗါ]] (Lever)
* ကသိုင် ကေုာံ ဝင်ရိုး (Wheel &amp; Axle)
* [[ပူလဳ]] (Pulley)
* ဗလး ဇိုင်ဒဵု (Inclined Plane)
* [[ဝက်]] (Wedge)
* ဝက်အူ (Screw)

| group2 = ယန္တရာ ကေုာံ ဒကုတ်
| list2  = 
* ဂဳယာ (Gear)
* ခမ် (Cam)
* ဘယ်ရင် (Bearing)
* လေင်ကေ့ချ် (Linkage)

| group3 = ဒြဟတ် ကေုာံ ရုင်စက်
| list3  = 
* [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine)
* [[စက် စံင် အပ္ဍဲ]] (Combustion engine)
* [[မောတာ လလဳ]] (Electric motor)
* တာဘိုင် (Turbine)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မက်ကေန်နဳကယ်]]
* [[ရဝ်ဗတ်]] (Robotics)
* [[ကောမ်ပျူတာ]]
* [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:စက်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:နဲပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒြဟတ်]]
[[ကဏ္ဍ:အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>6qmjj50geyyet040xteqteejzf1n49b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11085</id>
    <revision>
      <id>54917</id>
      <timestamp>2026-05-12T14:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Infobox historical event | name = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&lt;br&gt;(Industrial Revolution) | image = [[File:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|300px|center|ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]] | caption = ရုပ်ကသူ &quot;Iron and Coal&quot; မထ္ၜး ကဵု ပရ...&quot;</comment>
      <origin>54917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25341" sha1="evmq3lq50lcmz0mh4178vc5rkofeap5" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox historical event
| name = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&lt;br&gt;(Industrial Revolution)
| image = [[File:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|300px|center|ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]]
| caption = ရုပ်ကသူ &quot;Iron and Coal&quot; မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပသဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။
| date = ၜိုတ် ၁၇၆၀ – ၁၈၄၀
| place = ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain)၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး အာ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက
| result = ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ، ကတဵုဒှ် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system)၊ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း
| causes = ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ၊ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း (Capitalism)
| impact = ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်၊ ကတဵုဒှ် ဂကောံ သၟာကမၠောန် တၟိ၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဇၞော်
}}

'''ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ''' ({{lang-en|Industrial Revolution}}) ဝွံ ဒှ် အခိင် ကာလ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၆၀ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၈၄၀ တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး စိုပ် အာ ဇရေင် ယူရဝ်ပ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု တဲ ဇရေင် ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု စက်ယန္တရာ (Machines) မာန် ရ။&lt;ref&gt;Ashton, T. S. (1948). *The Industrial Revolution (1760-1830)*. Oxford University Press, p. 15-18.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မပ္တံ ကု နဲကဲ ကၠောန် ဓါတုဗေဒ တၟိ၊ နဲကဲ ၜိုဟ် ပသဲ (Iron production) တၟိ၊ ပွမစကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပွမစကာ '''[[စက်ဍာ်ယက်]]''' (Steam engine) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system) ဂွံ ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ သီု ပြံင်လှာဲ အာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, Eric (1962). *The Age of Revolution: Europe 1789–1848*. Weidenfeld &amp; Nicolson.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&quot; (Industrial Revolution) ဏအ် ဝွံ စကာ လဝ် ဗွဲမပြာကတ် နကဵု တၠပညာ ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု အာနောလ် တောန်ဘဳ (Arnold Toynbee) သွက်ဂွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗြိတိန် အကြာ သၞာံ ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၈၄၀ ရ။ 

&quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး&quot; (Revolution) မ္ဂး ဂှ် စၞောန်ပညုင် ကဵု ပွမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ မပြဟ်လောန် (Rapid and massive change) ร။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ (Agrarian society) အာ ဇရေင် ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Industrial and urban society) ရ။&lt;ref&gt;Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present*. Cambridge University Press, p. 40.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (History and Causes) ==
မုဟိုတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂွံ စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗြိတိန် ရော? ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ်-
၁။ '''ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ (Agricultural Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် နဲကဲ တဵုလွဳ တၟိ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင် ပတိတ် သြောအ် ဂျာင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂွံ ဇၞော် တိုန် တုဲ သၟာကမၠောန် သွက် ရုံစက် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။
၂။ '''သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources):''' ဍုင်ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု တၟအ်ချး (Coal) ကေုာံ တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် စက်ယန္တရာ တအ် ရ။
၃။ '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း (Capitalism):''' ရးနိဂီု ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း မခိုင်ကၠိုက် တုဲ، သၟာဗၞိက် တအ် မာန် ပတိတ် သြန် သွက်ဂွံ သြိုင် ရုံစက် မာန် ရ။
၄။ '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism):''' အေန်ပါယာ ဗြိတိန် မဇၞော်လှဲလး ဂှ် ကလိဂွံ ကပေါတ် တမ် (Raw materials) ဥပမာ - နှာ် (Cotton) နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ အမေရိက၊ တုဲ သီု မၞုံ ကု ဖျာ သွက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် စက် တအ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Mokyr, Joel (1990). *The Lever of Riches: Technological Creativity and Economic Progress*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technological Developments) ==
[[File:Spinning_jenny.jpg|thumb|right|250px|စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) မဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ကမၠောန် တုတ် တောမ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကွတ် နဲပညာ တၟိ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''ကမၠောန် တုတ် တောမ် (Textile Industry):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ နကဵု တဲ ရ။ ဆဂး စက် တၟိ တအ် မပ္တံ ကု '''Spinning Jenny''' (ဂျိမ်း ဟာဂရီးဗ် ခၞံဗဒှ်) ကေုာံ '''Power Loom''' (အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် ခၞံဗဒှ်) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ယာတ် တအ် ပြဟ် ကေုာံ ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စက်ဍာ်ယက် (Steam Engine):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၁၂ ဂှ် တဝ်မတ် နျူကဝ်မေန် (Thomas Newcomen) ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ယက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကတိုင် တၟအ်ချး ร။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၉ ဂှ် [[ဂျိမ်းဝတ်]] (James Watt) လဟဵု ပလေဝ် စက် ဏအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန် တုဲ၊ စက်ဍာ်ယက် ဏအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကမၠောန် ပသဲ (Iron Industry):''' ပွမစကာ Coke (တၟအ်ချး မကၠောန် လဝ်) အစား ချး ဆု သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ဇၞော် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Deane, Phyllis (1965). *The First Industrial Revolution*. Cambridge University Press, p. 55-60.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Transportation and Communication) ==
သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် တမ် ကေုာံ ကပေါတ် မကၠောန် တုဲ တအ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီု ရ။
* '''ဂၠံင် ဍာ် (Canals):''' ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂၠံင် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် ခါဲ ၜံက် လဝ် အလုံ ဍုင်ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပလံင် တၟအ်ချး ကေုာံ ပသဲ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ရ။
* '''ဂၠံင် ကွဳပၟတ် (Railways):''' နကဵု ဒြဟတ် စက်ဍာ်ယက် တုဲ ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) ခၞံဗဒှ် ကွဳပၟတ် (Locomotive) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ဂၠံင် ကွဳပၟတ် လီဗာပူး-မန်ချက်သတာ (Liverpool and Manchester Railway) စ ပံက် တုဲ ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''က္ၜင် ဍာ်ယက် (Steamboats):''' က္ၜင် မစကာ စက်ဍာ်ယက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဆက်စၠောအ် အကြာ တိုက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ဂွံ ပြဟ် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Rostow, W. W. (1960). *The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic and Labor Impact) ==
ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ-
* '''သၞောတ် ရုံစက် (Factory System):''' သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ယျ တုဲ၊ ဒး ကၠုင် ကၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် အတိုင် လၟေင် အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် (Strict working hours) ရ။
* '''ပွမပါ် တာလျိုင် (Division of Labor):''' ကမၠောန် မွဲ မ္ဂး ပါ် ခြာ ထောအ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ သၟာကမၠောန် မွဲ တၠ မ္ဂး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ร။
* '''ပရေင် လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း:''' တၠ ရုံစက် ကေုာံ သၟာဗၞိက် တအ် (Bourgeoisie) ကလိဂွံ သြန် ပရဲ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Stearns, Peter N. (2012). *The Industrial Revolution in World History*. Westview Press.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: တၠပညာ ကေုာံ အရာ မခၞံဗဒှ် အဓိက
|-
! ယၟု ပူဂိုလ် !! ဍုင် !! အရာ မခၞံဗဒှ် !! သၞာံ 
|-
| ဂျိမ်း ဟာဂရီးဗ် (James Hargreaves) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) || ၁၇၆၄
|-
| [[ဂျိမ်းဝတ်]] (James Watt) || သကတ်တလာန် || စက်ဍာ်ယက် မခိုဟ် တိုန် (Improved Steam Engine) || ၁၇၆၉
|-
| အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် (Edmund Cartwright) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် တောမ် နကဵု ဒြဟတ် (Power Loom) || ၁၇၈၅
|-
| ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) || ဗြိတိန် || ကွဳပၟတ် (Steam Locomotive) || ၁၈၁၄
|}

== ၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ဍုင် (Social Impact and Urbanization) ==
[[File:Over_London_by_Rail_Gustave_Doré.jpg|thumb|left|250px|ပွဳပွူ မံင် စ ပ္ဍဲ ဍုင် လန်ဒန် ဃော အခိင် ပရေင်ပၠန်ဂတး မထ္ၜး ကဵု ယက် ကေုာံ ဒၞာဲ ဍန်တ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ဂကောံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ-
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization):''' မၞိဟ် နူကဵု ကွာန် တအ် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် တအ် ရ။ ဍုင် မပ္တံ ကု မန်ချက်သတာ (Manchester) ကေုာံ လန်ဒန် (London) တအ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ပွဳပွူ မံင် စ ဟွံခိုဟ်:''' ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဍန်တ် လောန် တုဲ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဍန်တ်၊ ဍာ် ဇြဟ် ဟွံခိုဟ် တုဲ ယဲ ကပ် မပ္တံ ကု ကိုဝ်လဳရာ (Cholera) တအ် ပြးဇး ကၠုင် ရ။
* '''ဂကောံ မၞိဟ် တၟိ:''' ဂကောံ မၞိဟ် ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဂကောံ အဓိက - &quot;သၟာကမၠောန်&quot; (Proletariat) မဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်၊ ကေုာံ &quot;တၠ ဒြပ်&quot; (Bourgeoisie) မဒှ် တၠ ရုံစက် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Thompson, E. P. (1963). *The Making of the English Working Class*. Vintage Books.&lt;/ref&gt;

== ၇. အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Labor Rights and Union Movements) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် စ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် သၟာကမၠောန် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်-
* '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child Labor):''' ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် နှာ် ကေုာံ ကတိုင် တၟအ်ချး နကဵု ၚုဟ် ကမၠောန် သဝ်သဝ် ကေုာံ ပွဳပွူ မအန္တရာယ် ဇၞော် ရ။
* '''လဒစ် (Luddites):''' သၟာကမၠောန် တဲ တအ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရာ တအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ စက် တအ် ကၠတ် ကေတ် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ညးကော် စ Luddites ရ။
* '''ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Trade Unions):''' ဗွဲကြဴ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ ၚုဟ် ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် (Factory Acts) ရ။&lt;ref&gt;Engels, Friedrich (1845). *The Condition of the Working Class in England*. Penguin Classics.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ (The Second Industrial Revolution) ==
ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၇၀ စဵုကဵု ပထမ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ (၁၉၁၄) ဂှ် ကတဵုဒှ် **ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ** ရ။ 
* '''လျးလလဳ ကေုာံ စက် (Electricity and Combustion Engines):''' ဓါတ် လျးလလဳ တအ် အစား ထောအ် စက်ဍာ်ယက် တုဲ، စက် ကွဳစက် (Internal combustion engine) တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ပသဲ သံမဏိ (Steel):''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ သံမဏိ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ သြိုင် ခဒမ် သၠုင်သၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ က္ၜင် ဇၞော် မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် တၟိ:''' တေလီဂရပ် (Telegraph) ကေုာံ ဖုန် (Telephone) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ဂှ် ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Smil, Vaclav (2005). *Creating the Twentieth Century: Technical Innovations of 1867-1914*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဖဵု လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ (Environmental and Global Impact) ==
[[File:Smokestacks.jpg|thumb|right|250px|ယက် နူကဵု ရုံစက် တအ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ကျာ ဂွံ ကၠိခတန်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် လတူ ဂၠးတိ-
* '''ပရေင် ကၠိခတန် (Pollution):''' ပွမစံင် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဖန် ညံင် ကျာ ဍုင်ဇၞော် တအ် ဂွံ ကၠိခတန် (Smog) တုဲ ယဲ မဆေင် ကု ယီု တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သီု ကဵု ဍာ် ၜဳ တအ် လေဝ် ကၠိခတန် အာ နကဵု စွန့်ပစ်ပစ္စည်း နူ ရုံစက် ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ခေတ် စက်ယန္တရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် ပွမပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Greenhouse gases) မဖန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) မဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Global Imperialism):''' ဍုင် ယူရဝ်ပ တအ် နွံ ပၟိက် ကု ကပေါတ် တမ် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံ ကု အာရှ ကေုာံ အာဖရိက တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် အေန်ပါယာ ဇၞော်လှဲလး ရ။&lt;ref&gt;Pomeranz, Kenneth (2000). *The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy*. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=zhL5DCizj5c လ္ၚတ်ရံင် ဝင် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (YouTube - CrashCourse)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Industrial_Revolution Industrial Revolution] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://sourcebooks.fordham.edu/mod/modsbook14.asp Internet Modern History Sourcebook] - လိက် တမ်မူလ မဆေင် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး။

{{Navbox
| name  = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ
| title = [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]] (Industrial Revolution)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင်
| list1  = 
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ကိုပ်ကၠာ
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ဒုတိယ
* သၞောတ် ရုံစက်
* သြန်ရင်း
* ကမၠောန် ကောန်ၚာ်

| group2 = ကွတ် နဲပညာ
| list2  = 
* [[စက်ဍာ်ယက်]]
* စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny)
* ကွဳပၟတ်
* ပသဲ သံမဏိ

| group3 = ပူဂိုလ် မပြာကတ်
| list3  = 
* [[ဂျိမ်းဝတ်]] (James Watt)
* ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင်
* ကားလ် မာက် (Karl Marx)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ဝင် ဂၠးတိ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ဍုင်ဗြိတိန်]]
* အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်
}}

[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပၠန်ဂတး]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗြိတိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ခေတ် တၟိ]]</text>
      <sha1>evmq3lq50lcmz0mh4178vc5rkofeap5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54918</id>
      <parentid>54917</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>54918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25311" sha1="7rf0lb43469755kenqh4kyhjqtexo0c" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox historical event
| name = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&lt;br&gt;(Industrial Revolution)
| image = [[File:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|300px|center|ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]]
| caption = ရုပ်ကသူ &quot;Iron and Coal&quot; မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပသဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။
| date = ၜိုတ် ၁၇၆၀ – ၁၈၄၀
| place = ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain)၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး အာ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက
| result = ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ، ကတဵုဒှ် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system)၊ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း
| causes = ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ၊ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း (Capitalism)
| impact = ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်၊ ကတဵုဒှ် ဂကောံ သၟာကမၠောန် တၟိ၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဇၞော်
}}

'''ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ''' ({{lang-en|Industrial Revolution}}) ဝွံ ဒှ် အခိင် ကာလ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၆၀ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၈၄၀ တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး စိုပ် အာ ဇရေင် ယူရဝ်ပ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု တဲ ဇရေင် ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု စက်ယန္တရာ (Machines) မာန် ရ။&lt;ref&gt;Ashton, T. S. (1948). *The Industrial Revolution (1760-1830)*. Oxford University Press, p. 15-18.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မပ္တံ ကု နဲကဲ ကၠောန် ဓါတုဗေဒ တၟိ၊ နဲကဲ ၜိုဟ် ပသဲ (Iron production) တၟိ၊ ပွမစကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပွမစကာ '''[[စက်ဍာ်ယက်]]''' (Steam engine) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system) ဂွံ ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ သီု ပြံင်လှာဲ အာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, Eric (1962). *The Age of Revolution: Europe 1789–1848*. Weidenfeld &amp; Nicolson.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&quot; (Industrial Revolution) ဏအ် ဝွံ စကာ လဝ် ဗွဲမပြာကတ် နကဵု တၠပညာ ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု အာနောလ် တောန်ဘဳ (Arnold Toynbee) သွက်ဂွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗြိတိန် အကြာ သၞာံ ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၈၄၀ ရ။ 

&quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး&quot; (Revolution) မ္ဂး ဂှ် စၞောန်ပညုင် ကဵု ပွမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ မပြဟ်လောန် (Rapid and massive change) ร။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ (Agrarian society) အာ ဇရေင် ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Industrial and urban society) ရ။&lt;ref&gt;Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present*. Cambridge University Press, p. 40.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (History and Causes) ==
မုဟိုတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂွံ စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗြိတိန် ရော? ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ်-
၁။ '''ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ (Agricultural Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် နဲကဲ တဵုလွဳ တၟိ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင် ပတိတ် သြောအ် ဂျာင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂွံ ဇၞော် တိုန် တုဲ သၟာကမၠောန် သွက် ရုံစက် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။
၂။ '''သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources):''' ဍုင်ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု တၟအ်ချး (Coal) ကေုာံ တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် စက်ယန္တရာ တအ် ရ။
၃။ '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း (Capitalism):''' ရးနိဂီု ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း မခိုင်ကၠိုက် တုဲ، သၟာဗၞိက် တအ် မာန် ပတိတ် သြန် သွက်ဂွံ သြိုင် ရုံစက် မာန် ရ။
၄။ '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism):''' အေန်ပါယာ ဗြိတိန် မဇၞော်လှဲလး ဂှ် ကလိဂွံ ကပေါတ် တမ် (Raw materials) ဥပမာ - နှာ် (Cotton) နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ အမေရိက၊ တုဲ သီု မၞုံ ကု ဖျာ သွက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် စက် တအ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Mokyr, Joel (1990). *The Lever of Riches: Technological Creativity and Economic Progress*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technological Developments) ==
[[File:Spinning_jenny.jpg|thumb|right|250px|စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) မဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ကမၠောန် တုတ် တောမ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကွတ် နဲပညာ တၟိ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''ကမၠောန် တုတ် တောမ် (Textile Industry):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ နကဵု တဲ ရ။ ဆဂး စက် တၟိ တအ် မပ္တံ ကု '''Spinning Jenny''' (ဂျိမ် ဟာဂရိဗ် ခၞံဗဒှ်) ကေုာံ '''Power Loom''' (အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် ခၞံဗဒှ်) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ယာတ် တအ် ပြဟ် ကေုာံ ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စက်ဍာ်ယက် (Steam Engine):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၁၂ ဂှ် တဝ်မတ် နျူကဝ်မေန် (Thomas Newcomen) ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ယက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကတိုင် တၟအ်ချး ร။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၉ ဂှ် [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt) လဟဵု ပလေဝ် စက် ဏအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန် တုဲ၊ စက်ဍာ်ယက် ဏအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကမၠောန် ပသဲ (Iron Industry):''' ပွမစကာ Coke (တၟအ်ချး မကၠောန် လဝ်) အစား ချး ဆု သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ဇၞော် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Deane, Phyllis (1965). *The First Industrial Revolution*. Cambridge University Press, p. 55-60.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Transportation and Communication) ==
သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် တမ် ကေုာံ ကပေါတ် မကၠောန် တုဲ တအ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီု ရ။
* '''ဂၠံင် ဍာ် (Canals):''' ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂၠံင် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် ခါဲ ၜံက် လဝ် အလုံ ဍုင်ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပလံင် တၟအ်ချး ကေုာံ ပသဲ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ရ။
* '''ဂၠံင် ကွဳပၟတ် (Railways):''' နကဵု ဒြဟတ် စက်ဍာ်ယက် တုဲ ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) ခၞံဗဒှ် ကွဳပၟတ် (Locomotive) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ဂၠံင် ကွဳပၟတ် လီဗာပူး-မန်ချက်သတာ (Liverpool and Manchester Railway) စ ပံက် တုဲ ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''က္ၜင် ဍာ်ယက် (Steamboats):''' က္ၜင် မစကာ စက်ဍာ်ယက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဆက်စၠောအ် အကြာ တိုက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ဂွံ ပြဟ် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Rostow, W. W. (1960). *The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic and Labor Impact) ==
ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ-
* '''သၞောတ် ရုံစက် (Factory System):''' သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ယျ တုဲ၊ ဒး ကၠုင် ကၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် အတိုင် လၟေင် အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် (Strict working hours) ရ။
* '''ပွမပါ် တာလျိုင် (Division of Labor):''' ကမၠောန် မွဲ မ္ဂး ပါ် ခြာ ထောအ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ သၟာကမၠောန် မွဲ တၠ မ္ဂး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ร။
* '''ပရေင် လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း:''' တၠ ရုံစက် ကေုာံ သၟာဗၞိက် တအ် (Bourgeoisie) ကလိဂွံ သြန် ပရဲ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Stearns, Peter N. (2012). *The Industrial Revolution in World History*. Westview Press.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: တၠပညာ ကေုာံ အရာ မခၞံဗဒှ် အဓိက
|-
! ယၟု ပူဂိုလ် !! ဍုင် !! အရာ မခၞံဗဒှ် !! သၞာံ 
|-
| ဂျိမ် ဟာဂရီးဗ် (James Hargreaves) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) || ၁၇၆၄
|-
| [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt) || သကတ်တလာန် || စက်ဍာ်ယက် မခိုဟ် တိုန် (Improved Steam Engine) || ၁၇၆၉
|-
| အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် (Edmund Cartwright) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် တောမ် နကဵု ဒြဟတ် (Power Loom) || ၁၇၈၅
|-
| ဂျောချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) || ဗြိတိန် || ကွဳပၟတ် (Steam Locomotive) || ၁၈၁၄
|}

== ၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ဍုင် (Social Impact and Urbanization) ==
[[File:Over_London_by_Rail_Gustave_Doré.jpg|thumb|left|250px|ပွဳပွူ မံင် စ ပ္ဍဲ ဍုင် လန်ဒန် ဃော အခိင် ပရေင်ပၠန်ဂတး မထ္ၜး ကဵု ယက် ကေုာံ ဒၞာဲ ဍန်တ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ဂကောံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ-
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization):''' မၞိဟ် နူကဵု ကွာန် တအ် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် တအ် ရ။ ဍုင် မပ္တံ ကု မန်ချက်သတာ (Manchester) ကေုာံ လန်ဒန် (London) တအ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ပွဳပွူ မံင် စ ဟွံခိုဟ်:''' ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဍန်တ် လောန် တုဲ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဍန်တ်၊ ဍာ် ဇြဟ် ဟွံခိုဟ် တုဲ ယဲ ကပ် မပ္တံ ကု ကိုဝ်လဳရာ (Cholera) တအ် ပြးဇး ကၠုင် ရ။
* '''ဂကောံ မၞိဟ် တၟိ:''' ဂကောံ မၞိဟ် ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဂကောံ အဓိက - &quot;သၟာကမၠောန်&quot; (Proletariat) မဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်၊ ကေုာံ &quot;တၠ ဒြပ်&quot; (Bourgeoisie) မဒှ် တၠ ရုံစက် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Thompson, E. P. (1963). *The Making of the English Working Class*. Vintage Books.&lt;/ref&gt;

== ၇. အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Labor Rights and Union Movements) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် စ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် သၟာကမၠောန် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်-
* '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child Labor):''' ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် နှာ် ကေုာံ ကတိုင် တၟအ်ချး နကဵု ၚုဟ် ကမၠောန် သဝ်သဝ် ကေုာံ ပွဳပွူ မအန္တရာယ် ဇၞော် ရ။
* '''လဒစ် (Luddites):''' သၟာကမၠောန် တဲ တအ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရာ တအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ စက် တအ် ကၠတ် ကေတ် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ညးကော် စ Luddites ရ။
* '''ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Trade Unions):''' ဗွဲကြဴ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ ၚုဟ် ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် (Factory Acts) ရ။&lt;ref&gt;Engels, Friedrich (1845). *The Condition of the Working Class in England*. Penguin Classics.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ (The Second Industrial Revolution) ==
ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၇၀ စဵုကဵု ပထမ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ (၁၉၁၄) ဂှ် ကတဵုဒှ် **ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ** ရ။ 
* '''လျးလလဳ ကေုာံ စက် (Electricity and Combustion Engines):''' ဓါတ် လျးလလဳ တအ်  ထပက်အဇာ စက်ဍာ်ယက် တုဲ، စက် ကွဳစက် (Internal combustion engine) တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ပသဲ သံမဏိ (Steel):''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ သံမဏိ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ သြိုင် ခဒမ် သၠုင်သၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ က္ၜင် ဇၞော် မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် တၟိ:''' တေလဳဂရပ် (Telegraph) ကေုာံ ဖုန် (Telephone) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ဂှ် ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Smil, Vaclav (2005). *Creating the Twentieth Century: Technical Innovations of 1867-1914*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဖဵု လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ (Environmental and Global Impact) ==
[[File:Smokestacks.jpg|thumb|right|250px|ယက် နူကဵု ရုံစက် တအ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ကျာ ဂွံ ကၠိခတန်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် လတူ ဂၠးတိ-
* '''ပရေင် ကၠိခတန် (Pollution):''' ပွမစံင် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဖန် ညံင် ကျာ ဍုင်ဇၞော် တအ် ဂွံ ကၠိခတန် (Smog) တုဲ ယဲ မဆေင် ကု ယီု တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သီု ကဵု ဍာ် ၜဳ တအ် လေဝ် ကၠိခတန် အာ နကဵု စွန့်ပစ်ပစ္စည်း နူ ရုံစက် ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ခေတ် စက်ယန္တရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် ပွမပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Greenhouse gases) မဖန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) မဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Global Imperialism):''' ဍုင် ယူရဝ်ပ တအ် နွံ ပၟိက် ကု ကပေါတ် တမ် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံ ကု အာရှ ကေုာံ အာဖရိက တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် အေန်ပါယာ ဇၞော်လှဲလး ရ။&lt;ref&gt;Pomeranz, Kenneth (2000). *The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy*. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=zhL5DCizj5c လ္ၚတ်ရံင် ဝင် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (YouTube - CrashCourse)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Industrial_Revolution Industrial Revolution] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://sourcebooks.fordham.edu/mod/modsbook14.asp Internet Modern History Sourcebook] - လိက် တမ်မူလ မဆေင် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး။

{{Navbox
| name  = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ
| title = [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]] (Industrial Revolution)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင်
| list1  = 
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ကိုပ်ကၠာ
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ဒုတိယ
* သၞောတ် ရုံစက်
* သြန်ရင်း
* ကမၠောန် ကောန်ၚာ်

| group2 = ကွတ် နဲပညာ
| list2  = 
* [[စက်ဍာ်ယက်]]
* စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny)
* ကွဳပၟတ်
* ပသဲ သံမဏိ

| group3 = ပူဂိုလ် မပြာကတ်
| list3  = 
* [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt)
* ဂျောချ် စတဳဖင်ဆင်
* ကားလ် မာက် (Karl Marx)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ဝင် ဂၠးတိ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ဍုင်ဗြိတိန်]]
* အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်
}}

[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပၠန်ဂတး]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗြိတိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ခေတ် တၟိ]]</text>
      <sha1>7rf0lb43469755kenqh4kyhjqtexo0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>54919</id>
      <parentid>54918</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၂. ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (History and Causes) */</comment>
      <origin>54919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25315" sha1="7k4pbovejlw6lrumbuqgkpccw8tqg2u" xml:space="preserve">{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox historical event
| name = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&lt;br&gt;(Industrial Revolution)
| image = [[File:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|300px|center|ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]]
| caption = ရုပ်ကသူ &quot;Iron and Coal&quot; မထ္ၜး ကဵု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပသဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။
| date = ၜိုတ် ၁၇၆၀ – ၁၈၄၀
| place = ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain)၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး အာ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက
| result = ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ، ကတဵုဒှ် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system)၊ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း
| causes = ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ၊ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း (Capitalism)
| impact = ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်၊ ကတဵုဒှ် ဂကောံ သၟာကမၠောန် တၟိ၊ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဇၞော်
}}

'''ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ''' ({{lang-en|Industrial Revolution}}) ဝွံ ဒှ် အခိင် ကာလ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၆၀ စဵုကဵု ၜိုတ် ၁၈၄၀ တအ် ရ။ ဍေံ ဝွံ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ဗြိတိန်]] (Great Britain) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပြးဇး စိုပ် အာ ဇရေင် ယူရဝ်ပ လပါ် ပလိုတ်၊ ကေုာံ ရးနိဂီု အမေရိကာန် ရ။ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု တဲ ဇရေင် ပရေင် ကၠောန် ကပေါတ် နကဵု စက်ယန္တရာ (Machines) မာန် ရ။&lt;ref&gt;Ashton, T. S. (1948). *The Industrial Revolution (1760-1830)*. Oxford University Press, p. 15-18.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဂှ် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် မပ္တံ ကု နဲကဲ ကၠောန် ဓါတုဗေဒ တၟိ၊ နဲကဲ ၜိုဟ် ပသဲ (Iron production) တၟိ၊ ပွမစကာ ဒြဟတ် ဍာ် ကေုာံ ဗွဲတၟေင် ပွမစကာ '''[[စက်ဍာ်ယက်]]''' (Steam engine) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် ရုံစက် (Factory system) ဂွံ ကတဵု မံက်ဂတဝ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေံ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓဝ်၊ ဍေံ ဝွံ သီု ပြံင်လှာဲ အာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref&gt;Hobsbawm, Eric (1962). *The Age of Revolution: Europe 1789–1848*. Weidenfeld &amp; Nicolson.&lt;/ref&gt;

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ&quot; (Industrial Revolution) ဏအ် ဝွံ စကာ လဝ် ဗွဲမပြာကတ် နကဵု တၠပညာ ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ အင်္ဂလိက် မၞုံ ယၟု အာနောလ် တောန်ဘဳ (Arnold Toynbee) သွက်ဂွံ စၞောန်ပညုင် ကဵု ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗြိတိန် အကြာ သၞာံ ၁၇၆၀ ကေုာံ ၁၈၄၀ ရ။ 

&quot;ပရေင်ပၠန်ဂတး&quot; (Revolution) မ္ဂး ဂှ် စၞောန်ပညုင် ကဵု ပွမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ မပြဟ်လောန် (Rapid and massive change) ร။ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ (Agrarian society) အာ ဇရေင် ဂကောံ မၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Industrial and urban society) ရ။&lt;ref&gt;Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present*. Cambridge University Press, p. 40.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် (History and Causes) ==
မုဟိုတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဂွံ စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗြိတိန် ရော? ဟိုတ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ်-

၁။ '''ပရေင်ပၠန်ဂတး တဵုလွဳ (Agricultural Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် နဲကဲ တဵုလွဳ တၟိ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင် ပတိတ် သြောအ် ဂျာင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂွံ ဇၞော် တိုန် တုဲ သၟာကမၠောန် သွက် ရုံစက် တအ် လေဝ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။

၂။ '''သယံဇာတ သဘာဝ (Natural Resources):''' ဍုင်ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု တၟအ်ချး (Coal) ကေုာံ တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် စက်ယန္တရာ တအ် ရ။

၃။ '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြန်ရင်း (Capitalism):''' ရးနိဂီု ဗြိတိန် ဝွံ မၞုံ ကု သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း မခိုင်ကၠိုက် တုဲ، သၟာဗၞိက် တအ် မာန် ပတိတ် သြန် သွက်ဂွံ သြိုင် ရုံစက် မာန် ရ။

၄။ '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonialism):''' အေန်ပါယာ ဗြိတိန် မဇၞော်လှဲလး ဂှ် ကလိဂွံ ကပေါတ် တမ် (Raw materials) ဥပမာ - နှာ် (Cotton) နူ အိန္ဒိယ ကေုာံ အမေရိက၊ တုဲ သီု မၞုံ ကု ဖျာ သွက်ဂွံ သွံ ကပေါတ် စက် တအ် လောဲသွာ ရ။&lt;ref&gt;Mokyr, Joel (1990). *The Lever of Riches: Technological Creativity and Economic Progress*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. ပရေင် ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Technological Developments) ==
[[File:Spinning_jenny.jpg|thumb|right|250px|စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) မဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လဝ် ကမၠောန် တုတ် တောမ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် ကွတ် နဲပညာ တၟိ ၃ သာ် အဓိက ရ-

* '''ကမၠောန် တုတ် တောမ် (Textile Industry):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ နကဵု တဲ ရ။ ဆဂး စက် တၟိ တအ် မပ္တံ ကု '''Spinning Jenny''' (ဂျိမ် ဟာဂရိဗ် ခၞံဗဒှ်) ကေုာံ '''Power Loom''' (အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် ခၞံဗဒှ်) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ပတိတ် ယာတ် တအ် ပြဟ် ကေုာံ ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စက်ဍာ်ယက် (Steam Engine):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၁၂ ဂှ် တဝ်မတ် နျူကဝ်မေန် (Thomas Newcomen) ခၞံဗဒှ် စက်ဍာ်ယက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကတိုင် တၟအ်ချး ร။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၉ ဂှ် [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt) လဟဵု ပလေဝ် စက် ဏအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ် တိုန် တုဲ၊ စက်ဍာ်ယက် ဏအ် ဒှ် အာ ဒြဟတ် အဓိက သွက် ရုံစက် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကမၠောန် ပသဲ (Iron Industry):''' ပွမစကာ Coke (တၟအ်ချး မကၠောန် လဝ်) အစား ချး ဆု သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ဇၞော် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Deane, Phyllis (1965). *The First Industrial Revolution*. Cambridge University Press, p. 55-60.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Transportation and Communication) ==
သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် တမ် ကေုာံ ကပေါတ် မကၠောန် တုဲ တအ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီု ရ။
* '''ဂၠံင် ဍာ် (Canals):''' ပ္ဍဲ လပါ် စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂၠံင် ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင် ခါဲ ၜံက် လဝ် အလုံ ဍုင်ဗြိတိန် သွက်ဂွံ ပလံင် တၟအ်ချး ကေုာံ ပသဲ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ရ။
* '''ဂၠံင် ကွဳပၟတ် (Railways):''' နကဵု ဒြဟတ် စက်ဍာ်ယက် တုဲ ဂျော့ချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) ခၞံဗဒှ် ကွဳပၟတ် (Locomotive) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ဂၠံင် ကွဳပၟတ် လီဗာပူး-မန်ချက်သတာ (Liverpool and Manchester Railway) စ ပံက် တုဲ ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''က္ၜင် ဍာ်ယက် (Steamboats):''' က္ၜင် မစကာ စက်ဍာ်ယက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ဆက်စၠောအ် အကြာ တိုက် ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ဂွံ ပြဟ် တိုန် ရ။&lt;ref&gt;Rostow, W. W. (1960). *The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto*. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic and Labor Impact) ==
ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ-
* '''သၞောတ် ရုံစက် (Factory System):''' သၟာကမၠောန် တအ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ယျ တုဲ၊ ဒး ကၠုင် ကၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒး ကၠောန် အတိုင် လၟေင် အခိင် မချိုတ်ပၠိုတ် (Strict working hours) ရ။
* '''ပွမပါ် တာလျိုင် (Division of Labor):''' ကမၠောန် မွဲ မ္ဂး ပါ် ခြာ ထောအ် ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် တုဲ သၟာကမၠောန် မွဲ တၠ မ္ဂး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် မွဲ သာ် ဓဝ် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ร။
* '''ပရေင် လဒက်ပ္တန် သြန်ရင်း:''' တၠ ရုံစက် ကေုာံ သၟာဗၞိက် တအ် (Bourgeoisie) ကလိဂွံ သြန် ပရဲ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref&gt;Stearns, Peter N. (2012). *The Industrial Revolution in World History*. Westview Press.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဇယား: တၠပညာ ကေုာံ အရာ မခၞံဗဒှ် အဓိက
|-
! ယၟု ပူဂိုလ် !! ဍုင် !! အရာ မခၞံဗဒှ် !! သၞာံ 
|-
| ဂျိမ် ဟာဂရီးဗ် (James Hargreaves) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny) || ၁၇၆၄
|-
| [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt) || သကတ်တလာန် || စက်ဍာ်ယက် မခိုဟ် တိုန် (Improved Steam Engine) || ၁၇၆၉
|-
| အက်ဒ်မန် ကာတ်ရိုက် (Edmund Cartwright) || ဗြိတိန် || စက် တုတ် တောမ် နကဵု ဒြဟတ် (Power Loom) || ၁၇၈၅
|-
| ဂျောချ် စတီဖင်ဆင် (George Stephenson) || ဗြိတိန် || ကွဳပၟတ် (Steam Locomotive) || ၁၈၁၄
|}

== ၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ ဍုင် (Social Impact and Urbanization) ==
[[File:Over_London_by_Rail_Gustave_Doré.jpg|thumb|left|250px|ပွဳပွူ မံင် စ ပ္ဍဲ ဍုင် လန်ဒန် ဃော အခိင် ပရေင်ပၠန်ဂတး မထ္ၜး ကဵု ယက် ကေုာံ ဒၞာဲ ဍန်တ်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ဂကောံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ-
* '''ပွမဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization):''' မၞိဟ် နူကဵု ကွာန် တအ် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် တအ် ရ။ ဍုင် မပ္တံ ကု မန်ချက်သတာ (Manchester) ကေုာံ လန်ဒန် (London) တအ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ပွဳပွူ မံင် စ ဟွံခိုဟ်:''' ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဍန်တ် လောန် တုဲ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဍန်တ်၊ ဍာ် ဇြဟ် ဟွံခိုဟ် တုဲ ယဲ ကပ် မပ္တံ ကု ကိုဝ်လဳရာ (Cholera) တအ် ပြးဇး ကၠုင် ရ။
* '''ဂကောံ မၞိဟ် တၟိ:''' ဂကောံ မၞိဟ် ဝွံ ပါ် အာ ၜါ ဂကောံ အဓိက - &quot;သၟာကမၠောန်&quot; (Proletariat) မဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်၊ ကေုာံ &quot;တၠ ဒြပ်&quot; (Bourgeoisie) မဒှ် တၠ ရုံစက် တအ် ရ။&lt;ref&gt;Thompson, E. P. (1963). *The Making of the English Working Class*. Vintage Books.&lt;/ref&gt;

== ၇. အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Labor Rights and Union Movements) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် စ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဂှ် သၟာကမၠောန် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဒဒိုက် ဗွဲမဇၞော်-
* '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child Labor):''' ကောန်ၚာ် ဍောတ်တ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုံစက် နှာ် ကေုာံ ကတိုင် တၟအ်ချး နကဵု ၚုဟ် ကမၠောန် သဝ်သဝ် ကေုာံ ပွဳပွူ မအန္တရာယ် ဇၞော် ရ။
* '''လဒစ် (Luddites):''' သၟာကမၠောန် တဲ တအ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ ပလီုပလာ် စက်ယန္တရာ တအ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ စက် တအ် ကၠတ် ကေတ် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ် ညးကော် စ Luddites ရ။
* '''ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Trade Unions):''' ဗွဲကြဴ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပ္တန် သမဂ္ဂ သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ ၚုဟ် ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် (Factory Acts) ရ။&lt;ref&gt;Engels, Friedrich (1845). *The Condition of the Working Class in England*. Penguin Classics.&lt;/ref&gt;

== ၈. ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ (The Second Industrial Revolution) ==
ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၇၀ စဵုကဵု ပထမ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ (၁၉၁၄) ဂှ် ကတဵုဒှ် **ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ အလန်ဒုတိယ** ရ။ 
* '''လျးလလဳ ကေုာံ စက် (Electricity and Combustion Engines):''' ဓါတ် လျးလလဳ တအ်  ထပက်အဇာ စက်ဍာ်ယက် တုဲ، စက် ကွဳစက် (Internal combustion engine) တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ပသဲ သံမဏိ (Steel):''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ၜိုဟ် ပသဲ သံမဏိ နကဵု ၚုဟ် သဝ်သဝ် ဂှ် ဖန် ညံင် ဂွံ သြိုင် ခဒမ် သၠုင်သၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ က္ၜင် ဇၞော် မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် တၟိ:''' တေလဳဂရပ် (Telegraph) ကေုာံ ဖုန် (Telephone) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ဂှ် ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် ဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရ။&lt;ref&gt;Smil, Vaclav (2005). *Creating the Twentieth Century: Technical Innovations of 1867-1914*. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၉. ဖဵု လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိ (Environmental and Global Impact) ==
[[File:Smokestacks.jpg|thumb|right|250px|ယက် နူကဵု ရုံစက် တအ် မဖန်ဗဒှ် ညံင် ကျာ ဂွံ ကၠိခတန်။]]
ပရေင်ပၠန်ဂတး ဏအ် ဝွံ နွံ ကု ဖဵု သီု ခိုဟ် သီု ပရေအ် လတူ ဂၠးတိ-
* '''ပရေင် ကၠိခတန် (Pollution):''' ပွမစံင် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဖန် ညံင် ကျာ ဍုင်ဇၞော် တအ် ဂွံ ကၠိခတန် (Smog) တုဲ ယဲ မဆေင် ကု ယီု တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သီု ကဵု ဍာ် ၜဳ တအ် လေဝ် ကၠိခတန် အာ နကဵု စွန့်ပစ်ပစ္စည်း နူ ရုံစက် ရ။
* '''ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ခေတ် စက်ယန္တရာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် ပွမပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Greenhouse gases) မဖန် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) မဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပရေင် ကဝ်လဝ်နဳ (Global Imperialism):''' ဍုင် ယူရဝ်ပ တအ် နွံ ပၟိက် ကု ကပေါတ် တမ် တုဲ ညးတအ် သီ ကေတ် ဍုင် သ္အာင် မပ္တံ ကု အာရှ ကေုာံ အာဖရိက တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရေင် အေန်ပါယာ ဇၞော်လှဲလး ရ။&lt;ref&gt;Pomeranz, Kenneth (2000). *The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy*. Princeton University Press.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=zhL5DCizj5c လ္ၚတ်ရံင် ဝင် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (YouTube - CrashCourse)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Industrial_Revolution Industrial Revolution] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://sourcebooks.fordham.edu/mod/modsbook14.asp Internet Modern History Sourcebook] - လိက် တမ်မူလ မဆေင် ကု ပရေင်ပၠန်ဂတး။

{{Navbox
| name  = ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ
| title = [[ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ]] (Industrial Revolution)
| listclass = hlist
| state = uncollapsed

| group1 = တင်အဓိက ဂမၠိုင်
| list1  = 
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ကိုပ်ကၠာ
* ပရေင်ပၠန်ဂတး အလန်ဒုတိယ
* သၞောတ် ရုံစက်
* သြန်ရင်း
* ကမၠောန် ကောန်ၚာ်

| group2 = ကွတ် နဲပညာ
| list2  = 
* [[စက်ဍာ်ယက်]]
* စက် တုတ် ဇုက် (Spinning Jenny)
* ကွဳပၟတ်
* ပသဲ သံမဏိ

| group3 = ပူဂိုလ် မပြာကတ်
| list3  = 
* [[ဂျိမ်ဝတ်]] (James Watt)
* ဂျောချ် စတဳဖင်ဆင်
* ကားလ် မာက် (Karl Marx)

| group4 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ဝင် ဂၠးတိ]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ဍုင်ဗြိတိန်]]
* အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်
}}

[[ကဏ္ဍ:ဝင် ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပၠန်ဂတး]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗြိတိန်]]
[[ကဏ္ဍ:ခေတ် တၟိ]]</text>
      <sha1>7k4pbovejlw6lrumbuqgkpccw8tqg2u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>