ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. ဂျောန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. ဂျောန်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11188</id>
    <revision>
      <id>55258</id>
      <timestamp>2026-06-14T01:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''[[ဂျောန် ၁၄]]'''  '''ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်:''' * [[၁၇၇၇]] – [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] စၟတ်သမ္တီလဝ် အလာံဍုင် မၞုံကဵု သၞံင် ကေုာံ ღရိုတ် (Stars and Stripes) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ * [[၁၉၄၀]] – ပ...&quot;</comment>
      <origin>55258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2968" sha1="hxkzh8c8za64jokpusrkmmlkolkrn0h" xml:space="preserve">'''[[ဂျောန် ၁၄]]'''

'''ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁၇၇၇]] – [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] စၟတ်သမ္တီလဝ် အလာံဍုင် မၞုံကဵု သၞံင် ကေုာံ ღရိုတ် (Stars and Stripes) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* [[၁၉၄၀]] – ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]၊ ဒပ်ပၞာန် [[ဍုင်ဂျာမနဳ|ဂျာမနဳ]] လုပ်သီဂွံအာ ဍုင်ပါရေတ် (Paris) [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၈၂]] – ပၞာန်ဖေါ့ကလာန် (Falklands War) အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) ဖျေဟ်လွဟ် ဒုင်ကျ ကုဒပ်ပၞာန် [[ဗြိတိန်]]။
* [[၁၉၈၅]] – ကသုက် ရှေန်ဂေန် (Schengen Agreement) မဒှ်ကသုက် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် ပယျဵု အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ[[ယူရဝ်]]ဂှ် စတက်လဝ်စၟတ်တဲ။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁๘၆၈]] – '''[[ကာလ် လာန်သတိန်နာ]]''' (Karl Landsteiner)၊ အစာဇဳဝဗေဒ ဍုင်သြသတြဳယျာ ညးမဂၠာဲဆဵု ဂကူဆီ ကေုာံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် (စုတိ [[၁၉၄၃]])။
* [[၁၉၂၈]] – '''[[ချေ ဂွေဗားရား]]''' (Che Guevara)၊ သၟာပၠန်ဂတး ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်ပြံက်ကျာ ပ္ဍဲဍုင်ကျူးဘား (စုတိ [[၁၉၆၇]])။
* [[၁၉၄၆]] – '''[[ဒဝ်နယ် ထရမ့်]]''' (Donald Trump)၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၅ ကေုာံ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်:'''
* [[၁၉၂၀]] – '''[[မက် ဝေဘာ]]''' (Max Weber)၊ အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူဂျာမနဳ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၆၄]])။
* [[၁၉၈၆]] – '''[[ဂျောတ် လူးဝစ် ဗောဟေး]]''' (Jorge Luis Borges)၊ အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ဒယှ် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၉၉]])။</text>
      <sha1>hxkzh8c8za64jokpusrkmmlkolkrn0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55259</id>
      <parentid>55258</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T01:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="7rw562s5g1n9op8sswqdr3e1wevokao" xml:space="preserve">'''[[ဂျောန် ၁၄]]'''

'''ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁၇၇၇]] – [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] စၟတ်သမ္တီလဝ် အလာံဍုင် မၞုံကဵု သၞံင် ကေုာံ ღရိုတ် (Stars and Stripes) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* [[၁၉၄၀]] – ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]၊ ဒပ်ပၞာန် [[ဍုင်ဂျာမနဳ|ဂျာမနဳ]] လုပ်သီဂွံအာ ဍုင်ပါရေတ် (Paris) [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၈၂]] – ပၞာန်ဖေါကလာန် (Falklands War) အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) ဖျေဟ်လွဟ် ဒုင်ကျ ကုဒပ်ပၞာန် [[ဗြိတိန်]]။
* [[၁၉၈၅]] – ကသုက် ရှေန်ဂေန် (Schengen Agreement) မဒှ်ကသုက် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် ပယျဵု အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ[[ယူရဝ်]]ဂှ် စတက်လဝ်စၟတ်တဲ။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁๘၆၈]] – '''[[ကာလ် လာန်သတိန်နာ]]''' (Karl Landsteiner)၊ အစာဇဳဝဗေဒ ဍုင်သြသတြဳယျာ ညးမဂၠာဲဆဵု ဂကူဆီ ကေုာံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် (စုတိ [[၁၉၄၃]])။
* [[၁၉၂၈]] – '''[[ချေ ဂွေဗာရာ]]''' (Che Guevara)၊ သၟာပၠန်ဂတး ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်ပြံက်ကျာ ပ္ဍဲဍုင်ကျူးဘား (စုတိ [[၁၉၆၇]])။
* [[၁၉၄၆]] – '''[[ဒဝ်နယ် ထရမ့်]]''' (Donald Trump)၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၅ ကေုာံ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်:'''
* [[၁၉၂၀]] – '''[[မက် ဝေဘာ]]''' (Max Weber)၊ အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူဂျာမနဳ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၆၄]])။
* [[၁၉၈၆]] – '''[[ဂျောတ် လူးဝစ် ဗောဟေး]]''' (Jorge Luis Borges)၊ အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ဒယှ် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၉၉]])။</text>
      <sha1>7rw562s5g1n9op8sswqdr3e1wevokao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဒေတာဇၞော်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>11189</id>
    <revision>
      <id>55260</id>
      <timestamp>2026-06-14T01:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ဒေတာဇၞော်}}ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ်ကဵု '''ဒေတာဇၞော်''' (Big data) ကေုာံ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင်မဇၞော်လှဲလးဂမၠိုင်၊ ပွမကောပ်ကာဲ၊ ပွမဂိုင်သိပ် ကေုာံ လွပ်ဍေံတအ် ပ္ဍဲက...&quot;</comment>
      <origin>55260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="554" sha1="3qjsfls0c9f0uemf1sxa1vd5xh9ksyr" xml:space="preserve">{{Cat main|ဒေတာဇၞော်}}ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ်ကဵု '''ဒေတာဇၞော်''' (Big data) ကေုာံ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင်မဇၞော်လှဲလးဂမၠိုင်၊ ပွမကောပ်ကာဲ၊ ပွမဂိုင်သိပ် ကေုာံ လွပ်ဍေံတအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကဏ္ဍနာနာသာ်ရ။</text>
      <sha1>3qjsfls0c9f0uemf1sxa1vd5xh9ksyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55261</id>
      <parentid>55260</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T01:42:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="717" sha1="e7y3axc0p71e9ok3rhlhuloe0n6fpmu" xml:space="preserve">{{Cat main|ဒေတာဇၞော်}}

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ်ကဵု '''ဒေတာဇၞော်''' (Big data) ကေုာံ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်နင်မဇၞော်လှဲလးဂမၠိုင်၊ ပွမကောပ်ကာဲ၊ ပွမဂိုင်သိပ် ကေုာံ လွပ်ဍေံတအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကဏ္ဍနာနာသာ်ရ။

[[Category:တင်နင်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ တင်နင်ပရိုင်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>e7y3axc0p71e9ok3rhlhuloe0n6fpmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟိင်မနူဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11190</id>
    <revision>
      <id>55262</id>
      <timestamp>2026-06-14T01:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox royalty | name = သၟိင်မနူဟဝ် (King Manuha) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု | image = [[File:Manuha_and_Chief_queen_statue.jpg|250px|ဗီုရုပ် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်]] | caption = ဗီုရုပ်တၟံ သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်...&quot;</comment>
      <origin>55262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21300" sha1="8sp4dmdbtql8uqoxm4k5ct77zaovipk" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| name = သၟိင်မနူဟဝ် (King Manuha)
| title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု
| image = [[File:Manuha_and_Chief_queen_statue.jpg|250px|ဗီုရုပ် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်]]
| caption = ဗီုရုပ်တၟံ သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်
| reign = သက္ကရာဇ် ၁၀၃၀ – ၁၀၅၇ (ခရေတ်)
| predecessor = သၟိင်ဥဒိန္န (Udinna)
| successor = သၞောတ်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု အိုတ်အာ (သီကေတ် နကဵု အနဝ်ရထာ)
| royal house = မင်းဆက်သဓီု
| father = သၟိင်ဥဒိန္န
| birth_place = ဍုင်သဓီု
| death_place = ဍုင်ပုဂံ
| religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
}}

'''သၟိင်မနူဟဝ်''' ({{lang-en|King Manuha}}, {{lang-my|မနူဟာ}}၊ ဝါ၊ '''မကုတရာဇာ''') ဝွံ ဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ် ဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၅၉ တုဲ မဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴအိုတ် မအုပ်ဓုပ်လဝ် [[ဍုင်သဓီု]] ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: the Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt; ညးဝွံ ပကင်ရင်လဝ် ဍုင်သဓီု စတမ်နူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၀၃၀ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၀၅၇ အခိင်မဒးဒုင်ကျအာ ပၞာန် ကုသၟိင်အနဝ်ရထာ (King Anawrahta) နူကဵု ဍုင်ပုဂံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=Victor B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80496-7}}&lt;/ref&gt; 

အတိုင်ဝင်မန် ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ ဟိုတ်နူကဵု သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵုဒါန် ပိဋကတ်ပိတုဲ၊ စှ်ေကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်သဓီုတုဲ သီကေတ်ဏာ သၟိင်မနူဟဝ် သီုကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ တၠပညာ၊ အစာကွတ်၊ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ်မန်ဂမၠိုင် ဇရေင် ဍုင်ပုဂံရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပုဂံဂှ် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်မံင် နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲ သၟဝ်အုပ်ဓုပ် ဂကူဗၟာရ။ ၜိုန်ရ ဒှ်ဍိက်ဂၠုဲကီုလေဝ်၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ မာန်သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် (Manuha Temple) မဒှ်ဘာကျာ်ဒယှ်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။

__TOC__

== ၁။ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Lineage) ==
သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်ကောန် သၟိင်ဥဒိန္န (King Udinna) မဒှ်သၟိင် အဆက် မရနုက်ကဵု ၅၈ ပ္ဍဲကဵု မင်းဆက်သဓီု (Thaton dynasty) ရ။ အတိုင်ဝင်မန် မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး၊ ဍုင်သဓီုဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နူကဵု လက်ထက် ကျာ်တြဲဂေါတမ (ၜိုတ် ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်) တုဲ၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သၟိင် မရနုက်ကဵု ၅၉ ရ။ ဍုင်သဓီု (Suvannabhumi) ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ (ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ) မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ် ပရေင်ဗၞိက် ကု ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ (Ceylon) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon nationalism and civil war in Burma: the golden sheldrake |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သဓီု (Reign in Thaton) ==
ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်မနူဟဝ်ဂှ် ဍုင်သဓီုဝွံ နွံကဵု လိက်ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ခမဳသင် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်သဓီုဝွံ ဒှ်ဗဟဵု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲတုဲ၊ မန်တအ်ဝွံ နွံကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အလဵုဇကုရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ဍုင်ပုဂံ (Pagan Kingdom) ဍုင်ဗၟာ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာလေဝ် စကတဵုဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၟဝ်အုပ်ဓုပ် သၟိင်အနဝ်ရထာ ရ။ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ ပြံင်လှာဲစိုတ် လ္တူ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ ခမဳမန် ရှင်အရဟံ (Shin Arahan) တုဲ၊ မိက်ဂွံကလိဂွံ လိက်ပိဋကတ်မန် နူဍုင်သဓီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပၞာန် အကြာ ပုဂံ ကေုာံ သဓီု (The Fall of Thaton) ==
အတိုင်ဝင်မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စကာကလုတ် ညံင်ဂွံ အာအာတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ဆဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ တးပါဲထောအ်တုဲ ဟီုမ္ဂး &quot;ဂကူဗၟာ မဟွံမဲကဵု ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဟွံထေက်တန် ကု သာသနာကျာ်&quot; ရ။ ဟိုတ်နူ တင်ဏအ်တုဲ၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စကာ နဒဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ စှ်ေဗတိုက် ဍုင်သဓီုရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၅၇ (၁၇ မေ) ဂှ်၊ ကြဴနူ မဗိုင်လဝ် ဍုင်သဓီု ပွိုင် ၃ ဂိတုတုဲ၊ ဒပ်ပၞာန်ပုဂံ သီဂွံအာ ဍုင်သဓီုရ။ ၜိုန်ရ ဝင်တြေံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုဏအ်ကီုလေဝ်၊ အစာဝင် ခေတ်လၟုဟ်တအ် (ညံင်ရဴ Michael Aung-Thwin) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စှ်ေဗတိုက် ဍုင်သဓီုဂှ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဇၞော်လှဲ အေန်ပါယာ ခမာ (Khmer Empire) လ္ပာ်ဒေသ တၞင်သဳ (Tenasserim) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဘဝ ဍိက်ဂၠုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ပုဂံ (Life in Captivity) ==
သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ သီုကဵု ခမဳသင်၊ အစာကွတ်၊ အစာပုတ်တၟံ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်မန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ ပြင်င်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲ ဇရေင် ဍုင်ပုဂံရ။ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံဂှ် သၟိင်မနူဟဝ် ဒးဒုင်မံင် ပ္ဍဲကွာန် မင်းကပါ (Myinkaba) မၞုံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ပုဂံရ။ 

ၜိုန်ရ ဒးဒုင်မံင် နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲကီုလေဝ်၊ အစာကွတ်မန်တအ်ဝွံ ရီုဗင် သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပြင်င် အကြာ သၞာံ ၁၀၅၀ ကေုာံ ၁၀၈၅ ရ။ လိက်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လ္တူ ယေန်သၞာင်ပုဂံ ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်ဗၟာ (Burmese alphabet) လၟုဟ်ဝွံ ကၠုင်နူ လိက်မန်ရ။

== ၅။ ဘာကျာ် မနူဟဝ် (Manuha Temple) ==
[[File:Manuha Temple Reclining Buddha.jpg|thumb|right|250px|ရုပ်ကျာ်သတိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်မနူဟဝ်၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်အောန်စိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ထ္ၜုတ်ကြပ်ဒၟံင် သၟိင်မနူဟဝ်။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၇ ဂှ်၊ သၟိင်မနူဟဝ် အာတ်အခေါင် သွက်ဂွံ သိုင်ပတန် ဘာကျာ်မွဲတုဲ၊ သိုင်ပတန်လဝ် [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်]] (Manuha Temple) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |publisher=AncientBagan.com |access-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406122602/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |archive-date=2009-04-06}}&lt;/ref&gt; ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။ 

အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ်-
* ရုပ်ကျာ် ဂဇအ် (၃) ဇကု ကေုာံ ရုပ်ကျာ်သတိက် (၁) ဇကု မၞုံကဵု ဇမၞော် ဗွဲမလောန်။
* ရုပ်ကျာ်တအ်ဝွံ ဇၞော်လောန်အာ နူကဵု ဂအာင်ဘာကျာ်တုဲ၊ ဒးဒုင်မံင် ဗွဲမထ္ၜုတ်ကြပ်ရ။
* အတိုင် ဝင် &quot;မှန်နန်းရာဇဝင်&quot; (Glass Palace Chronicle) မ္ဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဟိုတ်နူ အောန်စိုတ် လ္တူ ဘဝဍိက်ဂၠုဲတုဲ သိုင်လဝ် ရုပ်ကျာ် ဗီုဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဒဒိုက် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ညးရ။ ညးသီု ရာဒနာလဝ် &quot;ဘဝအဆက်ဆက် ယလဵုဒးဒှ်ကီုလေဝ်၊ လ္ပကဵု ဒးဒုင်ကျ ညးတၞဟ်ညိ&quot; ရ။

== ၆။ ဘာကျာ် နန်းဘုရား (Nanpaya Temple) ==
ပါဲနူ ဘာကျာ်မနူဟဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဗဒါဲဂှ် နွံကဵု ဘာကျာ် [[နန်းဘုရား]] (Nanpaya Temple) မဒှ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ (Hindu temple) မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nanpaya Temple |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nanpaya_Temple |publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဒှ်လဝ် ဒၞာဲသ္ၚိ သၟိင်မနူဟဝ် မံင်လဝ် အခိင်ဒှ် ဍိက်ဂၠုဲရ။
* လဒက်ပတန်ဍေံဂှ် ဒက်လဝ် နကဵု ဍိုတ်၊ သာမ်၊ ကေုာံ တၟံ (stone) မဒှ် ဗီုပြင် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲပုဂံရ。
* ပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု တိုင်တၟံ ဇၞော်ပန်တိုင် မပုတ်လဝ် ရုပ် &quot;ဗြဟ္မာ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ပိ&quot; (Three-headed Brahma) ကေုာံ ပ္ကဴဒကှ်ရ။
* ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ နွံကဵု သင်္ကေတ ယေန်သၞာင်မန် မပ္တံကဵု &quot;ရုပ်ဟံသာ&quot; (Hintha bird) ကေုာံ ကၠိုင်ဍာ် (Makara) တအ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်သှ်ေၜက် ယေန်သၞာၚ်မန် (Mon Cultural Legacy in Bagan) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်သဓီု လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင်မန်ဝွံ ဆက်ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပုဂံ နကဵု လွပ် အစာကွတ် ကေုာံ လိက်ပိဋကတ်တအ်ရ။ အကြာ သၞာံ ၁၀၅၀ စဵုကဵု ၁၁၀၀ ဂှ် လိက်မန် ဒှ်လိက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု နန်ပုဂံရ။ တိုင်တၟံ ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် (Shwezigon Pagoda) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန်ဂှ် ဒှ်သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်မွဲရ။ ကွတ်ပညာ သိုင်ဘာကျာ် ဗီုပြင် ဂိုဟ် (Cave-style temples) ပ္ဍဲပုဂံဂှ် ဒှ်လွပ် ကွတ်ပညာမန်ရ။

== ၈။ ကောန်စဴ သၟိၚ်မနူဟဝ် ကေုာံ ပုံအာဂီု (Descendants and Folklore) ==
သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ နွံကဵု ပုံအာဂီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ပြဇာတ်မန်/ဗၟာရ။ သၟိင်မနူဟဝ် စုတိအာ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။ အတိုင် လညာတ် သာသနာနတ်ဗၟာ (Burmese Nats) မ္ဂး၊ &quot;ညောင်ချင်း&quot; (Nyaunggyin) မဒှ် မၞိဟ်မွဲ ပ္ဍဲဂကောံ နတ် ၃၇ ဂှ် ဒှ်ကောန်စဴ သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ညးဝွံ ကတဵုဒှ် ယဲကူတုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်အနဝ်ရထာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nyaunggyin |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nyaunggyin |publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ကောန်ဇာတ်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟိင်ပုဂံ အဆက်ဆက်တအ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အစာဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (Modern Historical Debate) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အစာဝင်လ္ၚဵုတအ် (အဓိက Michael Aung-Thwin) ပါ်ပါဲ လ္တူ ဝင် ဍုင်သဓီု ကေုာံ သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်သဓီုဂှ် ဟွံမဲ သက်သဳ ခေတ်တုပ် (contemporary evidence) ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက်ရ။ ဆဂး၊ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဒးဒုင် တးပါဲ လညာတ်တၞဟ်တအ် မပ္တံကဵု ဒဒှ်ရ လိက်မန်တြေံ ကေုာံ သက်သဳ သုတေသန ပ္ဍဲဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် နွံဒၟံင် ဍာံဍာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828 |pages=113}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကိစ္စဇၞော် (Conclusion and Significance) ==
သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ အဓိကမွဲ သွက် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်ရ။ ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်ကျအာ ပၞာန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်ညးဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ ဘာကျာ်မနူဟဝ် ကေုာံ ဘာကျာ်နန်းဘုရား တအ်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် သွက် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာ သာသနာ သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်တအ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: the Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lieberman&quot;&gt;{{cite book |last=Lieberman |first=Victor B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80496-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;South&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon nationalism and civil war in Burma: the golden sheldrake |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HtinAung&quot;&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ManuhaTemple&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |publisher=AncientBagan.com |access-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406122602/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |archive-date=2009-04-06}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nanpaya&quot;&gt;{{cite web |title=Nanpaya Temple |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nanpaya_Temple |publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nyaunggyin&quot;&gt;{{cite web |title=Nyaunggyin |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nyaunggyin |publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828 |pages=113}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဝင်မန်
| title      = သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဍုင်သဓီု
| listclass  = hlist
| group1     = ပူဂိုလ် အဓိက
| list1      = 
* [[သၟိင်မနူဟဝ်]]
* [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]]
* [[ရှင်အရဟံ]]
| group2     = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ
| list2      = 
* [[ဍုင်သဓီု]]
* [[ဍုင်ပုဂံ]]
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]
| group3     = ဘာကျာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list3      = 
* [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်]]
* [[နန်းဘုရား]]
* [[ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်]]
* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
}}

[[Category:သၟိင်မန်]]
[[Category:ဝင်မန်]]
[[Category:ဍုင်သဓီု]]
[[Category:ဍုင်ပုဂံ]]</text>
      <sha1>8sp4dmdbtql8uqoxm4k5ct77zaovipk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာကျာ်မနူဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11191</id>
    <revision>
      <id>55263</id>
      <timestamp>2026-06-14T01:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox religious building | building_name         = ဘာကျာ်မနူဟဝ် | native_name           = မနူဟာဘုရား | image                 = [[File:Manuha Paya.jpg|300px|ဗီုရုပ် မုက်စာ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ]] | caption               = ဘာကျာ်မန...&quot;</comment>
      <origin>55263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20751" sha1="6dng1a2293bkoqejbju5mhc6nh3an97" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| building_name         = ဘာကျာ်မနူဟဝ်
| native_name           = မနူဟာဘုရား
| image                 = [[File:Manuha Paya.jpg|300px|ဗီုရုပ် မုက်စာ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ]]
| caption               = ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ
| location              = ကွာန်မျေန်ကပါ၊ [[ဗုကာံ]]
| country               = [[ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| coordinates           = {{Coord|21|9|11.99|N|94|51|33.01|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| founder               = [[သၟိင်မကုတ]] (သၟိင်မနူဟဝ်)
| architecture_type     = ဘာကျာ် (Temple)
| architecture_style    = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကူမန်-ဗၟာ
| year_completed        = ၁၀၆၇ ခရေတ်
}}

'''ဘာကျာ်မနူဟဝ်''' ({{lang-en|Manuha Temple}}; {{lang-my|မနူဟာဘုရား}}) ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မၞုံပ္ဍဲကဵု ကွာန်မျေန်ကပါ၊ မနွံဗ္ဒာဲ [[ဗုကာံ]]၊ လဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၟိင်မန် [[သၟိင်မကုတ]] (ညးမဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵုယၟု သၟိင်မနူဟဝ်) ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၀၆၇ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt; ဘာကျာ်ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် မတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ဘာကျာ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသဗုကာံတုဲ၊ ဍေံဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မအောန်ကဵု ဒၞာဲသၠဲလး မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မဒးဒုင်သီဍုင်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt; 

အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဇၞော် ပန်ဇကု (ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကု ကေုာံ ကျာ်သတိက် မွဲဇကု) မသိုပ်ပေင်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်ကျာ်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ မထ္ၜးကဵု ပရေင်စပ်ဆောံ အကြာ ယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဗုကာံ ပ္ဍဲခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Background) ==
အတိုင် ဝင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိမ္ဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ် (Makuta) ဝွံ ဒှ်သၟိင် ဍုင်သဓီု (Thaton) မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ ဂှ်၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူကဵု ဗုကာံ အာတ်မိက် လိက်ပိဋကတ်ပိ နူကဵု သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ သၟိင်မနူဟဝ် တးပါဲထောအ် ပရေင်အာတ်မိက်ဂှ်တုဲ၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ လုပ်သီကေတ် ဍုင်သဓီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;

သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး၊ သီုကဵု ခမဳသင် ကေုာံ သၟာကွတ်တဲ မန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ဖျဴဏာ ဍုင်ဗုကာံရ။ လုကဴ အခိင် ၁၀ သၞာံ မဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ (Myinkaba) ဂှ်၊ သၟိင်မနူဟဝ် သွံထောအ် လစိန်စမ္မခဏ် ညး မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ ကလိဂွံ သြန်သြန် တြဴကွဳရ။ နကဵု သြန်ဏအ်ဂှ် ညးအာတ်အခေါင် နူသၟိင်အနဝ်ရထာ သွက်ဂွံ သိုင်ပတန် ဘာကျာ်ဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၇ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကုသဵု ကေုာံ ရန်တၟအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင်ကျ ပ္ဍဲဘဝ အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ (Architectural Style) ==
[[File:Manuha Paya Reclining Buddha.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်သတိက် ပ္ဍဲဘာကျာ်မနူဟဝ်။]]
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကၠုင်နူ ယေန်သၞာင်မန်-ဗၟာ မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဘာကျာ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် စတုရံ (rectangular) တုဲ နွံကဵု ကထိုက် ၜါထပ်ရ။ ကထိုက်လ္တူဂှ် ဍောတ်နူ ကထိုက်သၟဝ်တုဲ ပကဵုညံင် ဘာကျာ်ဂှ် ဂွံဒှ် ဗီုပြင် ပဳရမိတ် (Pyramid) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329}}&lt;/ref&gt;

အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ ခဒိုင်ကျာ်တအ် မဍောတ်လောန်ကာဲတုဲ ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ် ဇၞော်လောန်ကာဲဒၟံင်ဂှ်ရ။ ညးမလ္ၚတ်ဝင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်မနူဟဝ် တင်စိုတ် ဒက်ပတန်လဝ် ဗီုဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ်ညး မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ မဟွံမဲကဵု သၠးပွး ပ္ဍဲအခိင် မဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဂ္ဇံ ပိဇကု (The Three Seated Buddhas) ==
ပ္ဍဲကဵု မုက်ဂတ ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ခဒိုင်ပိ မဒက်လဝ် သွက် ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကုရ။ ကျာ်တအ်ဝွံ ဂ္ဇံဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဘူမိဖဿမုဒြာ (Bhumisparsha mudra - ပွမစၞောန်တိ သွက်ဂွံပသက်သဳ) တုဲ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် ဂတးလဝ် လ္ပာ် ဗမံက်ရ။
* '''ကျာ်လဒေါဝ်:''' ဇၞော်အိုတ်တုဲ နွံသမၠုင် ၄၆ ပေ။
* '''ကျာ်သၟာ်ၜါ:''' နွံသမၠုင် ၃၃ ပေ ဇၟာပ်ပ်ဇကု။

ကျာ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်တုဲ၊ မၞိဟ်မလုပ်လ္ၚောဝ်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် အကာဲအရာ မက္ဍန်ဂြက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဆဂး၊ ယဝ်ရ တိုန်အာ လ္တူကထိုက် ဘာကျာ်တုဲ ရံင်စှ်ေကၠုင်မ္ဂး၊ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် မံက်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် မပြုံးမိပ် (smiling face) မဒှ်အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မရံင်သၟဝ်ရ။

== ၄။ ကျာ်သတိက် ပရိနိဗ္ဗာန် (The Reclining Buddha) ==
ပ္ဍဲကဵု ခဒိုင် လ္ပာ်စး ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ကျာ်သတိက် ဇၞော်မွဲဇကု မထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် ကျာ်တြဲ မလုပ်စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ရ။
* '''ဇမၠိင်:''' နွံ ၉၀ ပေ။
* '''ဗီုပြင်:''' ကျာ်သတိက်ဝွံ နွံကဵု မုက်မတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် (serene facial expression) တုဲ ဍေံကဵု သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် သံသာ သီုဖအိုတ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် မလုပ်စိုပ် နိဗ္ဗာန်ရ။

ခဒိုင် ကျာ်သတိက်ဏအ်လေဝ် က္ဍန်ဂြက်ဒၟံင်ကီုတုဲ၊ ညးလ္ၚောဝ်တအ် ဒးတိုန်အာ နကဵု ကဆံင်ဇိုင် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် မုက်ကျာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ၅။ ရုပ် သၟိၚ်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် (Statues of King Manuha and Queen) ==
ပါဲနူကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမွဲဒၞာဲ အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ထမုင် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် နိင်္ဂလာဒေဝဳ (Queen Ningaladevi) ရ။ ရုပ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ်၊ ကယျိုင်ကယဝ်လဝ် နကဵု ကယျိုင် သၟိင်တၠ မန် ပ္ဍဲခေတ်တေံ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဒေသတအ် လ္တူ သၟိင်မန် ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်သီအာ ဍုင်ကီုလေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ် (Wikidata and Literature) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တင်နင်ဂၠးကဝ် [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) နကဵု လၟိဟ် Q3517578 ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt; အပ္ဍဲ လိက်ဝင် ဗၟာ &quot;မှန်နန်းရာဇဝင်&quot; (Glass Palace Chronicle) လေဝ် ချူလဴလဝ် ဝင် ဘာကျာ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ လိက်ဝင်တအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင်မနူဟဝ် ဟီုအရေဝ်မ္ဂး လျးတိတ်ကၠုင် နူပါင်ညး&quot; ရ။

== ၇။ အခန်ကိစ္စဇၞော် သွက် ယေန်သၞာၚ် မန် (Significance for Mon Culture) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပါလုပ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဗုကာံရ။ ကြဴနူ သၟိင်မနူဟဝ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ၊ သၟာကွတ်မန်တအ် ရီုဗင် သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဗုကာံ လုကဴ အခိင် ၁၀၅၀ စဵုကဵု ၁၀၈၅ ရ။ လညာတ် သုတေသန ခေတ်လၟုဟ်လ္ၚဵုတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လှဲလး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဗုကာံဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဇိုင် ယေန်သၞာင်မန် နူသဓီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ပလေဝ် (Conservation and Restoration) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟိုတ်နူ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲဝင်ဗုကာံ၊ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ကေုာံ ၂၀၁၆ ရ။ ဆဂး၊ ဌာနယေန်သၞာင် ကေုာံ UNESCO တအ် ကလေင်ပလေဝ်လဝ် ဘာကျာ်ဏအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်မအာလ္ၚောဝ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (tourists) တအ် စိုတ်လုပ်စအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဇိုင် ဗုကာံရ။

== ၉။ ပရေၚ်စိုပ်အာ ကေုာံ လွပ် သွက် ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism and Accessibility) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မျေန်ကပါ မဒှ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဗုကာံတြေံရ။ ဗ္ဒာဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဘာကျာ်တြေံတၞဟ်တအ် ညံင်ရဴ [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား]] (Nanpaya Temple) ကေုာံ ဘာကျာ်အပယ်ရတနာ (Abeyadana Temple) တအ်ရ။ ကၟုဲတမ္ၚာတအ် မာန်အာလ္ၚောဝ် ဘာကျာ်ဏအ် နူအခိင် နူဂယး ၆ နာဍဳ စဵုကဵု သဝ်တ္ၚဲ ၅ နာဍဳရ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သုတေသန (Conclusion and Research Value) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဘာကျာ် သွက်ဂွံလ္ၚောဝ် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် လိက်ဝင် မချူလဝ် နကဵု တၟံ ကေုာံ ဍိုတ် သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ပရူပရာ သၟိင်မန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်ကီုလေဝ် မဟွံကဵုဒုင်ကျ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ သွက် ကွးဘာတက္ကသိုလ်လ္တူ ကေုာံ သၟာသုတေသန ဝင်တအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဒတန် မကဵုဖဵု ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာခဳတက်ချာ (Architecture) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alamy&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HtinAung&quot;&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AGE&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VT&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wikidata&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;South&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese Supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဗုကာံ
| title      = ဘာကျာ် ကေုာံ စေတဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဗုကာံ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဘာကျာ် ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Temples)
| list1      = 
* [[ဘာကျာ်အာနန္ဒာ|အာနန္ဒာ]]
* [[ဘာကျာ်သဗ္ဗညု|သဗ္ဗညု]]
* [[ဘာကျာ်ဓမ္မရံကြီး|ဓမ္မရံကြီး]]
* [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်|မနူဟဝ်]]
* [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား|နန်းဘုရား]]
| group2     = စေတဳ ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Stupas)
| list2      = 
* [[စေတဳရွှေစည်းခုံ|ရွှေစည်းခုံ]]
* [[စေတဳမင်္ဂလာ|မင်္ဂလာစေတဳ]]
* [[စေတဳဓမ္မရာဇက|ဓမ္မရာဇက]]
| group3     = ဝင် ကေုာံ ညးမသိုင်ပတန်
| list3      = 
* [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]]
* [[သၟိင်မကုတ]]
* [[ဍုင်သဓီု]]
* [[ပၞာန်ဗုကာံ-သဓီု]]
}}

[[Category:ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဗုကာံ]]
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဒတန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သၞာံ ၁၀၆၇ မစိုပ်ဒတုဲ]]</text>
      <sha1>6dng1a2293bkoqejbju5mhc6nh3an97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုကာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11192</id>
    <revision>
      <id>55264</id>
      <timestamp>2026-06-14T02:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox settlement | name = ဗုကာံ | native_name = ပုဂံ / ဗုကာံ | image_skyline = Bagan_Myanmar_sunrise.jpg | image_caption = ယၟုဒယှ် ဗုကာံ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲတၟး ကေုာံ ကျာ်စေတဳဂမၠိုင် | pushpin_map = Myanmar | map_caption = ဒၞာဲ ဗုကာံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ | coordinates...&quot;</comment>
      <origin>55264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19889" sha1="1pvvnlatyr6xp19tyj0nlcwbtkoetjh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ဗုကာံ
| native_name = ပုဂံ / ဗုကာံ
| image_skyline = Bagan_Myanmar_sunrise.jpg
| image_caption = ယၟုဒယှ် ဗုကာံ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲတၟး ကေုာံ ကျာ်စေတဳဂမၠိုင်
| pushpin_map = Myanmar
| map_caption = ဒၞာဲ ဗုကာံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ
| coordinates = {{Coord|21|10|20|N|94|51|37|E|display=inline,title}}
| subdivision_type = ဍုင်
| subdivision_name = [[ဍုင်ဗၟာ]]
| subdivision_type1 = ရး
| subdivision_name1 = [[ရးမာန္တလေ]]
| established_title = စပ္တန်
| established_date = ၉ ဗွဝ်ကၠံ (849 CE)
| area_total_km2 = 104
| population_total = 107000
| timezone = MST
| utc_offset = +06:30
| website = 
}}

'''ဗုကာံ''' ({{lang-en|Bagan}}၊ ဗၟာ: ပုဂံ) ဂှ် ဒှ်ဍုင်တြေံမွဲ မနွံပ္ဍဲ ရးမာန္တလေ၊ [[ဍုင်ဗၟာ]] တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (UNESCO World Heritage Site) မွဲရ။&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt; နူကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဗုကာံ ဒှ်လဝ် ဍုင်ဨကရာဇ်မွဲ မပကင်ရင်လဝ် အလုံမွဲ ဍုင်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ် အကြာ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ကျာ်စေတဳ၊ ဘာကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ် သီုဖအိုတ် မနွံလၟိဟ် ဂၠိုင်နူ ၁၀,၀၀၀ တၠ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲတိဗလး ဗုကာံရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သှ်ေၜတ်ဒၟံင် ကျာ်စေတဳ ၜိုတ် ၂,၂၀၀ ဇကုဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Economist&quot;/&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒှ်ဍုင်တြေံတြဟ် သမိုင်းဝင် မနွံကဵု ယေန်သၞာင်၊ ကွတ်ဗိသုကာ ကေုာံ သာသနာ မဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဗုကာံဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ အဓိက သွက်ပရေင်တရဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ညးလ္ၚတ်ဝင်ဂမၠိုင် ကၠုင်လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်ဆက်ရ။ ယၟုတြေံ ဗုကာံဂှ် ညးကော်စ (အရိမဒ္ဒနာပူရ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင်မပလီုထောံ သတြုဂမၠိုင်&quot; ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဗုကာံဂှ် စပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၄၉ တုဲ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်အနဝ်ရထာ ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဨကရာဇ် မဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံဂှ် လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ ပြံက်နှဴတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုင်ဗုကာံဂှ် ပါ်လဝ် ဒေသဇၞော်ပိကရေက် မတွဟ်ဂး ညောင်ဦး၊ ဗုကာံတြေံ ကေုာံ ဗုကာံတၟိ ရ။ 

== ၂။ ဝင် ==
ဝင်ဍုင်ဗုကာံဂှ် ပါ်လဝ် ၜါခေတ် အဓိက မတွဟ်ဂး ခေတ်ဗုကာံစ ကေုာံ ခေတ်ဨကရာဇ်ဗုကာံ ရ။
ခေတ်ဗုကာံစဂှ် စတမ်နူ ၂ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ဍုင်သၟတ်မွဲ စပ္တန်လဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၈၄၉ ဂှ် သၟိင်ပျဉ်ပြား ပ္တန်ဍုင်ဗုကာံတၟိတုဲ ဒက်ပ္တန် ကၟာင်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၄၄ ဂှ် သၟိင်အနဝ်ရထာ တိုန်နန်တုဲ ပံင်ကောံလဝ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ဒှ်မွဲဍုင်ဓဝ်ရ။ သၟိင်အနဝ်ရထာ ဗတိုက်ကေတ် ဍုင်သဓီု တုဲ ကေတ်နင် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ တၠပညာမန်ဂမၠိုင် ကၠုင်စွံ ပ္ဍဲဗုကာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ်ကၠုင် ဗုကာံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;/&gt; ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲလက်ထက် [[သၟိင်ကျာန်စစ်သား|သၟိင်ကျာန်စစ်သား (Kyansittha)]] ဂှ် ဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်အိုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကျာ်အာနန္ဒာ မဒှ်ကွတ်ဗိသုကာ မပြဲပြဲရ။ ခေတ်ဗုကာံဂှ် တန်တဴလဝ် စဵုကဵု သၞာံ ၁၂၈၇ တုဲ ဟိုတ်နူ ပၞာန်မောန်ဂေါ (Mongol invasions) လုပ်ဗတိုက်တုဲ ဍုင်ဗုကာံ သ္ဒးလီုလာ်အာရ။

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:150 barincrement:30
PlotArea = left:100 right:50 bottom:30 top:20
AlignBars = justify
DateFormat = yyyy
Period = from:800 till:1300
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
Colors =
  id:bg value:white
  id:bar value:blue
  id:bar2 value:red
PlotData =
  bar:Pagan_Empire color:bar
  from:849 till:1287 text:&quot;ခေတ်ဨကရာဇ်ဗုကာံ&quot;
  bar:Anawrahta color:bar2
  from:1044 till:1077 text:&quot;သၟိင်အနဝ်ရထာ&quot;
  bar:Kyansittha color:bar2
  from:1084 till:1113 text:&quot;သၟိင်ကျာန်စစ်သား&quot;
&lt;/timeline&gt;

== ၃။ ပထဝီဝင် ကေုာံ ရာသဳဥတု ==
ဍုင်ဗုကာံဂှ် နွံပ္ဍဲ ဇိုင်ကြုင် ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲဒေသကှ်ကှ် (Dry Zone) ရးမာန္တလေ ရ။ အလုံမွဲ ဍုင်ဗုကာံဂှ် နွံလၟိဟ် ဧရိယာ ၜိုတ် ၁၀၄ ကဳလဝ်မဳတာ ပန်ကၠင်။ ဒေသဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲဒေသကှ်ကှ်တုဲ ဗြဲအောန်၊ ရာသဳဥတု ကတဴရ။ ဥတုကတဴမ္ဂး ဓါတ်ကတဴ နွံစဵုကဵု ၄၀ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (104°F) တုဲ ဥတုဂံက်မ္ဂး နွံၜိုတ် ၂၀ ဒီဂရဳ ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကှ်ကှ်ဝွံရ ကျာ်စေတဳတြေံဂမၠိုင် ဟွံလီုလာ်ပြဟ် တန်တဴဒၟံင် လလိုင်လအ်ရ။

== ၄။ ယေန်သၞာင် ==
ယေန်သၞာင် ဗုကာံဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင် မပြံက်နှဴဒၟံင် အကြာ မန်၊ ဗၟာ ကေုာံ ပျူ ရ။&lt;ref name=&quot;Pictorial&quot;/&gt; လိက်ပတ်မ္ဂး စကာလဝ် လိက်မန် စဵုကဵု လက်ထက် သၟိင်ကျာန်စစ်သား ရ။ လိက်တၟအ် မျစေတီ (Myazedi Inscription) ဂှ် ချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ပန်သာ် မတွဟ်ဂး ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ တုဲ ဒှ်သက်သဳ ယေန်သၞာင် မပြံက်နှဴရ။ ကွတ်တဲ ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ကွတ်ပါန်ခဳ (Mural paintings)၊ ကွတ်ပရန်၊ ကေုာံ ကွတ်စပ်ယန် (Lacquerware) ဂမၠိုင်ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ။ ဗွဲတၟေင် ကွတ်စပ်ယန် ဗုကာံ ဂှ် ဒှ်ကွတ်တဲ မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်ရ။

== ၅။ ဘာသာ ကေုာံ သာသနာ ==
ကၠာဟွံဂွံ သာသနာ ထေရဝါဒ ဂှ် ပ္ဍဲဗုကာံ ညးတံ လျိုင်လဝ် သာသနာ အရည်းကြီး၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ကြဴနူ သၟိင်အနဝ်ရထာ ဂွံဇၞး ဍုင်သဓီုတုဲ သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ်ကၠုင် ဗုကာံတုဲ ဒှ်ကၠုင် သာသနာ အဓိက အလုံမွဲ ဍုင်ရ။ သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တံ သိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ၊ ဘာကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဂွံကုသိုလ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပူဇဴကျာ်ရ။ လိက်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်လဝ် ကၠာဲစၠောံ ချူခၞံလဝ် ပ္ဍဲဗုကာံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;/&gt;

== ၆။ ဗိသုကာ ကေုာံ ကွတ်ပရန် ==
[[ကွတ်ဗိသုကာဗုကာံ|ကွတ်ဗိသုကာ ဗုကာံ]] ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲ အဓိက မွဲရ။ ကျာ်စေတဳတံဂှ် ဒက်လဝ် နကဵု တိုက် (အုတ်) တုဲ ပါ်လဝ် ဂကူၜါ မတွဟ်ဂး စေတဳ ကေုာံ ဘာကျာ် (Temple) ရ။&lt;ref name=&quot;Pichard&quot;/&gt; စေတဳဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် ခေါင်တုဲ ဘာကျာ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မလုပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် ဂွံရ။ ကွတ်ပရန် ဗုကာံဂှ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ စဵုကဵု လၟုဟ် တန်တဴဒၟံင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ စရင်ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲဗုကာံ
|-
! ယၟုကျာ်
! သၞာံ မဒက်ပ္တန်
! သၟိင်မဒက်ပ္တန်
! တင်စၟတ် ကေုာံ ကွတ်ဗိသုကာ
|-
| [[ကျာ်အာနန္ဒာ|ကျာ်အာနန္ဒာ (Ananda Temple)]]
| ၁၁၀၅
| သၟိင်ကျာန်စစ်သား
| ဗိသုကာမန် ကေုာံ အိန္ဒိယ ပြံက်နှဴ၊ ဒယှ်လောန်
|-
| [[ကျာ်ဓမ္မရံကြီး|ကျာ်ဓမ္မရံကြီး (Dhammayangyi Temple)]]
| ၁၁၆၇-၁၁၇၀
| သၟိင်နရသူ
| ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဗုကာံ၊ ကွတ်ပရန် ခိုင်ကၠိုက်အိုတ်
|-
| [[ကျာ်ရွှေစည်းခုံ|ကျာ်ရွှေစည်းခုံ (Shwezigon Pagoda)]]
| ၁၀၅၉-၁၀၉၀
| သၟိင်အနဝ်ရထာ &amp; သၟိင်ကျာန်စစ်သား
| စေတဳ ထဝ် မဒှ် ပုံစံ သွက်စေတဳဗၟာ ဗွဲကြဴ
|-
| [[ကျာ်ထီးလိုမင်းလို|ကျာ်ထီးလိုမင်းလို (Htilominlo Temple)]]
| ၁၂၁၁
| သၟိင်ထီးလိုမင်းလို
| ကွတ်တိုက် ကေုာံ ဍိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ
|}
&lt;ref name=&quot;AsianHist&quot;/&gt;

[[File:Ananda_Temple_Bagan.jpg|thumb|left|250px|ကျာ်အာနန္ဒာ မဒှ် ပြယုဂ် ကွတ်ဗိသုကာ ဗုကာံ]]
[[File:Dhammayangyi Temple (16719113936).jpg|thumb|right|250px|ကျာ်ဓမ္မရံကြီး]]

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တရဴ ==
ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗုကာံ တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် စီမံင်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒှ်ပရေင်တရဴ (Tourism) ရ။ ညးလ္ၚတ်ဝင် နူဍုင်သၟာင် ကေုာံ ဍုင်အပ္ဍဲ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်လ္ၚောဝ်ကျာ်၊ လ္ၚတ်ဝင် ပ္ဍဲဗုကာံ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။ ကမၠောန် ကွတ်တဲ မပ္တံကဵု ယန် (Lacquerware) လေဝ် ဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက်ညးဒေသတံရ။ ပရေင်တရဴဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သြန်လုပ် သွက်ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Economist&quot;/&gt;

== ၈။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ==
ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် သွက်ဂွံ စိုပ်ဍုင်ဗုကာံဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။ က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင်ဍာ် ဂမၠိုင် စကာဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဗုကာံဂှ် နွံကဵု ပ္တိတ်က္ၜင်ကျာ ညောင်ဦး (Nyaung U Airport) တုဲ မာန်ပလံင်ဗစိုပ်ကဵု ဍုင်ဇၞော် မပ္တံကဵု လာန်တန်၊ မာန္တလေ ကေုာံ တံင်ဂျဳ ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ကမ္ပဏဳ [[အဲပုဂံ (Air Bagan)]] လေဝ် ပလံင်ဗစိုပ်လဝ်ရ။ တရဴဍာ်မ္ဂး နူမာန္တလေ စဵုကဵု ဗုကာံ ဂှ် ဍိုက်က္ၜင် နကဵု ကြုင်ဨရာဝတဳ ဂွံရ။ အပ္ဍဲ ဍုင်ဗုကာံမ္ဂး ညးတရဴတံ စကာ ကွဳလိုန်ဓါတ် (E-bike)၊ ကွဳချေံ ကေုာံ ကွဳစက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကျာ်စေတဳဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ ပြတိုက် ကေုာံ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ ==
[[ပြတိုက် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဗုကာံ|ပြတိုက် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဗုကာံ (Bagan Archaeological Museum)]] ဂှ် ဒှ်ပြတိုက် အဓိက မထိင်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲ ဝင်ဍုင်ဗုကာံရ။&lt;ref name=&quot;Mizzima&quot;/&gt; ပြတိုက်ဝွံ စပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ တုဲ ထိင်ဒဝ်လဝ် ဍိုတ်၊ လိက်တၟအ်၊ ရုပ်ကျာ် ကေုာံ ကွတ်တဲ နူခေတ်ဗုကာံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Zan&quot;/&gt; အဓိက သက်သဳ ဝင် မတွဟ်ဂး လိက်တၟအ် မျစေတီ လေဝ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက်ဝွံရ။ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ တၞဟ်တံမ္ဂး နန်အရိမဒ္ဒနာပူရ (Arimadanapura Palace) မဒှ် နန် မကလေင် သိုင်လဝ်တၟိ လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲ ညးတရဴတံ ဒးစိုတ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၁၀။ လၟေင်ကမၠောန် မင်မဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ==
ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဗုကာံဂမၠိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဘဲ ကသဳတိ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ကသဳတိ ဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ကေုာံ ၂၀၁၆ တံဂှ် ပလီုပလာ်လဝ် ကျာ်စေတဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဌာန သုတေသန အာဲကၟာဲ (Department of Archaeology) ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု UNESCO တံ ပံင်ကောံတုဲ ထိင်ဒဝ် မင်မဲဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Schwartzbaum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Korea&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ဂကောံ UNESCO စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗုကာံ နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (UNESCO World Heritage Site)]] မွဲရ။&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt; ပရေင်မင်မဲဝွံ ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကွတ်ဗိသုကာ ကေုာံ ကွတ်ပါန်ခဳ တြေံ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။

== ဗဳဒဳယော ကေုာံ လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=F3zW6iP8T24 ဗီုရုပ် ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗုကာံ (YouTube)]
* [[ကွတ်ဗိသုကာဗုကာံ (လေန်ဍာဲ)]]
* [[ဝင်ဍုင်ဗုကာံ (လေန်ဍာဲ)]]

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

{{Navbox
| name = ဗုကာံ
| title = [[ဗုကာံ]] ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်
| listclass = hlist
| group1 = ဝင် ကေုာံ ဍုင်
| list1 =
* [[ဝင်ဍုင်ဗုကာံ|ဝင်ဍုင်ဗုကာံ (Pagan Kingdom)]]
* [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]]
* [[သၟိင်ကျာန်စစ်သား]]
* [[နန်အရိမဒ္ဒနာပူရ]]
| group2 = ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ဘာကျာ်
| list2 =
* [[ကျာ်အာနန္ဒာ|အာနန္ဒာ]]
* [[ကျာ်ဓမ္မရံကြီး|ဓမ္မရံကြီး]]
* [[ကျာ်ရွှေစည်းခုံ|ရွှေစည်းခုံ]]
* [[ကျာ်ထီးလိုမင်းလို|ထီးလိုမင်းလို]]
* [[ကျာ်သဗ္ဗညု|သဗ္ဗညု]]
| group3 = ပြတိုက် ကေုာံ အာဲကၟာဲ
| list3 =
* [[ပြတိုက် ရှေးဟောင်းသုတေသန ဗုကာံ]]
* [[လိက်တၟအ် မျစေတီ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]]
}}

[[Category:ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဝင်အာရှ]]
[[Category:အာဲကၟာဲဂၠးတိ]]
[[Category:ဗုကာံ]]
[[Category:ဝင်မန်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>1pvvnlatyr6xp19tyj0nlcwbtkoetjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11193</id>
    <revision>
      <id>55265</id>
      <timestamp>2026-06-14T06:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox historic site|name=ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site)|image=[[File:Machu_Picchu,_Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ မဒှ် ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]|caption=မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒ...&quot;</comment>
      <origin>55265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21972" sha1="q9h1nf0yxlcmpu00zuobp0fi2oa5sfh" xml:space="preserve">{{Infobox historic site|name=ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site)|image=[[File:Machu_Picchu,_Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ မဒှ် ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]|caption=မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။|location=အလုံဂၠးတိ|governing_body=[[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)|criteria=ယေန်သၞာင် (i)–(vi), သဘာဝ (vii)–(x)|date_established=၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲဂၠးတိ)|website=[https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တၟအ်၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိ၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံဂမၠိုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/about/|title=About World Heritage|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harrison|first=Rodney|title=Heritage: Critical Approaches|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;

ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Cleere|first=Henry|title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention|journal=Conservation and Management of Archaeological Sites|year=1996|volume=1|issue=4|pages=227-233}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမမင်မွဲ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (History and Origins) ==
[[ဝှာင်:Abu_Simbel_Temple_of_Ramesses_II.jpg|left|thumb|250x250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Batra|first=A.|title=Tourism and World Heritage Sites|year=2006|publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။
# '''စရင်ရုဲစှ် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/nominations/|title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention|publisher=UNESCO|access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
!ကဏ္ဍ
!စၟတ်
!ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |'''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
|i
|ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ။
|-
|ii
|ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင်။
|-
|iii
|ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
|iv
|ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ။
|-
|v
|ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
|vi
|ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |'''သဘာဝ (Natural)'''
|vii
|နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ။
|-
|viii
|ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ တိဗေဒ။
|-
|ix
|ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ။
|-
|x
|ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity)။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် (Categories of Heritage) ==

# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဗုကာံ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ)

== ၆။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[ဝှာင်:Minaret_of_Jam_2004.jpg|right|thumb|250x250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ကၠိခတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Leask|first=Anna|author2=Fyall, Alan|title=Managing World Heritage Sites|year=2006|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဖဵုသွဟ် (Impact and Benefits) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ (Protection):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ (Awareness):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Frey|first=Bruno S.|author2=Pamini, Paolo|title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme|journal=Oxford Review of Economic Policy|year=2009|volume=25|issue=2|pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-

* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Di Giovine|first=Michael A.|title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism|year=2009|publisher=Lexington Books|isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် အောန်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ (Notable Sites Globally and Locally) ==
လ္တူဂၠးတိဏအ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

* '''ဂၠးတိ:''' ပဳရမိတ် အဳဂျေပ် (Egypt)، တိုင်ကြုက်မဇၞော် (Great Wall of China)، တာတ်မဟာ (Taj Mahal, India)။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' ဒေသ ယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] (Bagan)၊ ဍုင်တြေံပျူ ပိဍုင် (Pyu Ancient Cities - ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တအ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ နကဵုဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပြသၞာ အဓိက သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ် [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ရ။ ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် ကေုာံ ဘဲသဘာဝတအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Markham|first=Adam|title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate|year=2016|publisher=UNEP/UNESCO|isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။ နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cyark.org/|title=Digital Preservation of Heritage Sites|publisher=CyArk|access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/about/|title=About World Heritage|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book|last=Harrison|first=Rodney|title=Heritage: Critical Approaches|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal|last=Cleere|first=Henry|title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention|journal=Conservation and Management of Archaeological Sites|year=1996|volume=1|issue=4|pages=227-233}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book|last=Batra|first=A.|title=Tourism and World Heritage Sites|year=2006|publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/nominations/|title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention|publisher=UNESCO|access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|title=The Criteria for Selection|publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book|last=Leask|first=Anna|author2=Fyall, Alan|title=Managing World Heritage Sites|year=2006|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal|last=Frey|first=Bruno S.|author2=Pamini, Paolo|title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme|journal=Oxford Review of Economic Policy|year=2009|volume=25|issue=2|pages=239-252}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book|last=Di Giovine|first=Michael A.|title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism|year=2009|publisher=Lexington Books|isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book|last=Markham|first=Adam|title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate|year=2016|publisher=UNEP/UNESCO|isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web|url=https://cyark.org/|title=Digital Preservation of Heritage Sites|publisher=CyArk|access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;
{{Navbox|name=အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ|title=ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ|listclass=hlist|group1=ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်|list1=* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)|group2=ဒေသဂမၠိုင်|list2=* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]|group3=ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်|list3=* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)}}</text>
      <sha1>q9h1nf0yxlcmpu00zuobp0fi2oa5sfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55266</id>
      <parentid>55265</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T06:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22419" sha1="6ath4d9528axq9j6jn2786g3tbh4ezp" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site)
| image = [[File:Machu_Picchu,_Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ မဒှ် ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| criteria = ယေန်သၞာင် (i)–(vi), သဘာဝ (vii)–(x)
| date_established = ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တၟအ်၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိ၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံဂမၠိုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;

ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမမင်မွဲ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။
# '''စရင်ရုဲစှ် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ တိဗေဒ။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity)။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် (Categories of Heritage) ==
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဗုကာံ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ)

== ၆။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret_of_Jam_2004.jpg|thumb|right|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ကၠိခတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဖဵုသွဟ် (Impact and Benefits) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ (Protection):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ (Awareness):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် အောန်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ (Notable Sites Globally and Locally) ==
လ္တူဂၠးတိဏအ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂၠးတိ:''' ပဳရမိတ် အဳဂျေပ် (Egypt)، တိုင်ကြုက်မဇၞော် (Great Wall of China)، တာတ်မဟာ (Taj Mahal, India)။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' ဒေသ ယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] (Bagan)၊ ဍုင်တြေံပျူ ပိဍုင် (Pyu Ancient Cities - ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တအ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ နကဵုဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပြသၞာ အဓိက သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ် [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ရ။ ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် ကေုာံ ဘဲသဘာဝတအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။ နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>6ath4d9528axq9j6jn2786g3tbh4ezp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox historic site</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11194</id>
    <revision>
      <id>55267</id>
      <timestamp>2026-06-14T06:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #deb887; color: black;  | image       = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|250px|center|{{{alt|}}}]]}} | caption     = {{{caption|}}}  | label1      = ယၟု တမ်မူလ | data1       = {{{native_name|}}}  | label2      = ဒၞာဲဒတန် | data2       = {{{location|}}}  | label3      = ဍုင် | data3       =...&quot;</comment>
      <origin>55267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1614" sha1="mi55ix71v0damy06v40tnu46dycj39a" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #deb887; color: black;

| image       = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|250px|center|{{{alt|}}}]]}}
| caption     = {{{caption|}}}

| label1      = ယၟု တမ်မူလ
| data1       = {{{native_name|}}}

| label2      = ဒၞာဲဒတန်
| data2       = {{{location|}}}

| label3      = ဍုင်
| data3       = {{{country|}}}

| label4      = ဍာန်ဒမံင် (Coordinates)
| data4       = {{{coordinates|}}}

| label5      = ဂကောံအုပ်ဓုပ်
| data5       = {{{governing_body|}}}

| label6      = ဗီုပြင်
| data6       = {{{type|}}}

| label7      = တင်သ္ဂုတ်ဆာတ်
| data7       = {{{criteria|}}}

| label8      = သၞာံ စၟတ်သမ္တီ
| data8       = {{{date_established|{{{designated|}}}}}}

| label9      = မုက်ကွန်ရက်
| data9       = {{{website|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
== ဗီုဂွံစကာ ==
ကော်ပဳကေတ် ကုဒ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်တုဲ လာ်စုတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် မဆေင်ကဵု ဒတန်ဝင်တအ် ဂွံရအဴ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox historic site
| name = 
| native_name = 
| image = 
| caption = 
| location = 
| country = 
| coordinates = 
| governing_body = 
| type = 
| criteria = 
| date_established = 
| website = 
}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဒတန်ဝင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mi55ix71v0damy06v40tnu46dycj39a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယူနေတ်သကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11195</id>
    <revision>
      <id>55268</id>
      <timestamp>2026-06-14T06:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name                = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) | native_name         = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization | image               = [[File:UNESCO_logo.svg|250px|ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၏ လိုဂို]] | caption             = တဆိပ်သင်္ကေတ ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ က...&quot;</comment>
      <origin>55268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23059" sha1="4kv0kozxzq8t1mujke53ra4t7h6tg60" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO)
| native_name         = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
| image               = [[File:UNESCO_logo.svg|250px|ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၏ လိုဂို]]
| caption             = တဆိပ်သင်္ကေတ ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO)
| map                 = [[File:UNESCO_member_states.svg|250px|ဍုင်ကောန်ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ်ဂမၠိုင်]]
| abbreviation        = UNESCO
| formation           = {{Start date and age|1945|11|16}}
| type                = အေဂျေန်သဳ သီးသန့် (Specialized agency)
| status              = ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်
| headquarters        = ဍုင်ပါရေတ် (Paris)၊ [[ပြင်သေတ်]] (France)
| membership          = ၁၉၄ ဍုင် ကေုာံ ၁၂ ဍုင်မဆက်စပ်
| language            = အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ရုရှ၊ သပိန်၊ အာရပ်၊ ကြုက်
| leader_title        = ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General)
| leader_name         = [[Audrey Azoulay]]
| parent_organization = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| website             = [https://www.unesco.org www.unesco.org]
}}

'''ယူနေတ်သကဝ်''' ({{lang-en|UNESCO}} - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံအေဂျေန်သဳ သီးသန့်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးကဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပရေင်ပညာ (Education)၊ သိပ္ပံ (Science)၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culture) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/brief |title=UNESCO in brief |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဝွံ နွံဌာနချုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပါရေတ်၊ ပြင်သေတ် တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]] အာစိုပ်ဒတုဲရ။

လၟေင်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ဂမၠိုင်ဝွံ ပါဝင်ကဵု ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Sites)၊ ပွမဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု (Education for All)၊ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာ လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of the press) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
လညာတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် (Constitution) ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် မလေပ်စကာ လဟီုမ္ဂး &quot;ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပတန် လ္တူ လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ကီုရ။&quot; (Since wars begin in the minds of men, it is in the minds of men that the defences of peace must be constructed.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singh |first=J. P. |title=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415492348}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မတန်ကြန်ဂှ် ဍေံဟွံမာန် ဒက်ပတန် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒးဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ရေင်သ္ကအ် (mutual understanding) ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပတန် (History and Founding) ==
[[File:UNESCO_Headquarters_Paris.jpg|thumb|left|250px|ရုင်ဌာနချုပ် ယူနေတ်သကဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရေတ် (Paris)၊ ဍုင်ပြင်သေတ်။]]
ဝင် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဂကောံ CAME (Conference of Allied Ministers of Education) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်လန်ဒန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် မိက်ဂွံ ကလေင်သိုင်ပတန် သၞောတ်ပရေင်ပညာ မလီုလာ်အာတအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုင် ၃၇ ဍုင် တက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် ယူနေတ်သကဝ် တုဲ၊ စကၠောန်ကမၠောန် အလုံအစင် ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၄၊ ၁၉၄၆ ကြဴနူ ဍုင် ၂၀ ဒုင်တဲ ပဒတန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Valderrama |first=Fernando |title=A History of UNESCO |year=1995 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-9231031346}}&lt;/ref&gt; နူစအခိင်ဂှ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် သွက်ဂွံ လဟဵုပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကေုာံ မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် လ္တူဂၠးတိရ။

== ၃။ တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗွိုၚ်ကမၠောန် (Mission and Scope of Work) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သွာင်အဓိက (၅) သာ်ရ-
# '''ပရေင်ပညာ (Education):''' လဟဵုပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် လ္ၚတ်ပညာ လုကဴမွဲဘဝ။
# '''သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences):''' ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development) ကေုာံ သဘာဝ။
# '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social and Human Sciences):''' ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။
# '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ထံက်ပင် ယေန်သၞာင် စုံလင် (Cultural Diversity)။
# '''တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication and Information):''' သၠုင်ပတိုန် အခေါင် လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နင်ပရိုင် ဗွဲမဗၠးၜး။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/about-us/introducing-unesco |title=Introducing UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက ပိသာ်ရ-

* '''ကောံဓရီု သာမည (General Conference):''' ဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ်၊ မလေပ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ဇၟာပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပိုလသဳ ကေုာံ ပဒတန် သြန်ဘဏ္ဍာ။
* '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၅၈ ဍုင်၊ မလေပ် ရေင်တၠုင် လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်လဝ် နူကဵု ကောံဓရီု သာမည။
* '''ရုင်ညးအုပ်ကာ (Secretariat):''' ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မဒးဒုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoggart |first=Richard |title=An Idea and Its Servants: UNESCO from Within |year=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0701123710}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကဏ္ဍ ပရေၚ်ပညာ (Education Sector) ==
ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ဂကောံဝွံ ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် စၟတ် ၄ (SDG 4 - Quality Education) ရ။ 

ယူနေတ်သကဝ် ပကၠောန်ဒၟံင် ပရဝ်ဂျေတ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံလေပ်လိက် (Illiteracy)၊ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက် ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ်ဝုတ်တအ်၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗတောန်ပညာ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Education) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/education |title=Education transforms lives |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ သဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Natural and Social Sciences) ==
ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] ကေုာံ ပရေင်အောန်စှ်ေ ဍာ်ပလိုင် (Water Scarcity) ရ။
ပရဝ်ဂရာမ် အဓိက သွက် သိပ္ပံ သဘာဝ ပါဝင်ကဵု-
* '''MAB (Man and the Biosphere Programme):''' လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ်။
* '''IOC (Intergovernmental Oceanographic Commission):''' ဂကောံမလ္ၚတ် သိပ္ပံ ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် သယံဇာတ ၜဳ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/science-sustainable-future |title=Science for a Sustainable Future |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Culture and World Heritage) ==
[[File:Taj_Mahal_(Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal)၊ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ။]]
ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မင်မွဲ ဒတန် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည လ္တူဂၠးတိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရဝ်ဂရာမ် ယေန်သၞာင် အဓိက ယူနေတ်သကဝ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
|-
! ပရဝ်ဂရာမ် !! တင်ရန်တၟအ် !! သာဓက
|-
| '''[[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]''' (World Heritage Sites) || မင်မွဲ ဒတန် ဒြပ်ရုပ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်အိုတ်။ || [[ဗုကာံ]]၊ မာချူ ပဳချူ၊ ပဳရမိတ်
|-
| '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်''' (Intangible Cultural Heritage) || မင်မွဲ အခိုက်ကၞာ၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တဲ။ || ယေန်သၞာင် လှ်ေမန် (ဥပမာ)၊ ယောဂ (Yoga)
|-
| '''သမ္တီ လ္တူ ဂၠးကဝ်''' (Memory of the World) || မင်မွဲ လိက်တြေံ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ မုက်လိက် ဝင် ဒဳဂျဳတေဝ်။ || လိက်ပိဋကတ် တၟအ် မဟာလောကမာရဇိန် (ကုသိုလ်တော်)
|}

== ၈။ တၚ်နၚ်ပရိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် (Information and Communication) ==
ယူနေတ်သကဝ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of Expression) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်မွဲရ။ ဂကောံဝွံ ထံက်ပင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် မဳဒဳယာ (Media) မသၠးပွး၊ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု သၟာပရိုင် (Journalist safety)၊ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု လိက်ပရိုင် ဟွံဍာံဇေတ် (Disinformation) ပ္ဍဲကဵု လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/freedom-expression |title=Freedom of Expression |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Criticisms and Controversies) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ။ အခိင်လ္ၚဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် လုပ်ပထုဲ ပ္ဍဲကဵု သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ 
* သာဓကမ္ဂး ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ ဍုင်အေဿရေ (Israel) တအ် နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဟိုတ်နူ လညာတ်မ္ဂး ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လပါ်လိုက် (anti-Israel bias) ရ။ (ဆဂး ဍုင်အမေရိကာန် ကလေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/us/politics/us-unesco-rejoin.html |title=U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure |publisher=The New York Times |date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
* ပါဲနူဂှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် (Bureaucracy) ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဇုဲလဇလောန်ကာဲတုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံလုံလောန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရဝ်ဂျေတ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မပြံင်လှာဲဒၟံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မပကဵု အန္တရာဲ ကု အာဲကၟာဲဂၠးတိရ။ ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;သဘဴဓဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် AI&quot; (Ethics of AI) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ရ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/artificial-intelligence/ethics |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1uR6e_Q0X_g ယူနေတ်သကဝ်: တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန်ပိုဲ (YouTube - UNESCO Official)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_brief&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/brief |title=UNESCO in brief |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book |last=Singh |first=J. P. |title=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415492348}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;valderrama&quot;&gt;{{cite book |last=Valderrama |first=Fernando |title=A History of UNESCO |year=1995 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-9231031346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_intro&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/about-us/introducing-unesco |title=Introducing UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;hoggart&quot;&gt;{{cite book |last=Hoggart |first=Richard |title=An Idea and Its Servants: UNESCO from Within |year=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0701123710}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_edu&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/education |title=Education transforms lives |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_sci&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/science-sustainable-future |title=Science for a Sustainable Future |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ci&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/freedom-expression |title=Freedom of Expression |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nyt_rejoin&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/us/politics/us-unesco-rejoin.html |title=U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure |publisher=The New York Times |date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ai&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/artificial-intelligence/ethics |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ယူနေတ်သကဝ်
| title      = ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO)
| listclass  = hlist
| group1     = ပရဝ်ဂရာမ် အဓိက
| list1      = 
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]]
* [[သမ္တီ လ္တူ ဂၠးကဝ်]]
* [[MAB (Man and the Biosphere)]]
| group2     = လဒက်ပတန်
| list2      = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[Audrey Azoulay]] (Director-General)
* [[UNESCO Executive Board]]
| group3     = ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ
| list3      = 
* [[ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု]] (Education for All)
* [[ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]] (SDGs)
* [[သဘဴဓဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် AI]]
}}

[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဂကောံ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>4kv0kozxzq8t1mujke53ra4t7h6tg60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55269</id>
      <parentid>55268</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T06:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23065" sha1="kskkn6q3bcqb4we2eec2jijes4xew12" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO)
| native_name         = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
| image               = [[File:UNESCO_logo.svg|250px|ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၏ လိုဂို]]
| caption             = တဆိပ်သင်္ကေတ ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO)
| map                 = [[File:UNESCO_member_states.svg|250px|ဍုင်ကောန်ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ်ဂမၠိုင်]]
| abbreviation        = UNESCO
| formation           = {{Start date and age|1945|11|16}}
| type                = အေဂျေန်သဳ ဗွဲတၟေင် (Specialized agency)
| status              = ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်
| headquarters        = ဍုင်ပါရေတ် (Paris)၊ [[ပြင်သေတ်]] (France)
| membership          = ၁၉၄ ဍုင် ကေုာံ ၁၂ ဍုင်မဆက်စပ်
| language            = အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ရုရှ၊ သပိန်၊ အာရပ်၊ ကြုက်
| leader_title        = ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General)
| leader_name         = [[Audrey Azoulay]]
| parent_organization = [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| website             = [https://www.unesco.org www.unesco.org]
}}

'''ယူနေတ်သကဝ်''' ({{lang-en|UNESCO}} - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံအေဂျေန်သဳ ဗွဲတၟေင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးကဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သွာင် ပရေင်ပညာ (Education)၊ သိပ္ပံ (Science)၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culture) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/brief |title=UNESCO in brief |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဝွံ နွံဌာနချုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပါရေတ်၊ ပြင်သေတ် တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]] အာစိုပ်ဒတုဲရ။

လၟေင်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ဂမၠိုင်ဝွံ ပါဝင်ကဵု ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Sites)၊ ပွမဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု (Education for All)၊ ကေုာံ ပွမမင်မွဲ အခေါင်အရာ လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of the press) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
လညာတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် (Constitution) ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် မလေပ်စကာ လဟီုမ္ဂး &quot;ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပတန် လ္တူ လညာတ်စိုတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ကီုရ။&quot; (Since wars begin in the minds of men, it is in the minds of men that the defences of peace must be constructed.)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singh |first=J. P. |title=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415492348}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မတန်ကြန်ဂှ် ဍေံဟွံမာန် ဒက်ပတန် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒးဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ရေင်သ္ကအ် (mutual understanding) ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပတန် (History and Founding) ==
[[File:UNESCO_Headquarters_Paris.jpg|thumb|left|250px|ရုင်ဌာနချုပ် ယူနေတ်သကဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရေတ် (Paris)၊ ဍုင်ပြင်သေတ်။]]
ဝင် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ဂကောံ CAME (Conference of Allied Ministers of Education) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်လန်ဒန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ အခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် မိက်ဂွံ ကလေင်သိုင်ပတန် သၞောတ်ပရေင်ပညာ မလီုလာ်အာတအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုင် ၃၇ ဍုင် တက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင် ယူနေတ်သကဝ် တုဲ၊ စကၠောန်ကမၠောန် အလုံအစင် ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၄၊ ၁၉၄၆ ကြဴနူ ဍုင် ၂၀ ဒုင်တဲ ပဒတန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Valderrama |first=Fernando |title=A History of UNESCO |year=1995 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-9231031346}}&lt;/ref&gt; နူစအခိင်ဂှ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် သွက်ဂွံ လဟဵုပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကေုာံ မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် လ္တူဂၠးတိရ။

== ၃။ တၚ်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗွိုၚ်ကမၠောန် (Mission and Scope of Work) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သွာင်အဓိက (၅) သာ်ရ-
# '''ပရေင်ပညာ (Education):''' လဟဵုပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် လ္ၚတ်ပညာ လုကဴမွဲဘဝ။
# '''သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences):''' ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴခိုင်ကၠိုက် (Sustainable Development) ကေုာံ သဘာဝ။
# '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social and Human Sciences):''' ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။
# '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ထံက်ပင် ယေန်သၞာင် စုံလင် (Cultural Diversity)။
# '''တင်နင်ပရိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication and Information):''' သၠုင်ပတိုန် အခေါင် လွတ်လပ် ပရေင်ပတိတ်ပရိုင်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နင်ပရိုင် ဗွဲမဗၠးၜး။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/about-us/introducing-unesco |title=Introducing UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Structure and Governance) ==
ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက ပိသာ်ရ-

* '''ကောံဓရီု သာမည (General Conference):''' ဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ်၊ မလေပ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ဇၟာပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပိုလသဳ ကေုာံ ပဒတန် သြန်ဘဏ္ဍာ။
* '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၅၈ ဍုင်၊ မလေပ် ရေင်တၠုင် လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်လဝ် နူကဵု ကောံဓရီု သာမည။
* '''ရုင်ညးအုပ်ကာ (Secretariat):''' ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ မဒးဒုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (Director-General) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoggart |first=Richard |title=An Idea and Its Servants: UNESCO from Within |year=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0701123710}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကဏ္ဍ ပရေၚ်ပညာ (Education Sector) ==
ပရေင်ပညာဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ဂကောံဝွံ ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက် စၟတ် ၄ (SDG 4 - Quality Education) ရ။ 

ယူနေတ်သကဝ် ပကၠောန်ဒၟံင် ပရဝ်ဂျေတ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံလေပ်လိက် (Illiteracy)၊ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပညာ သွက် ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ်ဝုတ်တအ်၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လၟေင်ကမၠောန် ဗတောန်ပညာ ခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Education) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/education |title=Education transforms lives |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ သဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၞိဟ် (Natural and Social Sciences) ==
ယူနေတ်သကဝ်ဝွံ ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ဂၠးကဝ် မပ္တံကဵု [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] ကေုာံ ပရေင်အောန်စှ်ေ ဍာ်ပလိုင် (Water Scarcity) ရ။
ပရဝ်ဂရာမ် အဓိက သွက် သိပ္ပံ သဘာဝ ပါဝင်ကဵု-
* '''MAB (Man and the Biosphere Programme):''' လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲ သၞောတ်ဂေဟ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ်။
* '''IOC (Intergovernmental Oceanographic Commission):''' ဂကောံမလ္ၚတ် သိပ္ပံ ၜဳမှာသၟိတ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် သယံဇာတ ၜဳ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/science-sustainable-future |title=Science for a Sustainable Future |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Culture and World Heritage) ==
[[File:Taj_Mahal_(Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal)၊ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ။]]
ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မင်မွဲ ဒတန် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည လ္တူဂၠးတိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရဝ်ဂရာမ် ယေန်သၞာင် အဓိက ယူနေတ်သကဝ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
|-
! ပရဝ်ဂရာမ် !! တင်ရန်တၟအ် !! သာဓက
|-
| '''[[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]''' (World Heritage Sites) || မင်မွဲ ဒတန် ဒြပ်ရုပ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်အိုတ်။ || [[ဗုကာံ]]၊ မာချူ ပဳချူ၊ ပဳရမိတ်
|-
| '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်''' (Intangible Cultural Heritage) || မင်မွဲ အခိုက်ကၞာ၊ လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တဲ။ || ယေန်သၞာင် လှ်ေမန် (ဥပမာ)၊ ယောဂ (Yoga)
|-
| '''သမ္တီ လ္တူ ဂၠးကဝ်''' (Memory of the World) || မင်မွဲ လိက်တြေံ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ မုက်လိက် ဝင် ဒဳဂျဳတေဝ်။ || လိက်ပိဋကတ် တၟအ် မဟာလောကမာရဇိန် (ကုသိုလ်တော်)
|}

== ၈။ တၚ်နၚ်ပရိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ် (Information and Communication) ==
ယူနေတ်သကဝ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ပတိတ်ပရိုင် (Freedom of Expression) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်မွဲရ။ ဂကောံဝွံ ထံက်ပင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် မဳဒဳယာ (Media) မသၠးပွး၊ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု သၟာပရိုင် (Journalist safety)၊ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု လိက်ပရိုင် ဟွံဍာံဇေတ် (Disinformation) ပ္ဍဲကဵု လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/freedom-expression |title=Freedom of Expression |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Criticisms and Controversies) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ။ အခိင်လ္ၚဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် လုပ်ပထုဲ ပ္ဍဲကဵု သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ 
* သာဓကမ္ဂး ဍုင်အမေရိကာန် (USA) ကေုာံ ဍုင်အေဿရေ (Israel) တအ် နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဟိုတ်နူ လညာတ်မ္ဂး ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လပါ်လိုက် (anti-Israel bias) ရ။ (ဆဂး ဍုင်အမေရိကာန် ကလေင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃)။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/us/politics/us-unesco-rejoin.html |title=U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure |publisher=The New York Times |date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
* ပါဲနူဂှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် (Bureaucracy) ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ လဇုဲလဇလောန်ကာဲတုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံလုံလောန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရဝ်ဂျေတ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မပြံင်လှာဲဒၟံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မပကဵု အန္တရာဲ ကု အာဲကၟာဲဂၠးတိရ။ ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;သဘဴဓဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် AI&quot; (Ethics of AI) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ရ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/artificial-intelligence/ethics |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1uR6e_Q0X_g ယူနေတ်သကဝ်: တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ကမၠောန်ပိုဲ (YouTube - UNESCO Official)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_brief&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/brief |title=UNESCO in brief |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;singh&quot;&gt;{{cite book |last=Singh |first=J. P. |title=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415492348}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;valderrama&quot;&gt;{{cite book |last=Valderrama |first=Fernando |title=A History of UNESCO |year=1995 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-9231031346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_intro&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/about-us/introducing-unesco |title=Introducing UNESCO |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;hoggart&quot;&gt;{{cite book |last=Hoggart |first=Richard |title=An Idea and Its Servants: UNESCO from Within |year=1978 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0701123710}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_edu&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/education |title=Education transforms lives |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_sci&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/science-sustainable-future |title=Science for a Sustainable Future |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ci&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/themes/freedom-expression |title=Freedom of Expression |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nyt_rejoin&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2023/06/12/us/politics/us-unesco-rejoin.html |title=U.S. to Rejoin UNESCO, Reversing Trump-Era Departure |publisher=The New York Times |date=2023-06-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ai&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.unesco.org/artificial-intelligence/ethics |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ယူနေတ်သကဝ်
| title      = ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO)
| listclass  = hlist
| group1     = ပရဝ်ဂရာမ် အဓိက
| list1      = 
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]]
* [[သမ္တီ လ္တူ ဂၠးကဝ်]]
* [[MAB (Man and the Biosphere)]]
| group2     = လဒက်ပတန်
| list2      = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[Audrey Azoulay]] (Director-General)
* [[UNESCO Executive Board]]
| group3     = ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ
| list3      = 
* [[ပရေင်ပညာ သွက်ညးအလုံအိုတ်သီု]] (Education for All)
* [[ဇၞော်မောဝ် ဒတန်ခိုင်ကၠိုက်]] (SDGs)
* [[သဘဴဓဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် AI]]
}}

[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဂကောံ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>kskkn6q3bcqb4we2eec2jijes4xew12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11196</id>
    <revision>
      <id>55270</id>
      <timestamp>2026-06-14T06:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox historic site | name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | native_name = World Heritage Site | image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|မာချူ ပဳချူ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ]] | caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲက...&quot;</comment>
      <origin>55270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29277" sha1="tbypay4wsozow3rekvjags97udrw935" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| native_name = World Heritage Site
| image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|မာချူ ပဳချူ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပံင်စပ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ (Global)
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ပံင်စပ်
| criteria = (i) စဵုကဵု (x)
| date_established = ၁၉၇၂ (ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် (မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိကေုာံအဆောက်အအုံ၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံ) မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟွံသေင်မ္ဂး မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဒတန် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဒတန်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် အလဵုအသဳ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် သိုင်ပတန်မ္ဂး ဍာ်မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဝင် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဝင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ၊ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် သွက်ဂွံ ရုဲပြံင် ဒၞာဲဘာကျာ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံဗၠးဘဲဍာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဇကု နကဵု အရီုအဗင် ဂၠးကဝ်ရ။

== ၂။ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee) ==
[[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အဓိက မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လ္တူ ပရေင်ရုဲစှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ရ။ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵု သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် (General Assembly) ယူနေတ်သကဝ် သွက် ပွိုင် ၄ သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆဵုဂဗ ကောံဓရီု ရိုဟ်ဟ်သၞာံတုဲ၊ ဍေံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ စရင်ရုဲစှ် မပၠောပ်လဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာ၊ တုဲမ္ဂး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ သ္ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ပတိတ်ထောအ် နူစရင်ဟာ ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံတအ် သီုဖန်ဇန် သြန်ဘဏ္ဍာ (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်မင်မွဲ ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲတအ်ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲ ဟွံပါလဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဟွံဂွံအခေါင် ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် (Nomination) ရ။
# '''စရင်ရုဲစှ် အလုံအစင် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုဟံက်၊ ကေုာံ အစဳအဇန် မင်မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် လ္တူတိဇေတ်တ် (on-site evaluation) ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ဟာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ (Masterpiece of human creative genius)။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသယေန်သၞာင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ၊ ပွမစကာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟေင်တၟဟ်။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ၊ သၞောတ်တိဗေဒ ကေုာံ ဇွိုတ်တိ (geomorphic features)။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ မဆက်တန်တဴဒၟံင်။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သီုကဵု ဂကူသတ် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Types of Heritage) ==
[[File:Taj Mahal (Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal) ပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဒယှ်တမ္ညဝ်။]]
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်တုဲ၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မကတဵုဒှ် နကဵု အလဵုသဘာဝတုဲ၊ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[ဂြိုဟ်တၟအ်ဇၞော်]] ပ္ဍဲသြသတေလျာ)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ)

== ၆။ လၟိဟ်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် လ္တူဂၠးတိ (Statistics and Global Distribution) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ၁၆၈ ဍုင်ရ။ ဍုင်အဳတလဳ (Italy) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တအ် ပါဝင်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ နကဵု ဒေသဂမၠိုင် (၂၀၂၃)
|-
! ဒေသ (Region) !! ယေန်သၞာင် (Cultural) !! သဘာဝ (Natural) !! ပံင်စပ် (Mixed) !! သီုဖအိုတ် (Total)
|-
| အာဖရိက (Africa) || 54 || 39 || 5 || '''98'''
|-
| ဍုင်အာရပ် (Arab States) || 82 || 6 || 3 || '''91'''
|-
| အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိတ် (Asia and Pacific) || 195 || 70 || 12 || '''277'''
|-
| ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (Europe &amp; North America) || 476 || 66 || 11 || '''553'''
|-
| လေတ်တေန် အမေရိက ကေုာံ ကာရေဗဳယေန် (Latin America &amp; Caribbean) || 100 || 38 || 8 || '''146'''
|-
| '''သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ''' || '''907''' || '''219''' || '''39''' || '''1,199'''
|}

== ၇။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret of Jam 2004.jpg|thumb|left|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;[[စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန် (Armed conflict)၊ ဘဲသဘာဝ (Natural disasters)၊ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution)၊ ပွမရာပ်စမၠောအ် (Poaching)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ် (Deforestation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; 

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ကဵုဒုဟ် ကုဍုင်ဂှ်ရ၊ ဍေံဒှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) ကေုာံ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) တအ်ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစရင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟုဲတမ္ၚာ (Benefits and Tourism/Economic Impact) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် သွက်ကောန်ဒေသတအ်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် (Protection and Funding):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု World Heritage Fund သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်စရာဲ (Identity and Pride):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂုဏ်စရာဲ ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဟွံသေင်မ္ဂး မာချူ ပဳချူ ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံစှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ လ္ၚဵု ပ္ဍဲအာရှ တအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် အောန်ဒၟံင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍေံဟွံမဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲသဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ညံင်ရဴ ဍာ်ၜဳသၠုင်တိုန် ကေုာံ ဗြဲကျာဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးပံင်စပ် ကု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ ပၞာန်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning လေဇာ (Laser scanning) ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ CyArk တအ်ဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် Virtual Reality (VR) သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_committee&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;addison&quot;&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>tbypay4wsozow3rekvjags97udrw935</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55271</id>
      <parentid>55270</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T06:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29271" sha1="7qwz4nvmk8gppq4bswwghge24w9f486" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| native_name = World Heritage Site
| image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|မာချူ ပဳချူ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပံင်စပ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ (Global)
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ပံင်စပ်
| criteria = (i) စဵုကဵု (x)
| date_established = ၁၉၇၂ (ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် (မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိကေုာံဌာန်ဒတန်၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံ) မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟွံသေင်မ္ဂး မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဒတန် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဒတန်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် အလဵုအသဳ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် သိုင်ပတန်မ္ဂး ဍာ်မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဝင် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဝင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ၊ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် သွက်ဂွံ ရုဲပြံင် ဒၞာဲဘာကျာ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံဗၠးဘဲဍာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဇကု နကဵု အရီုအဗင် ဂၠးကဝ်ရ။

== ၂။ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee) ==
[[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အဓိက မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လ္တူ ပရေင်ရုဲစှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ရ။ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵု သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် (General Assembly) ယူနေတ်သကဝ် သွက် ပွိုင် ၄ သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆဵုဂဗ ကောံဓရီု ရိုဟ်ဟ်သၞာံတုဲ၊ ဍေံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ စရင်ရုဲစှ် မပၠောပ်လဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာ၊ တုဲမ္ဂး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ သ္ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ပတိတ်ထောအ် နူစရင်ဟာ ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံတအ် သီုဖန်ဇန် သြန်ဘဏ္ဍာ (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်မင်မွဲ ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲတအ်ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲ ဟွံပါလဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဟွံဂွံအခေါင် ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် (Nomination) ရ။
# '''စရင်ရုဲစှ် အလုံအစင် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုဟံက်၊ ကေုာံ အစဳအဇန် မင်မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် လ္တူတိဇေတ်တ် (on-site evaluation) ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ဟာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ (Masterpiece of human creative genius)။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသယေန်သၞာင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ၊ ပွမစကာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟေင်တၟဟ်။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ၊ သၞောတ်တိဗေဒ ကေုာံ ဇွိုတ်တိ (geomorphic features)။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ မဆက်တန်တဴဒၟံင်။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သီုကဵု ဂကူသတ် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Types of Heritage) ==
[[File:Taj Mahal (Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal) ပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဒယှ်တမ္ညဝ်။]]
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်တုဲ၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မကတဵုဒှ် နကဵု အလဵုသဘာဝတုဲ၊ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[ဂြိုဟ်တၟအ်ဇၞော်]] ပ္ဍဲသြသတေလျာ)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ)

== ၆။ လၟိဟ်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် လ္တူဂၠးတိ (Statistics and Global Distribution) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ၁၆၈ ဍုင်ရ။ ဍုင်အဳတလဳ (Italy) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တအ် ပါဝင်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ နကဵု ဒေသဂမၠိုင် (၂၀၂၃)
|-
! ဒေသ (Region) !! ယေန်သၞာင် (Cultural) !! သဘာဝ (Natural) !! ပံင်စပ် (Mixed) !! သီုဖအိုတ် (Total)
|-
| အာဖရိက (Africa) || 54 || 39 || 5 || '''98'''
|-
| ဍုင်အာရပ် (Arab States) || 82 || 6 || 3 || '''91'''
|-
| အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိတ် (Asia and Pacific) || 195 || 70 || 12 || '''277'''
|-
| ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (Europe &amp; North America) || 476 || 66 || 11 || '''553'''
|-
| လေတ်တေန် အမေရိက ကေုာံ ကာရေဗဳယေန် (Latin America &amp; Caribbean) || 100 || 38 || 8 || '''146'''
|-
| '''သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ''' || '''907''' || '''219''' || '''39''' || '''1,199'''
|}

== ၇။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret of Jam 2004.jpg|thumb|left|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;[[စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန် (Armed conflict)၊ ဘဲသဘာဝ (Natural disasters)၊ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution)၊ ပွမရာပ်စမၠောအ် (Poaching)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ် (Deforestation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; 

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ကဵုဒုဟ် ကုဍုင်ဂှ်ရ၊ ဍေံဒှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) ကေုာံ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) တအ်ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစရင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟုဲတမ္ၚာ (Benefits and Tourism/Economic Impact) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် သွက်ကောန်ဒေသတအ်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် (Protection and Funding):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု World Heritage Fund သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်စရာဲ (Identity and Pride):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂုဏ်စရာဲ ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဟွံသေင်မ္ဂး မာချူ ပဳချူ ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံစှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ လ္ၚဵု ပ္ဍဲအာရှ တအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် အောန်ဒၟံင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍေံဟွံမဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲသဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ညံင်ရဴ ဍာ်ၜဳသၠုင်တိုန် ကေုာံ ဗြဲကျာဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးပံင်စပ် ကု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ ပၞာန်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning လေဇာ (Laser scanning) ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ CyArk တအ်ဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် Virtual Reality (VR) သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_committee&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;addison&quot;&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>7qwz4nvmk8gppq4bswwghge24w9f486</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55272</id>
      <parentid>55271</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T07:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29271" sha1="85qe6hp6u0tl15skzdg535qic79fnxv" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| native_name = World Heritage Site
| image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|မာချူ ပဳချူ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပံင်စပ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ (Global)
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ပံင်စပ်
| criteria = (i) စဵုကဵု (x)
| date_established = ၁၉၇၂ (ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် (မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိကေုာံဌာန်ဒတန်၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံ) မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟွံသေင်မ္ဂး မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဒတန် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဒတန်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် အလဵုအသဳ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် သိုင်ပတန်မ္ဂး ဍာ်မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဝင် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဝင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ၊ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် သွက်ဂွံ ရုဲပြံင် ဒၞာဲဘာကျာ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံဗၠးဘဲဍာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဇကု နကဵု အရီုအဗင် ဂၠးကဝ်ရ။

== ၂။ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee) ==
[[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အဓိက မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လ္တူ ပရေင်ရုဲစှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ရ။ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵု သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် (General Assembly) ယူနေတ်သကဝ် သွက် ပွိုင် ၄ သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆဵုဂဗ ကောံဓရီု ရိုဟ်ဟ်သၞာံတုဲ၊ ဍေံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ စရင်ရုဲစှ် မပၠောပ်လဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာ၊ တုဲမ္ဂး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ သ္ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ပတိတ်ထောအ် နူစရင်ဟာ ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံတအ် သီုဖန်ဇန် သြန်ဘဏ္ဍာ (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်မင်မွဲ ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲတအ်ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲ ဟွံပါလဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဟွံဂွံအခေါင် ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် (Nomination) ရ။
# '''စရင်ရုဲစှ် အလုံအစင် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုဟံက်၊ ကေုာံ အစဳအဇန် မင်မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် လ္တူတိဇေတ်တ် (on-site evaluation) ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ဟာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ (Masterpiece of human creative genius)။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသယေန်သၞာင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ၊ ပွမစကာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟေင်တၟဟ်။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ၊ သၞောတ်တိဗေဒ ကေုာံ ဇွိုတ်တိ (geomorphic features)။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ မဆက်တန်တဴဒၟံင်။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သီုကဵု ဂကူသတ် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Types of Heritage) ==
[[File:Taj Mahal (Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal) ပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဒယှ်တမ္ညဝ်။]]
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်တုဲ၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မကတဵုဒှ် နကဵု အလဵုသဘာဝတုဲ၊ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[ဂြိုဟ်တၟအ်ဇၞော်]] ပ္ဍဲသြသတေလျာ)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ)

== ၆။ လၟိဟ်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် လ္တူဂၠးတိ (Statistics and Global Distribution) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ၁၆၈ ဍုင်ရ။ ဍုင်အဳတလဳ (Italy) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တအ် ပါဝင်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ နကဵု ဒေသဂမၠိုင် (၂၀၂၃)
|-
! ဒေသ (Region) !! ယေန်သၞာင် (Cultural) !! သဘာဝ (Natural) !! ပံင်စပ် (Mixed) !! သီုဖအိုတ် (Total)
|-
| အာဖရိက (Africa) || 54 || 39 || 5 || '''98'''
|-
| ဍုင်အာရပ် (Arab States) || 82 || 6 || 3 || '''91'''
|-
| အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိတ် (Asia and Pacific) || 195 || 70 || 12 || '''277'''
|-
| ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (Europe &amp; North America) || 476 || 66 || 11 || '''553'''
|-
| လေတ်တေန် အမေရိက ကေုာံ ကာရေဗဳယေန် (Latin America &amp; Caribbean) || 100 || 38 || 8 || '''146'''
|-
| '''သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ''' || '''907''' || '''219''' || '''39''' || '''1,199'''
|}

== ၇။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret of Jam 2004.jpg|thumb|left|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;[[စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန် (Armed conflict)၊ ဘဲသဘာဝ (Natural disasters)၊ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution)၊ ပွမရာပ်စမၠောအ် (Poaching)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ် (Deforestation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; 

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ကဵုဒုဟ် ကုဍုင်ဂှ်ရ၊ ဍေံဒှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) ကေုာံ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) တအ်ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစရင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟုဲတမ္ၚာ (Benefits and Tourism/Economic Impact) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် သွက်ကောန်ဒေသတအ်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် (Protection and Funding):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု World Heritage Fund သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်စရာဲ (Identity and Pride):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂုဏ်စရာဲ ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဟွံသေင်မ္ဂး မာချူ ပဳချူ ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံစှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မဓလီုဖဍိုက် (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ လ္ၚဵု ပ္ဍဲအာရှ တအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် အောန်ဒၟံင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍေံဟွံမဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲသဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ညံင်ရဴ ဍာ်ၜဳသၠုင်တိုန် ကေုာံ ဗြဲကျာဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးပံင်စပ် ကု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ ပၞာန်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning လေဇာ (Laser scanning) ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ CyArk တအ်ဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် Virtual Reality (VR) သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_committee&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;addison&quot;&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>85qe6hp6u0tl15skzdg535qic79fnxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11197</id>
    <revision>
      <id>55273</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name = ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | native_name = World Heritage Committee | image = [[File:Flag of UNESCO.svg|250px|အလာံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO)]] | caption = ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ဂကောံအုပ်ဓုပ် သၟဝ် ယူနေတ်သကဝ်။ | formation = ၁၉...&quot;</comment>
      <origin>55273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26699" sha1="jyf5j6pcs85nc5555ix35lf90h90sxe" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| native_name = World Heritage Committee
| image = [[File:Flag of UNESCO.svg|250px|အလာံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO)]]
| caption = ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ဂကောံအုပ်ဓုပ် သၟဝ် ယူနေတ်သကဝ်။
| formation = ၁၉၇၆ (ဒက်ပတန် အတိုင်သၞောဝ် ကသုက် ၁၉၇၂)
| type = ကမ္မတဳ ဂၠးကဝ် (International Committee)
| headquarters = ပါရေတ် (Paris), [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]
| region_served = အလုံဂၠးတိ
| membership = ဍုင်စၞး (State Parties) ၂၁ ဍုင်
| parent_organization = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| website = [https://whc.unesco.org/en/committee/ whc.unesco.org/en/committee/]
}}

'''ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Committee}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ကမ္မတဳ အဓိကမွဲ မၞုံသၟဝ် ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ ([[ယူနေတ်သကဝ်]] - UNESCO) တုဲ ဍေံတအ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ် ဒတန်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု စရင် [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage List) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |title=The World Heritage Committee |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင် ရုဲစှ်လဝ် နူကဵု ဂကောံသဘင်သဳကၠဳနာနာ ယူနေတ်သကဝ် (General Assembly of States Parties) သွက် အာယုက်တာလျိုင် ပန်သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brumann |first=Christoph |title=The Best We Share: Nation, Culture and World-Making in the UNESCO World Heritage Arena |year=2021 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-80073-049-6}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူကဵု တာလျိုင် ရုဲစှ် ဒတန်တၟိတအ်တုဲ၊ ကမ္မတဳဏအ် သီုယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သ္ၚေဝ် ပရေင်မင်မွဲ အကာဲအရာ ဒတန်အာဲကၟာဲ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်၊ ပွမစွံပတန် &quot;စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; (List of World Heritage in Danger)၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပရအ် သြန်ဗဏ္ဍာ နူကဵု သြန်ဗွဝ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Fund) သွက် ဍုင်မနွံပၟိက် အရီုအဗင်တအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပတန် (History and Establishment) ==
ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ စဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကြဴနူ &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ မအာစိုပ်ဒတုဲ ကေုာံ ဒးဒုင်တဲ နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ဗၞတ်မသုန်စှော်ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက မဒက်ပတန် ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ နွံကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ် (governing body) မွဲ မမာန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် နကဵု လညာတ် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) ရ။ ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရေတ် (Paris) ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကောံဍုၚ်စၞးဂမၠိုၚ် (Composition and Member States) ==
[[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|left|200px|ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN) သွက်ဂွံ ပစၞးကဵု ဒေသနာနာသာ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
အတိုင် စေဝ်ပၞောဝ် သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ (Member States) ၂၁ ဍုင်ရ။ ဍုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ်ကေတ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳနာနာ ဍုင်စၞး (General Assembly of States Parties) မလေပ် ကတဵုဒှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန်ရ။

* '''အာယုက် တာလျိုင် (Term of Office):''' အတိုင်သၞောဝ်မ္ဂး အာယုက် တာလျိုင် ဍုင်မွဲဂှ် နွံ ၆ သၞာံရ။ ဆဂး၊ သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်တၞဟ်တအ် ဂွံပါလုပ်မာန်ဂှ်၊ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် အာယုက် တာလျိုင် ဍေံတအ် စဵုကဵု ၄ သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ |title=States Parties: Ratification Status |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေသ (Regional Representation):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂၠးကဝ်ဂှ်၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒးဒက်ပတန်လဝ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ်ကဵု ဍုင်စၞး နူကဵု ဒေသနာနာသာ် မပ္တံကဵု ဥရဝ်ပ၊ အဖရိက၊ အာရှ ကေုာံ အမေရိက တအ်ရ။

== ၃။ တာလျိုၚ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Primary Functions and Duties) ==
ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ပိသာ်ရ-
# '''ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒတန်တၟိ:''' ကမ္မတဳဝွံ ဒှ်ဂကောံ လက္ကရဴအိုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒဒှ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝတုဲ ထေက်ကဵု ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံလုပ်လၟိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
# '''စၟတ်သ္ၚေဝ် အကာဲအရာ ပရေင်မင်မွဲ (Monitoring Conservation):''' ဍေံတအ် စၟတ်သ္ၚေဝ်ဒၟံင် လိက်ဒုင်စဳရေင် မဆေင်ကဵု အကာဲအရာ ဒတန် အာဲကၟာဲ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်ရ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲမ္ဂး၊ ကမ္မတဳ မာန်ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု &quot;စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။
# '''ကောပ်ကာဲ သြန်ဗဏ္ဍာ (Managing the World Heritage Fund):''' ကမ္မတဳဝွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗီုလဵု ဂွံပါ်ပရအ် သြန်ထံက်ပင် နူကဵု သြန်ဗွဝ် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မနွံပၟိက် အရီုအဗင် ပ္ဍဲပရေင်ကလေင်ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စဵုဒၞာ ဒတန်တအ်ရ။

== ၄။ ဂကောံ ကဵုကသပ်ဂမၠိုၚ် (Advisory Bodies) ==
သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗွဲမဍာံဇေတ် နကဵု လညာတ်ပညာတုဲ၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ တင်ကဵုကသပ် နူကဵု ဂကောံသုတေသန ပညာရပ် အဓိက ပိဂကောံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကောံ ကဵုကသပ် (Advisory Bodies) ကု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
|-
! ယၟု ဂကောံ !! သက္ကေတ် !! တာလျိုင် အဓိက (Role)
|-
| '''ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ်'''&lt;br&gt;(International Council on Monuments and Sites) || '''ICOMOS''' || ကဵုကသပ် ကေုာံ စၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက် မဆေင်ကဵု ဒတန် '''ယေန်သၞာင်''' (Cultural sites)။
|-
| '''ဂကောံ ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ်'''&lt;br&gt;(International Union for Conservation of Nature) || '''IUCN''' || ကဵုကသပ် ကေုာံ စၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက် မဆေင်ကဵု ဒတန် '''သဘာဝ''' (Natural sites)။
|-
| '''ဗဟဵု လ္ၚတ် ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒြပ်ရတ် ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ်'''&lt;br&gt;(International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property) || '''ICCROM''' || ကဵု ပရေင်ဗတောန် (Training) ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်ဝင်ဂမၠိုင်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/advisorybodies/ |title=Advisory Bodies to the World Heritage Committee |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
|}

== ၅။ သဘၚ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံ (Annual Sessions) ==
[[File:World Heritage Committee Session 2015.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် သဘင်ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင် ဗောန် (Bonn)၊ ဂျာမနဳ။]]
ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု အလုံအစင် (Ordinary Session) ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မွဲအလန်ရ။ သဘင်ကောံဓရီုဏအ်ဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဂျောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျူလာင်တုဲ၊ ဒၞာဲမကၠောန်ဗဒှ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဍုင်မွဲ ကု ဍုင်မွဲ အတိုင် ဍုင်မဒုင်တဲ ကေတ်တာလျိုင် (Host country) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောံဓရီုဏအ်ဂှ်၊ ဍုင်စၞးတအ် သဳကၠဳ ပရူ လိက်အာတ်မိက် တၟိဂမၠိုင် (Nominations)၊ ပရူ အကာဲအရာ ဒတန် မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗီုလဵု ဂွံပါ်ပရအ် သြန်ဗဏ္ဍာရ။ ကောံဓရီုဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဍုင်ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တၟိဂှ် မာန်ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism) ကေုာံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဍုင်ဍေံတအ်ရ။

== ၆။ လၟေၚ်ကမၠောန် ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် (Decision-making Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ်ရ။
* ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဂကောံကဵုကသပ် (ICOMOS ဟွံသေင်မ္ဂး IUCN) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Evaluation Report) မဆေင်ကဵု ဒတန် မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်ရ။
* ဍေံတအ် မာန်ကဵု သ္ဂုတ်ဆာတ် ပန်သာ်: '''ပၠောပ်စရင် (Inscribe)''', '''ပဆိုင်း (Refer)''' (ဒးထပ်စုတ် တင်နင် ညိည), '''ယောန် (Defer)''' (ဒးကလေင်ချူ လိက်အာတ်မိက် အလုံအစင်), ဟွံသေင်မ္ဂး '''တးပါဲ (Reject)''' ရ。
* တုဲမ္ဂး၊ ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳတအ် သဳကၠဳရေင်သ္ကအ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဍေံတအ် ဂစာန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် နကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သီုဖအိုတ် (Consensus) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံတုပ်စိုတ်မ္ဂး၊ ဒးစကာ ပွမမာဲ (Voting) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bertacchini |first=Enrico |author2=Saccone, Donatella; Santagata, Walter |title=Embracing diversity, or amplifying inequalities? The political economy of the World Heritage List |journal=Journal of Cultural Economics |year=2016 |volume=40 |issue=4 |pages=399-434}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Criticisms and Politicization) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴဏအ်၊ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နူကဵု ဂကောံပညာ ကေုာံ သၟာသုတေသနတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ်တအ်ဂှ် ဆေင်စပ်အာ ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization) ဂၠိုင်နူ လညာတ်ပညာရ။

* '''ပွမတးပါဲ လညာတ်ပညာ:''' အခိင်လ္ၚဵုမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဂကောံကဵုကသပ် ညံင်ရဴ ICOMOS တအ် ဟွံထံက်ဂလာန် (တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ယောန်) ကီုလေဝ်၊ ဍုင်စၞး ပ္ဍဲကမ္မတဳတအ်ဂှ် ဆက်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပၠောပ်စုတ် ဒတန်ဂှ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိရ။ အရာဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်စုက်လုက် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး:''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ကမ္မတဳဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ် Global Strategy သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် နူကဵု ဒေသ မအောန်ဒၟံင် ညံင်ရဴ အဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ရ။

== ၈။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
တာလျိုင် အဓိက မွဲပၠန် သွက် ကမ္မတဳဂှ် ဒှ်ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ညံင်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ဒတန်မွဲမွဲ ပ္ဍဲ &quot;စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; ရ။ ဒတန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲတအ်ရ။

ပွမပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် နဒဒှ် ပွမဒဏ် (Punishment)၊ ဍေံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် အရီုအဗင် နူကဵု ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် ကေုာံ မင်မွဲ ဒတန်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံတိတ် နူစရင် အန္တရာဲဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန် လ္ၚဵုတအ် ကေင်လုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပံၚ်တဲ ကု ဒေသတၞဟ်တအ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် (Engagement with Local Communities) ==
ပ္ဍဲအခိင် လၟုဟ်၊ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ စွံအာရီု ဂၠိုင်တိုန် လ္တူ ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် ဒေသ (Local communities) ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous peoples) တအ် ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Santikarn |first=A. |title=&quot;World Heritage, Blood Heritage&quot;: The Kaeng Krachan Forest Complex and the Impact of World Heritage on Indigenous Rights |journal=International Journal of Cultural Property |year=2021}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ကမ္မတဳ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပွမရုဲစှ် ကေုာံ မင်မွဲ ဒတန်မွဲမွဲဂှ် ဒးနွံကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု မၞိဟ်မမံင်တန်တဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human Rights) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်ဒၞာဲ မၞိဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲဂၠးတိရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကမ္မတဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Future of the Committee and Adaptations) ==
အနာဂတ် သွက် ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ကု ပြသၞာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) မပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာတအ်ဏအ်၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ လၟေင်ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ဒးစကာ ကွတ်ပညာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital archiving) တအ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ တင်နင် ဒတန်တအ်ရ။ သရုပ်ကၞောတ်တဲမ္ဂး၊ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ညံင်ဂွံ သှ်ေတန်တဴ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_com&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |title=The World Heritage Committee |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;brumann&quot;&gt;{{cite book |last=Brumann |first=Christoph |title=The Best We Share: Nation, Culture and World-Making in the UNESCO World Heritage Arena |year=2021 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-80073-049-6}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ratify&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ |title=States Parties: Ratification Status |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;advisory&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/advisorybodies/ |title=Advisory Bodies to the World Heritage Committee |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bertacchini&quot;&gt;{{cite journal |last=Bertacchini |first=Enrico |author2=Saccone, Donatella; Santagata, Walter |title=Embracing diversity, or amplifying inequalities? The political economy of the World Heritage List |journal=Journal of Cultural Economics |year=2016 |volume=40 |issue=4 |pages=399-434}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;meskell&quot;&gt;{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;santikarn&quot;&gt;{{cite journal |last=Santikarn |first=A. |title=&quot;World Heritage, Blood Heritage&quot;: The Kaeng Krachan Forest Complex and the Impact of World Heritage on Indigenous Rights |journal=International Journal of Cultural Property |year=2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;strasser&quot;&gt;{{cite journal |last=Strasser |first=Peter |title=Putting Reform into Action – Thirty Years of the World Heritage Convention |journal=International Journal of Cultural Property |year=2002 |volume=11 |issue=2 |pages=215-266}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[ယူနေတ်သကဝ်]]
* [[ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ်|ICOMOS]]
* [[IUCN]]
* [[ICCROM]]
| group2     = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ စရင်
| list2      = 
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[သဘင်ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
| group3     = ကသုက် ကေုာံ သၞောဝ်
| list3      = 
* [[ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]]
}}

[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ကမ္မတဳ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>jyf5j6pcs85nc5555ix35lf90h90sxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11198</id>
    <revision>
      <id>55274</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox treaty | name                = ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(World Heritage Convention) | long_name           = ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) | image               = File:World_H...&quot;</comment>
      <origin>55274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23520" sha1="nphuctvoya5xrmpdhkniotadpnrttr2" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name                = ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(World Heritage Convention)
| long_name           = ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)
| image               = [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|200px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ]]
| caption             = သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ (ခၠိုင်ပ္ဍဲ) ကေုာံ ယေန်သၞာင် (ဗီုပြင်စတုရံ)။
| type                = [[ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
| draft               = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂
| signed              = ၂၃ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂
| location            = [[ပါရေတ်]]၊ ဍုင်ပြင်သေတ်
| effective           = ၁၇ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၇၅
| condition           = ဍုင် ၂၀ ဍုင် တက်စၟတ်တဲတုဲ
| signatories         = ၁၉၅ ဍုင် (ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃)
| depositary          = ညးအုပ်ကာနာနာ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| language            = အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ သပေန်၊ ရုရှ၊ အာရပ် ကေုာံ ကြုက်
}}

'''ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Convention}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယၟုခမၞောန် သွက် '''ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ''' (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညီလာခံ သာမည ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO General Conference) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကသုက်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ၊ မင်မွဲ ကေုာံ ပလံင်ဆက်ကဵု ဇရေင် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် သွက် ဒၞာဲဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199229325}}&lt;/ref&gt; ကသုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စရင် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage List) မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်တမ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်- မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်တုဲ မွဲလ္ပာ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ်၊ ဍုင်အဳဂျေပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလေ (Philae) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်၊ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တအ်လေဝ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် &quot;ဖောင်ဒေးရှင်း အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒေသသဘာဝဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂၊ ညီလာခံ ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ပွဳပွူမၞိဟ် (UN Conference on the Human Environment) ပ္ဍဲဍုင် သတံက်ဟုမ် (Stockholm) ဂှ် ပညဳပညပ်ကေတ် လညာတ် သီုၜါလ္ပာ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် လိက်ကသုက် ပံင်စပ် မွဲ မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံရ။

== ၂။ သဘဴဓဝ် အဓိက (Fundamental Principles) ==
ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value - OUV):''' ဒတန်တအ်ဂှ် ဒးနွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲ ဍုင်၊ ဟွံရုဲ ဂကူရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
# '''အဝဵုအာဏာ ဍုင် (State Sovereignty):''' ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒတန်မွဲမွဲဝွံ ဟွံပလီုပလာ်ကဵု အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင်ဂှ်ရ။ ဍုင်မပိုင်ပြဳလဝ် ဒတန်ဂှ် နွံတာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲဍေံရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးကဝ် (International Cooperation):''' ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ထံက်ပင် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒတန်တအ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမ္မတဳ (Structure and Committees) ==
ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ပိသာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
|-
! ယၟု ဂကောံ !! တာလျိုင် အဓိက (Primary Role)
|-
| '''ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee)''' || ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင်။ ဒှ်ဂကောံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပၠောပ်စရင်၊ ပ္တိတ်စရင် ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ်ပ္ဍဲစရင် အန္တရာဲ။
|-
| '''စင်တာ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre)''' || နွံပ္ဍဲ ပါရေတ်။ ဒှ်ရုင်အုပ်ဓုပ် (Secretariat) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ၊ ကၠောန်ကောံဓရီု ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုဍုင်ဂမၠိုင်။
|-
| '''ဂကောံ ကဵုကသပ် (Advisory Bodies)''' || ICOMOS (သွက် ယေန်သၞာင်)၊ IUCN (သွက် သဘာဝ) ကေုာံ ICCROM (သွက် ကွတ်ပညာ ပရေင်မင်မွဲ) တအ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက်တအ်ရ။
|}

== ၄။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သဘာဝ (Definition of Cultural and Natural Heritage) ==
ကသုက်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် အာဲကၟာဲ ၜါသာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ (Article 1 ကေုာံ 2) -
* '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒှ်အရာ မၞိဟ်တအ် မခၞံဗဒှ်လဝ်၊ မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ပါန်ခဳထီု ကေုာံ ဒၞာဲ အခိုက်ကၞာတအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဝင်၊ အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။
* '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒှ်အရာ သဘာဝ အလဵုအလဵုဍေံ၊ မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ဂြိုပ်၊ ကၟာဍာ်၊ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ဒၞာဲမၞုံကဵု တိရစ္ဆာန် မအောန်လောန်တအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Albert |first=MT |title=“The UNESCO World Heritage Convention&quot; teaching module |year=2019 |publisher=Heritage Studies}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ တာလျိုၚ် ဍုၚ်မပါလုပ်တအ် (Obligations of State Parties) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မတက်စၟတ်တဲ လ္တူ ကသုက်ဏအ် (State Parties) မ္ဂး ဍေံတအ် ဒးဒုင်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင်ရ-
* ဒးစၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ မၞုံပ္ဍဲဍုင်ဇကု ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာ။
* ဒးကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ကုကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်ဂုဏ် လ္တူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်။
* ဒးပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် ပ္ဍဲကဵု &quot;ဗွဝ်သြန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်နွံပၟိက်တအ်ရ။

== ၆။ စရၚ် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (List of World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret_of_Jam_2004.jpg|thumb|right|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
အတိုင် Article 11 (4) ဏောင်မ္ဂး၊ ကမ္မတဳ မာန်စုတ် ဒတန်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ဓဝ်ဘဲ ညံင်ရဴ ဘဲပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မလောန်ကာဲ အာမ္ဂးရ။

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံသေင် ပွမကဵုဒဏ်ရ၊ ဍေံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ပြဟ်ပြဟ် ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ကသုက်ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်လွှမ်းမိုး အဥရဝ်ပ (Eurocentrism):''' ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေံ၊ စရင်အာဲကၟာဲဂှ် ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် နကဵု ဘာကျာ်ခရေတ် ကေုာံ နန် ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပတုဲ၊ အာဲကၟာဲ နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် ပါလုပ် အောန်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပလံင် პရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization):''' ပွမရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Heritage Diplomacy) ဂၠိုင်နူကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schreiber |first=Hanna |author2=Pieliński, Bartosz |title=Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods |journal=International Journal of Cultural Policy |year=2022 |volume=29 |pages=113-129 |doi=10.1080/10286632.2022.2141727}}&lt;/ref&gt;
* '''ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Tourism Pressure):''' ဒတန်လ္ၚဵု ကလိဂွံ တဆိပ်အာဲကၟာဲတုဲ ကၟုဲဂၠိုင်လောန်အာတုဲ ကလေင်ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်ဂှ် ပၠန်ရ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ၊ ဗုကာံ)။

== ၈။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာၚ် မဟွံမဲကဵုရုပ် (Link with Intangible Heritage) ==
ကသုက် သၞာံ ၁၉၇၂ ဝွံ စွံအာရီု လ္တူ အာဲကၟာဲ မၞုံကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Tangible) သၟးသၟးရ။ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဂှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ထပ်ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်&quot; (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) မပ္တံကဵု လှ်ေဒယှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lenzerini |first=F. |title=Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples |journal=European Journal of International Law |year=2011 |volume=22 |pages=101-120 |doi=10.1093/ejil/chr006}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသွဟ် အလုံဂၠးကဝ် (Global Impact and Success) ==
ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် ကေုာံ တက်စၟတ်တဲ ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝင် ကုလသမဂ္ဂရ (ဍုင် ၁၉၅ ဍုင် ပါလုပ်လဝ်)။ ဍေံဝွံ မာန်ဖန်ဗဒှ်ကဵု &quot;တဆိပ်အမှတ်အသား&quot; (Branding) မခိုဟ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒတန် ညံင်ရဴ ကၟာတ်ဍာ်ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ကေုာံ ဂြိုပ်အမေဇြောန် တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ကသုက်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကသုက်ဏအ် (Future of the Convention) ==
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မစိုပ် သၞာံ ၅၀ ပြင်င်ဏအ်၊ ကသုက်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကွာန် (Urbanization) မပလီုပလာ်ဒၟံင် ပွဳပွူ ဒတန်ဝင်တအ်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် လၟုဟ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်မင်မွဲ ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန် (Sustainable conservation) ဂၠိုင်နူကဵု ပွမထပ်ပၠောပ် စရင်တၟိသၟးသၟးရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_text&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;francioni&quot;&gt;{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199229325}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;albert&quot;&gt;{{cite book |last=Albert |first=MT |title=“The UNESCO World Heritage Convention&quot; teaching module |year=2019 |publisher=Heritage Studies}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;schreiber&quot;&gt;{{cite journal |last=Schreiber |first=Hanna |author2=Pieliński, Bartosz |title=Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods |journal=International Journal of Cultural Policy |year=2022 |volume=29 |pages=113-129 |doi=10.1080/10286632.2022.2141727}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenzerini&quot;&gt;{{cite journal |last=Lenzerini |first=F. |title=Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples |journal=European Journal of International Law |year=2011 |volume=22 |pages=101-120 |doi=10.1093/ejil/chr006}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;glaser&quot;&gt;{{cite book |last=Glaser-Segura |first=D. |title=Considerations on becoming a world heritage site: A quantitative approach |year=2017 |publisher=EconStor}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ကသုက် ယူနေတ်သကဝ်
| title      = လိက်ကသုက် ကေုာံ သၞောတ် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) 
| listclass  = hlist
| group1     = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| list1      = 
* [[ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
| group2     = ကသုက် တၞဟ်တအ်
| list2      = 
* [[ကသုက် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (၂၀၀၃)]]
* [[ကသုက် ပွမစဵုဒၞာ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် (၁၉၅၄)]]
| group3     = ဂကောံ မကဵုကသပ်
| list3      = 
* [[ICOMOS]]
* [[IUCN]]
* [[ICCROM]]
}}

[[Category:ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၇၂ မကတဵုဒှ်လဝ်]]</text>
      <sha1>nphuctvoya5xrmpdhkniotadpnrttr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11199</id>
    <revision>
      <id>55275</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox historic site | name = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) | image = [[File:The Parthenon in Athens.jpg|300px|ဗီုရုပ် ပါသဳနွန် (Parthenon) ပ္ဍဲဍုင် အေသင် မဒှ် သင်္ကေတ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]] | caption = ဘာကျာ် ပ...&quot;</comment>
      <origin>55275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24189" sha1="5u6a150px0ducqy9wnlbwetj0arj377" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage)
| image = [[File:The Parthenon in Athens.jpg|300px|ဗီုရုပ် ပါသဳနွန် (Parthenon) ပ္ဍဲဍုင် အေသင် မဒှ် သင်္ကေတ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]
| caption = ဘာကျာ် ပါသဳနွန် (Parthenon) ပ္ဍဲဍုင် ဂရိတ် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မပြဲပြဲ။
| location = အလုံဂၠးတိ
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်, သဘာဝ, ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်, လိက်ပတ်
| date_established = ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် ဒတန်), ၂၀၀၃ (သၞောဝ်ကသုက် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒြပ်ရတ်၊ ဒၞာဲဒတန်၊ အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝဂမၠိုင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီု မဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရ &quot;အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; ဝွံ ဍေံလှဲလးနူ &quot;ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; (World Heritage Sites) တုဲ ဍေံပံင်စပ်လဝ် သီုကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မဟွံမဲကဵု ဒြပ်ရုပ် (Intangible Cultural Heritage) ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World) သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/home |title=Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ၊ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် အာဲကၟာဲ မပြဲပြဲတအ်ဏအ် ဇရေင် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ လညာတ်ဏအ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍေံဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Concept and Definition) ==
&quot;အာဲကၟာဲ&quot; (Heritage) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ပိုဲမကလိဂွံလဝ် နူကဵု အတိတ်၊ အရာပိုဲမဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ အရာပိုဲမဒး ပအပ်ကဵု အဆက်ကောန်စဴ ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။ လညာတ် '''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ဝွံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု ယူနေတ်သကဝ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်ရတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မဟွံမာန်ပတောအ်ၜတ်ဂွံ သွက် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ်&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt; ပွမမင်မွဲ အာဲကၟာဲတအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်၊ ဟွံရုဲ ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပယျဵုဍုင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ သၞောဝ်ကသုက် အဓိကဂမၠိုၚ် (History and Key Conventions) ==
[[File:Aswan High Dam.jpg|thumb|left|250px|ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် မဒှ် ဟိုတ်တမ် မကတဵုဗဒှ် ပရေင်ရီုဗင် စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲဂၠးတိ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။]]
ပရေင်ချဳဒရိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]၊ အခိင် ဒၞာဲဝင် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ပ္ဍဲအဳဂျေပ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် စကၠောန် လၟေင်ကမၠောန် ရီုဗင် ကလေင်ပြံင်ဒၞာဲ ဒတန်ဂှ် နကဵု အရီုအဗင် နူ ၅၀ ဍုင်ပြင်င်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောဝ်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၞာံ ၁၉၇၂:''' ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ (World Heritage Convention).
# '''သၞာံ ၁၉၉၂:''' အစဳအဇန် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World Programme).
# '''သၞာံ ၂၀၀၃:''' ကသုက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂမၠိုၚ် (Categories of World Heritage) ==
အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၄ သာ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပါ်ကဆံင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Categories of World Heritage)
|-
! ဂကူ အာဲကၟာဲ (Category) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''၁။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Tangible Cultural Heritage)''' || အရာမၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ လိက်တၟအ်။ || [[ဗုကာံ]]၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်၊ [[မာချူ ပဳချူ]]
|-
| '''၂။ ဒတန် အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage)''' || ဒၞာဲသဘာဝ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ကၟာဍာ်၊ သၞောတ်ဂေဟ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ်။ || ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[The Great Barrier Reef]]
|-
| '''၃။ အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage)''' || အခိုက်ကၞာ၊ သဘင်၊ လှေ်ဒယှ်ေ၊ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ ပရေင်လညာတ်။ || ယဝ်ဂ (Yoga)၊ သဘင်သင်္ကြန်၊ ကွတ်ပါန်ခဳ
|-
| '''၄။ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World)''' || လိက်စၟတ်သမ္တီဝင်، လိက်သၠရိုတ်၊ ပရိုင်၊ ကေုာံ တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ်။ || လိက်သၠရိုတ် မဂၞန်၊ ဒိုင်ယာရဳ အာန်ဖရက် (Anne Frank)
|}

== ၄။ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာၚ် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေၚ် (Intangible Cultural Heritage) ==
[[File:Angkor_Wat.jpg|thumb|right|250px|အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်ဝွံ သီုမင်မွဲ အခိုက်ကၞာ လှေ်ဒယှ်ေ ကေုာံ သဘင် မဆက်စပ် ကု ဒတန်ဝင်တအ်ရ။]]
လညာတ် &quot;အာဲကၟာဲ&quot; ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ စွံအာရီု လ္တူ အရာမၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် (သ္ၚိ၊ တၟအ်) သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် စၟတ်သမ္တီကၠုင် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဇေတ်တ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ **အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်** (ICH) ဝွံ ပါဝင်ကဵု-
* ပရေင်ဟီုတွဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Oral traditions and language).
* သဘင် ကေုာံ လှေ်ဒယှ်ေ (Performing arts).
* အခိုက်ကၞာ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သဘင်ကျာ် (Social practices, rituals and festive events).
* လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သဘာဝ (Knowledge concerning nature).
* ကွတ်တဲ အခိုက်တြေံ (Traditional craftsmanship).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aikawa-Faure |first=Noriko |title=The UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |year=2009 |publisher=Intangible Heritage |isbn=978-0415473965}}&lt;/ref&gt;

ပွမမင်မွဲ အာဲကၟာဲဏအ်ဝွံ ဒးပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် သီုကဵု ညးဒေသတအ် တိုက်ရိုက်ရ။

== ၅။ လၟေၚ်ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကမ္မတဳ (Designation and Committees) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ကၞာမွဲမွဲ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် လၟေင်ကမၠောန် ဍေံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။ 
# '''စရင်စမ်ၜတ် (Tentative List):''' အလဵုအသဳ ဍုင်တအ် ဒးပၠောပ် စရင်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံ ပညာသျှင် မပ္တံကဵု ICOMOS (သွက် ယေန်သၞာင်) ကေုာံ IUCN (သွက် သဘာဝ) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ်ရ။
# '''ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee):''' ကမ္မတဳ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင်ဝွံ ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ (Conservation and Protection) ==
ပွမစၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဆ လၟေင်ကမၠောန် ကၠာအိုတ်ရ။ တာလျိုင် အဓိကဂှ် ဒှ် ပွမမင်မွဲ (Conservation) ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဒက်ပတန်လဝ် '''ရန်ပုံငွေ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် သြန် သွက် လၟေင်ကမၠောန် ကလေင်ပလေဝ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵုပညာ ကု ဍုင် မၞုံပၟိက် အရီုအဗင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုၚ် (Threats and Challenges) ==
အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ဘဲအန္တရာဲ မမာန်ပလီုပလာ် ဍေံတအ် လၟိုန်ရ-
* '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် (ဥပမာ- ဝေနေတ် Venice) ကေုာံ ပရေင်တိကှ်ေ (Desertification)။
* '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် (Armed Conflict):''' ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ (Syria)၊ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan)၊ ကေုာံ ယူကရေိန် (Ukraine) တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ်။
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' မၞိဟ်အာဝေင် ဂၠိုင်လောန်တုဲ ပကဵု ဖဵုပရေအ် ကု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ညးဒေသတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;

ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ သၠုင်အိုတ်တအ်ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ပၠောပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ '''စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ''' (List of World Heritage in Danger) ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Boost):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် (Tourism) ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် ကေုာံ သြန်လုပ် သွက် ညးဒေသတအ်ရ။ အရာဏအ် ကော်ခဴစ &quot;UNESCO Effect&quot; ရ။
* '''ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Social Identity):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ဂကူ လ္တူ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မန်/အာရှအဂၞဲ (World Heritage in Southeast Asia and Mon Culture) ==
ဒေသ အာရှအဂၞဲဝွံ နွံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဇၞော်လှဲလး ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ အန်ကောရ်ဝတ် (Angkor Wat) ပ္ဍဲကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဗေရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဗၟာဂှ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ဍုင်တြေံပျူ (Pyu Ancient Cities) ကေုာံ ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] (Bagan) ရ။ သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဂကူမန်ပိုဲလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ညံင်ရဴ [[ဍုင်သဓီု]] ကေုာံ အခိုက်ကၞာ လိက်ပတ်မန်တအ်ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး မထေက်ကဵု ဒးဒုင် မင်မွဲ ကေုာံ ပတိုန်စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (The Future and Digital Archiving) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင် ပိုဲမမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိရ။ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ တက်ဗီု 3D Scanning، ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ် (Virtual Reality - VR) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ [[CyArk]] တအ်ဝွံ ဂစာန် တက်ကေတ် ဗီုပြင် 3D သွက် ဒတန်ဝင် လ္တူဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု ပ္ဍဲဗုကာံ) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) ဏအ်၊ ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် ဒးဒုင် လီုလာ်အာ ဟိုတ်နူ ဘဲသဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် အဆက်ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် လၟိုန်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Fiona |author2=Kenderdine, Sarah |title=Theorizing Digital Cultural Heritage |year=2007 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033534}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ich&quot;&gt;{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/home |title=Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;aikawa&quot;&gt;{{cite book |last=Aikawa-Faure |first=Noriko |title=The UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |year=2009 |publisher=Intangible Heritage |isbn=978-0415473965}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Fiona |author2=Kenderdine, Sarah |title=Theorizing Digital Cultural Heritage |year=2007 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033534}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Tangible Cultural)
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂၠးတိ]] (Memory of the World)
| group2     = ဂကောံ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
* [[ICOMOS]]
* [[IUCN]]
* [[ICCROM]]
| group3     = ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သၞောဝ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက်]]
}}

[[Category:အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>5u6a150px0ducqy9wnlbwetj0arj377</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာချူ ပဳချူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11200</id>
    <revision>
      <id>55276</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox historic site | name = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) | native_name = Machu Pikchu (ဘာသာ ကေချူအာ) | image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ ကေုာံ ဒဵု ဟွါနာ ပဳချူ (Huayna Picchu) ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ။]] | caption = ဍုင်တြေံ အေန်ကာ...&quot;</comment>
      <origin>55276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23158" sha1="ip9kotx9oq2j4eivrseqbuup4lnt1cn" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)
| native_name = Machu Pikchu (ဘာသာ ကေချူအာ)
| image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ ကေုာံ ဒဵု ဟွါနာ ပဳချူ (Huayna Picchu) ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ။]]
| caption = ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး။
| location = ဒေသ ကူသကဝ် (Cusco Region)၊ ဍုင်ပေရူ
| country = [[ပေရူ]] (Peru)
| coordinates = {{coord|13|9|48|S|72|32|44|W|display=inline,title}}
| governing_body = အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ UNESCO
| type = ဍုင်တြေံ ကေုာံ ဒၞာဲယေန်သၞာင် (Archaeological Site)
| criteria = ယေန်သၞာင် (i), (iii); သဘာဝ (vii), (ix)
| date_established = ၁၉၈၃ (စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲဂၠးတိ)
}}

'''မာချူ ပဳချူ''' ({{lang-en|Machu Picchu}}; {{lang-qu|Machu Pikchu}}, မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒဵုတြေံ&quot;) ဝွံ ဒှ်ဍုင်တြေံ အေန်ကာ (Inca citadel) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံတုဲ၊ ဍေံနွံဒၟံင် လ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု ကွာ်အာန်ဒဳ (Andes) မၞုံသမၠုင် ၂,၄၃၀ မဳတာ (၇,၉၇၀ ပေ) လ္တူဗလးၜဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်[[ပေရူ]]ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bingham |first=Hiram |title=Lost City of the Incas |year=1952 |publisher=Duell, Sloan and Pearce |isbn=978-1842125854}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ခရိုင် အူရူဗာမ်ဗာ (Urubamba Province)၊ မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၈၀ ကဳလဝ်မဳတာ နူကဵု ဍုင်ကူသကဝ် (Cusco) မဒှ် ဍုင်ဇၞော်တြေံ အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ 

မာချူ ပဳချူဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ခဴစ &quot;ဍုင်မကၠေအ်ကၠက်အာ နူခေတ် အေန်ကာ&quot; (Lost City of the Incas) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၄၅၀ သွက် သၟိင်အေန်ကာ ပါချာကူတဳ (Pachacuti) တုဲ၊ ထောအ်ဗဒေက်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်သပိန် (Spain) လုပ်သီကေတ် ဒေသဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wright |first=Kenneth R. |author2=Zegarra, Alfredo Valencia |title=Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel |year=2000 |publisher=ASCE Press |isbn=978-0784404447}}&lt;/ref&gt; ဍေံဒးဒုင်ပၞုက်သိုပ်ဒၟံင် နူကဵု ဂၠးကဝ်မ္ၚး စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၁၁ အခိင် အစာဝင် အမေရိကာန် ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Hiram Bingham) ကလေင်ဂၠာဲဆဵုကေတ်ဍေံရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;မာချူ ပဳချူ&quot; (Machu Picchu) ဝွံ ကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဒှ် ဘာသာစကား သဘာဝ ဒေသဂှ်ရ။ ''Machu'' ဟီုမ္ဂးဂှ် &quot;တြေံ&quot; (old) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးဇၞော်&quot; (old person) တုဲ၊ ''Pikchu'' ဟီုမ္ဂးဂှ် &quot;က္ဍိုပ်ဒဵု&quot; (peak) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပဳရမိတ်&quot; (pyramid) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယၟုဏအ်ဝွံ မာန်စၠောအ်ဘာသာကေတ် &quot;က္ဍိုပ်ဒဵုတြေံ&quot; (Old Peak) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.machupicchu.org/machu_picchu_history.htm |title=History of Machu Picchu |publisher=MachuPicchu.org |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; ယၟုဏအ်ဝွံ ဒှ်ယၟု ခေတ်လၟုဟ်ဟေင်တုဲ၊ ယၟုတမ်မူလ ဇေတ်ဇေတ် မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာဂှ် ဟွံတီကေတ် ကၠးကၠးဏီရ။ သုတေသန လ္ၚဵုတအ် ထေင်ကေတ်မ္ဂး ဍေံမာန်ဒှ်လဝ် ယၟု ''Llaqta Pata'' ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) ==
[[File:Pachacuti.jpg|thumb|left|200px|ရုပ်ပါန်ခဳ သၟိင်အေန်ကာ ပါချာကူတဳ (Pachacuti) ညးမကဵုသိုင်ပတန်လဝ် မာချူ ပဳချူ။]]
သုတေသန အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ဗွဲမဂၠိုင် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မာချူ ပဳချူဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲဇူဒီု ဥတုကတဴ ကေုာံ နန် သွက် သၟိင်အေန်ကာ ပါချာကူတဳ (Pachacuti Inca Yupanqui) မအုပ်ဓုပ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၄၃၈ စဵုကဵု ၁၄၇၁ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rowe |first=John H. |title=Machu Picchu a la luz de documentos del siglo XVI |year=1990 |publisher=Historia y Cultura}}&lt;/ref&gt; 

မာချူ ပဳချူဝွံ ဟွံဒှ်လဝ် ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် သၟိင်တၠ ကေုာံ ခမဳသင်တအ် သွက်ဂွံ ပတိတ်အခိင် ရှ်ေသှ်ေကျာ် ကေုာံ လ္ၚတ်ရူပဗေဒ သၞံင် (Astronomy) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲဍုင်ဏအ်ဂှ် ၜိုတ် ၇၅၀ တၠသၟးရတုဲ၊ ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် အောန်စှ်ေအာ စဵုကဵု ၜိုတ် ၜါကၠံရ။

ဍုင်ဝွံ ဒးဒုင်ထောအ်ဗဒေက်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၅၇၂၊ ကြပ် ၈၀ သၞာံ ကြဴနူ မသိုင်ပတန်တုဲရ။ ဟိုတ်အဓိကဂှ် မာန်ဒှ် ဟိုတ်နူ ယဲကပ် (ညံင်ရဴ ယဲကျောက်ရောဂါ) မပြးဇးကၠုင် နူကဵု ကောန်ပၞာန်သပိန်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=MacQuarrie |first=Kim |title=The Last Days of the Incas |year=2007 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0743260497}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် ဍုင်ကူသကဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဟွံကေင်ဂၠာဲဆဵု မာချူ ပဳချူ တုဲ၊ ဍုင်ဏအ် ဟွံဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ် နကဵု သပိန်တအ်ရ။

== ၃။ ပရေၚ်ဂၠာဲဆဵုတၟိ ကေုာံ ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Rediscovery and Hiram Bingham) ==
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဒေသတအ် တီဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဏအ် နွံဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ဂၠးကဝ်မ္ၚးဂှ် ဟွံတီကေတ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၁၉၁၁ ဂှ်၊ ဟဳရာမ် ဗေန်ဟာမ် (Hiram Bingham) မဒှ် အစာဝင် နူကဵု တက္ကသိုလ် ယေးလ် (Yale University) စိုပ်ကၠုင် ဇရေင် မာချူ ပဳချူ နကဵု အရီုအဗင် မၞိဟ်ဒေသ မကော်ခဴစ Melchor Arteaga ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bingham |first=Hiram |title=In the Wonderland of Peru |journal=National Geographic |date=April 1913 |volume=24 |issue=4}}&lt;/ref&gt;

ဗေန်ဟာမ် ညးမချူပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု မဂ္ဂဇြေန် National Geographic တုဲ မာချူ ပဳချူလေဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်အာ အလုံဂၠးတိရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကေတ်ဖျဴဏာ တက္ကသိုလ်ယေးလ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ်မှ၊ တက္ကသိုလ်ယေးလ် ကလေင်ပအပ်ကဵု ကပေါတ်တအ်ဂှ် ကုအလဵုအသဳ ပေရူရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Geography and Environment) ==
မာချူ ပဳချူဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ မကော်ခဴစ &quot;ceja de selva&quot; (မတ်တ္ၚဲ ဂြိုပ်) မဒှ် ဒေသ ဆက်စၠောအ် အကြာ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ ကေုာံ ဂြိုပ် အမေဇြောန် (Amazon Basin) ရ။ ဒၞာဲဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ (Cloud forest) မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု တၞံပ္ကဴ အဝ်ခေတ် (Orchids) ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် ညံင်ရဴ ကၠဵုဝက်ဒဵု (Andean bear) တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:60%;&quot;
|+ တင်နင် သဘာဝ မာချူ ပဳချူ
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ !! တင်နင် (Data)
|-
| သမၠုင် လ္တူဗလးၜဳ || ၂,၄၃၀ မဳတာ (၇,၉၇၀ ပေ)
|-
| ဥတု || ဂမ္တဴ ကေုာံ လေတ်ဍုက်ဍေက် (Subtropical highland)
|-
| ဇမၞော် ဧရိယာ || ၃၂.၅၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
|}

== ၅။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကွတ်ပညာ အေန်ကာ (Architecture and Engineering) ==
[[File:Intihuatana_Machu_Picchu_1.jpg|thumb|right|200px|တၟအ် အေန်တဳဟွာတာနာ (Intihuatana) မဒှ် ကိရိယာ တိုင်တ္ၚဲ မစကာလဝ် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် သၞံင် ကေုာံ ကာလ။]]
မာချူ ပဳချူဝွံ ဒှ်သာဓက အစောမ်စရာဲ ကွတ်အာခဳတက်ချာ (Architecture) အေန်ကာ မပြဲပြဲမွဲရ။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ၜါသာ် အဓိက- ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (Agricultural zone) ကေုာံ ကဏ္ဍ ဍုင် (Urban zone) ရ။

* '''ကွတ်စဳတၟအ် (Ashlar masonry):''' အေန်ကာတအ်ဝွံ တက်လဝ် တၟအ်တအ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ရေင်သ္ကအ် ဗွဲမဍာံဇေတ် သီုဟွံမဲကဵု ဍာ်ဆီ (mortar) ရ။ တၟအ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိတ်ညဳလောန် စဵုကဵု တၞးၜုန် လောပ်ဟွံဂွံရ။ နဲကဲဏအ် ပကဵုညံင် လဒက်ပတန်တအ် ဂွံဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်တိချဳ (Earthquakes) မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hemming |first=John |title=Machu Picchu |year=1981 |publisher=Newsweek |isbn=978-0882253046}}&lt;/ref&gt;
* '''ကဏ္ဍ တဵုလွဳ (Terraces):''' အေန်ကာတအ် ဒက်လဝ် ကဆံင်တိ (Terraces - ''andenes'') လ္တူ ဒဵု သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညံင်တိ ဟွံဂွံလာ်စှ်ေရ။ ကဆံင်တိတအ်ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ဍာ် ညံင်ဟွံဂွံ ဇွောဝ်အိုတ်ရ။

== ၆။ ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ မာချူ ပဳချူ (Key Structures) ==
ပ္ဍဲမာချူ ပဳချူဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ၜိုတ် ၂၀၀ ပြင်င်ရ။ ဒၞာဲ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု-
# '''ဘာကျာ် တ္ၚဲ (Temple of the Sun):''' ဒှ်လဒက်ပတန် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ကဝက်ခ္ဍံ (semi-circular) မစကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်တ္ၚဲ ''Inti'' ရ။ လျးတ္ၚဲ မတိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲတိတ် ပ္ဍဲဥတုကညင် (Winter Solstice) ဂှ် တက်လုပ်အာ တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲကဵု ဗတင်း ဘာကျာ်ဏအ်ရ။
# '''အေန်တဳဟွာတာနာ (Intihuatana):''' ဒှ်တၟအ် သမ္တီ ကာလ ကေုာံ သၞံင် မွဲမ၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ ဒွက် တ္ၚဲ&quot; ရ။ ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကံက်စၟတ် အခိင် ရာသဳဥတု သွက်ပရေင်တဵုလွဳရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Intihuatana of Machu Picchu |url=https://www.peru.travel/en/attractions/intihuatana |publisher=Peru Travel}}&lt;/ref&gt;
# '''ဘာကျာ် ဗတင်းပိ (Temple of the Three Windows):''' ဒှ်လဒက်ပတန် မၞုံကဵု ဗတင်း ဇၞော်ဇၞော် ပိမ၊ မထ္ၜးကဵု လညာတ် အေန်ကာ မဆေင်ကဵု ဂၠးကဝ် ပိသာ် (Hanan Pacha, Kay Pacha, Uku Pacha) ရ။

== ၇။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ (World Heritage and Tourism) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ မာချူ ပဳချူ နဒဒှ် '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' သီုလ္ပာ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ (Mixed Heritage) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Historic Sanctuary of Machu Picchu |url=https://whc.unesco.org/en/list/274/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ်၊ မာချူ ပဳချူ ဒးဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မွဲပ္ဍဲ အရာအမ်သဝ် ဂၠးတိ တၟိ ထပှ်သာ် (New Seven Wonders of the World) ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ ကၠုင်လ္ၚောဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ကၟုဲတမ္ၚာ ၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ် ကၠုင်စိုပ်တုဲ၊ ပရေင်ဏအ် ပခိုဟ်ပတိုန်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ပေရူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Environmental Concerns and Conservation) ==
ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ မဂၠိုင်လောန်ကာဲတုဲ၊ မာချူ ပဳချူ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ ပရေင်တိလာ် (erosion) ကေုာံ ပရေင်ကၠိခတောန် လေယျာကျာ (pollution) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Breglia |first=Lisa |title=Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage |year=2006 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292714274}}&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ဖျေဟ်လဝ် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု လၟိဟ်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ၊ ကေုာံ နွံပၟိက် ညံင်ကၟုဲတအ် ဂွံအာ နကဵု လၟေင် ဂၠံင် ညးမကဵုစၞောန်တအ်ဟေင် (Guided tours) ရ။

== ၉။ ဂၠံၚ်တရဴ အေန်ကာ (The Inca Trail) ==
သွက်ကၟုဲတမ္ၚာ မမိက်ဂွံ စိုပ် မာချူ ပဳချူ နကဵု ဇိုင်မ္ဂး၊ ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ (Inca Trail) ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန်ရ。 ဍေံဒှ် ဂၠံင် မကွာ်တိုက် ပွိုင် ၄ တ္ၚဲ ၃ ဗ္တံ၊ မတတ်ၜက်အာ ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲတုဲ စိုပ်အာ ဇရေင် တြင်တ္ၚဲ (Sun Gate - ''Inti Punku'') မဒှ် တြင်လုပ် မာချူ ပဳချူရ။ ဂၠံင်တရဴဏအ်ဝွံ လၟုဟ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကွာ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ၅၀၀ တၠ သၟးရ (သီုကဵု ဂကောံရီုဗင်တအ်) သွက်ဂွံ မင်မွဲ သဘာဝရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=INM54t4mP7U ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ ကေုာံ မာချူ ပဳချူ (YouTube Video)]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အခန်ကိစ္စဇၞော် (Conclusion and Significance) ==
မာချူ ပဳချူဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဍုင်တြေံမွဲသၟးရ၊ ဍေံဒှ် သင်္ကေတ မထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ကွတ်ပညာ၊ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လညာတ် သၞံင် ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ ဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံဒးဒုင် ပၞုက်သိုပ်ဒၟံင် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကလေင်ဂၠာဲဆဵုဍေံဂှ် ပံက်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ ဗွဲမလှဲလးရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ပွမမင်မွဲ မာချူ ပဳချူ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာ နူကဵု ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုဂှ် ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Bingham1952&quot;&gt;{{cite book |last=Bingham |first=Hiram |title=Lost City of the Incas |year=1952 |publisher=Duell, Sloan and Pearce |isbn=978-1842125854}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wright&quot;&gt;{{cite book |last=Wright |first=Kenneth R. |author2=Zegarra, Alfredo Valencia |title=Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel |year=2000 |publisher=ASCE Press |isbn=978-0784404447}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Etymology&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.machupicchu.org/machu_picchu_history.htm |title=History of Machu Picchu |publisher=MachuPicchu.org |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rowe&quot;&gt;{{cite book |last=Rowe |first=John H. |title=Machu Picchu a la luz de documentos del siglo XVI |year=1990 |publisher=Historia y Cultura}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;MacQuarrie&quot;&gt;{{cite book |last=MacQuarrie |first=Kim |title=The Last Days of the Incas |year=2007 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0743260497}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NatGeo&quot;&gt;{{cite journal |last=Bingham |first=Hiram |title=In the Wonderland of Peru |journal=National Geographic |date=April 1913 |volume=24 |issue=4}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hemming&quot;&gt;{{cite book |last=Hemming |first=John |title=Machu Picchu |year=1981 |publisher=Newsweek |isbn=978-0882253046}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;PeruTravel&quot;&gt;{{cite web |title=Intihuatana of Machu Picchu |url=https://www.peru.travel/en/attractions/intihuatana |publisher=Peru Travel}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Historic Sanctuary of Machu Picchu |url=https://whc.unesco.org/en/list/274/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Breglia&quot;&gt;{{cite book |last=Breglia |first=Lisa |title=Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage |year=2006 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292714274}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ပေရူ
| title      = [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ပ္ဍဲ [[ပေရူ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ယေန်သၞာင် (Cultural)
| list1      = 
* [[ကူသကဝ်]]
* [[ချာဗေန် ဒေ ဟွာန်တာ]] (Chavín de Huántar)
* [[မာချူ ပဳချူ]]
* [[နာတ်သကာ လာင်]] (Nazca Lines)
| group2     = သဘာဝ ကေုာံ ပံင်စပ် (Natural &amp; Mixed)
| list2      = 
* [[မာနူ ဥယျာဉ် သဘာဝ]] (Manú National Park)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Mixed)
}}

[[Category:မာချူ ပဳချူ]]
[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ပေရူ]]
[[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အေန်ကာ]]</text>
      <sha1>ip9kotx9oq2j4eivrseqbuup4lnt1cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-qu</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11201</id>
    <revision>
      <id>55277</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: &lt;span lang=&quot;qu&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ရ။   == ဗီုဂွံစ...&quot;</comment>
      <origin>55277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="fjs5ut8j7ityi63fmgdgzn1wg65u0sc" xml:space="preserve">[[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: &lt;span lang=&quot;qu&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-qu|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-qu|Machu Pikchu}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: &lt;span lang=&quot;qu&quot;&gt;Machu Pikchu&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကားဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fjs5ut8j7ityi63fmgdgzn1wg65u0sc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55278</id>
      <parentid>55277</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T07:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="bbvrx2vnqjpqznz5yxvk30j8kjy5ytm" xml:space="preserve">[[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: &lt;span lang=&quot;qu&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-qu|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-qu|Machu Pikchu}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: &lt;span lang=&quot;qu&quot;&gt;Machu Pikchu&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကာဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bbvrx2vnqjpqznz5yxvk30j8kjy5ytm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာ ကေချူအာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11202</id>
    <revision>
      <id>55279</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox language | name          = ကေချူအာ  | nativename    = Runa Simi | states        = [[ပေရူ]]၊ [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]၊ [[အဳကွေဒံ]]၊ [[အာဂျေန်တဳနာ]]၊ [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]၊ [[ချဳလဳ]] | region        = ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) အမေရိကသၠုင်ကျာ | speakers      = ၈-...&quot;</comment>
      <origin>55279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26406" sha1="7rna62bc3owjnue89l1mxwl7fm2j97b" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name          = ကေချူအာ 
| nativename    = Runa Simi
| states        = [[ပေရူ]]၊ [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]၊ [[အဳကွေဒံ]]၊ [[အာဂျေန်တဳနာ]]၊ [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]၊ [[ချဳလဳ]]
| region        = ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) အမေရိကသၠုင်ကျာ
| speakers      = ၈-၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် (ၜိုတ် လၟုဟ်)
| familycolor   = American
| fam1          = [[ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ|ကေချူအာန် (Quechuan)]]
| nation        = {{flag|Peru}} (စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဆံင်ကောန်ဂကူ)&lt;br&gt;{{flag|Bolivia}}&lt;br&gt;{{flag|Ecuador}}
| iso1          = qu
| iso2          = que
| iso3          = que
| glotto        = quec1387
| image         = [[File:Quechuan languages map.png|250px|ဗီုရုပ် ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| imagecaption  = ဗီုဟံက် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာစကား ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။
}}

'''ဘာသာ ကေချူအာ''' ({{lang-en|Quechua}} /ˈkɛtʃwə/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ˈkɛtʃuə/; ဗီုကေချူအာ: ''Runa Simi'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ဂကောံဘာသာစကား တမ်မူလ (Indigenous language family) မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဘာသာစကားဏအ်ဝွံ ကေင်ဒှ်လဝ် ဘာသာစကား အဓိက သွက် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သပိန် လုပ်သီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ကေချူအာ နွံၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား တမ်မူလ အမေရိက (Native American language) မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုင် (Official language) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (Peru)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ကေုာံ အဳကွေဒံ (Ecuador) ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံဘာသာစကားဏအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် (Spanish) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် ကေချူအာဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ညးဒေသ ကောန်ဒဵုတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Inca_Empire_South_America.png|thumb|left|250px|အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲအခိင် ကဆံင်မသၠုင်အိုတ် (၁၅၃၂)၊ မဒှ်အခိင် ဘာသာကေချူအာ ပြးချာဲအာ အလုံဒေသ အာန်ဒဳရ။]]
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ် အေန်ကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန ဘာသာဗေဒတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကေချူအာဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ (Central Peru) ၜိုတ် မွဲလ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာတအ် ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်အေန်ကာတအ် (Incas) ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သီဍုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ''Tawantinsuyu'' (အေန်ပါယာ ဒေသပန်) ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ''Lingua franca'' (အရေဝ်ဆက်စၠောအ် သာမည) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နာနာသာ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာရ။ 

ကြဴနူ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ ခမဳသင် ခရေတ်ယာန် (Catholic missionaries) တအ် ဆက်စကာ ကေချူအာ သွက်ဂွံ တွဟ်ဓရ် လ္တူ ကောန်ဒေသတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ် ဘာသာကေချူအာ ဆက်ပြးချာဲဒၟံင်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ (ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး တူပါက် အာမာရူး Tupac Amaru II) ဂှ်၊ သၟိင်သပိန်တအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်ပြးချာဲ ဒေသဂမၠိုၚ် (Geographic Distribution) ==
ဘာသာစကား ကေချူအာဝွံ ပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲ ၆ ဍုင် အပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ-
# '''ပေရူ (Peru):''' ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ကေချူအာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၄-၅ ပြကောဋိကိုဋ်)။ ဍေံပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵု သီုဖအိုတ်ရ။
# '''ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia):''' ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ အာန်ဒဳ။
# '''အဳကွေဒံ (Ecuador):''' ကော်ခဴစ ဒေသဏအ်မ္ဂး '''ကဳချူအာ''' (Kichwa) တုဲ ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်။
# '''အာဂျေန်တဳနာ (Argentina):''' နွံ ပ္ဍဲတွဵုရး သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ညံင်ရဴ Santiago del Estero။
# '''ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia):''' ကော်ခဴစ '''အေန်ဂါ''' (Inga) တုဲ နွံညးဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ဒစာံသောင်း။
# '''ချဳလဳ (Chile):''' နွံ ပ္ဍဲပယျဵု သၟဝ်ကျာ အောန်အောန်ဓဝ်ရ။

== ၃။ ဂကူအရေဝ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ် (Dialects and Varieties) ==
ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဘာသာစကား မွဲမဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ် ဂကောံဘာသာစကား (Language family) မွဲရ။ ညးလ္ၚတ် ဘာသာဗေဒတအ် ပါ်လဝ် ကေချူအာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါသာ်ရ- &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
* '''Quechua I (ကေချူအာ ၁ - ဟွံသေင်မ္ဂး Waywash):''' ဟီုဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ။ ဍေံဒှ် ဂကူအရေဝ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Quechua II (ကေချူအာ ၂ - ဟွံသေင်မ္ဂး Wamp'uy):''' ဒှ် ဂကူအရေဝ် မပြးချာဲလဝ် နကဵု အေန်ကာတအ်ရ။ ဍေံဆက်ပါ်လဝ်-
** ''II-A:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ပေရူ။
** ''II-B:'' ဟီု ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ ကေုာံ ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ။
** ''II-C:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ ပေရူ (ကူသကဝ်)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ။ ဂကူအရေဝ်ဏအ် ဒှ်ဂကူ မၞုံညးဟီု ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၄။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Morphology) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်ဘာသာစကား '''မကပ်ဗာန်မလိက် (Agglutinative language)''' မွဲရ။ အရာဏအ် ဟီုမ္ဂးဂှ် - အရေဝ်မွဲမ ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ရိုဟ်မလိက် (Root) မွဲတုဲ၊ ဆက်ဗာန်စုတ် ပိုဒ်ဗဂပ်-လက္ကရဴ (Suffixes) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တာလျိုင် သဒ္ဒါရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;

'''ဥပမာ သၞောတ်ကပ်ဗာန်:'''
* ''wasi'' (သ္ၚိ)
* ''wasi-y'' (သ္ၚိ အဲ)
* ''wasi-y-kuna'' (သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)
* ''wasi-y-kuna-pi'' (ပ္ဍဲ သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)

'''သၞောတ် လဒက်ပတန် ဝါကျ:'''
ကေချူအာဝွံ စကာ သၞောတ် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb / SOV) မဒှ် သၞောတ် တုပ်ကဵု ဘာသာမန် ကေုာံ ဗၟာ ကီုရ။

'''တင်တၟေင် သဒ္ဒါတၞဟ်တအ်:'''
* '''သက်သဳပရိုင် (Evidentiality):''' ပ္ဍဲကေချူအာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျ ဒးဗာန်စုတ် မလိက် မထ္ၜးကဵု သက်သဳရ။ (ဥပမာ: ''-mi'' = အဲညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်၊ ''-si'' = အဲမိင်လဝ် ညးတၞဟ်ဟီု၊ ''-chá'' = အဲထေင်ကေတ် / မာန်ဒှ်မာန်)။
* '''ပိုဲ (Inclusive vs. Exclusive &quot;We&quot;):''' သွက် မနာမ် &quot;ပိုဲ&quot; ဂှ် ကေချူအာ နွံၜါသာ်- ''ñuqanchik'' (ပိုဲ သီုကဵု မၞး) ကေုာံ ''ñuqayku'' (ပိုဲ ဆဂး ဟွံသီု မၞး)။

== ၅။ ရမ္သာၚ်ဗေဒ (Phonology) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ (Phonology) ကေချူအာဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ဘာသာ ရဝ်မာန် ညံင်ရဴ သပိန် ဗွဲမလောန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ရမ္သာင် သရ (Vowels) ပ္ဍဲ ကေချူအာ
|-
! !! ဂတ (Front) !! လဒေါဝ် (Central) !! လက္ကရဴ (Back)
|-
! သၠုင် (High) 
| i || || u
|-
! သဝ် (Low) 
| || a || 
|}

ကေချူအာ တမ်မူလဝွံ နွံဆ သရ ပိမ (a, i, u) ဓဝ်ရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်စပ် ကု ဗျည်လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် တိတ်ရမ္သာင် (e) ကေုာံ (o) ကီုရ။

သွက် ရမ္သာင်ဗျည် (Consonants) ဂှ်၊ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု ရမ္သာင်ဗျည်ဇြိုင် (Voiced stops) ညံင်ရဴ ''b, d, g'' ပ္ဍဲ တမ်မူလရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ကူသကဝ် ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ဗျည်ပတိတ်ကျာ (Aspirated) ညံင်ရဴ ''ph, th, kh'' ကေုာံ ရမ္သာင် ဗျည်ကအ်တေင် (Ejectives) ညံင်ရဴ ''p', t', k', q''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ်ချူလိက် ကေုာံ အက္ခရ် (Writing System and Orthography) ==
[[File:Quipu.png|thumb|right|200px|ကွဳပူ (Quipu) - သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် မစကာလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် ကေုာံ စရင်အင်း ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ မဟွံမဲကဵု မလိက်။]]
ကိုပ်ကၠာ သပိန်တအ် ဟွံစိုပ်ဂှ်၊ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူနကဵု အက္ခရ်ရ။ စၞးဂှ် အေန်ကာတအ် စကာ '''[[ကွဳပူ]] (Quipu)''' မဒှ် သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် ဇမၠိင် ကေုာံ အသာ်နာနာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်အင်း၊ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ်၊ ခမဳသင် သပိန်တအ် စကာ အက္ခရ် လေတ်တေန် (Latin alphabet) သွက်ဂွံ ချူ ကေချူအာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပြကိုဟ်ဘာသာခရေတ်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာတအ် ဖျေဟ်လဝ် သၞောတ်ချူလိက် (Standard Orthography) တုဲယျ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပၠေဝ်ပၠေတ် အကြာ ညးဟီုအရေဝ် ဒေသတၞဟ်ခြာတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၇။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် (Vocabulary and Influence) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇီုကပိုက် လ္တူ ဘာသာစကား ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ကၠုင်နူ ကေချူအာရ။ ဥပမာ- 
* '''Puma (ပူမာ):''' ဇာဒိသိုင် အမေရိက
* '''Condor (ကောန်ဒေါ):''' လနေင် က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ
* '''Llama (လာမာ):''' သတ်တိရစ္ဆာန် တုပ်ကဵု အုတ် မၞုံပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ
* '''Quinoa (ကဳနဝ်အာ):''' သြောအ်ဂကူ ကေချူအာ မစထဝ်
* '''Jerky (ဂျာကဳ):''' ဖျုန်ကှ် (ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ကေချူအာ ''ch'arki'')&lt;ref&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု၊ ကေချူအာ လၟုဟ်ဝွံလေဝ် ကေတ်လဝ် မဝေါဟာရ မလွဳဗ္စ နူကဵု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တၟေင်တၟဟ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိ မဟွံမဲ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာရ။

== ၈။ ကဆံၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Official Status and Revitalization) ==
[[File:Bandera_Wiphala_Tupac_Katari.svg|thumb|left|150px|အလာံ ဝဳဖာလာ (Wiphala) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳတအ်။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ ဒှ်ဍုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုင် ကဆံင်ကောန်ဂကူရ။ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အဳကွေဒံ တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင်အရာ ကေချူအာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ နွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ကေချူအာ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ၚာ် တၟိတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဟီု ကေချူအာ ဟိုတ်နူ ပရေင်အောန်စှ်ေ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လ္တူ ညးဟီု ကေချူအာ (Discrimination) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဘာသာစကားဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအေန်ဂျဳအဝ် (NGOs) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Intercultural Education - EIB) ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကေုာံ ဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Literature, Culture, and Media) ==
ယေန်သၞာင် ကေချူအာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်လဴပူ အရေဝ်ပါင် (Oral tradition) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပေါဲသၟာဇာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကေချူအာဂှ် ဒှ် ''Apu Ollantay'' မဒှ် ပရူပရာ ဇာတ်မဆာန် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်အေန်ကာ မချူလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂဳတ ကေချူအာ မကော်ခဴစ ''Huayno'' ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာန်ဒဳရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ယျူကျုတ် (YouTube) ဂှ်လေဝ်၊ သၟတ်တအ် စကာ ဘာသာကေချူအာ သွက်ဂွံ ဒယှ်ေဒွက် တွိင်တွိုက် ပေါပ် (Pop) ဟွံသေင်မ္ဂး ရက်ပ် (Rap) ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b_j5uVpX3k ဒွက် ဂဳတ ကေချူအာ ခေတ်တၟိ လ္တူ YouTube]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဘာသာစကား (Conclusion and Future) ==
ဘာသာစကား ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဆ အာဲကၟာဲ ခေတ်အေန်ကာ သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား မဂျိုင်ဒၟံင် ကေုာံ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ အသမ္တီ (Identity) ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳ ပြကောဋိကိုဋ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဘာသာသပိန် ကေုာံ လညာတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိကီုလေဝ်၊ ပွမကလေင် လွဳပရာ (Revitalization) နကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂၠးကဝ်တအ်ဝွံ ကဵုဒၟံင် ဇြဟတ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကေချူအာ ဂွံဆက်ဂျိုင်တန်တဴအာ သွက် အနာဂတ် အဆက်ဆက်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Adelaar&quot;&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heggarty&quot;&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cerron&quot;&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Parker&quot;&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coronel&quot;&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ollantay&quot;&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hinton&quot;&gt;{{cite book |last=Hinton |first=Leanne |author2=Hale, Ken |title=The Green Book of Language Revitalization in Practice |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123493545}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ
| title      = ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ (Quechuan Languages)
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူအရေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကေချူအာ ၁]] (Quechua I / Waywash)
* [[ကေချူအာ ၂]] (Quechua II / Wamp'uy)
* [[ကဳချူအာ]] (Kichwa - အဳကွေဒံ)
* [[ကူသကဝ် ကေချူအာ]] (Cusco Quechua)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ပေရူ]]
* [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒံ]]
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
| group3     = ပရူပရာ ဆက်စပ်တအ်
| list3      = 
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu)
* [[ကွဳပူ]] (Quipu)
}}

[[Category:ဘာသာ ကေချူအာ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ]]
[[Category:ဂကောံဘာသာစကား တမ်မူလ အမေရိက]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>7rna62bc3owjnue89l1mxwl7fm2j97b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55280</id>
      <parentid>55279</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T07:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26400" sha1="75bqocmx9f9htjf219ehdmcwnpcfnjg" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name          = ကေချူအာ 
| nativename    = Runa Simi
| states        = [[ပေရူ]]၊ [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]၊ [[အဳကွေဒံ]]၊ [[အာဂျေန်တဳနာ]]၊ [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]၊ [[ချဳလဳ]]
| region        = ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) အမေရိကသၠုင်ကျာ
| speakers      = ၈-၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် (ၜိုတ် လၟုဟ်)
| familycolor   = American
| fam1          = [[ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ|ကေချူအာန် (Quechuan)]]
| nation        = {{flag|Peru}} (စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဆံင်ကောန်ဂကူ)&lt;br&gt;{{flag|Bolivia}}&lt;br&gt;{{flag|Ecuador}}
| iso1          = qu
| iso2          = que
| iso3          = que
| glotto        = quec1387
| image         = [[File:Quechuan languages map.png|250px|ဗီုရုပ် ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| imagecaption  = ဗီုဟံက် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာစကား ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။
}}

'''ဘာသာ ကေချူအာ''' ({{lang-en|Quechua}} /ˈkɛtʃwə/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ˈkɛtʃuə/; ဗီုကေချူအာ: ''Runa Simi'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ဂကောံဘာသာစကား တမ်မူလ (Indigenous language family) မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဘာသာစကားဏအ်ဝွံ ကေင်ဒှ်လဝ် ဘာသာစကား အဓိက သွက် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သပိန် လုပ်သီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ကေချူအာ နွံၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား တမ်မူလ အမေရိက (Native American language) မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုင် (Official language) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (Peru)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ကေုာံ အဳကွေဒံ (Ecuador) ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံဘာသာစကားဏအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် (Spanish) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် ကေချူအာဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ညးဒေသ ကောန်ဒဵုတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Inca_Empire_South_America.png|thumb|left|250px|အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲအခိင် ကဆံင်မသၠုင်အိုတ် (၁၅၃၂)၊ မဒှ်အခိင် ဘာသာကေချူအာ ပြးချာဲအာ အလုံဒေသ အာန်ဒဳရ။]]
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ် အေန်ကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန ဘာသာဗေဒတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကေချူအာဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ (Central Peru) ၜိုတ် မွဲလ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာတအ် ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်အေန်ကာတအ် (Incas) ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သီဍုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ''Tawantinsuyu'' (အေန်ပါယာ ဒေသပန်) ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ''Lingua franca'' (အရေဝ်ဆက်စၠောအ် သာမည) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နာနာသာ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာရ။ 

ကြဴနူ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ ခမဳသင် ခရေတ်ယာန် (Catholic missionaries) တအ် ဆက်စကာ ကေချူအာ သွက်ဂွံ တွဟ်ဓရ် လ္တူ ကောန်ဒေသတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ် ဘာသာကေချူအာ ဆက်ပြးချာဲဒၟံင်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ (ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး တူပါက် အာမာရူး Tupac Amaru II) ဂှ်၊ သၟိင်သပိန်တအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်ပြးချာဲ ဒေသဂမၠိုၚ် (Geographic Distribution) ==
ဘာသာစကား ကေချူအာဝွံ ပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲ ၆ ဍုင် အပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ-
# '''ပေရူ (Peru):''' ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ကေချူအာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၄-၅ ပြကောဋိကိုဋ်)။ ဍေံပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵု သီုဖအိုတ်ရ။
# '''ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia):''' ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ အာန်ဒဳ။
# '''အဳကွေဒံ (Ecuador):''' ကော်ခဴစ ဒေသဏအ်မ္ဂး '''ကဳချူအာ''' (Kichwa) တုဲ ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်။
# '''အာဂျေန်တဳနာ (Argentina):''' နွံ ပ္ဍဲတွဵုရး သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ညံင်ရဴ Santiago del Estero။
# '''ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia):''' ကော်ခဴစ '''အေန်ဂါ''' (Inga) တုဲ နွံညးဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ဒစာံသောင်း။
# '''ချဳလဳ (Chile):''' နွံ ပ္ဍဲပယျဵု သၟဝ်ကျာ အောန်အောန်ဓဝ်ရ။

== ၃။ ဂကူအရေဝ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ် (Dialects and Varieties) ==
ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဘာသာစကား မွဲမဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ် ဂကောံဘာသာစကား (Language family) မွဲရ။ ညးလ္ၚတ် ဘာသာဗေဒတအ် ပါ်လဝ် ကေချူအာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါသာ်ရ- &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
* '''Quechua I (ကေချူအာ ၁ - ဟွံသေင်မ္ဂး Waywash):''' ဟီုဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ။ ဍေံဒှ် ဂကူအရေဝ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Quechua II (ကေချူအာ ၂ - ဟွံသေင်မ္ဂး Wamp'uy):''' ဒှ် ဂကူအရေဝ် မပြးချာဲလဝ် နကဵု အေန်ကာတအ်ရ။ ဍေံဆက်ပါ်လဝ်-
** ''II-A:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ပေရူ။
** ''II-B:'' ဟီု ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ ကေုာံ ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ။
** ''II-C:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ ပေရူ (ကူသကဝ်)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ။ ဂကူအရေဝ်ဏအ် ဒှ်ဂကူ မၞုံညးဟီု ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၄။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Morphology) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်ဘာသာစကား '''မကပ်ဗာန်မလိက် (Agglutinative language)''' မွဲရ။ အရာဏအ် ဟီုမ္ဂးဂှ် - အရေဝ်မွဲမ ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ရိုဟ်မလိက် (Root) မွဲတုဲ၊ ဆက်ဗာန်စုတ် ပိုဒ်ဗဂပ်-လက္ကရဴ (Suffixes) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တာလျိုင် သဒ္ဒါရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;

'''ဥပမာ သၞောတ်ကပ်ဗာန်:'''
* ''wasi'' (သ္ၚိ)
* ''wasi-y'' (သ္ၚိ အဲ)
* ''wasi-y-kuna'' (သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)
* ''wasi-y-kuna-pi'' (ပ္ဍဲ သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)

'''သၞောတ် လဒက်ပတန် ဝါကျ:'''
ကေချူအာဝွံ စကာ သၞောတ် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb / SOV) မဒှ် သၞောတ် တုပ်ကဵု ဘာသာမန် ကေုာံ ဗၟာ ကီုရ။

'''တင်တၟေင် သဒ္ဒါတၞဟ်တအ်:'''
* '''သက်သဳပရိုင် (Evidentiality):''' ပ္ဍဲကေချူအာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျ ဒးဗာန်စုတ် မလိက် မထ္ၜးကဵု သက်သဳရ။ (ဥပမာ: ''-mi'' = အဲညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်၊ ''-si'' = အဲမိင်လဝ် ညးတၞဟ်ဟီု၊ ''-chá'' = အဲထေင်ကေတ် / မာန်ဒှ်မာန်)။
* '''ပိုဲ (Inclusive vs. Exclusive &quot;We&quot;):''' သွက် မနာမ် &quot;ပိုဲ&quot; ဂှ် ကေချူအာ နွံၜါသာ်- ''ñuqanchik'' (ပိုဲ သီုကဵု မၞး) ကေုာံ ''ñuqayku'' (ပိုဲ ဆဂး ဟွံသီု မၞး)။

== ၅။ ရမ္သာၚ်ဗေဒ (Phonology) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ (Phonology) ကေချူအာဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ဘာသာ ရဝ်မာန် ညံင်ရဴ သပိန် ဗွဲမလောန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ရမ္သာင် သရ (Vowels) ပ္ဍဲ ကေချူအာ
|-
! !! ဂတ (Front) !! လဒေါဝ် (Central) !! လက္ကရဴ (Back)
|-
! သၠုင် (High) 
| i || || u
|-
! သဝ် (Low) 
| || a || 
|}

ကေချူအာ တမ်မူလဝွံ နွံဆ သရ ပိမ (a, i, u) ဓဝ်ရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်စပ် ကု ဗျည်လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် တိတ်ရမ္သာင် (e) ကေုာံ (o) ကီုရ။

သွက် ရမ္သာင်ဗျည် (Consonants) ဂှ်၊ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု ရမ္သာင်ဗျည်ဇြိုင် (Voiced stops) ညံင်ရဴ ''b, d, g'' ပ္ဍဲ တမ်မူလရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ကူသကဝ် ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ဗျည်ပတိတ်ကျာ (Aspirated) ညံင်ရဴ ''ph, th, kh'' ကေုာံ ရမ္သာင် ဗျည်ကအ်တေင် (Ejectives) ညံင်ရဴ ''p', t', k', q''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ်ချူလိက် ကေုာံ အက္ခရ် (Writing System and Orthography) ==
[[File:Quipu.png|thumb|right|200px|ကွဳပူ (Quipu) - သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် မစကာလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် ကေုာံ စရင်အင် ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ မဟွံမဲကဵု မလိက်။]]
ကိုပ်ကၠာ သပိန်တအ် ဟွံစိုပ်ဂှ်၊ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူနကဵု အက္ခရ်ရ။ စၞးဂှ် အေန်ကာတအ် စကာ '''[[ကွဳပူ]] (Quipu)''' မဒှ် သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် ဇမၠိင် ကေုာံ အသာ်နာနာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်အင်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ်၊ ခမဳသင် သပိန်တအ် စကာ အက္ခရ် လေတ်တေန် (Latin alphabet) သွက်ဂွံ ချူ ကေချူအာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပြကိုဟ်ဘာသာခရေတ်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာတအ် ဖျေဟ်လဝ် သၞောတ်ချူလိက် (Standard Orthography) တုဲယျ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပၠေဝ်ပၠေတ် အကြာ ညးဟီုအရေဝ် ဒေသတၞဟ်ခြာတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၇။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် (Vocabulary and Influence) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇီုကပိုက် လ္တူ ဘာသာစကား ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ကၠုင်နူ ကေချူအာရ။ ဥပမာ- 
* '''Puma (ပူမာ):''' ဇာဒိသိုင် အမေရိက
* '''Condor (ကောန်ဒေါ):''' လနေင် က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ
* '''Llama (လာမာ):''' သတ်တိရစ္ဆာန် တုပ်ကဵု အုတ် မၞုံပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ
* '''Quinoa (ကဳနဝ်အာ):''' သြောအ်ဂကူ ကေချူအာ မစထဝ်
* '''Jerky (ဂျာကဳ):''' ဖျုန်ကှ် (ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ကေချူအာ ''ch'arki'')&lt;ref&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု၊ ကေချူအာ လၟုဟ်ဝွံလေဝ် ကေတ်လဝ် မဝေါဟာရ မလွဳဗ္စ နူကဵု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တၟေင်တၟဟ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိ မဟွံမဲ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာရ။

== ၈။ ကဆံၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Official Status and Revitalization) ==
[[File:Bandera_Wiphala_Tupac_Katari.svg|thumb|left|150px|အလာံ ဝဳဖာလာ (Wiphala) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳတအ်။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ ဒှ်ဍုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုင် ကဆံင်ကောန်ဂကူရ။ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အဳကွေဒံ တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင်အရာ ကေချူအာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ နွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ကေချူအာ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ၚာ် တၟိတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဟီု ကေချူအာ ဟိုတ်နူ ပရေင်အောန်စှ်ေ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လ္တူ ညးဟီု ကေချူအာ (Discrimination) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဘာသာစကားဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအေန်ဂျဳအဝ် (NGOs) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Intercultural Education - EIB) ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကေုာံ ဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Literature, Culture, and Media) ==
ယေန်သၞာင် ကေချူအာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်လဴပူ အရေဝ်ပါင် (Oral tradition) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပေါဲသၟာဇာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကေချူအာဂှ် ဒှ် ''Apu Ollantay'' မဒှ် ပရူပရာ ဇာတ်မဆာန် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်အေန်ကာ မချူလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂဳတ ကေချူအာ မကော်ခဴစ ''Huayno'' ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာန်ဒဳရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ယျူကျုတ် (YouTube) ဂှ်လေဝ်၊ သၟတ်တအ် စကာ ဘာသာကေချူအာ သွက်ဂွံ ဒယှ်ေဒွက် တွိင်တွိုက် ပေါပ် (Pop) ဟွံသေင်မ္ဂး ရက်ပ် (Rap) ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b_j5uVpX3k ဒွက် ဂဳတ ကေချူအာ ခေတ်တၟိ လ္တူ YouTube]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဘာသာစကား (Conclusion and Future) ==
ဘာသာစကား ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဆ အာဲကၟာဲ ခေတ်အေန်ကာ သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဘာသာစကား မဂျိုင်ဒၟံင် ကေုာံ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ အသမ္တီ (Identity) ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳ ပြကောဋိကိုဋ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဘာသာသပိန် ကေုာံ လညာတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိကီုလေဝ်၊ ပွမကလေင် လွဳပရာ (Revitalization) နကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂၠးကဝ်တအ်ဝွံ ကဵုဒၟံင် ဇြဟတ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကေချူအာ ဂွံဆက်ဂျိုင်တန်တဴအာ သွက် အနာဂတ် အဆက်ဆက်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Adelaar&quot;&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heggarty&quot;&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cerron&quot;&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Parker&quot;&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coronel&quot;&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ollantay&quot;&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hinton&quot;&gt;{{cite book |last=Hinton |first=Leanne |author2=Hale, Ken |title=The Green Book of Language Revitalization in Practice |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123493545}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ
| title      = ဂကောံဘာသာစကား ကေချူအာ (Quechuan Languages)
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူအရေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကေချူအာ ၁]] (Quechua I / Waywash)
* [[ကေချူအာ ၂]] (Quechua II / Wamp'uy)
* [[ကဳချူအာ]] (Kichwa - အဳကွေဒံ)
* [[ကူသကဝ် ကေချူအာ]] (Cusco Quechua)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ပေရူ]]
* [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒံ]]
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
| group3     = ပရူပရာ ဆက်စပ်တအ်
| list3      = 
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu)
* [[ကွဳပူ]] (Quipu)
}}

[[Category:ဘာသာ ကေချူအာ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:ဘာသာစကားဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ]]
[[Category:ဂကောံဘာသာစကား တမ်မူလ အမေရိက]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>75bqocmx9f9htjf219ehdmcwnpcfnjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55281</id>
      <parentid>55280</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T07:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26478" sha1="6w9wgoxxiog45pf9enj67e8l463di55" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name          = ကေချူအာ 
| nativename    = Runa Simi
| states        = [[ပေရူ]]၊ [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]၊ [[အဳကွေဒံ]]၊ [[အာဂျေန်တဳနာ]]၊ [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]၊ [[ချဳလဳ]]
| region        = ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) အမေရိကသၠုင်ကျာ
| speakers      = ၈-၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် (ၜိုတ် လၟုဟ်)
| familycolor   = American
| fam1          = [[ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာန် (Quechuan)]]
| nation        = {{flag|Peru}} (စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဆံင်ကောန်ဂကူ)&lt;br&gt;{{flag|Bolivia}}&lt;br&gt;{{flag|Ecuador}}
| iso1          = qu
| iso2          = que
| iso3          = que
| glotto        = quec1387
| image         = [[File:Quechuan languages map.png|250px|ဗီုရုပ် ပရေင်ပြးချာဲ ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| imagecaption  = ဗီုဟံက် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြးချာဲ အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။
}}

'''ဘာသာ ကေချူအာ''' ({{lang-en|Quechua}} /ˈkɛtʃwə/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ˈkɛtʃuə/; ဗီုကေချူအာ: ''Runa Simi'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရေဝ် ကောန်မၞိဟ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ (Indigenous language family) မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ကေင်ဒှ်လဝ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက သွက် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်သပိန် လုပ်သီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ကေချူအာ နွံၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ အမေရိက (Native American language) မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် (Official language) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (Peru)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ကေုာံ အဳကွေဒံ (Ecuador) ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံအရေဝ်ဘာသာဏအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် (Spanish) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ် ကေချူအာဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ညးဒေသ ကောန်ဒဵုတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Inca_Empire_South_America.png|thumb|left|250px|အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲအခိင် ကဆံင်မသၠုင်အိုတ် (၁၅၃၂)၊ မဒှ်အခိင် ဘာသာကေချူအာ ပြးချာဲအာ အလုံဒေသ အာန်ဒဳရ။]]
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ် အေန်ကာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန ဘာသာဗေဒတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကေချူအာဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ (Central Peru) ၜိုတ် မွဲလ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာတအ် ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်အေန်ကာတအ် (Incas) ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သီဍုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ ''Tawantinsuyu'' (အေန်ပါယာ ဒေသပန်) ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် ''Lingua franca'' (အရေဝ်ဆက်စၠောအ် သာမည) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နာနာသာ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာရ။ 

ကြဴနူ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ ခမဳသင် ခရေတ်ယာန် (Catholic missionaries) တအ် ဆက်စကာ ကေချူအာ သွက်ဂွံ တွဟ်ဓရ် လ္တူ ကောန်ဒေသတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ် ဘာသာကေချူအာ ဆက်ပြးချာဲဒၟံင်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ (ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး တူပါက် အာမာရူး Tupac Amaru II) ဂှ်၊ သၟိင်သပိန်တအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင် စကာ ဘာသာ ကေချူအာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အေန်ကာ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေၚ်ပြးချာဲ ဒေသဂမၠိုၚ် (Geographic Distribution) ==
အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲ ၆ ဍုင် အပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ-
# '''ပေရူ (Peru):''' ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ညးဟီုအရေဝ် ကေချူအာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၄-၅ ပြကောဋိကိုဋ်)။ ဍေံပြးချာဲဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵု သီုဖအိုတ်ရ။
# '''ဘဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia):''' ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ အာန်ဒဳ။
# '''အဳကွေဒံ (Ecuador):''' ကော်ခဴစ ဒေသဏအ်မ္ဂး '''ကဳချူအာ''' (Kichwa) တုဲ ညးဟီုအရေဝ် နွံၜိုတ် ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်။
# '''အာဂျေန်တဳနာ (Argentina):''' နွံ ပ္ဍဲတွဵုရး သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ညံင်ရဴ Santiago del Estero။
# '''ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia):''' ကော်ခဴစ '''အေန်ဂါ''' (Inga) တုဲ နွံညးဟီုအရေဝ် ၜိုတ် ဒစာံသောင်း။
# '''ချဳလဳ (Chile):''' နွံ ပ္ဍဲပယျဵု သၟဝ်ကျာ အောန်အောန်ဓဝ်ရ။

== ၃။ ဂကူအရေဝ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာဂမၠိုၚ် (Dialects and Varieties) ==
ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မွဲမဓဝ်ရ၊ ဍေံဒှ် ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ (Language family) မွဲရ။ ညးလ္ၚတ် ဘာသာဗေဒတအ် ပါ်လဝ် ကေချူအာ နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါသာ်ရ- &lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
* '''Quechua I (ကေချူအာ ၁ - ဟွံသေင်မ္ဂး Waywash):''' ဟီုဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ။ ဍေံဒှ် ဂကူအရေဝ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''Quechua II (ကေချူအာ ၂ - ဟွံသေင်မ္ဂး Wamp'uy):''' ဒှ် ဂကူအရေဝ် မပြးချာဲလဝ် နကဵု အေန်ကာတအ်ရ။ ဍေံဆက်ပါ်လဝ်-
** ''II-A:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ပေရူ။
** ''II-B:'' ဟီု ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ ကေုာံ ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ။
** ''II-C:'' ဟီု ပ္ဍဲ သၠုင်ကျာ ပေရူ (ကူသကဝ်)၊ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ။ ဂကူအရေဝ်ဏအ် ဒှ်ဂကူ မၞုံညးဟီု ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၄။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Morphology) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ '''မကပ်ဗာန်မလိက် (Agglutinative language)''' မွဲရ။ အရာဏအ် ဟီုမ္ဂးဂှ် - အရေဝ်မွဲမ ဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ရိုဟ်မလိက် (Root) မွဲတုဲ၊ ဆက်ဗာန်စုတ် ပိုဒ်ဗဂပ်-လက္ကရဴ (Suffixes) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တာလျိုင် သဒ္ဒါရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;

'''ဥပမာ သၞောတ်ကပ်ဗာန်:'''
* ''wasi'' (သ္ၚိ)
* ''wasi-y'' (သ္ၚိ အဲ)
* ''wasi-y-kuna'' (သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)
* ''wasi-y-kuna-pi'' (ပ္ဍဲ သ္ၚိ အဲ ဂမၠိုင်)

'''သၞောတ် လဒက်ပတန် ဝါကျ:'''
ကေချူအာဝွံ စကာ သၞောတ် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb / SOV) မဒှ် သၞောတ် တုပ်ကဵု ဘာသာမန် ကေုာံ ဗၟာ ကီုရ။

'''တင်တၟေင် သဒ္ဒါတၞဟ်တအ်:'''
* '''သက်သဳပရိုင် (Evidentiality):''' ပ္ဍဲကေချူအာမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျ ဒးဗာန်စုတ် မလိက် မထ္ၜးကဵု သက်သဳရ။ (ဥပမာ: ''-mi'' = အဲညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်၊ ''-si'' = အဲမိင်လဝ် ညးတၞဟ်ဟီု၊ ''-chá'' = အဲထေင်ကေတ် / မာန်ဒှ်မာန်)။
* '''ပိုဲ (Inclusive vs. Exclusive &quot;We&quot;):''' သွက် မနာမ် &quot;ပိုဲ&quot; ဂှ် ကေချူအာ နွံၜါသာ်- ''ñuqanchik'' (ပိုဲ သီုကဵု မၞး) ကေုာံ ''ñuqayku'' (ပိုဲ ဆဂး ဟွံသီု မၞး)။

== ၅။ ရမ္သာၚ်ဗေဒ (Phonology) ==
ရမ္သာင်ဗေဒ (Phonology) ကေချူအာဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု ဘာသာ ရဝ်မာန် ညံင်ရဴ သပိန် ဗွဲမလောန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:70%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ရမ္သာင် သရ (Vowels) ပ္ဍဲ ကေချူအာ
|-
! !! ဂတ (Front) !! လဒေါဝ် (Central) !! လက္ကရဴ (Back)
|-
! သၠုင် (High) 
| i || || u
|-
! သဝ် (Low) 
| || a || 
|}

ကေချူအာ တမ်မူလဝွံ နွံဆ သရ ပိမ (a, i, u) ဓဝ်ရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်စပ် ကု ဗျည်လ္ၚဵုမ္ဂး ဍေံတအ် မလေပ် တိတ်ရမ္သာင် (e) ကေုာံ (o) ကီုရ။

သွက် ရမ္သာင်ဗျည် (Consonants) ဂှ်၊ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု ရမ္သာင်ဗျည်ဇြိုင် (Voiced stops) ညံင်ရဴ ''b, d, g'' ပ္ဍဲ တမ်မူလရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ ဒေသ ကူသကဝ် ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင် ဗျည်ပတိတ်ကျာ (Aspirated) ညံင်ရဴ ''ph, th, kh'' ကေုာံ ရမ္သာင် ဗျည်ကအ်တေင် (Ejectives) ညံင်ရဴ ''p', t', k', q''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ်ချူလိက် ကေုာံ အက္ခရ် (Writing System and Orthography) ==
[[File:Quipu.png|thumb|right|200px|ကွဳပူ (Quipu) - သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် မစကာလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် ကေုာံ စရင်အင် ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ မဟွံမဲကဵု မလိက်။]]
ကိုပ်ကၠာ သပိန်တအ် ဟွံစိုပ်ဂှ်၊ ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူနကဵု အက္ခရ်ရ။ စၞးဂှ် အေန်ကာတအ် စကာ '''[[ကွဳပူ]] (Quipu)''' မဒှ် သၞောတ် ကၠေင်ဇုက် ဇမၠိင် ကေုာံ အသာ်နာနာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်အင်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳဂှ်၊ ခမဳသင် သပိန်တအ် စကာ အက္ခရ် လေတ်တေန် (Latin alphabet) သွက်ဂွံ ချူ ကေချူအာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပြကိုဟ်ဘာသာခရေတ်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ အလဵုအသဳ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာတအ် ဖျေဟ်လဝ် သၞောတ်ချူလိက် (Standard Orthography) တုဲယျ။ ၜိုန်ရ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပၠေဝ်ပၠေတ် အကြာ ညးဟီုအရေဝ် ဒေသတၞဟ်ခြာတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဏီရ။

== ၇။ ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် (Vocabulary and Influence) ==
ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဇီုကပိုက် လ္တူ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ကၠုင်နူ ကေချူအာရ။ ဥပမာ- 
* '''Puma (ပူမာ):''' ဇာဒိသိုင် အမေရိက
* '''Condor (ကောန်ဒေါ):''' လနေင် က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ
* '''Llama (လာမာ):''' သတ်တိရစ္ဆာန် တုပ်ကဵု အုတ် မၞုံပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ
* '''Quinoa (ကဳနဝ်အာ):''' သြောအ်ဂကူ ကေချူအာ မစထဝ်
* '''Jerky (ဂျာကဳ):''' ဖျုန်ကှ် (ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ကေချူအာ ''ch'arki'')&lt;ref&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီု၊ ကေချူအာ လၟုဟ်ဝွံလေဝ် ကေတ်လဝ် မဝေါဟာရ မလွဳဗ္စ နူကဵု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တၟေင်တၟဟ် သွက် ကပေါတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိ မဟွံမဲ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာရ။

== ၈။ ကဆံၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Official Status and Revitalization) ==
[[File:Bandera_Wiphala_Tupac_Katari.svg|thumb|left|150px|အလာံ ဝဳဖာလာ (Wiphala) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳတအ်။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ ဒှ်ဍုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာ ကေချူအာ နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ကဆံင်ကောန်ဂကူရ။ ဘဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အဳကွေဒံ တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင်အရာ ကေချူအာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ နွံကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ကေချူအာ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ဘာသာသပိန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ၚာ် တၟိတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဟီု ကေချူအာ ဟိုတ်နူ ပရေင်အောန်စှ်ေ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လ္တူ ညးဟီု ကေချူအာ (Discrimination) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မွဲ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံအေန်ဂျဳအဝ် (NGOs) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပညာ ၜါဘာသာ (Bilingual Intercultural Education - EIB) ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကေုာံ ဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။

== ၉။ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ မဳဒဳယာ (Literature, Culture, and Media) ==
ယေန်သၞာင် ကေချူအာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်လဴပူ အရေဝ်ပါင် (Oral tradition) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပေါဲသၟာဇာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကေချူအာဂှ် ဒှ် ''Apu Ollantay'' မဒှ် ပရူပရာ ဇာတ်မဆာန် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်အေန်ကာ မချူလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုဝ်လဝ်နဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂဳတ ကေချူအာ မကော်ခဴစ ''Huayno'' ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အာန်ဒဳရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ယျူကျုတ် (YouTube) ဂှ်လေဝ်၊ သၟတ်တအ် စကာ ဘာသာကေချူအာ သွက်ဂွံ ဒယှ်ေဒွက် တွိင်တွိုက် ပေါပ် (Pop) ဟွံသေင်မ္ဂး ရက်ပ် (Rap) ညံင်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b_j5uVpX3k ဒွက် ဂဳတ ကေချူအာ ခေတ်တၟိ လ္တူ YouTube]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် အရေဝ်ဘာသာ (Conclusion and Future) ==
အရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာဝွံ ဟွံဒှ် ဆ အာဲကၟာဲ ခေတ်အေန်ကာ သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မဂျိုင်ဒၟံင် ကေုာံ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ ကေုာံ အသမ္တီ (Identity) ကောန်ဒေသ အာန်ဒဳ ပြကောဋိကိုဋ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဘာသာသပိန် ကေုာံ လညာတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိကီုလေဝ်၊ ပွမကလေင် လွဳပရာ (Revitalization) နကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂၠးကဝ်တအ်ဝွံ ကဵုဒၟံင် ဇြဟတ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ကေချူအာ ဂွံဆက်ဂျိုင်တန်တဴအာ သွက် အနာဂတ် အဆက်ဆက်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Adelaar&quot;&gt;{{cite book |last=Adelaar |first=Willem F. H. |author2=Muysken, Pieter C. |title=The Languages of the Andes |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521362757}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heggarty&quot;&gt;{{cite book |last=Heggarty |first=Paul |title=Quechua and Aymara: Historical Linguistics and Origins |year=2008 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400032051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cerron&quot;&gt;{{cite journal |last=Cerrón-Palomino |first=Rodolfo |title=Lingüística quechua |journal=Centro de Estudios Rurales Andinos &quot;Bartolomé de las Casas&quot; |year=1987}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=David J. |title=A Grammar of Huallaga (Huánuco) Quechua |year=1989 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520097328}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Parker&quot;&gt;{{cite book |last=Parker |first=Gary J. |title=Ayacucho Quechua Grammar and Dictionary |year=1969 |publisher=Mouton}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dict&quot;&gt;{{cite web |title=English words from Quechua |url=https://www.dictionary.com/e/quechua-words/ |publisher=Dictionary.com |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coronel&quot;&gt;{{cite book |last=Coronel-Molina |first=Serafín M. |title=Language Ideology, Policy and Planning in Peru |year=2015 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1783094254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ollantay&quot;&gt;{{cite book |title=Ollantay: An Ancient Incan Drama |author=Markham, Clements R. |year=1871 |publisher=Trübner &amp; Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hinton&quot;&gt;{{cite book |last=Hinton |first=Leanne |author2=Hale, Ken |title=The Green Book of Language Revitalization in Practice |year=2001 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123493545}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ
| title      = ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ ကေချူအာ (Quechuan Languages)
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူအရေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကေချူအာ ၁]] (Quechua I / Waywash)
* [[ကေချူအာ ၂]] (Quechua II / Wamp'uy)
* [[ကဳချူအာ]] (Kichwa - အဳကွေဒံ)
* [[ကူသကဝ် ကေချူအာ]] (Cusco Quechua)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ပေရူ]]
* [[ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒံ]]
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ခဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
| group3     = ပရူပရာ ဆက်စပ်တအ်
| list3      = 
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu)
* [[ကွဳပူ]] (Quipu)
}}

[[Category:ဘာသာ ကေချူအာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အဳကွေဒံ]]
[[Category:ဂကောံအရေဝ်ဘာသာ တမ်မူလ အမေရိက]]
[[Category:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>6w9wgoxxiog45pf9enj67e8l463di55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ပါယာ အေန်ကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11203</id>
    <revision>
      <id>55282</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox former country | native_name = {{lang-qu|Tawantinsuyu}} | conventional_long_name = အေန်ပါယာ အေန်ကာ | common_name = အေန်ကာ (Inca) | continent = အမေရိကသၠုင်ကျာ | era = ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လံမ်ဗတ် | status = အေန်ပါယာ | image_map = File:Inca_Empire_South_America.png|250px|ဗီုရု...&quot;</comment>
      <origin>55282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30686" sha1="irk35ihp8mkiwq6kwbcv6pv3nx0ni38" xml:space="preserve">{{Infobox former country
| native_name = {{lang-qu|Tawantinsuyu}}
| conventional_long_name = အေန်ပါယာ အေန်ကာ
| common_name = အေန်ကာ (Inca)
| continent = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| era = ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လံမ်ဗတ်
| status = အေန်ပါယာ
| image_map = [[File:Inca_Empire_South_America.png|250px|ဗီုရုပ် သြိုင်ပယျဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာ (သာ်ဍီု) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ။]]
| image_map_caption = ပယျဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲအခိင် ကၠောတ်အထောတ်အိုတ် (ၜိုတ် သၞာံ ၁၅၂၇)
| capital = [[ကူသကဝ်]] (Cusco)
| common_languages = [[ဘာသာ ကေချူအာ]] (Quechua), အာဲမာရာ (Aymara), ပူကဳနာ (Puquina)
| religion = ဓဝ်ပတှ်ေ အေန်ကာ (Inca religion)
| government_type = သၞောတ်သၟိင်တၠ အဝဵုအကြီု (Absolute monarchy)
| title_leader = သာပါ အေန်ကာ (Sapa Inca)
| leader1 = [[ပါချာကူတဳ]] (Pachacuti)
| year_leader1 = ၁၄၃၈–၁၄၇၁
| leader2 = [[အာတာဟွာလ်ပါ]] (Atahualpa)
| year_leader2 = ၁၅၃၂–၁၅၃၃
| year_start = ၁၄၃၈
| year_end = ၁၅၃၃
| event_start = ဒက်ပတန် အေန်ပါယာ
| event_end = ဍုင်သပိန် လုပ်သီ
| population_estimate = ၁၀,၀၀၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၁၂,၀၀၀,၀၀၀
}}

'''အေန်ပါယာ အေန်ကာ''' ({{lang-en|Inca Empire}}; [[ဘာသာ ကေချူအာ|ကေချူအာ]]: ''Tawantinsuyu'', မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒေသပန်ကဏ္ဍ မပံင်ကောံ&quot;) ဝွံ ဒှ်အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလးအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လံမ်ဗတ် (Pre-Columbian America) တုဲ၊ သီုဒှ်လဝ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵုစိုပ် အခိင် ဍုင်သပိန် လုပ်သီကေတ်ဍေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |edition=2nd |isbn=978-1-4443-3115-8}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒတန် အုပ်ဓုပ်၊ နိုင်ငံရေး ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် အဓိကဂှ် နွံပ္ဍဲဍုင် [[ကူသကဝ်]] (Cusco) မဒှ် ဒၞာဲ မနွံပ္ဍဲ ဍုင်ပေရူ (Peru) ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

အေန်ပါယာဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) ပ္ဍဲအခိင် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ၊ စနူ သၞာံ ၁၄၃၈ ဂှ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်ကီု သီုကဵု ပရေင်လုပ်သီ နကဵုပၞာန်ဂှ်၊ အေန်ကာတအ် ပံင်သၟဟ်ကေတ် ဒေသ ဗွဲမဇၞော်လှဲလး ပ္ဍဲလ္ပာ် ပလိုတ် အမေရိကသၠုင်ကျာ မာန်လဝ်ရ။ အေန်ပါယာဝွံ သ္ၚောဲခြာဒၟံင် နူကဵု ယေန်သၞာင် တၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေံတအ် ဟွံစကာ သၞောတ်သြန်၊ ဟွံမဲကဵု စက်ဂေတ် (wheel) ကေုာံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူဒတန်ရ။ ၜိုန်ရသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် နွံကဵု အစောမ်စရာဲ ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်အာခဳတက်ချာ၊ လဒက်ပတန် ဂၠံင်ဍာန်، ပရေင်တဵုလွဳ လ္တူဒဵု (Terrace farming) ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ နကဵု တောဝ် [[ခွဳပူ]] (Quipu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=The Incas: New Perspectives |year=2006 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393333015}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name) ==
အေန်ကာတအ်ဂှ် ကော်ခဴစ အေန်ပါယာ ညးတအ် နကဵု ယၟု ''Tawantinsuyu'' (တာဝါန်တေန်သုယူ) ရ။ ပ္ဍဲဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မ္ဂး ''Tawa'' ဂှ် အဓိပ္ပါယ် ပန်၊ ကေုာံ ''-ntin'' ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မပံင်ကောံ&quot; တုဲ ''Suyu'' ဂှ် ဒှ် &quot;ဒေသ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ရး&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍေံဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ရးပန် မပံင်သၟဟ်&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Rostworowski |first=María |title=History of the Inca Realm |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521637596}}&lt;/ref&gt; ရးပန်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဇၞော် ကူသကဝ် မဒှ် လဒေါဝ်ဗဟဵုရ။

ဝေါဟာရ &quot;Inca&quot; (အေန်ကာ) ဝွံ ပ္ဍဲဘာသာ ကေချူအာ မ္ဂး ဍေံဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၟိင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးအုပ်ဓုပ်&quot; ရတုဲ၊ မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ ကော်ခဴစ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးအုပ်ဓုပ် (Sapa Inca) ရ။ ဆဂး လက္ကရဴဏအ် ဍုင်သပိန်တအ် လုပ်သီတုဲ ဝေါဟာရဝွံ လေပ်စကာ သွက်ဂွံ ကော်ခဴ ဂကူ ကေုာံ အေန်ပါယာ အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (History and Expansion) ==
[[File:Pachacuti_inca.jpg|thumb|right|200px|သၟိင် ပါချာကူတဳ (Pachacuti) ညးမဖန်ဗဒှ်ကဵု ဍုင်ကူသကဝ် ညံင်ဂွံဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်လှဲလး။]]
ဝင် အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ဍုင်ဍောတ်တ်မွဲ ပ္ဍဲခရိုင် ကူသကဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံရ။ အတိုင် ပရူပရာ ဒဏ္ဍာရဳမ္ဂး၊ သၟိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် မာန်ကဝ် ကာပါတ် (Manco Cápac) ညးမဒက်ပတန်လဝ် ဍုင်ကူသကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bauer |first=Brian S. |title=Ancient Cuzco: Heartland of the Inca |year=2004 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292702792}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၃၈ သၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၟိင်တၠ အေန်ကာ မရနုက်ကဵု ၉၊ '''[[ပါချာကူတဳ]] (Pachacuti-Cusi Yupanqui)''' ရ။ ညးဝွံ လုပ်သီကေတ် ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) တုဲ ပြံင်လှာဲထောအ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် အေန်ပါယာ ''Tawantinsuyu'' ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ညး တူပါတ် အေန်ကာ (Túpac Inca Yupanqui) ကေုာံ စဴညး ဟွာဲနာ ကာပါတ် (Huayna Cápac) တအ်ဂှ်၊ အေန်ပါယာဝွံ လှဲလးတိတ်အာ စဵုကဵုစိုပ် ဍုင် အဳကွေဒေါ (Ecuador) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုင် ချဳလဳ (Chile) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာရ။

== ၃။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Government and Administration) ==
အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ်သၟိင်တၠ မၞုံကဵု အဝဵုအကြီု (Absolute monarchy) ရ။ သၟိင်တၠ မကော်ခဴစ '''သာပါ အေန်ကာ''' (Sapa Inca) ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ကောန် ကျာ်တ္ၚဲ (Inti) တုဲ နွံကဵု အဝဵု ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ဍုင် ကေုာံ သာသနာရ။ 

အေန်ပါယာဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ရး (Suyu) ပန်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ရး (Suyu) ပန် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Covey |first=R. Alan |title=How the Incas Built Their Heartland: State Formation and the Innovation of Imperial Strategies |year=2006 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472114788}}&lt;/ref&gt;
|-
! ယၟု ရး (Suyu) !! အဓိပ္ပါယ် !! ဒၞာဲဒတန် (Location)
|-
| '''ဆေန်ချာဲသုယူ (Chinchaysuyu)''' || ရး လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ || လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ဗွဲမဇၞော်လှဲလး၊ စဵုကဵု ဍုင် အဳကွေဒေါ လၟုဟ်။
|-
| '''အာန်တဳသုယူ (Antisuyu)''' || ရး လ္ပာ်ဗမံက် || လ္ပာ်ဗမံက် မတတ်အာ ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန်။
|-
| '''ကူန်တဳသုယူ (Kuntisuyu)''' || ရး လ္ပာ်ပလိုတ် || လ္ပာ်ပလိုတ် စဵုကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ပစဳဖိတ်။
|-
| '''ကူလာသုယူ (Qullasuyu)''' || ရး လ္ပာ်သၠုင်ကျာ || လ္ပာ်သၠုင်ကျာ မၞုံကဵု ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca) ကေုာံ ဍုင် ချဳလဳ။
|}

ဇၟာပ်ဇၟာပ် ရးဂှ် ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၟိင်စဍုင် (Apu) မဒှ် ကောန်ဒြဟတ် သ္ၚိကၟိန် သၟိင်တၠတအ်ရ။ တုဲမ္ဂး၊ အေန်ကာတအ် စကာ သၞောတ် ပါ်ကဆံင် မၞိဟ် နကဵု ဒက်ဂကောံ မၞိဟ် ၁၀၊ ၅၀၊ ၁၀၀၊ ၁,၀၀၀ ကေုာံ ၁၀,၀၀၀ တၠ သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန် ကေုာံ ကော်ကောန်ပၞာန် ဗွဲမလောဲသွာရ။

== ၄။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
[[File:Inca_agricultural_terraces_at_Moray.jpg|thumb|left|250px|ကဆံင်တိ တဵုလွဳ (Terraces) အေန်ကာ ပ္ဍဲ မဝ်ရေး (Moray) မဒှ် သာဓက ကွတ်ပညာ တဵုလွဳ မပြဲပြဲ။]]
အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ ဟွံမဲကဵု သြန်၊ စျေး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဗၞိက် မလှာဲကပေါတ် နကဵု သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Murra |first=John V. |title=The Economic Organization of the Inka State |year=1980 |publisher=JAI Press |isbn=978-0892321183}}&lt;/ref&gt; စၞးဂှ် ဍေံတအ် စကာ သၞောတ် မကော်ခဴစ '''မဳတာ (Mita)''' မဒှ် သၞောတ် ကဵုတာလျိုင် ကမၠောန် သွက် အလဵုအသဳရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ညးတြုံတအ် ဒးကၠောန်ကမၠောန် (ဥပမာ- သိုင်ဂၠံင်၊ သိုင်ဘာကျာ်၊ ကၠောန်ပၞာန်) သွက် ဍုင် ပ္ဍဲမွဲသၞာံ လၟိဟ်တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ နဒဒှ် ပရေင်ကလေင်ရီုဗင်၊ အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်ကဵု စၞစ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သွက် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။

ပရေင်တဵုလွဳဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အေန်ကာရ။ ဟိုတ်နူ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒဵုတုဲ၊ ဍေံတအ် ဒက်လဝ် ကဆံင်တိ လ္တူဒဵု (Terracing) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်မ၊ ကေုာံ တၞံခဍာ်ပလိုင် (Potato) ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံတအ် လွဳ တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု လာမာ (Llama) ကေုာံ အာလ်ပါကာ (Alpaca) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖျုန် ကေုာံ တောဝ် (wool) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗွိုက်လတက်ရ။

== ၅။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် (Society and Culture) ==
သဇိုင် ဂကောံမၞိဟ် အေန်ကာဂှ် ဒှ် '''အာဲယူ (Ayllu)''' ရ။ အာဲယူ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန် မပံင်ကောံတုဲ ပိုင်ပြဳ တိဗ္ၚ မွဲစွံ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=2nd |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt; ဇၟာပ်ဇၟာပ် အာဲယူ နွံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် မကော်ခဴစ ကုရာကာ (Kuraka) ညးမဆက်စၠောအ်ကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵုရ။

ယေန်သၞာင် အေန်ကာဝွံ စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်မံင်တန်တဴ နကဵု ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ရေင်သ္ကအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ အေန်ကာ အဓိက ပိသာ်ဂှ်-
# ''Ama sua'' (လ္ပကၠတ်)
# ''Ama llulla'' (လ္ပဟီုမုသာ)
# ''Ama qella'' (လ္ပလၞုဟ်)

== ၆။ ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Religion and Mythology) ==
ဓဝ်ပတှ်ေ အေန်ကာဝွံ ဒှ် ပွမရှ်ေသှ်ေ ကျာ်ဗွဲမဂၠိုင် (Polytheistic) တုဲ၊ အဓိက စွံအာရီု လ္တူ သဘာဝ ကေုာံ လျးတ္ၚဲရ။ ကျာ်အဓိက ဂမၠိုင် ပါဝင်ကဵု-
* '''Inti (အေန်တဳ):''' ကျာ်တ္ၚဲ၊ မဒှ် ကျာ်အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာ။ သာပါ အေန်ကာ တအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံတအ် ဒှ်ကောန်စဴ ကျာ်တ္ၚဲဏအ်ရ။
* '''Viracocha (ဗဳရာကဝ်ချာ):''' ကျာ်မဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ ကေုာံ လမျီု သီုဖအိုတ်။
* '''Pachamama (ပါချာမာမာ):''' မိဂၠးတိ (Mother Earth) မဒှ် ကျာ်မဆေင်ကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သဘာဝ။

အေန်ကာတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဒၞာဲသဘာဝ မပ္တံကဵု ဒဵု၊ တၟအ်၊ ကေုာံ ကြုင် မကော်ခဴစ '''ဟွာကာ (Huaca)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |pages=276-277}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် မၞုံကဵု ဘဲအန္တရာဲ ညံင်ရဴ ပရေင်တိချဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဥတုကဟောမ်မ္ဂး၊ အေန်ကာတအ် ကၠောန် ပွဲပူဇဴ မပ္တံကဵု သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ လဆောဝ်မ္ဂး သီုကဵု ကောန်ၚာ်မၞိဟ် မကော်ခဴစ ''Capacocha'' သွက်ဂွံ လဟိင်စိုတ် ကျာ်တအ်ရ။

== ၇။ ကွတ်အာခဳတက်ချာ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Architecture and Engineering) ==
[[File:Qhapaq_Nan_Ecuador.jpg|thumb|right|250px|ဂၠံင်ဍာန် အေန်ကာ (Inca road system) မဒက်ပတန်လဝ် လ္တူဒဵု မတတ်ၜက်အာ ဒေသ အာန်ဒဳ။]]
အစောမ်စရာဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ အေန်ကာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ညးတအ် အဓိကဂှ် ဒှ် ကွတ်စဳတၟအ် (Ashlar masonry) မဒှ် ပွမတက်တၟအ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ရေင်သ္ကအ် သီုဟွံမဲကဵု ဍာ်ဆီ (mortar) ရ။ တၟအ်တအ်ဂှ် ကိတ်ညဳလောန် စဵုကဵု တၞးၜုန် လောပ်ဟွံဂွံရ။ လဒက်ပတန်ဏအ် မာန်ဒုင်ဒဝ် ကုပရေင်တိချဳ မာန်ရ။ ဒၞာဲမဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်တြေံ '''[[မာချူ ပဳချူ]]''' (Machu Picchu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wright |first=Kenneth R. |author2=Zegarra, Alfredo Valencia |title=Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel |year=2000 |publisher=ASCE Press |isbn=978-0784404447}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ အေန်ကာတအ် ဒက်ပတန်လဝ် '''သၞောတ်ဂၠံင်ဍာန် အေန်ကာ''' (Qhapaq Ñan) မၞုံဇမၠိင် ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၅,၀၀၀ တိုင်) မတတ်ၜက်အာ ဒဵု၊ ဂြိုပ် ကေုာံ ကန္တာရရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hyslop |first=John |title=The Inka Road System |year=1984 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123634603}}&lt;/ref&gt; လ္တူဂၠံင်ဏအ်ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ မၞိဟ်ဂြိပ်ပလံင်လိက် မကော်ခဴစ ချာသကဳ (Chasqui) သွက်ဂွံ ပလံင်ပရိုင် အလုံအေန်ပါယာ မွဲ ဗွဲမပြဟ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=ROJ_A_YlX8s အစောမ်စရာဲ လဒက်ပတန် အေန်ပါယာ အေန်ကာ (YouTube Documentary)]

== ၈။ မလိက် ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Language and Record Keeping) ==
အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် မချူဒတန် (written language) ညံင်ရဴ ယေန်သၞာင် မာယာ (Maya) တအ်ရ။ ဘာသာစကား အဓိက မစကာ ပ္ဍဲအလဵုအသဳဂှ် ဒှ် ဘာသာ [[ကေချူအာ]] (Quechua) ရ။

သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် ကေုာံ လၟိဟ်စရင် (ညံင်ရဴ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ လၟိဟ်သြောအ်မ၊ ကေုာံ အခေါန်) ဂှ်၊ ဍေံတအ် စကာ ကိရိယာ တောဝ် မကော်ခဴစ '''[[ခွဳပူ]]''' (Quipu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}&lt;/ref&gt; ခွဳပူဂှ် ဒှ် တောဝ် မၞုံကဵု အရံင် နာနာသာ် မစုတ်လဝ် ခဍောတ် (knots) ရ။ ဗီုပြင် ခဍောတ် ကေုာံ အရံင်တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် တင်နင်ရ။

== ၉။ ပၞာန်သပိန် လုပ်သီ ကေုာံ ပရေၚ်လီုလာ် (Spanish Conquest and Fall) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၆ ဂှ် ညးဂၠာဲတိုက်တၟိ ဂကူသပိန် '''ဖရန်သေတ်သကဝ် ပဳဇြာရဝ်''' (Francisco Pizarro) စိုပ်ကၠုင် ဇရေင် ပယျဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ အခိင်ဂှ် အေန်ပါယာဝွံ ဍိုန်လျဒၟံင် ဟိုတ်နူ ယဲကပ် မကၠောအ်ကၠုင် နူရဲဥရဝ်ပ (ညံင်ရဴ ယဲကျောက်ရောဂါ) ကေုာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အကြာ ကောဒေံၜါ သၟိင် ဟွာသကာ (Huáscar) ကေုာံ သၟိင် '''[[အာတာဟွာလ်ပါ]]''' (Atahualpa) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hemming |first=John |title=The Conquest of the Incas |year=1970 |publisher=Macmillan |isbn=978-0156028264}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ ဂှ် ပဳဇြာရဝ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်သပိန် ၜိုတ် ၁၆၈ တၠ လုပ်ဆဵုဂဗ ကု သၟိင် အာတာဟွာလ်ပါ ပ္ဍဲဍုင် ကာဟာမာကာ (Cajamarca) ရ။ နကဵု လွဟ်ပၟတ် (guns) ကေုာံ ချေတ် မဒှ်အရာ အေန်ကာတအ် ဟွံကေင်ညာတ်လဝ်ဂှ်၊ သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် ဒပ်ပၞာန် အေန်ကာ ကေုာံ ရပ်ကေတ် သၟိင် အာတာဟွာလ်ပါ ရ။ ၜိုန်ရ အေန်ကာတအ် ကဵု ထဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ၚုဟ်ရာန်လမျီုကီုလေဝ်၊ သပိန်တအ် ဂစိုတ်ထောအ် အာတာဟွာလ်ပါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၃ တုဲ၊ ဍုင်ကူသကဝ်လေဝ် ဒးဒုင်သီအာရ။ သၟိင်အေန်ကာ လက္ကရဴအိုတ် တူပါတ် အာမာရူ (Túpac Amaru) ဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၇၂ တုဲ၊ အေန်ပါယာ အေန်ကာ လီုလာ်အာ အိုတ်သီုရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဖဵုသွဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Legacy and Modern Impact) ==
ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ညးတအ် ဆက်ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာန်ဒဳ လၟုဟ်ရ။ 
* '''ဘာသာစကား:''' ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ဂှ် ဆက်ဟီုဒၟံင် နကဵု မၞိဟ် ၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ အဳကွေဒေါ ရ။
* '''ယေန်သၞာင်:''' ပရေင်တဵုလွဳ လ္တူဒဵု (Terraces) လ္ၚဵုတအ်ဂှ် မၞိဟ်ဒေသတအ် ဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ တောဝ် ဗွိုက်လတက် ကေုာံ ပွဲသဘင် ယေန်သၞာင် (ညံင်ရဴ ပွဲ Inti Raymi) တအ် ဆက်နွံဒၟံင်ရ။
* '''အာခဳတက်ချာ:''' လဒက်ပတန် ညံင်ရဴ [[မာချူ ပဳချူ]] ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Site) ရ။

အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ ဒှ်သက်သဳ မထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒေသ မသ္ဇိုင်ခုင်တုဲ၊ ဝင်ဍေံတအ်ဝွံ ဆက်ကဵုဒၟံင် ခွန်အင် စိုတ်ဓါတ် သွက် ဂကူရးတမ်မူလ (Indigenous peoples) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;daltroy&quot;&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |edition=2nd |isbn=978-1-4443-3115-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;mcewan&quot;&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=The Incas: New Perspectives |year=2006 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393333015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;rostworowski&quot;&gt;{{cite book |last=Rostworowski |first=María |title=History of the Inca Realm |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521637596}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;bauer&quot;&gt;{{cite book |last=Bauer |first=Brian S. |title=Ancient Cuzco: Heartland of the Inca |year=2004 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292702792}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;covey&quot;&gt;{{cite book |last=Covey |first=R. Alan |title=How the Incas Built Their Heartland: State Formation and the Innovation of Imperial Strategies |year=2006 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472114788}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;murra&quot;&gt;{{cite book |last=Murra |first=John V. |title=The Economic Organization of the Inka State |year=1980 |publisher=JAI Press |isbn=978-0892321183}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;moseley&quot;&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=2nd |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wright&quot;&gt;{{cite book |last=Wright |first=Kenneth R. |author2=Zegarra, Alfredo Valencia |title=Machu Picchu: A Civil Engineering Marvel |year=2000 |publisher=ASCE Press |isbn=978-0784404447}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;hyslop&quot;&gt;{{cite book |last=Hyslop |first=John |title=The Inka Road System |year=1984 |publisher=Academic Press |isbn=978-0123634603}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;urton&quot;&gt;{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;hemming&quot;&gt;{{cite book |last=Hemming |first=John |title=The Conquest of the Incas |year=1970 |publisher=Macmillan |isbn=978-0156028264}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အေန်ပါယာ အေန်ကာ
| title      = [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] ကေုာံ ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ
| listclass  = hlist
| group1     = သၟိင်တၠ (Sapa Inca) အဓိကဂမၠိုင်
| list1      = 
* မာန်ကဝ် ကာပါတ်
* [[ပါချာကူတဳ]] (Pachacuti)
* တူပါတ် အေန်ကာ ယူပါန်ကဳ
* ဟွာဲနာ ကာပါတ်
* ဟွာသကာ
* [[အာတာဟွာလ်ပါ]] (Atahualpa)
* တူပါတ် အာမာရူ
| group2     = ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲဝင်ဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ကူသကဝ်]] (Cusco)
* [[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu)
* ကာဟာမာကာ
* ဝဳကာဗာမ်ဗာ
| group3     = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ
| list3      = 
* [[ဘာသာ ကေချူအာ]]
* [[ခွဳပူ]] (Quipu)
* သၞောတ် မဳတာ (Mita)
* ဂၠံင်ဍာန် အေန်ကာ
| group4     = ဝင် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ်
| list4      = 
* အမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လံမ်ဗတ်
* ပၞာန်သပိန် လုပ်သီ
* ဖရန်သေတ်သကဝ် ပဳဇြာရဝ်
}}

[[Category:အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]
[[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် အမေရိက ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လံမ်ဗတ်]]
[[Category:အေန်ပါယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဍုင်ပေရူ]]</text>
      <sha1>irk35ihp8mkiwq6kwbcv6pv3nx0ni38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခွဳပူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11204</id>
    <revision>
      <id>55283</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox artifact | name = ခွဳပူ (Quipu / Khipu) | image = [[File:Inca_Quipu.jpg|300px|ဗီုရုပ် ခွဳပူ မဒှ် ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီတင်နင် နကဵု ဇုက်ခ္ဍိ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ။]] | caption = ခွဳပူ (Quipu) မၞုံကဵု ဇုက်အဓိက ကေုာံ ဇုက်ကွက...&quot;</comment>
      <origin>55283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26509" sha1="om4l0gmb9cb0qpl0hfuqzg2k472fkzv" xml:space="preserve">{{Infobox artifact
| name = ခွဳပူ (Quipu / Khipu)
| image = [[File:Inca_Quipu.jpg|300px|ဗီုရုပ် ခွဳပူ မဒှ် ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီတင်နင် နကဵု ဇုက်ခ္ဍိ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ။]]
| caption = ခွဳပူ (Quipu) မၞုံကဵု ဇုက်အဓိက ကေုာံ ဇုက်ကွက်ဂမၠိုင် မထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် လာရ်ကဝ် (Larco Museum) ဍုင်လဳမာ။
| type = ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (Recording device)
| culture = ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ (Andean cultures), [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]
| material = တောဝ် (Cotton) ဟွံသေင်မ္ဂး တသော် လာမာ ကေုာံ အာလ်ပါကာ
| purpose = စၟတ်သမ္တီ စရင်မၞိဟ်၊ အခေါန်၊ လိက်ဝင် ကေုာံ ကာလ
| current_location = ပြတိုက်ဂမၠိုင် အလုံဂၠးတိ (သှ်ေၜိုတ် ၁၀၀၀ တၞး)
}}

'''ခွဳပူ''' ({{lang-en|Quipu}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-qu|Khipu}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (recording devices) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဇုက်မခ္ဍိလဝ် (knotted strings) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသအာန်ဒဳ (Andean South America) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}&lt;/ref&gt; ညးအေန်ကာတအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် သွက်ဂွံချူ (written language) ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် စကာ ခွဳပူ နဒဒှ် သၞောတ် ၃-ဒဳ (3D system) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်မၞိဟ်၊ လၟိဟ်သြန်အခေါန်၊ ပရူပရာ ဝင် ကေုာံ လၟေင်ကာလ ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ascher |first=Marcia |author2=Ascher, Robert |title=Code of the Quipu: A Study in Media, Mathematics, and Culture |year=1981 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472063255}}&lt;/ref&gt;

ခွဳပူ မွဲတၞးဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;ဇုက်အဓိက&quot; (Primary cord) မွဲတၞုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲဇုက်အဓိကဂှ် ကွက်စုတ်လဝ် &quot;ဇုက်ကွက်&quot; (Pendant cords) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တင်နင်တအ်ဂှ် ပၞုက်သိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗီုပြင် ခ္ဍိ (knot types)၊ ဒၞာဲမခ္ဍိလဝ် (knot position)၊ အရံင် ဇုက် (colors) ကေုာံ လဒက်ပတန် ဇုက်တအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Quipu&quot; (ခွဳပူ) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ''khipu'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ခ္ဍိ&quot; (knot) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမခ္ဍိ&quot; (to knot) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Salomon |first=Frank |title=The Cord Keepers: Khipus and Cultural Life in a Peruvian Village |year=2004 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822333906}}&lt;/ref&gt; ဘာသာကေချူအာဂှ် ဒှ်ဘာသာစကား သဘာဝ မစကာလဝ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ 

ပ္ဍဲလညာတ် အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ (Archaeology)၊ ခွဳပူ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဇုက်တောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက်တသော် မၞုံကဵု ခ္ဍိနာနာသာ်၊ မစကာ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တင်နင် ဂၞန်သင်္ချာ (numerical data) ကေုာံ တင်နင် လိက်ပတ် (narrative/logographic data) ရ။ ညးမမင်မွဲ ကေုာံ ညးမဗှ် ခွဳပူ တအ်ဂှ် ကော်ခဴစ ''ခွဳပူကာမာယံက်'' ([[Quipucamayoc]]) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမမင်မွဲ ခ္ဍိ&quot; ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) ==
[[File:Caral_Quipu.jpg|thumb|left|250px|ခွဳပူ ခေတ်တြေံအိုတ် မဂၠာဲဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်တြေံ ကာရဝ် (Caral) မၞုံအာယုက် ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံ။]]
ၜိုန်ရ ခွဳပူဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (၁၄၀၀ - ၁၅၃၂ ခရေတ်) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ဇုက်ခ္ဍိဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသ အာန်ဒဳ ကိုပ်ကၠာနူ အေန်ကာ ဗွဲမလံလာ်ရ။ အစာသုတေသန အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ခွဳပူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တြေံ ကာရဝ် (Caral-Supe civilization) မၞုံပ္ဍဲ ကမ်းရိုးတန်း ပေရူတုဲ၊ ဍေံတအ် နွံအာယုက် ၜိုတ် ၂,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Shady |first=Ruth |title=Caral-Supe: La civilización más antigua de América |journal=Investigaciones Sociales |year=2006 |volume=10 |issue=17 |pages=45-66}}&lt;/ref&gt;

အေန်ပါယာ ညံင်ရဴ [[ဝါရဳ]] (Wari Empire) (၆၀၀ - ၁၀၀၀ ခရေတ်) လေဝ် စကာလဝ် ခွဳပူ ကီုရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာဂှ်ဟေင် သၞောတ်ခွဳပူဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ အလုံမွဲ အေန်ပါယာရ။ သၟိင်အေန်ကာတအ် စကာ ခွဳပူ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် မနွံ ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ သ္ၚောဲသ္ၚောဲတအ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ်ဂမၠိုၚ် (Structure and Materials) ==
လဒက်ပတန် ခွဳပူ မွဲတၞးဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု သၞောတ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# '''ဇုက်အဓိက (Primary Cord):''' ဒှ်ဇုက် ဇမ္ၚောဲ မၞုံတၞုင်တီု မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကွက် ဇုက်တၞဟ်တအ်ရ။
# '''ဇုက်ကွက် (Pendant Cords):''' ဒှ်ဇုက် မကွက်လဝ် နူကဵု ဇုက်အဓိကရ။ ခွဳပူမွဲမွဲ မာန်နွံ ဇုက်ကွက် နူ ၃ တၞုင် စဵုကဵု ၂,၀၀၀ တၞုင် ပြင်င်ရ။
# '''ဇုက်လက္ကရဴ (Subsidiary Cords):''' ဒှ်ဇုက် မဆက်ကွက်လဝ် ပ္ဍဲလ္တူ ဇုက်ကွက်တအ်ပၠန်ရ။ ဍေံထ္ၜးကဵု တင်နင် မဆက်စပ် (sub-categories) ရ။
# '''ဇုက်လ္တူ (Top Cords):''' ဇုက် မကွက်လဝ် လ္ပာ်လ္တူ ဇုက်အဓိကတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် ပံင်သီုဖအိုတ် (sum totals) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Locke |first=L. Leland |title=The Ancient Quipu or Peruvian Knot Record |year=1923 |publisher=American Museum of Natural History}}&lt;/ref&gt;

'''ကပေါတ် (Materials):''' ခွဳပူ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်လဝ် နကဵု တောဝ် (Cotton) ဟွံသေင်မ္ဂး တသော် သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု လာမာ (Llama) ကေုာံ အာလ်ပါကာ (Alpaca) ရ။ တောဝ်ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်တုဲ စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ကမ်းရိုးတန်းတုဲ၊ တသော်သတ်တိရစ္ဆာန်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵုရ။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန်သၚ်္ချာ ကေုာံ ဇုက်ခ္ဍိ (Mathematical System and Knots) ==
ခွဳပူဝွံ စကာလဝ် '''သၞောတ်စှ် (Base-10 Decimal System)''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် ဂၞန်သင်္ချာရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ascher |first=Marcia |title=Mathematical Ideas of the Incas |journal=Native American Mathematics |year=1986 |pages=261-289}}&lt;/ref&gt; ဒၞာဲ မခ္ဍိလဝ် ပ္ဍဲဇုက်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကဆံင် ဂၞန်ရ (သၟဝ်အိုတ် = ၁၊ လ္တူတိုန်အာ = ၁၀၊ ၁၀၀၊ ၁၀၀၀)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%;&quot;
|+ ဂကူ ခ္ဍိ (Types of Knots) ပ္ဍဲ ခွဳပူ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
! ဂကူ ခ္ဍိ (Knot Type) !! ဗီုပြင် (Description) !! ၚုဟ်မး သင်္ချာ (Numerical Value) !! ဒၞာဲမစွံ (Position)
|-
| '''ခ္ဍိ ထပှ်-ဗီု (Figure-Eight Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ မတုပ်ကဵု ဂၞန် ၈ || လၟိဟ် '''၁''' ဓဝ် || သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဇုက်
|-
| '''ခ္ဍိ ဂၠိင် (Long Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ မပူရေတ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် || လၟိဟ် '''၂ နူ ၉''' (အတိုင်လၟိဟ် မပူရေတ်လဝ်) || သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဇုက်
|-
| '''ခ္ဍိ မွဲ (Single Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ ဓမ္မတာ မွဲမ || လၟိဟ် '''၁၀, ၁၀၀, ၁၀၀၀, ကေုာံ လ္တူဂှ်''' || ဒၞာဲလ္တူ (တန်တဴလ္တူ ဒၞာဲမခ္ဍိ)
|}

ယဝ်ရ ဇုက်မွဲ ဟွံမဲကဵု ခ္ဍိမ္ဂး၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ၚုဟ်မး &quot;သုည&quot; (Zero) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကု အေန်ကာတအ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် စဵုကဵု မသုန် ကိုဋ် ပြင်င်မာန်ရ။

== ၅။ အရံၚ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Colors and Meanings) ==
[[File:Quipu_details.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု အရံင် နာနာသာ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခွဳပူ။]]
အရံင် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခွဳပူတအ်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ခွဳပူလ္ၚဵု နွံဆ မွဲအရံင်တုဲ လ္ၚဵုဂှ် နွံကဵု အရံင် ၂ တောဲ ၃ တောဲရ။ ၜိုန်ရ သုတေသနတအ် ဟွံမာန် ပသောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် အရံင် သီုဖအိုတ်ဏီကီုလေဝ်၊ အတိုင် လိက်ဝင် သပိန်တအ်မ္ဂး-&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radicati di Primeglio |first=Carlos |title=Estudios sobre los Quipus |year=2006 |publisher=Fondo Editorial UNMSM}}&lt;/ref&gt;

* '''သာ်ဗု (White):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု သြန် (Silver) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်။
* '''သာ်မိတ် (Yellow):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ထဝ် (Gold)။
* '''သာ်ဗ္ကေတ် (Red):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပၞာန် (Warriors)။
* '''သာ်လမ္စံက် (Black):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု အခိင် (Time) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မတုဲကၠုင်လဝ်။
* '''သာ်တ္ၚေက် (Green):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု တဵုလွဳ ကေုာံ သြောအ်ဂျာင်။

ယဝ်ရ ဇုက်မွဲ ထပက်လဝ် အရံင်ၜါ (Barber-pole style) မ္ဂး၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရူပရာ ၜါသာ်ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Uses in the Inca Empire) ==
အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ၊ ခွဳပူဝွံ ဒှ် ကြုတ်ဇုတ် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ်ရ။ တာလျိုင် အဓိက သွက် ခွဳပူ ပါဝင်ကဵု-
# '''စရင်မၞိဟ် (Census):''' သၟိင်တအ် စကာ ခွဳပူ သွက်ဂွံ ကံက်စရင် လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကောန်ၚာ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ်ဗျု ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ် ကွာန်ရ။
# '''အခေါန် ကေုာံ သယံဇာတ (Taxes and Resources):''' စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် ကပေါတ် မကံက်လဝ် အခေါန် (ဥပမာ- တောဝ်၊ သြောအ်) ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မၞုံပ္ဍဲ ရုံဂိုင်သိပ် အလဵုအသဳ (Qullqa) တအ်ရ။
# '''လၟေင်ကာလ ကေုာံ ကြက္ကဒိန် (Calendrical and Astronomical info):''' ခွဳပူလ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ဇုက်ကွက် ၇၃၀ တၞုင် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ၜါသၞာံရ။
# '''ဝင် ကေုာံ ပရူပရာ (History and Narrative):''' လိက်ဝင်တြေံတအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူလ္ၚဵု မာန်စၟတ်သမ္တီ လိက်ဝင် သၟိင်တၠတအ်၊ ဆဂး ဍေံတအ် ဒးဒုင် ပသောင်ကလး နူကဵု ပါင် ညးမဗှ် ခွဳပူ (Quipucamayoc) တအ် ပံင်စပ် ကေုာံ ဇုက်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်လီုလာ် သၟဝ်တဲ သပိန် (Destruction by the Spanish Empire) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ အခိင် ပၞာန်သပိန် မလုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာဂှ်၊ ကိုပ်ကၠာတေံ သပိန်တအ် စကာလဝ် ခွဳပူ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကံက်အခေါန် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ သၟာခွဳပူတအ် ဒးလုပ်ဟီုထ္ၜး ပ္ဍဲရုင်ဗစာ သပိန်တအ်ရ။

ဆဂး ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၃၊ ပ္ဍဲကောံဓရီု ကံင်သဳ သာသနာ လဳမာ မရနုက်ကဵု ပိ (Third Council of Lima) ဂှ်၊ ဘာကျာ် ကာတ္တလေတ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူတအ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဒှ် အရာပၞုက်သိုပ် ပရေင်ပၠန်ဂတးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brokaw |first=Galen |title=A History of the Khipu |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521197793}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ခွဳပူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒုင် စံင်ပလီုထောအ်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး သှ်ေၜိုတ် ၁,၀၀၀ တၞး ပြင်င်ဓဝ်ရ ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ။

== ၈။ ပရေၚ်ဂၠာဲဆဵုတၟိ ကေုာံ သုတေသန (Rediscovery and Modern Research) ==
သုတေသန ခေတ်လၟုဟ် မဆေင်ကဵု ခွဳပူဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ အခိင် L. Leland Locke ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ခွဳပူတအ်ဝွံ စကာလဝ် သၞောတ်စှ် (base-10 numerical system) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင်၊ အစာသုတေသန Marcia Ascher ကေုာံ Robert Ascher တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ချာ ခွဳပူ ဗွဲမလှဲလးရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ [[ဂေရဳ အာတန်]] (Gary Urton) ကေုာံ Carrie Brezine နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟားဗတ် (Harvard University) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;Harvard Khipu Database&quot; မဒှ် သၞောတ်တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် ခွဳပူ သီုဖအိုတ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ |title=Khipu Database Project |publisher=Harvard University |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; ညးတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူလ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဂၞန်သင်္ချာ သၟးရ၊ ဍေံမာန်ဒှ် သၞောတ်မလိက် (Logographic script) ၃-ဒဳ မွဲရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=AmZ9_Z-R0x0 သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ခွဳပူ ကၠောန်ကမၠောန် (YouTube Video - PBS Eons)]

== ၉။ ဒတန်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ပြတိုက်ဂမၠိုၚ် (Museums and Collections) ==
[[File:Quipu_at_Museo_Machu_Picchu.jpg|thumb|right|250px|ခွဳပူ မထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် မာချူ ပဳချူ ဍုင်ကူသကဝ်။]]
လၟုဟ်မ္ဂး ခွဳပူ မသှ်ေဒၟံင် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ တၞးတအ်ဝွံ ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် အလုံဂၠးတိရ။ ဒၞာဲမၞုံဂၠိုင်အိုတ်တအ်ဂှ်-
* '''Ethnologisches Museum (Berlin, ဂျာမနဳ):''' နွံကဵု ခွဳပူ ၜိုတ် ၃၀၀ တၞး မဒှ် ကလောအ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ။
* '''Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú (Lima, ပေရူ):''' ထ္ၜးပျးလဝ် ခွဳပူ ဝင်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''Radicati Collection (Lima, ပေရူ):''' ဂိုင်သိပ်လဝ် ခွဳပူ တၟေင်တၟဟ်ဂမၠိုင်។
* '''American Museum of Natural History (New York, အမေရိကာန်):''' ဒၞာဲ L. Leland Locke မလ္ၚတ်လဝ် ခွဳပူ အလန်ကိုပ်ကၠာ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Conclusion and Future Research) ==
ခွဳပူ (Quipu) ဝွံ ဒှ် သာဓက အစောမ်စရာဲ ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် မတၟေင်တၟဟ်အိုတ်မွဲရ။ ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ လိက်ပတ် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် ဟွံဒးဒုင်သဇိုင် လ္တူ မလိက် မချူလ္တူ စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် လၟိုန်ကာလရ—ဍေံမာန်ဒှ်ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D physical objects) ညံင်ရဴ ဇုက်ခ္ဍိကီုရ။ 

သွက် အနာဂတ် သုတေသနဂှ်၊ အစာပညာတအ် ဆက်ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး &quot;ခွဳပူ လိက်ပတ်&quot; (Narrative khipus) မဒှ် ခွဳပူ မပၞုက်သိုပ်လဝ် လိက်ဝင် ကေုာံ ပရူပရာ ဂမၠိုင်ရ။ ယဝ်ရ မာန်ပသောင်ကလးမာန်မ္ဂး၊ ပိုဲတအ် ဂွံအခေါင် မိင်ကေတ် ရမ္သာင် ဝင် ဂကူအေန်ကာ နူကဵု အလဵုဇကု ညးတအ် တိုက်ရိုက် မာန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Urton2003&quot;&gt;{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ascher1981&quot;&gt;{{cite book |last=Ascher |first=Marcia |author2=Ascher, Robert |title=Code of the Quipu: A Study in Media, Mathematics, and Culture |year=1981 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472063255}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Salomon2004&quot;&gt;{{cite book |last=Salomon |first=Frank |title=The Cord Keepers: Khipus and Cultural Life in a Peruvian Village |year=2004 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822333906}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shady2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Shady |first=Ruth |title=Caral-Supe: La civilización más antigua de América |journal=Investigaciones Sociales |year=2006 |volume=10 |issue=17 |pages=45-66}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Locke1923&quot;&gt;{{cite book |last=Locke |first=L. Leland |title=The Ancient Quipu or Peruvian Knot Record |year=1923 |publisher=American Museum of Natural History}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ascher1986&quot;&gt;{{cite journal |last=Ascher |first=Marcia |title=Mathematical Ideas of the Incas |journal=Native American Mathematics |year=1986 |pages=261-289}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Radicati2006&quot;&gt;{{cite book |last=Radicati di Primeglio |first=Carlos |title=Estudios sobre los Quipus |year=2006 |publisher=Fondo Editorial UNMSM}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DAltroy2014&quot;&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brokaw2010&quot;&gt;{{cite book |last=Brokaw |first=Galen |title=A History of the Khipu |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521197793}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HarvardKhipu&quot;&gt;{{cite web |url=https://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ |title=Khipu Database Project |publisher=Harvard University |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အေန်ပါယာ အေန်ကာ
| title      = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဆက်စၠောအ်
| list1      = 
* [[ခွဳပူ]] (Quipu)
* [[ခွဳပူကာမာယံက်]] (Quipucamayoc)
* [[ချာသကဳ]] (Chasqui - တမန်လလောင်)
| group2     = ဒၞာဲဒတန် အဓိက
| list2      = 
* [[မာချူ ပဳချူ]]
* [[ကူသကဝ်]]
* [[သာတ်သေဟွာမာန်]] (Sacsayhuamán)
* [[ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ]] (Inca Trail)
| group3     = ဝင် ကေုာံ မၞိဟ်
| list3      = 
* [[သၟိင် ပါချာကူတဳ]] (Pachacuti)
* [[ပၞာန်သပိန် လုပ်သီ အေန်ကာ]]
* [[ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ]]
}}

[[Category:ခွဳပူ]]
[[Category:အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]
[[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ကိရိယာ သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ]]</text>
      <sha1>om4l0gmb9cb0qpl0hfuqzg2k472fkzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝါရဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11205</id>
    <revision>
      <id>55284</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox former country | native_name           = Wari | conventional_long_name= အေန်ပါယာ ဝါရဳ (Wari Empire) | common_name           = ဝါရဳ | continent             = အမေရိကသၠုင်ကျာ | region                = အာန်ဒဳ (Andes) | country               = ပေရူ (Peru) | era                   = ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Horizon) | sta...&quot;</comment>
      <origin>55284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25169" sha1="ftacwfvm1aifgxgbqevpjttcqwmpox3" xml:space="preserve">{{Infobox former country
| native_name           = Wari
| conventional_long_name= အေန်ပါယာ ဝါရဳ (Wari Empire)
| common_name           = ဝါရဳ
| continent             = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| region                = အာန်ဒဳ (Andes)
| country               = ပေရူ (Peru)
| era                   = ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Horizon)
| status                = အေန်ပါယာ
| image_map             = [[File:Huari_empire.png|250px|ဗီုရုပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဒေသ အေန်ပါယာ ဝါရဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူလၟုဟ်]]
| image_map_caption     = အေန်ပါယာ ဝါရဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (ခရေတ် ၅၀၀ – ၁၀၀၀)
| capital               = ဍုင်ဝါရဳ (Huari)
| religion              = ဓဝ်ပတှ်ေ သဘာဝ ကေုာံ ကျာ်တၠ ဒစုန် (Staff God)
| common_languages      = ကေချူအာ (Quechua) / ပူကဳနာ (Puquina)
| government_type       = သၞောတ်သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဗဟဵု
| year_start            = ၅၀၀ ခရေတ်
| year_end              = ၁၀၀၀ ခရေတ်
| life_span             = ခရေတ် ၅၀၀ – ၁၀၀၀ 
| today                 = [[ပေရူ]]
}}

'''အေန်ပါယာ ဝါရဳ''' ({{lang-en|Wari Empire}} ဟွံသေင်မ္ဂး Huari) ဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) လ္ပာ်လဒေါဝ်-သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ဍုင်[[ပေရူ]] (Peru) လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Isbell |first=William H. |title=Mummies and Mortuary Monuments: A Postprocessual Prehistory of Central Andean Social Organization |year=1997 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292738702}}&lt;/ref&gt; ယေန်သၞာင်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၅၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀၀ ကြဴနူခရေတ် (AD) မဒှ်အခိင် မကော်ခဴစ &quot;ခေတ် လဒေါဝ်&quot; (Middle Horizon) ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ပေရူရ။ ဍုင်ဇၞော်ဍေံဂှ် ကော်ခဴစ ဝါရဳ (Huari) တုဲ နွံဗ္ဒာဲ ဍုင် အာယာကူချဝ် (Ayacucho) ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schreiber |first=Katharina J. |title=Wari Imperialism in Middle Horizon Peru |year=1992 |publisher=University of Michigan Museum of Anthropology |isbn=978-0915703264}}&lt;/ref&gt;

ဂကူဝါရဳတအ်ဝွံ ကၠာနူ အေန်ပါယာ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ|အေန်ကာ]] ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ် ညးတအ် ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗွဲမဇၞော်လှဲလးတုဲ ဒှ်လဝ် တမ်ရိုဟ် သွက် အေန်ပါယာ အေန်ကာတအ်ရ။ ဝါရဳတအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အာခဳတက်ချာ၊ နဲကဲတဵုလွဳ လ္တူကဆံင်ဒဵု (Terracing)၊ ကေုာံ ကွတ်အနုသုခုမ ညံင်ရဴ တောဝ်ပလောအ် ကေုာံ နုင်တိတအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ဝါရဳ&quot; (Wari) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဟွာရဳ&quot; (Huari) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဒေသတုဲ မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ယေန်သၞာင် (Wari culture)၊ ဍုင်ဇၞော် (Huari archaeological site) ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် (Wari Empire) ရ။ အစာဝင် လ္ၚဵုတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝါရဳ နဒဒှ် အေန်ပါယာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် သွက်ဂွံချူတုဲ၊ တင်နင် ဝင်ဍေံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးလ္ၚတ်ကေတ် နူကဵု ပရေင်အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors: The Archaeology of Peru |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=Revised |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
ယေန်သၞာင် ဝါရဳဝွံ ကတဵုဒှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု ယေန်သၞာင် ဟွာရ်ပါ (Huarpa culture) မၞုံပ္ဍဲ ဒေသ အာယာကူချဝ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာ ခရေတ် ၅၀၀ ဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဆဵုဂဗကဵု ပရေင်ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု ဍာ်ကှ် ကေုာံ ဗြဲအောန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်၊ ဝါရဳတအ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်တဵုလွဳ ကဆံင်ဒဵု (Terrace farming) ကေုာံ ဍာ်စၠောအ် (Irrigation) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tung |first=Tiffiny A. |title=Violence, Ritual, and the Wari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes |year=2012 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0813037677}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက်ဏအ်၊ ဝါရဳတအ် စချဳဒရိုင် ဇၞော်လှဲလး အဝဵုအာဏာ ညးတအ် နကဵု ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၇၀၀ ခရေတ်ဂှ် ဍေံတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ် အလုံဍုင် ပေရူ လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်လှဲလး (Geography and Expansion) ==
[[File:Pikillaqta1.jpg|thumb|right|250px|လဒက်ပတန် ဍုင်တြေံ ပဳကဳလာတ်တာ (Pikillaqta) မဒှ် ဒၞာဲအုပ်ဓုပ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဝါရဳ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ။]]
အေန်ပါယာ ဝါရဳဝွံ ဇၞော်လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ ဖါပ်ဗိုတ်လဝ် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ကေုာံ ဒေသ ဒဵု အာန်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပယျဵု သၟဝ်ကျာ:''' စိုပ်အာ စဵုကဵု ဒေသ ကာဂျာမာရ်ကာ (Cajamarca)။
* '''ပယျဵု သၠုင်ကျာ:''' စိုပ်အာ စဵုကဵု ဒေသ မဝ်ကေဂွာ (Moquegua) မဒှ် ဒၞာဲ မပယျဵုဆက် ကု အေန်ပါယာ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ရ။

ဝါရဳတအ် ဇၞော်လှဲလး အာဏာညးတအ် နကဵု နဲကဲ သိုင်ပတန် ဍုင်ခရိုင် (Provincial centers) ညံင်ရဴ ပဳကဳလာတ်တာ (Pikillaqta) ကေုာံ သေရဝ် ဘာအူး (Cerro Baúl) တအ်ရ။ ဍုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တုပ်ပ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂိုင်သိပ် သြောအ်ဂျာင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=Pikillacta: The Wari Empire in Cuzco |year=2005 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0877459316}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ကွတ်အာခဳတက်ချာ (Capital City and Architecture) ==
ဍုင်ဇၞော် ဝါရဳ (Huari) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဗလးဒဵု မၞုံသမၠုင် ၂,၇၀၀ မဳတာ တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ဂှ် မာန်နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် စဵုကဵု ၄၀,၀၀၀ တၠရ။ ဍုင်ဇၞော်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍိုတ်တိတုဲ နွံကဵု ဗီုပြင် ထပ်နာနာသာ်ရ။
* '''ဗီုပြင် ကဝက်ခ္ဍံ (D-shaped structures):''' အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ အာခဳတက်ချာ ဝါရဳဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် မၞုံကဵု ဗီုပြင် အက္ခရ် အင်္ဂလိက် &quot;D&quot; ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပွမပူဇဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ochatoma Paravicino |first=José |title=Religious Ideology and Military Organization in the Wari Empire |year=2001 |publisher=Pontificia Universidad Católica del Perú}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောတ်ဍာ် (Water systems):''' ဝါရဳတအ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ဍာ်စၠောအ် ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိ ညံင်ဂွံ ဂွံဍာ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Government and Administration) ==
ဝါရဳဝွံ ဒှ် အေန်ပါယာ မၞုံကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု မခိုင်ကၠိုက် (Centralized government) ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင်မဇၞော်လှဲလးဏအ်ဂှ် ဝါရဳတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲတၟေင် ၜါသာ်ရ-
# '''သၞောတ် ဂၠံင်တရဴ (Road Network):''' ဝါရဳတအ် သိုင်ပတန်လဝ် ဂၠံင်တရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စၠောအ်လဝ် ဍုင်ခရိုင်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် [[ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ]] ဗွဲကြဴဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Patrick Ryan |title=Cerro Baúl: A Wari Center on the Tiwanaku Frontier |year=2001 |publisher=Latin American Antiquity |volume=12 |issue=1 |pages=67-83}}&lt;/ref&gt;
# '''ခွဳပူ (Quipu):''' သုတေသန ခေတ်လၟုဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝါရဳတအ်လေဝ် စကာလဝ် [[ခွဳပူ]] (ဇုက်ခ္ဍိ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ) သွက် ပရေင်ကံက်အခေါန် ကေုာံ ကံက်စရင်ရ။ ခွဳပူ ဝါရဳတအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု အေန်ကာညိတုဲ နွံကဵု အရံင် မဂၠိုင်ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
[[File:Wari_terraces.jpg|thumb|left|250px|ကဆံင်တိ တဵုလွဳ (Andenes) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂကူဝါရဳ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ လ္တူဒဵု။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါရဳဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသအာန်ဒဳဝွံ ဒဵုဂၠိုင်တုဲ တိဗလး အောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် '''ကဆံင်တိ (Terraces - Andenes)''' မဒှ် ပွမတက်တိ လ္တူဒဵု ညံင်ဂွံဒှ် ကဆံင်ကဆံင် သွက်ဂွံ တဵုလွဳရ။
* '''စၞအဓိက:''' သြောအ်ဗ္ၚ (Maize)၊ ခဒိုဟ် (Potatoes)၊ ကေုာံ ကဳနွာ (Quinoa) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Justin |title=Beyond Wari Walls: Regional Perspectives on Middle Horizon Peru |year=2010 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0826347664}}&lt;/ref&gt;
* '''သေဝ် ချဳချာ (Chicha):''' သြောအ်ဗ္ၚဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ နှဴပတိတ် ဍာ်သေဝ် ညးဒေသ မကော်ခဴစ ချဳချာ တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာရ။

ဝါရဳတအ် သီုကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ပရေင်လှာဲပြာဲ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ကၞုသင် (Spondylus shells) နူ ၜဳသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လာပဳသ် (Lapis lazuli) နူ တောင်ကျာရ။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
ဓဝ်ပတှ်ေ ဝါရဳဝွံ စွံအာရီု လ္တူ '''ကျာ်တၠ ဒစုန် (Staff God)''' မဒှ် ကျာ်တၠ မရပ်လဝ် ဒစုန် ၜါလ္ပာ်၊ မထ္ၜးကဵု အဝဵု သဘာဝ ကေုာံ လမျီုရ။ ကျာ်တၠဏအ်ဝွံ တုပ်ရေင်သ္ကအ် ကု ကျာ်တၠ ဝဳရာကဝ်ချာ (Viracocha) ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် တဳဝါနာကူ ကေုာံ အေန်ကာ တအ်ရ။

ဝါရဳတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် D-shaped တုဲ၊ သုတေသနတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် သက်သဳ ပွမပူဇဴ လမျီုမၞိဟ် (Human sacrifice) ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပွမပူဇဴဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဗြဲဂူ ကေုာံ ညံင်သြောအ်ဂျာင် ဂွံခိုဟ်ရ။

== ၈။ အနုသုခုမ ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Art and Technology) ==
[[File:Wari_tunic.jpg|thumb|right|200px|ပလောအ်တောဝ် ဝါရဳ (Wari Tunic) မၞုံကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ ကေုာံ အရံင် နာနာသာ်။]]
ကွတ်အနုသုခုမ ဝါရဳတအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသ အာန်ဒဳ၊ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု-
# '''တောဝ်ပလောအ် (Textiles):''' ဝါရဳတအ် တုတ်ကၠောန် ပလောအ် (Tunics) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ (Geometric patterns) ကေုာံ ရုပ်သင်္ကေတ ကျာ်တၠတအ်ရ။ ပလောအ်တအ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ သွက် ကဆံင်ဂကောံမၞိဟ် (Social status) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conklin |first=William J. |title=The Information System of Middle Horizon Quipus |year=1982 |publisher=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=385 |pages=261-281}}&lt;/ref&gt;
# '''နုင်တိ (Ceramics):''' နုင်တိ ဝါရဳတအ်ဝွံ နွံကဵု အရံင်ဂၠိုင် (Polychrome) တုဲ ညးတအ် ကၠောန်လဝ် ဗီုပြင် ဖျုန်၊ က္ဍိုပ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် နုင်တအ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲအခိင် သဘင် ကေုာံ ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကု တဳဝါနာကူ (Relationship with Tiwanaku) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဝါရဳ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လ္ပာ်သၟဝ်ကျာဂှ်၊ အေန်ပါယာ '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)''' လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဗ္ဒာဲ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca) ကီုရ။ ဍုင်ၜါဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မဝ်ကေဂွာ (Moquegua) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ဝါရဳ ကေုာံ တဳဝါနာကူ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Glowacki |first=Mary |title=Food of the Gods or mere mortals? Hallucinogenic Spondylus and its interpretive implications for early Andean society |journal=Antiquity |year=2005 |volume=79 |issue=304 |pages=257-268}}&lt;/ref&gt;
|-
! လက္ခဏာ !! ဝါရဳ (Wari) !! တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)
|-
| '''ဒေသ''' || လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ ပေရူ || သၠုင်ကျာ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာ
|-
| '''ဗီုပြင် ဍုင်''' || ဒက်ပတန် နကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ ကေုာံ ကၟာင် || ဒက်ပတန် နကဵု ဒၞာဲပူဇဴ လ္တူဗလး
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ်''' || ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ လေပ်အုပ်ဓုပ် || ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဗၞိက်
|}

ၜိုန်ရ နွံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကျာ်တၠ တုပ်ရေင်သ္ကအ်ကီုလေဝ်၊ အစာဝင်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ၜါဏအ်ဝွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံကိတ်ညဳ လောန်လောန်တုဲ၊ စဵုဒၞာလဝ် ပယျဵု နကဵု ပၞာန်ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်လီုလာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Decline and Legacy) ==
ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၀၀၀ ခရေတ်ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဝါရဳဝွံ စလီုလာ် ကေုာံ ထောအ်ဗဒေက်အာ ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။ ဟိုတ်အဓိက သွက် ပရေင်လီုလာ်ဝွံ မာန်ဒှ် ဟိုတ်နူ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု''' (Climate change) မပ္တံကဵု ဍာ်ကှ် ဗွဲမလံလာ် မပကဵုညံင် သၞောတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နူကဵု ဒေသခရိုင်တအ်လေဝ် မာန်ဒှ် ဟိုတ်မွဲကီုရ။

ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝါရဳတအ်ဝွံ ဟွံကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ဍုင်ဂမၠိုင် ကြဴနူဂှ် တၟေင်တၟဟ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] တအ်ဝွံ ဆက်ခံင်ကေတ် သၞောတ်ဂၠံင်တရဴ၊ သၞောတ် ကဆံင်တိတဵုလွဳ၊ ကေုာံ လွပ် ခွဳပူ နူကဵု ဝါရဳတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် စဵုကဵု ဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ 

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=AmZ9_Z-R0x0 သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် အေန်ပါယာ ဝါရဳ ကေုာံ ဒေသအာန်ဒဳ (YouTube - PBS Eons)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Isbell1997&quot;&gt;{{cite book |last=Isbell |first=William H. |title=Mummies and Mortuary Monuments: A Postprocessual Prehistory of Central Andean Social Organization |year=1997 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292738702}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schreiber1992&quot;&gt;{{cite book |last=Schreiber |first=Katharina J. |title=Wari Imperialism in Middle Horizon Peru |year=1992 |publisher=University of Michigan Museum of Anthropology |isbn=978-0915703264}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moseley2001&quot;&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors: The Archaeology of Peru |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=Revised |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tung2012&quot;&gt;{{cite book |last=Tung |first=Tiffiny A. |title=Violence, Ritual, and the Wari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes |year=2012 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0813037677}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McEwan2005&quot;&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=Pikillacta: The Wari Empire in Cuzco |year=2005 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0877459316}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ochatoma2001&quot;&gt;{{cite book |last=Ochatoma Paravicino |first=José |title=Religious Ideology and Military Organization in the Wari Empire |year=2001 |publisher=Pontificia Universidad Católica del Perú}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Williams2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Patrick Ryan |title=Cerro Baúl: A Wari Center on the Tiwanaku Frontier |journal=Latin American Antiquity |year=2001 |volume=12 |issue=1 |pages=67-83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jennings2010&quot;&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Justin |title=Beyond Wari Walls: Regional Perspectives on Middle Horizon Peru |year=2010 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0826347664}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Conklin1982&quot;&gt;{{cite book |last=Conklin |first=William J. |title=The Information System of Middle Horizon Quipus |year=1982 |publisher=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=385 |pages=261-281}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Glowacki2005&quot;&gt;{{cite journal |last=Glowacki |first=Mary |title=Food of the Gods or mere mortals? Hallucinogenic Spondylus and its interpretive implications for early Andean society |journal=Antiquity |year=2005 |volume=79 |issue=304 |pages=257-268}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ယေန်သၞာင် ဒေသအာန်ဒဳ
| title      = ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian cultures) ပ္ဍဲ ဒေသ [[ပေရူ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (Early Horizon)
| list1      = 
* [[ကာရဝ်]] (Caral)
* [[ချာဗေန်]] (Chavín)
* [[ပါရာကာသ်]] (Paracas)
| group2     = ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Horizon)
| list2      = 
* [[ဝါရဳ]] (Wari)
* [[တဳဝါနာကူ]] (Tiwanaku)
* [[နာတ်သကာ]] (Nazca)
| group3     = ခေတ် ကြဴ (Late Horizon)
| list3      = 
* [[ချဳမူး]] (Chimú)
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ|အေန်ကာ]] (Inca)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ]]
[[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဝင် ပေရူ]]
[[Category:အေန်ပါယာ ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ftacwfvm1aifgxgbqevpjttcqwmpox3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပေရူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11206</id>
    <revision>
      <id>55285</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ပေရူ&lt;br/&gt;(Republic of Peru) | native_name = {{native name|es|República del Perú}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Piruw Ripuwlika}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Piruw Suyu}} | common_name = ပေရူ (Peru) | image_flag = Flag of Peru.svg | image_coat = Coat of arms of Peru.svg | national_motto = &quot;Firm and Happy for the Union&quot; | national_anthem = &quot;Himn...&quot;</comment>
      <origin>55285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27101" sha1="0t8o0lz387c67jva3oz5r4206vn6m5r" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ပေရူ&lt;br/&gt;(Republic of Peru)
| native_name = {{native name|es|República del Perú}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Piruw Ripuwlika}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Piruw Suyu}}
| common_name = ပေရူ (Peru)
| image_flag = Flag of Peru.svg
| image_coat = Coat of arms of Peru.svg
| national_motto = &quot;Firm and Happy for the Union&quot;
| national_anthem = &quot;Himno Nacional del Perú&quot;
| image_map = Peru in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ပေရူ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[လဳမာ]] (Lima)
| coordinates = {{Coord|12|2|S|77|1|W|type:city}}
| largest_city = လဳမာ
| official_languages = သပိန်, ကေချူအာ, အာဲမာရာ ကေုာံ အရေဝ်ဒေသတၞဟ်တအ်
| ethnic_groups = ၆၀.၂% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၅.၈% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅.၉% သာ်ဗု, ၃.၆% အဖရိကန်, ၀.၁% အာရှ
| religion = ၇၆% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ပေရူဗဳယျာန် (Peruvian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဒဳနာ ဗဝ်လွာတေ]] (Dina Boluarte)
| leader_title2 = ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = [[အာလ်ဗေရ်တဝ် အဝ်တာရဝ်လာ]] (Alberto Otárola)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ပေရူ (Congress of the Republic)
| area_km2 = ၁,၂၈၅,၂၁၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၁၉
| population_estimate = ၃၄,၃၅၂,၇၁၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၅
| GDP_PPP = $ ၅၅၆ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၅,၅၄၅
| currency = [[သြန် သဝ်]] (Sol) (PEN)
| time_zone = PET (UTC−5)
| calling_code = +51
}}

'''ပေရူ''' ({{lang-en|Peru}}; {{lang-es|Perú}}; {{lang-qu|Piruw}}; {{lang-ay|Piruw}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ပေရူ''' (Republic of Peru) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ် ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[အဳကွေဒေါဝ်]] (Ecuador) ကေုာံ [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] (Colombia) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လ္ပာ်ဗမံက်၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် [[ချဳလဳ]] (Chile) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ တုဲ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Peru: A Country Study |year=1993 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844407788}}&lt;/ref&gt;

ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် (megadiverse) ဗွဲမဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက- ဒေသကမ်းရိုးတန်း (Costa) မကှ်ကြဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မသၠုင်လောန်၊ ကေုာံ ဒေသဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်မ္ဂး၊ ဍုင်ပေရူဝွံ ဒှ်ဒတန် ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ညံင်ရဴ ယေန်သၞာင် နာတ်သကာ (Nazca) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (Pre-Columbian era) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;ပေရူ&quot; (Peru) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ &quot;Birú&quot; (ဘဳရူ) မဒှ်ယၟု သၟိင်တၠဒေသမွဲ ညးမအုပ်ဓုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၁၅၂၀ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပင်လယ်ကွေ့ သာန်မဳဂေဝ် (Gulf of San Miguel) မနွံ ပ္ဍဲဍုင် [[ပါနာမာ]] (Panama) လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Porras Barrenechea |first=Raúl |title=El nombre del Perú |year=1968 |publisher=Talleres Gráficos P.L. Villanueva}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂၠာဲတမ္ၚာ သပိန် (Spanish explorers) တအ် စိုပ်အာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ်၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ကေတ် ဒေသတအ်ဂှ် နကဵုယၟု &quot;ပေရူ&quot; ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်သပိန် သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ သၟိင်သပိန် ကဵုလဝ်ယၟု အလုံမွဲ ဒေသဂှ် နဒဒှ် &quot;အုပ်ဓုပ်သၟဝ်သပိန် ပေရူ&quot; (Viceroyalty of Peru) ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History) ==
[[File:Machu Picchu, Peru.jpg|thumb|left|250px|[[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu) ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မဒှ် သင်္ကေတ အာဲကၟာဲ ဝင် ဍုင်ပေရူ။]]
ဝင် ဍုင်ပေရူဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်နာနာသာ်ရ-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာ (Pre-Inca Cultures):'''
ပ္ဍဲကဵု ပေရူဂှ် နွံကဵု ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက မကော်ခဴစ ကာရဝ်-သုပေ (Caral-Supe civilization) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၃,၂၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။ လက္ကရဴဂှ် ယေန်သၞာင် ညံင်ရဴ ချာဗေန် (Chavín)၊ မဝ်ချေ (Moche) ကေုာံ နာတ်သကာ (Nazca) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်အာခဳတက်ချာ ကေုာံ ကွတ်တဲ နာနာသာ်ရ။

'''အေန်ပါယာ အေန်ကာ (The Inca Empire):'''
ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ အေန်ကာတအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဇၞော်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ကူသကဝ်]] (Cusco) တုဲ ညးတအ် သိုင်ပတန်လဝ် ဍုင်ဒယှ် ညံင်ရဴ [[မာချူ ပဳချူ]] ရ။ အေန်ပါယာဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ဒေသ အာန်ဒဳ ဗွဲမလှဲလးကီုလေဝ်၊ ဍေံဒးဒုင် လီုလာ်အာ နကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ယဲကပ် (Smallpox) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Conquest):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ ဂှ်၊ [[ဖရန်စစ္စကို ပဳဇာရဝ်]] (Francisco Pizarro) ကေုာံ ကောန်ပၞာန်သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ သပိန်တအ် ခၞံဗဒှ် ဍုင်ဇၞော် လဳမာ (Lima) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၅ တုဲ၊ ပေရူဝွံ ဒှ်ကၠုင် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (တၟအ်သြန်) မဇၞော်အိုတ် သွက် အေန်ပါယာ သပိန်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ်သမ္မတ (Independence and Republic):'''
ပေရူ လလောင်တြး ဗၠးၜး နူသပိန် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၈၊ ၁၈၂၁ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် [[ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန်]] (José de San Martín) ရ။ ဆဂး၊ ပၞာန်ဗၠးၜးဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ အလုံအစင် ပ္ဍဲ ပၞာန် အာယာကူချဝ် (Battle of Ayacucho) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပေရူ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပရေင်ရုသံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး (Shining Path) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klarén |first=Peter Flindell |title=Peru: Society and Nationhood in the Andes |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195069280}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Huascaran_mountain.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ဟွာသကာရာန် (Huascarán) မဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ မၞုံသမၠုင် ၆,၇၆၈ မဳတာ။]]
ဍုင်ပေရူဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၂၈၅,၂၁၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၉၆,၂၂၅ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၀ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ-
# '''La Costa (ကမ်းရိုးတန်း):''' ဒှ်ဒေသ ဇိုင်ၜဳ မကှ်ကြဳ ကေုာံ နွံကဵု ကန္တာရ။ လဳမာ (Lima) ဍုင်ဇၞော်ဂှ် နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''La Sierra (က္ဍိုပ်ဒဵု):''' ဒှ်ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) မသၠုင်လောန်။ က္ဍိုပ်ဒဵု [[ဟွာသကာရာန်]] (Huascarán) ဝွံ နွံသမၠုင် ၆,၇၆၈ မဳတာ (၂၂,၂၀၅ ပေ) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲပေရူရ။
# '''La Selva (ဂြိုပ်ဗြဲ):''' ဒှ်ဒေသ ဂြိုပ် အမေဇြောန် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ပေရူရ။

ရာသဳဥတု ပေရူဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု ကေုာံ ပရေင်လပှ်ဍာ် ၜဳပါသဳဖေတ် ညံင်ရဴ [[အေလ် နဳညဝ်]] (El Niño) ရ။ 

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ ဟိုတ်နူ ပထဝဳ နာနာသာ်တုဲ၊ ပေရူ နွံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန်ရ။ 
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' ဂကူ တသော်တောဝ် ညံင်ရဴ လာမာ (Llama)၊ အာလ်ပါကာ (Alpaca)၊ ဝဳကူညာ (Vicuña) တအ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဒဵုရ။ ပ္ဍဲဂြိုပ် အမေဇြောန်ဂှ် နွံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) ကေုာံ ကၠဵုဍာ် ပေရူ (Giant otter) တအ်ရ။
* '''တၞံဆု:''' ဂကူ အဝ်ခေတ် (Orchids) ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆု သီန်ချဝ်နာ (Cinchona tree - တမ်မူလ ဂဥုဲ ကွဳနိုင် သွက်ယဲ ဇွဟ်ဖျေဟ်) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု သင်္ကေတ ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brack Egg |first=Antonio |title=Perú: País Megadiverso |year=2000 |publisher=Editorial Bruño}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ-
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' သမ္မတ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳရ။ သမ္မတ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၅ သၞာံ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။
# '''အဝဵု ဥပဒေ (Legislative):''' ကောန်ဂရေတ် ပေရူ (Congress of the Republic) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မွဲစၠတ်ထဝ် (Unicameral) မၞုံကဵု အမာတ် ၁၃၀ တၠရ။
# '''အဝဵု တုလာကာန် (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ ကဆံင်သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ဝွံ အုပ်ဓုပ်ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေရ။

ဍုင်ပေရူဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၂၅ ဒေသ ကေုာံ ခရိုင် လဳမာ (Lima Province) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| လဳမာ (Lima) || လဳမာ || ဍုင်ဇၞော် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
|-
| ကူသကဝ် (Cusco) || ကူသကဝ် || ဒတန် ဝင် အေန်ကာ ကေုာံ မာချူ ပဳချူ။
|-
| အာရဳကဳပါ (Arequipa) || အာရဳကဳပါ || ဍုင်ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၜါ၊ မၞုံကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ်။
|-
| လဝ်ရဳတဝ် (Loreto) || အဳကဳတဝ် (Iquitos) || ဒေသ ဂြိုပ် အမေဇြောန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပေရူ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Mina_Chuquicamata.jpg|thumb|right|200px|ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပေရူ။ (ဥပမာ- တိုက်ခါဲ ဗရိုတ်)]]
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် (Emerging economy) မွဲတုဲ၊ ဍေံဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ သြန်စက္ခော မစကာဂှ် ဒှ် '''သဝ်''' ([[Sol (currency)|Sol]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Peru - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင် ၜံက်ခါဲ သတ္တု (Mining):''' ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဗရိုတ် (Copper)၊ ထဝ် (Gold)၊ သြန် (Silver) ကေုာံ ဇြေန် (Zinc) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ တမ္ၚာ (Agriculture &amp; Fishing):''' ပေရူ ပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ သတ်မင်ဂုတ်၊ ကေုာံ က သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၠေင်က (fishmeal) အဓိက လ္တူဂၠးတိရ။
* '''ပရေင် ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' ဒှ်ကဏ္ဍ မပတိတ်ကဵု သြန်လုပ် အဓိကမွဲ သွက်ဍုင်ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
အတိုင် စရင်မၞိဟ် ၂၀၂၃ မ္ဂး၊ ပေရူ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Multiethnic) မပံင်စပ်လဝ်ရ။
* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ၆၀%၊ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Amerindian ညံင်ရဴ Quechua, Aymara) ၂၆%၊ သာ်ဗု ဥရဝ်ပ ၆%၊ အဖရိကန် ကေုာံ အာရှ (တၟေင်တၟဟ် ဂကူကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်) တအ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Perú: Perfil Sociodemográfico |url=https://www.inei.gob.pe |publisher=INEI |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ကေုာံ အာဲမာရာ (Aymara) တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ပ္ဍဲဒေသ ညးတအ်ရ။
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကတုဲ၊ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Evangelical) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
[[File:Ceviche_de_corvina.JPG|thumb|left|200px|သဳဗဳချေ (Ceviche) မဒှ် စၞစ သင်္ကေတ ဍုင်ပေရူ။]]
ယေန်သၞာင် ပေရူဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ဟိသပန်နေတ် (Hispanic) မကၠုင်နူ သပိန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် သဘာဝ တမ်မူလ (Andean &amp; Amazonian) ရ။

* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ ပေရူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် အလုံဂၠးတိရ။ '''သဳဗဳချေ''' ([[Ceviche]]) မဒှ် ကစိင် ဍုန်လဝ် နကဵု ဍာ်သတ်မိတ်ဂှ် ဒှ်စၞစ သင်္ကေတ ဍုင်ရ။ Lomo Saltado ကေုာံ ယာမဖျုန် (Guinea pig / Cuy) လေဝ် ဒယှ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ဂဳတ အာန်ဒဳ မစကာ ခရာ (panpipes) ဂှ် ဒယှ်ရ။ လှ်ေ မာရဳနေရာ (Marinera) ဒှ် လှ်ေ သင်္ကေတ ဍုင်ရ။
* '''လိက်ပတ် (Literature):''' အစာချူလိက် ဒယှ် [[မာရဳယဝ် ဗာဂါသ် လျဝ်သာ]] (Mario Vargas Llosa) ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vargas Llosa |first=Mario |title=The Time of the Hero |year=1963 |publisher=Seix Barral}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲပေရူဝွံ ဒးဒုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် သၠးၚုဟ် သွက် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် သာန် မာကဝ် (National University of San Marcos) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universidad Nacional Mayor de San Marcos |url=https://unmsm.edu.pe |publisher=UNMSM |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) နွံၜိုတ် ၉၄% ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ နွံကဵု သၞောတ် လွဳပရာ ထတ်ယုက် အလဵုအသဳ (MINSA) ကေုာံ သၞောတ် အာမခံ (EsSalud) ရ။ ၜိုန်ရ ပခိုဟ်ပတိုန်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စိုပ်တဲ လွဳပရာ ပ္ဍဲဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ဒဵုတအ်ဂှ် အောန်ဒၟံင်ဏီရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Sites) ၁၃ ဒၞာဲရ။
* '''[[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu):''' ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ကေုာံ ဒှ် အရာအမ်သဝ် ဂၠးတိ တၟိ မွဲရ။
* '''[[နာတ်သကာ လာင်]] (Nazca Lines):''' ရုပ်ပါန်ခဳ လ္တူတိ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကန္တာရ နာတ်သကာ၊ မာန်ညာတ်ကေတ် နူကဵု အကာသ ဟေင်ရ။
* '''ကူသကဝ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ (Cusco &amp; Inca Trail):''' ဒတန် ဝင် အေန်ကာ မသှ်ေဒၟံင်။
* '''ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca):''' ကၟာဍာ် မၞုံသမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မာန်ဖိုင်က္ၜင်ဂွံ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=R3L0t97T8kE လ္ၚတ် ဍုင်ပေရူ ကေုာံ ဒေသ အာန်ဒဳ (YouTube Documentary)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Peru: A Country Study |year=1993 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844407788}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Porras&quot;&gt;{{cite book |last=Porras Barrenechea |first=Raúl |title=El nombre del Perú |year=1968 |publisher=Talleres Gráficos P.L. Villanueva}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DAltroy&quot;&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Klaren&quot;&gt;{{cite book |last=Klarén |first=Peter Flindell |title=Peru: Society and Nationhood in the Andes |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195069280}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brack&quot;&gt;{{cite book |last=Brack Egg |first=Antonio |title=Perú: País Megadiverso |year=2000 |publisher=Editorial Bruño}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Economy&quot;&gt;{{cite web |title=Peru - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;INEI&quot;&gt;{{cite web |title=Perú: Perfil Sociodemográfico |url=https://www.inei.gob.pe |publisher=INEI |year=2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vargas&quot;&gt;{{cite book |last=Vargas Llosa |first=Mario |title=The Time of the Hero |year=1963 |publisher=Seix Barral}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SanMarcos&quot;&gt;{{cite web |title=Universidad Nacional Mayor de San Marcos |url=https://unmsm.edu.pe |publisher=UNMSM |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Peru - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pe |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ပေရူ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>0t8o0lz387c67jva3oz5r4206vn6m5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55286</id>
      <parentid>55285</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T07:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27095" sha1="qxbbvfe56mnla13wd5etwmtx5v5qbda" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ပေရူ&lt;br/&gt;(Republic of Peru)
| native_name = {{native name|es|República del Perú}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Piruw Ripuwlika}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Piruw Suyu}}
| common_name = ပေရူ (Peru)
| image_flag = Flag of Peru.svg
| image_coat = Coat of arms of Peru.svg
| national_motto = &quot;Firm and Happy for the Union&quot;
| national_anthem = &quot;Himno Nacional del Perú&quot;
| image_map = Peru in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ပေရူ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[လဳမာ]] (Lima)
| coordinates = {{Coord|12|2|S|77|1|W|type:city}}
| largest_city = လဳမာ
| official_languages = သပိန်, ကေချူအာ, အာဲမာရာ ကေုာံ အရေဝ်ဒေသတၞဟ်တအ်
| ethnic_groups = ၆၀.၂% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၅.၈% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅.၉% သာ်ဗု, ၃.၆% အဖရိကန်, ၀.၁% အာရှ
| religion = ၇၆% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ပေရူဗဳယျာန် (Peruvian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဒဳနာ ဗဝ်လွာတေ]] (Dina Boluarte)
| leader_title2 = ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = [[အာလ်ဗေရ်တဝ် အဝ်တာရဝ်လာ]] (Alberto Otárola)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ပေရူ (Congress of the Republic)
| area_km2 = ၁,၂၈၅,၂၁၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၁၉
| population_estimate = ၃၄,၃၅၂,၇၁၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၅
| GDP_PPP = $ ၅၅၆ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၅,၅၄၅
| currency = [[သြန် သဝ်]] (Sol) (PEN)
| time_zone = PET (UTC−5)
| calling_code = +51
}}

'''ပေရူ''' ({{lang-en|Peru}}; {{lang-es|Perú}}; {{lang-qu|Piruw}}; {{lang-ay|Piruw}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ပေရူ''' (Republic of Peru) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ် ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[အဳကွေဒေါဝ်]] (Ecuador) ကေုာံ [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] (Colombia) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လ္ပာ်ဗမံက်၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် [[ချဳလဳ]] (Chile) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ တုဲ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Peru: A Country Study |year=1993 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844407788}}&lt;/ref&gt;

ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် (megadiverse) ဗွဲမဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက- ဒေသကမ်းရိုးတန်း (Costa) မကှ်ကြဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မသၠုင်လောန်၊ ကေုာံ ဒေသဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်မ္ဂး၊ ဍုင်ပေရူဝွံ ဒှ်ဒတန် ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ညံင်ရဴ ယေန်သၞာင် နာတ်သကာ (Nazca) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) မဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (Pre-Columbian era) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;ပေရူ&quot; (Peru) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ &quot;Birú&quot; (ဘဳရူ) မဒှ်ယၟု သၟိင်တၠဒေသမွဲ ညးမအုပ်ဓုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၁၅၂၀ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပ္ၚံက်ဝဳ သာန်မဳဂေဝ် (Gulf of San Miguel) မနွံ ပ္ဍဲဍုင် [[ပါနာမာ]] (Panama) လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Porras Barrenechea |first=Raúl |title=El nombre del Perú |year=1968 |publisher=Talleres Gráficos P.L. Villanueva}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂၠာဲတမ္ၚာ သပိန် (Spanish explorers) တအ် စိုပ်အာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ်၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ကေတ် ဒေသတအ်ဂှ် နကဵုယၟု &quot;ပေရူ&quot; ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်သပိန် သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ တုဲ၊ သၟိင်သပိန် ကဵုလဝ်ယၟု အလုံမွဲ ဒေသဂှ် နဒဒှ် &quot;အုပ်ဓုပ်သၟဝ်သပိန် ပေရူ&quot; (Viceroyalty of Peru) ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History) ==
[[File:Machu Picchu, Peru.jpg|thumb|left|250px|[[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu) ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မဒှ် သင်္ကေတ အာဲကၟာဲ ဝင် ဍုင်ပေရူ။]]
ဝင် ဍုင်ပေရူဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်နာနာသာ်ရ-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာ (Pre-Inca Cultures):'''
ပ္ဍဲကဵု ပေရူဂှ် နွံကဵု ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက မကော်ခဴစ ကာရဝ်-သုပေ (Caral-Supe civilization) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၃,၂၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။ လက္ကရဴဂှ် ယေန်သၞာင် ညံင်ရဴ ချာဗေန် (Chavín)၊ မဝ်ချေ (Moche) ကေုာံ နာတ်သကာ (Nazca) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်အာခဳတက်ချာ ကေုာံ ကွတ်တဲ နာနာသာ်ရ။

'''အေန်ပါယာ အေန်ကာ (The Inca Empire):'''
ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ အေန်ကာတအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဝဵု ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဇၞော်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ကူသကဝ်]] (Cusco) တုဲ ညးတအ် သိုင်ပတန်လဝ် ဍုင်ဒယှ် ညံင်ရဴ [[မာချူ ပဳချူ]] ရ။ အေန်ပါယာဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ဒေသ အာန်ဒဳ ဗွဲမလှဲလးကီုလေဝ်၊ ဍေံဒးဒုင် လီုလာ်အာ နကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ယဲကပ် (Smallpox) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Conquest):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ ဂှ်၊ [[ဖရန်စစ္စကို ပဳဇာရဝ်]] (Francisco Pizarro) ကေုာံ ကောန်ပၞာန်သပိန်တအ် လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ သပိန်တအ် ခၞံဗဒှ် ဍုင်ဇၞော် လဳမာ (Lima) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၅ တုဲ၊ ပေရူဝွံ ဒှ်ကၠုင် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (တၟအ်သြန်) မဇၞော်အိုတ် သွက် အေန်ပါယာ သပိန်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ်သမ္မတ (Independence and Republic):'''
ပေရူ လလောင်တြး ဗၠးၜး နူသပိန် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၈၊ ၁၈၂၁ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် [[ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန်]] (José de San Martín) ရ။ ဆဂး၊ ပၞာန်ဗၠးၜးဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ အလုံအစင် ပ္ဍဲ ပၞာန် အာယာကူချဝ် (Battle of Ayacucho) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပေရူ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပရေင်ရုသံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး (Shining Path) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klarén |first=Peter Flindell |title=Peru: Society and Nationhood in the Andes |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195069280}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Huascaran_mountain.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ဟွာသကာရာန် (Huascarán) မဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ မၞုံသမၠုင် ၆,၇၆၈ မဳတာ။]]
ဍုင်ပေရူဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၂၈၅,၂၁၆ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၉၆,၂၂၅ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၀ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ-
# '''La Costa (ကမ်းရိုးတန်း):''' ဒှ်ဒေသ ဇိုင်ၜဳ မကှ်ကြဳ ကေုာံ နွံကဵု ကန္တာရ။ လဳမာ (Lima) ဍုင်ဇၞော်ဂှ် နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''La Sierra (က္ဍိုပ်ဒဵု):''' ဒှ်ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) မသၠုင်လောန်။ က္ဍိုပ်ဒဵု [[ဟွာသကာရာန်]] (Huascarán) ဝွံ နွံသမၠုင် ၆,၇၆၈ မဳတာ (၂၂,၂၀၅ ပေ) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲပေရူရ။
# '''La Selva (ဂြိုပ်ဗြဲ):''' ဒှ်ဒေသ ဂြိုပ် အမေဇြောန် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ပေရူရ။

ရာသဳဥတု ပေရူဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု ကေုာံ ပရေင်လပှ်ဍာ် ၜဳပါသဳဖေတ် ညံင်ရဴ [[အေလ် နဳညဝ်]] (El Niño) ရ။ 

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ ဟိုတ်နူ ပထဝဳ နာနာသာ်တုဲ၊ ပေရူ နွံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန်ရ။ 
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' ဂကူ တသော်တောဝ် ညံင်ရဴ လာမာ (Llama)၊ အာလ်ပါကာ (Alpaca)၊ ဝဳကူညာ (Vicuña) တအ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဒဵုရ။ ပ္ဍဲဂြိုပ် အမေဇြောန်ဂှ် နွံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) ကေုာံ ကၠဵုဍာ် ပေရူ (Giant otter) တအ်ရ။
* '''တၞံဆု:''' ဂကူ အဝ်ခေတ် (Orchids) ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ တၞံဆု သီန်ချဝ်နာ (Cinchona tree - တမ်မူလ ဂဥုဲ ကွဳနိုင် သွက်ယဲ ဇွဟ်ဖျေဟ်) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု သင်္ကေတ ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brack Egg |first=Antonio |title=Perú: País Megadiverso |year=2000 |publisher=Editorial Bruño}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ-
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' သမ္မတ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳရ။ သမ္မတ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၅ သၞာံ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။
# '''အဝဵု ဥပဒေ (Legislative):''' ကောန်ဂရေတ် ပေရူ (Congress of the Republic) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် မွဲစၠတ်ထဝ် (Unicameral) မၞုံကဵု အမာတ် ၁၃၀ တၠရ။
# '''အဝဵု တုလာကာန် (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ ကဆံင်သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ဝွံ အုပ်ဓုပ်ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေရ။

ဍုင်ပေရူဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၂၅ ဒေသ ကေုာံ ခရိုင် လဳမာ (Lima Province) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပေရူ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| လဳမာ (Lima) || လဳမာ || ဍုင်ဇၞော် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
|-
| ကူသကဝ် (Cusco) || ကူသကဝ် || ဒတန် ဝင် အေန်ကာ ကေုာံ မာချူ ပဳချူ။
|-
| အာရဳကဳပါ (Arequipa) || အာရဳကဳပါ || ဍုင်ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၜါ၊ မၞုံကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ်။
|-
| လဝ်ရဳတဝ် (Loreto) || အဳကဳတဝ် (Iquitos) || ဒေသ ဂြိုပ် အမေဇြောန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပေရူ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Mina_Chuquicamata.jpg|thumb|right|200px|ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပေရူ။ (ဥပမာ- တိုက်ခါဲ ဗရိုတ်)]]
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် (Emerging economy) မွဲတုဲ၊ ဍေံဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ သြန်စက္ခော မစကာဂှ် ဒှ် '''သဝ်''' ([[Sol (currency)|Sol]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Peru - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင် ၜံက်ခါဲ သတ္တု (Mining):''' ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဗရိုတ် (Copper)၊ ထဝ် (Gold)၊ သြန် (Silver) ကေုာံ ဇြေန် (Zinc) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ တမ္ၚာ (Agriculture &amp; Fishing):''' ပေရူ ပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ သတ်မင်ဂုတ်၊ ကေုာံ က သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၠေင်က (fishmeal) အဓိက လ္တူဂၠးတိရ။
* '''ပရေင် ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' ဒှ်ကဏ္ဍ မပတိတ်ကဵု သြန်လုပ် အဓိကမွဲ သွက်ဍုင်ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
အတိုင် စရင်မၞိဟ် ၂၀၂၃ မ္ဂး၊ ပေရူ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၄ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Multiethnic) မပံင်စပ်လဝ်ရ။
* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ၆၀%၊ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Amerindian ညံင်ရဴ Quechua, Aymara) ၂၆%၊ သာ်ဗု ဥရဝ်ပ ၆%၊ အဖရိကန် ကေုာံ အာရှ (တၟေင်တၟဟ် ဂကူကြုက် ကေုာံ ဂျပေန်) တအ် နွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Perú: Perfil Sociodemográfico |url=https://www.inei.gob.pe |publisher=INEI |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ကေုာံ အာဲမာရာ (Aymara) တအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ပ္ဍဲဒေသ ညးတအ်ရ။
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကတုဲ၊ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Evangelical) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
[[File:Ceviche_de_corvina.JPG|thumb|left|200px|သဳဗဳချေ (Ceviche) မဒှ် စၞစ သင်္ကေတ ဍုင်ပေရူ။]]
ယေန်သၞာင် ပေရူဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ဟိသပန်နေတ် (Hispanic) မကၠုင်နူ သပိန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် သဘာဝ တမ်မူလ (Andean &amp; Amazonian) ရ။

* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ ပေရူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် အလုံဂၠးတိရ။ '''သဳဗဳချေ''' ([[Ceviche]]) မဒှ် ကစိင် ဍုန်လဝ် နကဵု ဍာ်သတ်မိတ်ဂှ် ဒှ်စၞစ သင်္ကေတ ဍုင်ရ။ Lomo Saltado ကေုာံ ယာမဖျုန် (Guinea pig / Cuy) လေဝ် ဒယှ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ဂဳတ အာန်ဒဳ မစကာ ခရာ (panpipes) ဂှ် ဒယှ်ရ။ လှ်ေ မာရဳနေရာ (Marinera) ဒှ် လှ်ေ သင်္ကေတ ဍုင်ရ။
* '''လိက်ပတ် (Literature):''' အစာချူလိက် ဒယှ် [[မာရဳယဝ် ဗာဂါသ် လျဝ်သာ]] (Mario Vargas Llosa) ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Vargas Llosa |first=Mario |title=The Time of the Hero |year=1963 |publisher=Seix Barral}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲပေရူဝွံ ဒးဒုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် သၠးၚုဟ် သွက် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် သာန် မာကဝ် (National University of San Marcos) မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universidad Nacional Mayor de San Marcos |url=https://unmsm.edu.pe |publisher=UNMSM |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) နွံၜိုတ် ၉၄% ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဍုင်ပေရူ နွံကဵု သၞောတ် လွဳပရာ ထတ်ယုက် အလဵုအသဳ (MINSA) ကေုာံ သၞောတ် အာမခံ (EsSalud) ရ။ ၜိုန်ရ ပခိုဟ်ပတိုန်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စိုပ်တဲ လွဳပရာ ပ္ဍဲဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ဒဵုတအ်ဂှ် အောန်ဒၟံင်ဏီရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ပေရူဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Sites) ၁၃ ဒၞာဲရ။
* '''[[မာချူ ပဳချူ]] (Machu Picchu):''' ဍုင်တြေံ အေန်ကာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ကေုာံ ဒှ် အရာအမ်သဝ် ဂၠးတိ တၟိ မွဲရ။
* '''[[နာတ်သကာ လာင်]] (Nazca Lines):''' ရုပ်ပါန်ခဳ လ္တူတိ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကန္တာရ နာတ်သကာ၊ မာန်ညာတ်ကေတ် နူကဵု အကာသ ဟေင်ရ။
* '''ကူသကဝ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ (Cusco &amp; Inca Trail):''' ဒတန် ဝင် အေန်ကာ မသှ်ေဒၟံင်။
* '''ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca):''' ကၟာဍာ် မၞုံသမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မာန်ဖိုင်က္ၜင်ဂွံ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=R3L0t97T8kE လ္ၚတ် ဍုင်ပေရူ ကေုာံ ဒေသ အာန်ဒဳ (YouTube Documentary)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Peru: A Country Study |year=1993 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844407788}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Porras&quot;&gt;{{cite book |last=Porras Barrenechea |first=Raúl |title=El nombre del Perú |year=1968 |publisher=Talleres Gráficos P.L. Villanueva}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DAltroy&quot;&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Klaren&quot;&gt;{{cite book |last=Klarén |first=Peter Flindell |title=Peru: Society and Nationhood in the Andes |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195069280}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brack&quot;&gt;{{cite book |last=Brack Egg |first=Antonio |title=Perú: País Megadiverso |year=2000 |publisher=Editorial Bruño}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Economy&quot;&gt;{{cite web |title=Peru - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;INEI&quot;&gt;{{cite web |title=Perú: Perfil Sociodemográfico |url=https://www.inei.gob.pe |publisher=INEI |year=2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vargas&quot;&gt;{{cite book |last=Vargas Llosa |first=Mario |title=The Time of the Hero |year=1963 |publisher=Seix Barral}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SanMarcos&quot;&gt;{{cite web |title=Universidad Nacional Mayor de San Marcos |url=https://unmsm.edu.pe |publisher=UNMSM |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Peru - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pe |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ပေရူ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>qxbbvfe56mnla13wd5etwmtx5v5qbda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-ay</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11207</id>
    <revision>
      <id>55287</id>
      <timestamp>2026-06-14T07:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ အာဲမာရာ|အာဲမာရာ]]: &lt;span lang=&quot;ay&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ အာဲမာရာ (Aymara) ရ။   == ဗီုဂွံစ...&quot;</comment>
      <origin>55287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="fv13gtifossrixg4xsnae60m7znyc1k" xml:space="preserve">[[ဘာသာ အာဲမာရာ|အာဲမာရာ]]: &lt;span lang=&quot;ay&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ အာဲမာရာ (Aymara) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-ay|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-ay|Piruw Suyu}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ အာဲမာရာ|အာဲမာရာ]]: &lt;span lang=&quot;ay&quot;&gt;Piruw Suyu&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကားဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fv13gtifossrixg4xsnae60m7znyc1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အမေရိကသၠုင်ကျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11208</id>
    <revision>
      <id>55288</id>
      <timestamp>2026-06-14T08:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox continent | name = အမေရိကသၠုင်ကျာ&lt;br/&gt;(South America) | image = South America (orthographic projection).svg | area = ၁၇,၈၄၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၆,၈၉၀,၀၀၀ စတုရံ တိုင်) | population = ၄၃၄,၂၅၄,၁၁၉ (၂၀၂၁ အလုံ) | density = ၂၁.၄ / စတုရံ ကဳလဝ်မဳ...&quot;</comment>
      <origin>55288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28762" sha1="9bwfmo1srpt9ezq8avph86h7rvpqhf3" xml:space="preserve">{{Infobox continent
| name = အမေရိကသၠုင်ကျာ&lt;br/&gt;(South America)
| image = South America (orthographic projection).svg
| area = ၁၇,၈၄၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၆,၈၉၀,၀၀၀ စတုရံ တိုင်)
| population = ၄၃၄,၂၅၄,၁၁၉ (၂၀၂၁ အလုံ)
| density = ၂၁.၄ / စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| demonym = အမေရိကန် သၠုင်ကျာ (South American)
| countries = ၁၂ ဍုင် (Sovereign states)&lt;br/&gt; ၃ ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| languages = [[ဘာသာ သပိန်]]၊ [[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ]]၊ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ကေချူအာ၊ ဂွါရာနဳ၊ အာဲမာရာ
| time_zones = UTC-2 စဵုကဵု UTC-5
| largest_cities = [[သဝ် ပဝ်လဝ်]] (São Paulo)&lt;br/&gt;[[လဳမာ]] (Lima)&lt;br/&gt;[[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá)&lt;br/&gt;[[ရဳယဝ် ဒေ ဂျာနေရဝ်]] (Rio de Janeiro)
}}

'''အမေရိကသၠုင်ကျာ''' ({{lang-en|South America}}; {{lang-es|América del Sur}}; {{lang-pt|América do Sul}}) ဝွံ ဒှ်တိုက် မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂၠးတိတုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဝက်ဂၠးတိ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။ တိုက်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ၜဳမှာသၟိတ် [[အာတ္တလာန်တေတ်]] (Atlantic Ocean) လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ သီုကဵု ၜဳ ကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea) ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (North America) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=Jonathan R. |title=A Political Geography of Latin America |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0415127622}}&lt;/ref&gt; 

အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၜိုတ် ၁၇.၈၄ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ်တိုက် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ အာရှ၊ အဖရိက၊ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး နွံၜိုတ် ၄၃၄ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ ဒှ်တိုက် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဍုင်အလဵုအသဳ အလုံအစင် ၁၂ ဍုင် ကေုာံ ဒေသပိုင်ပြဳ ၃ ဒၞာဲရ။ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် မဇၞော်အိုတ်၊ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ မသၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;အမေရိက&quot; (America) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု အစာဂၠာဲတမ္ၚာ ကေုာံ အစာပထဝဳ ဂကူအဳတလဳ မၞုံယၟု '''အာမေရဳဂဝ် ဗေတ်သပူချဳ''' (Amerigo Vespucci) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တိဍာ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် ကရေက်လ္ပာ်ပလိုတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံသေင် အာရှ (အိန္ဒိယ) အတိုင်လညာတ် ကိုလံဗတ်၊ ဆဂး ဍေံဒှ် &quot;ဂၠးတိတၟိ&quot; (New World) မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Amerigo: The Man Who Gave His Name to America |year=2007 |publisher=Random House |isbn=978-1400062812}}&lt;/ref&gt; 

အစာပထဝဳ ဂကူဂျာမနဳ မာတေန် ဝါလ်သဳမျူလာ (Martin Waldseemüller) ဝွံ စကာ ယၟု &quot;အမေရိက&quot; ပ္ဍဲကဵု မြေပုံဂၠးတိညး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၀၇ သွက်ဂွံ ကော်ခဴ တိုက် အမေရိကသၠုင်ကျာ လၟုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ယၟုဏအ် လှဲလးအာ စဵုကဵုစိုပ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကလဒေါဝ်ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Andes_mountains_view_from_plane.jpg|thumb|right|250px|က္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မဒှ် ရေင်ဒဵု မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မတတ်ၜက်အာ ဍုင် ၇ ဍုင် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ။]]
ပထဝဳ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ၃ သာ်ရ:
# '''က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes Mountains):''' နွံလ္ပာ်ပလိုတ် ဇိုင်ၜဳ ပါသဳဖေတ်၊ မဒှ် ရေင်ဒဵု ဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (၈,၉၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ)။ က္ဍိုပ်ဒဵု သၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု [[အာကောန်ကာဂွါ]] (Aconcagua) ပ္ဍဲဍုင် အာဂျေန်တဳနာ မၞုံသမၠုင် ၆,၉၆၀ မဳတာ ရ။
# '''ဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ၜဳ (River Basins):''' ဗဟဵု တိုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇိုင်ၜဳ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ [[ၜဳ အမေဇြောန်]] (Amazon River)၊ ၜဳ အဝ်ရဳနဝ်ကဝ် (Orinoco) ကေုာံ ၜဳ ပါရာနာ (Paraná) တအ်ရ။
# '''ကန္တာရ ကေုာံ ဗလးတိ (Deserts and Highlands):''' လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံကဵု ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ (Patagonia) မကှ်ကြဳ ကေုာံ ကန္တာရ [[အာတာကာမာ]] (Atacama Desert) ပ္ဍဲချဳလဳ မဒှ် ကန္တာရ ကှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Caviedes |first=César N. |title=South America |year=2008 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတုဝွံ နွံနာနာသာ် စတမ်နူ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ လေတ်ဍုက်ဍေက် ပ္ဍဲ အမေဇြောန်၊ ရာသဳဥတု ကှ်ကြဳ ပ္ဍဲကန္တာရ၊ စဵုကဵုစိုပ် ရာသဳဥတု ဂံက်သြိုဟ် ပ္ဍဲလ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ တအ်ရ။

== ၃။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ သဘာဝ (Biodiversity and Nature) ==
[[File:Amazon_rainforest.jpg|thumb|left|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် (Amazon Rainforest) မဒှ် ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ တၟေင်တၟဟ် '''ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန်''' ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ဧရိယာ ၜိုတ် ၅.၅ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ ဍေံဒှ် ဒတန် သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု မဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 

* '''သတ်တိရစ္ဆာန် တၟေင်တၟဟ်:''' ဂကူ သတ် ညံင်ရဴ ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ဇြုံဇၞော် အာနာကောန်ဒါ (Anaconda)၊ က ပဳရာန်ညာ (Piranha)၊ ဂစေံ တူကာန် (Toucan) ကေုာံ ကၞုဲ သပိုက်ဒါ (Spider monkey) တအ် နွံပ္ဍဲ အမေဇြောန်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ ဒဵုဂှ် နွံကဵု လာမာ (Llama) ကေုာံ အာလ်ပါကာ (Alpaca) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goulding |first=Michael |title=The Fishes and the Forest: Explorations in Amazonian Natural History |year=1980 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520041318}}&lt;/ref&gt;
* '''ပြသၞာ သဘာဝ:''' လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂြိုပ် အမေဇြောန် ဒးဒုင် ခုတ်ပလီုဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ ကၠောန် သ္ၚိတာဲ ဂၠဴတအ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ပြသၞာ သဘာဝ မကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၄။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (History and Pre-Columbian Era) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပတအ် ဟွံစိုပ်ဏီဂှ်၊ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်ဒတန် သွက် ယေန်သၞာင် ကောန်တိတမ်မူလ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
ယေန်သၞာင် တြေံအိုတ်ဂှ် ဒှ် ယေန်သၞာင် ကာရဝ်-သုပေ (Norte Chico / Caral civilization) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ လၟုဟ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ '''[[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]''' (Inca Empire) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဝဵု ဇၞော်အိုတ်တုဲ ညးတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသ အာန်ဒဳ အလုံအိုတ်သီု နူကဵု ဍုင်ဇၞော် ကူသကဝ် (Cusco) ရ။ အေန်ကာတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်အာခဳတက်ချာ၊ ကွတ်တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဇုက်ခ္ဍိ [[ခွဳပူ]] (Quipu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400040063}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူ အေန်ကာတုဲ၊ ဂကူ ညံင်ရဴ မာပူချေ (Mapuche) ပ္ဍဲ ချဳလဳ ကေုာံ ဂကူ အမေဇြောန် နာနာသာ်တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံင် ဗွဲမသၠးပွးရ။

== ၅။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Colonial Era and Independence) ==
[[File:Simon_Bolivar.jpg|thumb|right|200px|[[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ]] (Simón Bolívar) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၄ ဂှ်၊ ဍုင် သပိန် (Spain) ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) တအ် တက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် တဝ်ဒေသဳလာသ် (Treaty of Tordesillas) မပါ်ပရအ်လဝ် အမေရိကသၠုင်ကျာ ၜါကရေက်ရ။ 
* '''သပိန်''' သီကေတ် ဒေသ လ္ပာ်ပလိုတ် အလုံအိုတ်သီု (ပေရူ၊ အာဂျေန်တဳနာ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ) တုဲ ပလီုပလာ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။
* '''ပဝ်တူဂြဳ''' သီကေတ် ဒေသ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် ဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လၟုဟ်ရ။

ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ လုကဴ ပိဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ ဥရဝ်ပတအ် သွံရာန် ဍိက် နူအဖရိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကၠအ် ကေုာံ ရုင်သတ္တုတအ်ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အမေရိကသၠုင်ကျာ အလုံအိုတ်သီုရ။

ပ္ဍဲ လပါ်စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ်ဒရိုဟ် ပရေင်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကေုာံ ပြင်သေတ်တုဲ၊ အမေရိကသၠုင်ကျာ စတဝ်စၞေဟ် သွက် ဗၠးၜးရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် မပ္တံကဵု '''သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ''' (Simón Bolívar) ကေုာံ '''ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန်''' (José de San Martín) တအ် ပၠတရဴတုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၈၁၀ စဵုကဵု ၁၈၃၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=The Spanish American Revolutions 1808-1826 |year=1986 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393955378}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၃၄ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍုင် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဗြာဇြဳ (၂၁၄ ပြကောဋိကိုဋ်) ကေုာံ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (၅၁ ပြကောဋိကိုဋ်) ရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၈၀%) မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Urban areas) ရ။

ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဂကူနာနာသာ် မကော်ခဴစ '''မေသတဳဇြဝ်''' (Mestizo - ပံင်စပ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ ကောန်တိတမ်မူလ)၊ '''မူလာတဝ်''' (Mulatto - ပံင်စပ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အဖရိက) ရ။ 
* ဂကူ သာ်ဗု (ဥရဝ်ပ) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အာဂျေန်တဳနာ၊ ဥရုဂွေး ကေုာံ ဗြာဇြဳ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ။
* ဂကူ ကောန်တိတမ်မူလ (Indigenous) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ ပေရူ။
* ဂကူ အဖရိက (Afro-descendants) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဗြာဇြဳ ကေုာံ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |author2=Smith, Peter H. |title=Modern Latin America |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195170139}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်တမ်ရိုဟ် သဘာဝ (Natural resources) မပ္တံကဵု တဵုလွဳ၊ သတ္တု ကေုာံ ကၠေင်ဍာ်တိ တအ်ရ။
* '''ဗြာဇြဳ:''' ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ်၊ မပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ သဂြာ ကေုာံ ဖျုန်ဂၠဴ အဓိက လ္တူဂၠးတိ။
* '''ချဳလဳ ကေုာံ ပေရူ:''' ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗရိုတ် (Copper) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* '''ဗေနဳဇွဲလာ:''' နွံကဵု ရုံဂိုင်သိပ် ကၠေင်ဍာ်တိ (Oil reserves) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ဍင်သ္ဇိုင် ဗွဲမလောန်ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ တန်ဟွံတုပ် (Inequality) အကြာ မၞိဟ်လွေဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒိုက် မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
ယေန်သၞာင် အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် တမ်မူလ၊ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အဖရိက ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု လှ်ေ တာန်ဂဝ် (Tango) နူ အာဂျေန်တဳနာ၊ လှ်ေ သာမ်ဗာ (Samba) ကေုာံ ဘဝ်သာ နဝ်ဗာ (Bossa Nova) နူ ဗြာဇြဳ၊ သီုကဵု သာလ်သာ (Salsa) နူ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။
* '''စၞစ:''' စၞစ မပ္တံကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada)၊ ဖေဂျဝ်အာဒါ (Feijoada)၊ ကေုာံ သဳဗဳချေ (Ceviche) တအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဂါဗရဳယေလ် ဂါသဳယျာ မာကွေတ် (Gabriel García Márquez) ညးမချူ လိက်ကၞပ် &quot;မွဲကၠံသၞာံ ပရေင်တန်တဴမွဲဓဝ်&quot; ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ်တုဲ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ကွတ်ချူ Magic Realism ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf |isbn=978-0307271778}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဘာသာစကား ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Languages and Religions) ==
ဘာသာစကား အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဘာသာ သပိန်]]''' (Spanish) မစကာ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ '''[[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ]]''' (Portuguese) မစကာ ပ္ဍဲဍုင် ဗြာဇြဳရ။ ပါဲနူဂှ်၊ ဘာသာစကား ကောန်တိတမ်မူလ ညံင်ရဴ ကေချူအာ (Quechua) ပ္ဍဲ ပေရူ/ဗဝ်လဳဗဳယျာ၊ ကေုာံ ဂွါရာနဳ (Guaraní) ပ္ဍဲ ပါရာဂွေး တအ်လေဝ် ဆက်စကာဒၟံင်ဏီရ။

ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာမ္ဂး၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၇၀-၈၀%) ဂှ် လ္ၚောဝ်ရှ်ေသှ်ေ '''ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကာတ္တလေတ်''' (Roman Catholicism) မဒှ် ဘာသာ မပြးဇးကၠုင် နူခေတ် သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳတအ်ရ။ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Protestant/Evangelical) လေဝ် လၟုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲ ဗြာဇြဳ ကေုာံ ချဳလဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Religion in Latin America |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |publisher=Pew Research Center |date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Countries and Politics) ==
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်အလဵုအသဳ ၁၂ ဍုင် ကေုာံ ဒေသပိုင်ပြဳဂမၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ ကေုာံ တင်နင် သဇိုင်
|-
! ဍုင် (Country) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! ဧရိယာ (စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ) !! ဘာသာစကား အလဵုအသဳ
|-
| '''[[အာဂျေန်တဳနာ]]''' (Argentina) || ဗွေနဝ်သ် အာရဳသ် (Buenos Aires) || ၂,၇၈၀,၄၀၀ || သပိန်
|-
| '''[[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]''' (Bolivia) || သူးကရေ (Sucre) / လာပတ်ဇ် || ၁,၀၉၈,၅၈၁ || သပိန်, ကေချူအာ, အာဲမာရာ
|-
| '''[[ဗြာဇြဳ]]''' (Brazil) || ဗြာသဳလဳယျာ (Brasília) || ၈,၅၁၅,၇၆၇ || ပဝ်တူဂြဳ
|-
| '''[[ချဳလဳ]]''' (Chile) || သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago) || ၇၅၆,၀၉၆ || သပိန်
|-
| '''[[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]''' (Colombia) || ဗဝ်ဂဝ်တာ (Bogotá) || ၁,၁၄၁,၇၄၈ || သပိန်
|-
| '''[[အဳကွေဒေါဝ်]]''' (Ecuador) || ကွဳတဝ် (Quito) || ၂၈၃,၅၆၁ || သပိန်
|-
| '''[[ဂူယာနာ]]''' (Guyana) || ဂျောတ်တာန် (Georgetown) || ၂၁၄,၉၆၉ || အင်္ဂလိက်
|-
| '''[[ပါရာဂွေး]]''' (Paraguay) || အာသန်ရှောန် (Asunción) || ၄၀၆,၇၅၂ || သပိန်, ဂွါရာနဳ
|-
| '''[[ပေရူ]]''' (Peru) || လဳမာ (Lima) || ၁,၂၈၅,၂၁၆ || သပိန်, ကေချူအာ
|-
| '''[[သူရဳနာမ်]]''' (Suriname) || ပါရာမာရဳဗဝ် (Paramaribo) || ၁၆၃,၈၂၀ || ဒာတ် (Dutch)
|-
| '''[[ဥရုဂွေး]]''' (Uruguay) || မောန်တေဗဳဒဳယဝ် (Montevideo) || ၁၇၆,၂၁၅ || သပိန်
|-
| '''[[ဗေနဳဇွဲလာ]]''' (Venezuela) || ကာရာကာတ် (Caracas) || ၉၁၆,၄၄၅ || သပိန်
|-
| '''ပြင်သေတ် ဂူယာနာ''' (French Guiana) * || ကေယေန် (Cayenne) || ၈၃,၅၃၄ || ပြင်သေတ်
|}
''* ပြင်သေတ် ဂူယာနာဝွံ ဒှ်ဒေသ ပိုင်ပြဳ ဍုင် ပြင်သေတ် (Overseas department of France) ရ။''

ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ပြံင်လှာဲဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမဟာမိတ် ညံင်ရဴ '''မာကဝ်သူ''' (Mercosur) ကေုာံ UNASUR သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Malamud |first=Andrés |title=Regional Integration in Latin America |year=2010 |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3G32WzJt-Q ပထဝဳ ကေုာံ ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ (YouTube Documentary)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=Jonathan R. |title=A Political Geography of Latin America |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0415127622}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fernandez&quot;&gt;{{cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Amerigo: The Man Who Gave His Name to America |year=2007 |publisher=Random House |isbn=978-1400062812}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Caviedes&quot;&gt;{{cite book |last=Caviedes |first=César N. |title=South America |year=2008 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goulding&quot;&gt;{{cite book |last=Goulding |first=Michael |title=The Fishes and the Forest: Explorations in Amazonian Natural History |year=1980 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520041318}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400040063}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lynch&quot;&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=The Spanish American Revolutions 1808-1826 |year=1986 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393955378}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skidmore&quot;&gt;{{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |author2=Smith, Peter H. |title=Modern Latin America |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195170139}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Martin&quot;&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf |isbn=978-0307271778}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web |title=Religion in Latin America |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |publisher=Pew Research Center |date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Malamud&quot;&gt;{{cite book |last=Malamud |first=Andrés |title=Regional Integration in Latin America |year=2010 |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]] (Falkland Islands) (UK)
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]] (French Guiana) (France)
* [[သၠုင်ကျာ ဂျဝ်ဂျဳယျာ ကေုာံ တကအ် သေန်ဝေတ်]] (UK)
}}

[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:တိုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:ဒေသဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>9bwfmo1srpt9ezq8avph86h7rvpqhf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55289</id>
      <parentid>55288</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T08:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28753" sha1="3k50tu8obt9u1tx6204sr28u9hdzlsn" xml:space="preserve">{{Infobox continent
| name = အမေရိကသၠုင်ကျာ&lt;br/&gt;(South America)
| image = South America (orthographic projection).svg
| area = ၁၇,၈၄၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၆,၈၉၀,၀၀၀ စတုရံ တိုင်)
| population = ၄၃၄,၂၅၄,၁၁၉ (၂၀၂၁ အလုံ)
| density = ၂၁.၄ / စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| demonym = အမေရိကန် သၠုင်ကျာ (South American)
| countries = ၁၂ ဍုင် (Sovereign states)&lt;br/&gt; ၃ ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| languages = [[ဘာသာ သပိန်]]၊ [[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ]]၊ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ကေချူအာ၊ ဂွါရာနဳ၊ အာဲမာရာ
| time_zones = UTC-2 စဵုကဵု UTC-5
| largest_cities = [[သဝ် ပဝ်လဝ်]] (São Paulo)&lt;br/&gt;[[လဳမာ]] (Lima)&lt;br/&gt;[[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá)&lt;br/&gt;[[ရဳယဝ် ဒေ ဂျာနေရဝ်]] (Rio de Janeiro)
}}

'''အမေရိကသၠုင်ကျာ''' ({{lang-en|South America}}; {{lang-es|América del Sur}}; {{lang-pt|América do Sul}}) ဝွံ ဒှ်တိုက် မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂၠးတိတုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဝက်ဂၠးတိ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။ တိုက်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ၜဳမှာသၟိတ် [[အာတ္တလာန်တေတ်]] (Atlantic Ocean) လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ သီုကဵု ၜဳ ကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea) ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (North America) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=Jonathan R. |title=A Political Geography of Latin America |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0415127622}}&lt;/ref&gt; 

အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၜိုတ် ၁၇.၈၄ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဒှ်တိုက် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ အာရှ၊ အဖရိက၊ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး နွံၜိုတ် ၄၃၄ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ ဒှ်တိုက် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဍုင်အလဵုအသဳ အလုံအစင် ၁၂ ဍုင် ကေုာံ ဒေသပိုင်ပြဳ ၃ ဒၞာဲရ။ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် မဇၞော်အိုတ်၊ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ မသၠုင်အိုတ် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;အမေရိက&quot; (America) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု အစာဂၠာဲတမ္ၚာ ကေုာံ အစာပထဝဳ ဂကူအဳတလဳ မၞုံယၟု '''အာမေရဳဂဝ် ဗေတ်သပူချဳ''' (Amerigo Vespucci) ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တိဍာ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် ကရေက်လ္ပာ်ပလိုတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံဟွံသေင် အာရှ (အိန္ဒိယ) အတိုင်လညာတ် ကိုလံဗတ်၊ ဆဂး ဍေံဒှ် &quot;ဂၠးတိတၟိ&quot; (New World) မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Amerigo: The Man Who Gave His Name to America |year=2007 |publisher=Random House |isbn=978-1400062812}}&lt;/ref&gt; 

အစာပထဝဳ ဂကူဂျာမနဳ မာတေန် ဝါလ်သဳမျူလာ (Martin Waldseemüller) ဝွံ စကာ ယၟု &quot;အမေရိက&quot; ပ္ဍဲကဵု မြေပုံဂၠးတိညး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၀၇ သွက်ဂွံ ကော်ခဴ တိုက် အမေရိကသၠုင်ကျာ လၟုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ယၟုဏအ် လှဲလးအာ စဵုကဵုစိုပ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကလဒေါဝ်ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Andes_mountains_view_from_plane.jpg|thumb|right|250px|က္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မဒှ် ရေင်ဒဵု မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မတတ်ၜက်အာ ဍုင် ၇ ဍုင် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ။]]
ပထဝဳ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ၃ သာ်ရ:
# '''က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes Mountains):''' နွံလ္ပာ်ပလိုတ် ဇိုင်ၜဳ ပါသဳဖေတ်၊ မဒှ် ရေင်ဒဵု ဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (၈,၉၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ)။ က္ဍိုပ်ဒဵု သၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု [[အာကောန်ကာဂွါ]] (Aconcagua) ပ္ဍဲဍုင် အာဂျေန်တဳနာ မၞုံသမၠုင် ၆,၉၆၀ မဳတာ ရ။
# '''ဒေသ ဂြိုပ် ကေုာံ ၜဳ (River Basins):''' ဗဟဵု တိုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇိုင်ၜဳ မဇၞော်လှဲလး ညံင်ရဴ [[ၜဳ အမေဇြောန်]] (Amazon River)၊ ၜဳ အဝ်ရဳနဝ်ကဝ် (Orinoco) ကေုာံ ၜဳ ပါရာနာ (Paraná) တအ်ရ။
# '''ကန္တာရ ကေုာံ ဗလးတိ (Deserts and Highlands):''' လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် နွံကဵု ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ (Patagonia) မကှ်ကြဳ ကေုာံ ကန္တာရ [[အာတာကာမာ]] (Atacama Desert) ပ္ဍဲချဳလဳ မဒှ် ကန္တာရ ကှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Caviedes |first=César N. |title=South America |year=2008 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတုဝွံ နွံနာနာသာ် စတမ်နူ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ လေတ်ဍုက်ဍေက် ပ္ဍဲ အမေဇြောန်၊ ရာသဳဥတု ကှ်ကြဳ ပ္ဍဲကန္တာရ၊ စဵုကဵုစိုပ် ရာသဳဥတု ဂံက်သြိုဟ် ပ္ဍဲလ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ တအ်ရ။

== ၃။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ သဘာဝ (Biodiversity and Nature) ==
[[File:Amazon_rainforest.jpg|thumb|left|250px|ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် (Amazon Rainforest) မဒှ် ဒတန် ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ တၟေင်တၟဟ် '''ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန်''' ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ဧရိယာ ၜိုတ် ၅.၅ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ ဍေံဒှ် ဒတန် သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု မဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 

* '''သတ်တိရစ္ဆာန် တၟေင်တၟဟ်:''' ဂကူ သတ် ညံင်ရဴ ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ဇြုံဇၞော် အာနာကောန်ဒါ (Anaconda)၊ က ပဳရာန်ညာ (Piranha)၊ ဂစေံ တူကာန် (Toucan) ကေုာံ ကၞုဲ သပိုက်ဒါ (Spider monkey) တအ် နွံပ္ဍဲ အမေဇြောန်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ ဒဵုဂှ် နွံကဵု လာမာ (Llama) ကေုာံ အာလ်ပါကာ (Alpaca) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goulding |first=Michael |title=The Fishes and the Forest: Explorations in Amazonian Natural History |year=1980 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520041318}}&lt;/ref&gt;
* '''ပြသၞာ သဘာဝ:''' လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂြိုပ် အမေဇြောန် ဒးဒုင် ခုတ်ပလီုဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကေုာံ ကၠောန် သ္ၚိတာဲ ဂၠဴတအ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ပြသၞာ သဘာဝ မကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၄။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (History and Pre-Columbian Era) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပတအ် ဟွံစိုပ်ဏီဂှ်၊ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်ဒတန် သွက် ယေန်သၞာင် ကောန်တိတမ်မူလ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
ယေန်သၞာင် တြေံအိုတ်ဂှ် ဒှ် ယေန်သၞာင် ကာရဝ်-သုပေ (Norte Chico / Caral civilization) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ လၟုဟ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ '''[[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]]''' (Inca Empire) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်အဝဵု ဇၞော်အိုတ်တုဲ ညးတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသ အာန်ဒဳ အလုံအိုတ်သီု နူကဵု ဍုင်ဇၞော် ကူသကဝ် (Cusco) ရ။ အေန်ကာတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်အာခဳတက်ချာ၊ ကွတ်တဵုလွဳ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဇုက်ခ္ဍိ [[ခွဳပူ]] (Quipu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400040063}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူ အေန်ကာတုဲ၊ ဂကူ ညံင်ရဴ မာပူချေ (Mapuche) ပ္ဍဲ ချဳလဳ ကေုာံ ဂကူ အမေဇြောန် နာနာသာ်တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံင် ဗွဲမသၠးပွးရ။

== ၅။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၠးၜး (Colonial Era and Independence) ==
[[File:Simon_Bolivar.jpg|thumb|right|200px|[[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ]] (Simón Bolívar) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ။]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၄ ဂှ်၊ ဍုင် သပိန် (Spain) ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ (Portugal) တအ် တက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် တဝ်ဒေသဳလာသ် (Treaty of Tordesillas) မပါ်ပရအ်လဝ် အမေရိကသၠုင်ကျာ ၜါကရေက်ရ။ 
* '''သပိန်''' သီကေတ် ဒေသ လ္ပာ်ပလိုတ် အလုံအိုတ်သီု (ပေရူ၊ အာဂျေန်တဳနာ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ) တုဲ ပလီုပလာ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။
* '''ပဝ်တူဂြဳ''' သီကေတ် ဒေသ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် ဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လၟုဟ်ရ။

ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ လုကဴ ပိဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ ဥရဝ်ပတအ် သွံရာန် ဍိက် နူအဖရိက သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကၠအ် ကေုာံ ရုင်သတ္တုတအ်ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အမေရိကသၠုင်ကျာ အလုံအိုတ်သီုရ။

ပ္ဍဲ လပါ်စ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ်ဒရိုဟ် ပရေင်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကေုာံ ပြင်သေတ်တုဲ၊ အမေရိကသၠုင်ကျာ စတဝ်စၞေဟ် သွက် ဗၠးၜးရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် မပ္တံကဵု '''သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ''' (Simón Bolívar) ကေုာံ '''ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန်''' (José de San Martín) တအ် ပၠတရဴတုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၈၁၀ စဵုကဵု ၁၈၃၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=The Spanish American Revolutions 1808-1826 |year=1986 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393955378}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၃၄ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ ဍုင် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဗြာဇြဳ (၂၁၄ ပြကောဋိကိုဋ်) ကေုာံ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (၅၁ ပြကောဋိကိုဋ်) ရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၈၀%) မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Urban areas) ရ။

ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဂကူနာနာသာ် မကော်ခဴစ '''မေသတဳဇြဝ်''' (Mestizo - ပံင်စပ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ ကောန်တိတမ်မူလ)၊ '''မူလာတဝ်''' (Mulatto - ပံင်စပ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အဖရိက) ရ။ 
* ဂကူ သာ်ဗု (ဥရဝ်ပ) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အာဂျေန်တဳနာ၊ ဥရုဂွေ ကေုာံ ဗြာဇြဳ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ။
* ဂကူ ကောန်တိတမ်မူလ (Indigenous) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ ပေရူ။
* ဂကူ အဖရိက (Afro-descendants) မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဗြာဇြဳ ကေုာံ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |author2=Smith, Peter H. |title=Modern Latin America |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195170139}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ်တမ်ရိုဟ် သဘာဝ (Natural resources) မပ္တံကဵု တဵုလွဳ၊ သတ္တု ကေုာံ ကၠေင်ဍာ်တိ တအ်ရ။
* '''ဗြာဇြဳ:''' ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ်၊ မပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ သဂြာ ကေုာံ ဖျုန်ဂၠဴ အဓိက လ္တူဂၠးတိ။
* '''ချဳလဳ ကေုာံ ပေရူ:''' ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဗရိုတ် (Copper) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။
* '''ဗေနဳဇွဲလာ:''' နွံကဵု ရုံဂိုင်သိပ် ကၠေင်ဍာ်တိ (Oil reserves) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် က္ဍင်သ္ဇိုင် ဗွဲမလောန်ရ။

ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်တိုက် မၞုံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ တန်ဟွံတုပ် (Inequality) အကြာ မၞိဟ်လွေဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒိုက် မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
ယေန်သၞာင် အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် တမ်မူလ၊ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အဖရိက ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု လှ်ေ တာန်ဂဝ် (Tango) နူ အာဂျေန်တဳနာ၊ လှ်ေ သာမ်ဗာ (Samba) ကေုာံ ဘဝ်သာ နဝ်ဗာ (Bossa Nova) နူ ဗြာဇြဳ၊ သီုကဵု သာလ်သာ (Salsa) နူ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။
* '''စၞစ:''' စၞစ မပ္တံကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada)၊ ဖေဂျဝ်အာဒါ (Feijoada)၊ ကေုာံ သဳဗဳချေ (Ceviche) တအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဂါဗရဳယေလ် ဂါသဳယျာ မာကွေတ် (Gabriel García Márquez) ညးမချူ လိက်ကၞပ် &quot;မွဲကၠံသၞာံ ပရေင်တန်တဴမွဲဓဝ်&quot; ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ်တုဲ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ကွတ်ချူ Magic Realism ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf |isbn=978-0307271778}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဘာသာစကား ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Languages and Religions) ==
ဘာသာစကား အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဘာသာ သပိန်]]''' (Spanish) မစကာ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ '''[[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ]]''' (Portuguese) မစကာ ပ္ဍဲဍုင် ဗြာဇြဳရ။ ပါဲနူဂှ်၊ ဘာသာစကား ကောန်တိတမ်မူလ ညံင်ရဴ ကေချူအာ (Quechua) ပ္ဍဲ ပေရူ/ဗဝ်လဳဗဳယျာ၊ ကေုာံ ဂွါရာနဳ (Guaraní) ပ္ဍဲ ပါရာဂွေး တအ်လေဝ် ဆက်စကာဒၟံင်ဏီရ။

ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာမ္ဂး၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၇၀-၈၀%) ဂှ် လ္ၚောဝ်ရှ်ေသှ်ေ '''ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ကာတ္တလေတ်''' (Roman Catholicism) မဒှ် ဘာသာ မပြးဇးကၠုင် နူခေတ် သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳတအ်ရ။ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Protestant/Evangelical) လေဝ် လၟုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲ ဗြာဇြဳ ကေုာံ ချဳလဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Religion in Latin America |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |publisher=Pew Research Center |date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Countries and Politics) ==
အမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်အလဵုအသဳ ၁၂ ဍုင် ကေုာံ ဒေသပိုင်ပြဳဂမၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ ကေုာံ တင်နင် သဇိုင်
|-
! ဍုင် (Country) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! ဧရိယာ (စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ) !! ဘာသာစကား အလဵုအသဳ
|-
| '''[[အာဂျေန်တဳနာ]]''' (Argentina) || ဗွေနဝ်သ် အာရဳသ် (Buenos Aires) || ၂,၇၈၀,၄၀၀ || သပိန်
|-
| '''[[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]''' (Bolivia) || သူးကရေ (Sucre) / လာပတ်ဇ် || ၁,၀၉၈,၅၈၁ || သပိန်, ကေချူအာ, အာဲမာရာ
|-
| '''[[ဗြာဇြဳ]]''' (Brazil) || ဗြာသဳလဳယျာ (Brasília) || ၈,၅၁၅,၇၆၇ || ပဝ်တူဂြဳ
|-
| '''[[ချဳလဳ]]''' (Chile) || သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago) || ၇၅၆,၀၉၆ || သပိန်
|-
| '''[[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]''' (Colombia) || ဗဝ်ဂဝ်တာ (Bogotá) || ၁,၁၄၁,၇၄၈ || သပိန်
|-
| '''[[အဳကွေဒေါဝ်]]''' (Ecuador) || ကွဳတဝ် (Quito) || ၂၈၃,၅၆၁ || သပိန်
|-
| '''[[ဂူယာနာ]]''' (Guyana) || ဂျောတ်တာန် (Georgetown) || ၂၁၄,၉၆၉ || အင်္ဂလိက်
|-
| '''[[ပါရာဂွေး]]''' (Paraguay) || အာသန်ရှောန် (Asunción) || ၄၀၆,၇၅၂ || သပိန်, ဂွါရာနဳ
|-
| '''[[ပေရူ]]''' (Peru) || လဳမာ (Lima) || ၁,၂၈၅,၂၁၆ || သပိန်, ကေချူအာ
|-
| '''[[သူရဳနာမ်]]''' (Suriname) || ပါရာမာရဳဗဝ် (Paramaribo) || ၁၆၃,၈၂၀ || ဒာတ် (Dutch)
|-
| '''[[ဥရုဂွေ]]''' (Uruguay) || မောန်တေဗဳဒဳယဝ် (Montevideo) || ၁၇၆,၂၁၅ || သပိန်
|-
| '''[[ဗေနဳဇွဲလာ]]''' (Venezuela) || ကာရာကာတ် (Caracas) || ၉၁၆,၄၄၅ || သပိန်
|-
| '''ပြင်သေတ် ဂူယာနာ''' (French Guiana) * || ကေယေန် (Cayenne) || ၈၃,၅၃၄ || ပြင်သေတ်
|}
''* ပြင်သေတ် ဂူယာနာဝွံ ဒှ်ဒေသ ပိုင်ပြဳ ဍုင် ပြင်သေတ် (Overseas department of France) ရ။''

ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာဝွံ ပြံင်လှာဲဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမဟာမိတ် ညံင်ရဴ '''မာကဝ်သူ''' (Mercosur) ကေုာံ UNASUR သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Malamud |first=Andrés |title=Regional Integration in Latin America |year=2010 |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3G32WzJt-Q ပထဝဳ ကေုာံ ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ (YouTube Documentary)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=Jonathan R. |title=A Political Geography of Latin America |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0415127622}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fernandez&quot;&gt;{{cite book |last=Fernández-Armesto |first=Felipe |title=Amerigo: The Man Who Gave His Name to America |year=2007 |publisher=Random House |isbn=978-1400062812}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Caviedes&quot;&gt;{{cite book |last=Caviedes |first=César N. |title=South America |year=2008 |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goulding&quot;&gt;{{cite book |last=Goulding |first=Michael |title=The Fishes and the Forest: Explorations in Amazonian Natural History |year=1980 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520041318}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |year=2005 |publisher=Knopf |isbn=978-1400040063}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lynch&quot;&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=The Spanish American Revolutions 1808-1826 |year=1986 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393955378}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Skidmore&quot;&gt;{{cite book |last=Skidmore |first=Thomas E. |author2=Smith, Peter H. |title=Modern Latin America |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195170139}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Martin&quot;&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf |isbn=978-0307271778}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web |title=Religion in Latin America |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |publisher=Pew Research Center |date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Malamud&quot;&gt;{{cite book |last=Malamud |first=Andrés |title=Regional Integration in Latin America |year=2010 |publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]] (Falkland Islands) (UK)
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]] (French Guiana) (France)
* [[သၠုင်ကျာ ဂျဝ်ဂျဳယျာ ကေုာံ တကအ် သေန်ဝေတ်]] (UK)
}}

[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:တိုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ]]
[[Category:ဒေသဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>3k50tu8obt9u1tx6204sr28u9hdzlsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဳကွေဒေါဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11209</id>
    <revision>
      <id>55290</id>
      <timestamp>2026-06-14T08:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်&lt;br/&gt;(Republic of Ecuador) | native_name = {{native name|es|República del Ecuador}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Ikwadur Ripuwlika}}&lt;br/&gt;{{native name|shuc|Ekuatur Nunka}} | common_name = အဳကွေဒေါဝ် (Ecuador) | image_flag = Flag of Ecuador.svg | image_coat = Coat of arms of Ecuador.svg | national_motto =...&quot;</comment>
      <origin>55290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28908" sha1="b7p9x5ydi0c6emx2szyojz0wq18wl0s" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်&lt;br/&gt;(Republic of Ecuador)
| native_name = {{native name|es|República del Ecuador}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Ikwadur Ripuwlika}}&lt;br/&gt;{{native name|shuc|Ekuatur Nunka}}
| common_name = အဳကွေဒေါဝ် (Ecuador)
| image_flag = Flag of Ecuador.svg
| image_coat = Coat of arms of Ecuador.svg
| national_motto = &quot;Dios, patria y libertad&quot;&lt;br/&gt;(ကျာ်သြဳ၊ ဍုင်မိတိမ ကေုာံ ဗၠးၜး)
| national_anthem = &quot;Salve, Oh Patria&quot;
| image_map = Ecuador in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်အဳကွေဒေါဝ် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[ကွဳတဝ်]] (Quito)
| coordinates = {{Coord|0|13|S|78|31|W|type:city}}
| largest_city = [[ဂွါယာကွေဝ်]] (Guayaquil)
| official_languages = သပိန်
| recognized_regional_languages = ကေချူအာ (Kichwa), ရှူအာ (Shuar)
| ethnic_groups = ၇၁.၉% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၇.၄% မောန်တူဗဳယဝ် (Montubio), ၇% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၇.၂% အဖရိကန်, ၆.၁% သာ်ဗု
| religion = ၈၀.၄% ကာတ္တလေတ်, ၁၁.၃% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = အဳကွေဒေါဝ်ရဳယျာန် (Ecuadorian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဒါန်နဳယေဝ် နဝ်ဗဝ်အာ]] (Daniel Noboa)
| legislature = သဘင်သီကၠဳ ကောန်ဂကူ (National Assembly)
| area_km2 = ၂၈၃,၅၆၁
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၇၃
| population_estimate = ၁၇,၈၈၈,၄၇၄ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၆၃
| GDP_PPP = $ ၂၄၃ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၃,၂၈၅
| currency = [[ဒဝ်လာ အမေရိကာန်]] (USD)
| time_zone = ECT (UTC−5)&lt;br/&gt;GALT (UTC−6) (ဂါလာပါဂေါတ်)
| calling_code = +593
}}

'''အဳကွေဒေါဝ်''' ({{lang-en|Ecuador}}; {{lang-es|Ecuador}}; {{lang-qu|Ikwadur}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်''' (Republic of Ecuador) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်-သၟဝ်ကျာ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] (Colombia) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ တုဲ လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။ ပါဲနူကဵု တိဇၞော်တုဲ၊ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ သီုပိုင်ပြဳလဝ် တကအ် [[ဂါလာပါဂေါတ်]] (Galápagos Islands) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၆၂၀ တိုင်) နူကဵု ပြင်ၜဳ ပလိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hanratty |first=Dennis M. |title=Ecuador: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160309653}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဧရိယာတိဍာ် မဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်လှဲလးအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ကွဳတဝ်]] (Quito) မဒှ် ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီလဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ တုဲ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ ဗဟဵုပရေင်ဗၞိက်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ဂွါယာကွေဝ်]] (Guayaquil) ရ။ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ခေတ် ယေန်သၞာင် တြေံ၊ ခေတ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] ကေုာံ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ သပိန်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;အဳကွေဒေါဝ်&quot; (Ecuador) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာသပိန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လဒေါဝ်ဗလးတိ&quot; (Equator) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုဍုင်ဏအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍုင် မၞုံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဗလးတိ&quot; (Republic of the Equator) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Roos |first=Wilma |author2=Van Renterghem, Omer |title=Ecuador en las Islas Galápagos |year=2000 |publisher=Royal Tropical Institute |isbn=978-9068322928}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံကလိဂွံ ဗၠးၜးဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဒုင်ကော်ခဴစ နဒဒှ် &quot;ခရိုင် ကွဳတဝ်&quot; (Real Audiencia de Quito) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၀၊ ကြဴနူ မပါ်တိတ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင် [[ဂရိတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] (Gran Colombia) တုဲ၊ သၟိင်တၠတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် ဇရေင် &quot;အဳကွေဒေါဝ်&quot; သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲဒတန် ပထဝဳဍုင် မတၟေင်တၟဟ်ဂှ်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Pre-Columbian Era) ==
[[File:Ingapirca_01.jpg|thumb|left|250px|အေန်ဂါပဳရ်ကာ (Ingapirca) မဒှ် ဒတန် ဝင် အေန်ကာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အဳကွေဒေါဝ်။]]
ဝင် ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက ပန်သာ်ရ-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာ (Pre-Inca Cultures):'''
ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာ ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီ၊ ပ္ဍဲအဳကွေဒေါဝ် နွံကဵု ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ယေန်သၞာင် ဗာလ်ဒဳဗဳယျာ (Valdivia culture - ၃၅၀၀ BC) မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ကွတ်တိစာင် (pottery) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ 

'''အေန်ပါယာ အေန်ကာ (The Inca Empire):'''
ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၟိင်အေန်ကာ ထူပါတ် ယူပါန်ကဳ (Túpac Yupanqui) ကေုာံ ဟွာဲနာ ကာပါတ် (Huayna Capac) တအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသ အဳကွေဒေါဝ်ရ။ ဍုင် ကွဳတဝ် ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၜါ သွက် အေန်ပါယာ အေန်ကာ (ကြဴနူ ကူသကဝ်)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၄၊ ပၞာန်သပိန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သေဗာသတဳယာန် ဒေ ဗေနာလ်ကာသာရ် (Sebastián de Benalcázar) လုပ်သီကေတ် ကွဳတဝ်ရ。 လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ၊ အဳကွေဒေါဝ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ်သပိန်တုဲ ဒေသဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကွတ်အာခဳတက်ချာ ကာတ္တလေတ်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ်သမ္မတ (Independence):'''
အဳကွေဒေါဝ် လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲ မေ ၂၄၊ ၁၈၂၂ ကြဴနူ ပၞာန် ပဳချဳန်ချာ (Battle of Pichincha) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် အာန်တဝ်နဳယဝ် ဟဝ်သေ ဒေ သူကရေ (Antonio José de Sucre) ရ။ ကိုပ်ကၠာ အဳကွေဒေါဝ် ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ဂရိတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Gran Colombia) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၀ ဂှ် ပါ်တိတ် နဒဒှ် ဍုင်သမ္မတ မတန်တဴကေတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pineo |first=Ronn F. |title=Ecuador and the United States: Useful Strangers |year=2007 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0820329710}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Chimborazo.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ချဳမ်ဗဝ်ရာသြဝ် (Chimborazo) မဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲအဳကွေဒေါဝ်။ က္ဍိုပ်ဒဵုဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မသ္ၚောဲအိုတ် နူကဵု လဒေါဝ်ဗဟဵု ဂၠးတိရ။]]
ပထဝဳ ဍုင်အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ထူးခြားလောန်တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ပန်သာ်ရ-
# '''La Costa (ကမ်းရိုးတန်း):''' ဒှ်ဒေသ ဇိုင်ၜဳ မၞုံကဵု တိဗလး ကေုာံ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴရ။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် မၞုံကဵု ဍုင် ဂွါယာကွေဝ်ရ။
# '''La Sierra (က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ):''' ဒှ်ဒေသ လဒေါဝ် မၞုံကဵု ဒဵုအာန်ဒဳ မသၠုင်လောန်။ က္ဍိုပ်ဒဵု ချဳမ်ဗဝ်ရာသြဝ် (Chimborazo) မၞုံသမၠုင် ၆,၂၆၈ မဳတာ (၂၀,၅၆၄ ပေ) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။
# '''La Amazonía / El Oriente (ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန်):''' ဒှ်ဒေသ လ္ပာ်ဗမံက် မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်လှဲလးတုဲ ဒှ်ဒတန် မၞုံကဵု ကၠေင်ဍာ်တိ (Petroleum) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''La Región Insular (တကအ် ဂါလာပါဂေါတ်):''' ဒှ် ဂကောံတကအ် မနွံ ပ္ဍဲ ၜဳပါသဳဖေတ် មဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု သဘာဝ ဇဳဝစုံလင် မဟွံမဲ ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Knapp |first=Gregory |title=Andean Ecology: Adaptive Dynamics in Ecuador |year=1991 |publisher=Westview Press |isbn=978-0813381617}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတု အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ဂၠိုင်နူကဵု အခိင်ရာသဳရ။ ပ္ဍဲဒေသကမ်းရိုးတန်း ကေုာံ အမေဇြောန်ဂှ် ကတဴတုဲ ဍုက်ဍေက်လၟိုန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင်ရဴ ဥတုသတ္တဟ (Springtime) လၟိုန်သၞာံရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Galápagos) ==
အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဍုင် &quot;Megadiverse countries&quot; ૧၇ ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ် လ္တူဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.conservation.org/ |title=Megadiverse Countries |publisher=Conservation International |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; 
* '''အမေဇြောန် (Yasuni National Park):''' ဥယျာဉ် သဘာဝ ယာသုနဳ ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ မွဲ ဟက်တာ ဂှ် နွံကဵု ဂကူတၞံဆု ဂၠိုင်နူ အလုံမွဲ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ သီုဖအိုတ်ရ။
* '''ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos Islands):''' တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒတန် မကဵုလဝ် လညာတ် သွက် [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) ညံင်ဂွံ ခၞံဗဒှ် တေသြရဳ ပြံင်လှာဲသဘာဝ (Theory of Evolution) ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် ညံင်ရဴ လိပ်ဇၞော် ဂါလာပါဂေါတ်၊ ဂစေံ Finch၊ ကေုာံ ၚုဲၜဳ (Marine iguana) တအ် နွံဆ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=The Voyage of the Beagle |year=1839 |publisher=Henry Colburn}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ အဳကွေဒေါဝ် ဒှ် ဍုင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီလဝ် &quot;အခေါင်အရာ သဘာဝ&quot; (Rights of Nature) ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary state) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳတုဲ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံရ။ 

ဍုင်အဳကွေဒေါဝ် ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Provinces) ၂၄ ခရိုင်ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ခရိုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အဳကွေဒေါဝ်
|-
! ခရိုင် (Province) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Region / Importance)
|-
| ပဳချဳန်ချာ (Pichincha) || ကွဳတဝ် (Quito) || ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု၊ ဗဟဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်။
|-
| ဂွါယာသ် (Guayas) || ဂွါယာကွေဝ် (Guayaquil) || ဒေသကမ်းရိုးတန်း၊ ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| အာသဝါဲ (Azuay) || ကွေန်ကာ (Cuenca) || ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု အာဲကၟာဲဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
|-
| ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos) || ပွာတဝ် ဗာကေရဳသြဝ် (Puerto Baquerizo Moreno) || တကအ် သဘာဝ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Bananas.jpg|thumb|right|200px|အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဗြာတ် (Bananas) ဂၠိုင်အိုတ် လ္တူဂၠးတိ။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀၊ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မးသြန်စှ်ေ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ အဳကွေဒေါဝ် ထောအ်ကၠေအ် သြန်စက္ခောဍုင် (Sucre) တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ '''ဒဝ်လာ အမေရိကာန် (US Dollar)''' နဒဒှ် သြန်အလဵုအစင်ရ (Dollarization)။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ecuador Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/ecuador/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''ကၠေင်ဍာ်တိ (Petroleum):''' ဒှ်ကပေါတ် ပတိတ်မ္ၚး အဓိက သွက်ဍုင် ကေုာံ သြန်လုပ် အလဵုအသဳရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မသွံပတိတ် '''ဗြာတ် (Bananas)''' ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ကဴ (Cut flowers, တၟေင်တၟဟ် ပ္ကဴရဝ်ဇြာ)၊ ကဝ်ဖဳ၊ ကာကာအဝ် (Cacao) တအ်လေဝ် ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ကမၠောန် တမ္ၚာ:''' သွံပတိတ် ကမု (Shrimp) ကေုာံ ကထူနာ (Tuna) ဂၠိုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်အဳကွေဒေါဝ် နွံၜိုတ် ၁၇.၈ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ ပံင်စပ်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာသာ်ရ-
* '''မေသတဳဇြဝ် (Mestizo):''' ၇၁.၉% (မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ)။
* '''မောန်တူဗဳယဝ် (Montubio):''' ၇.၄% (ဂကောံမၞိဟ် မံင်ပ္ဍဲ ဒေသကမ်းရိုးတန်း)။
* '''အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous):''' ၇% (မပ္တံကဵု ဂကူ Kichwa, Shuar, Huaorani တအ်)။
* '''အဖရိကန်-အဳကွေဒေါဝ် (Afro-Ecuadorian):''' ၇.၂% (မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲခရိုင် အေသမေရာလ်ဒါသ်)။

'''ဘာသာစကား:''' ဘာသာ သပိန် (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာ ကေချူအာ (Kichwa) ကေုာံ ရှူအာ (Shuar) နဒဒှ် ဘာသာစကား မဆေင်ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာယေန်သၞာင်ရ။ 

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
[[File:Ceviche_Ecuatoriano.jpg|thumb|left|200px|သဳဗဳချေ (Ceviche) ဗီုပြင် အဳကွေဒေါဝ် မစကာ ဍာ်ခရမ် ကေုာံ ကမု။]]
ယေန်သၞာင် အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် တမ်မူလ၊ ယေန်သၞာင် သပိန် ကေုာံ အဖရိကန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Handelsman |first=Michael |title=Culture and Customs of Ecuador |year=2000 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0313302442}}&lt;/ref&gt;

* '''ဂဳတ:''' ဂဳတ '''ပါသဳယျဝ် (Pasillo)''' ဂှ် ဒှ်ဂဳတ သင်္ကေတ ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသ ကမ်းရိုးတန်းဂှ် ဂဳတ မာရဳမ်ဗာ (Marimba) မၞုံကဵု အသံ အဖရိကန် ဂှ် ဒယှ်ရ။
* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ တၞဟ်ခြာ အတိုင် ဒေသရ။ ပ္ဍဲဒေသကမ်းရိုးတန်းဂှ် စၞစ က ကေုာံ ကမု ညံင်ရဴ '''သဳဗဳချေ (Ceviche)''' ကေုာံ Encebollado ဒယှ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသက္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ယာမဖျုန် (Guinea pig / Cuy) ကေုာံ သွဍာ် ကွာဲ (Locro de papa) ဒယှ်ရ။
* '''အနုသုခုမ:''' အစာပါန်ခဳ ဒယှ် အဝ်သဝါလ်ဒဝ် ဂွါယာသာမဳန် (Oswaldo Guayasamín) ဝွံ ဒှ်အစာပါန်ခဳ မထ္ၜးကဵု ဒဒိုက် ကေုာံ ဘဝ ဂကူတမ်မူလတအ် နကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တၟိရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲအဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒးဒုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် သၠးၚုဟ် သွက် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဗဟဵု ဍုင်အဳကွေဒေါဝ် (Central University of Ecuador) မနွံ ပ္ဍဲကွဳတဝ် ဂှ် ဒှ်တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။ လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) ဂှ် သၠုင်တိုန် စဵုကဵု ၉၄% ပြင်င်ယျ။

သၞောတ် လွဳပရာ ပရေင်ထတ်ယုက်ဝွံ ပါ်လဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ (Public) မကဵုလွဳပရာ သၠးၚုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ပုဂ္ဂလိက (Private) ရ။ အသက် မျှော်လင့်ချက် (Life expectancy) ဂှ် နွံၜိုတ် ၇၇ သၞာံရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
အဳကွေဒေါဝ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''ဍုင်တြေံ ကွဳတဝ် (City of Quito):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈၊ ကွဳတဝ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သီုဖအိုတ် (ပံင်ကောံ ကု ဍုင် Kraków)။ ဒေသဍုင်တြေံ (Centro Histórico) ဂှ် မင်မွဲလဝ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=City of Quito |url=https://whc.unesco.org/en/list/2 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos Islands):''' ဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဂၠးတိ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် (၁၉၇၈) ရ။
* '''ဍုင် ကွေန်ကာ (Historic Centre of Cuenca):''' ဍုင်မၞုံကဵု အာခဳတက်ချာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ မကျေဝ်ဂေါဝ်။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင်အဳကွေဒေါဝ် ကေုာံ တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hanratty&quot;&gt;{{cite book |last=Hanratty |first=Dennis M. |title=Ecuador: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160309653}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roos&quot;&gt;{{cite book |last=Roos |first=Wilma |author2=Van Renterghem, Omer |title=Ecuador en las Islas Galápagos |year=2000 |publisher=Royal Tropical Institute |isbn=978-9068322928}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DAltroy&quot;&gt;{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pineo&quot;&gt;{{cite book |last=Pineo |first=Ronn F. |title=Ecuador and the United States: Useful Strangers |year=2007 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0820329710}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Knapp&quot;&gt;{{cite book |last=Knapp |first=Gregory |title=Andean Ecology: Adaptive Dynamics in Ecuador |year=1991 |publisher=Westview Press |isbn=978-0813381617}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Conservation&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.conservation.org/ |title=Megadiverse Countries |publisher=Conservation International |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Darwin&quot;&gt;{{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=The Voyage of the Beagle |year=1839 |publisher=Henry Colburn}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB&quot;&gt;{{cite web |title=Ecuador Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/ecuador/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Handelsman&quot;&gt;{{cite book |last=Handelsman |first=Michael |title=Culture and Customs of Ecuador |year=2000 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0313302442}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Quito&quot;&gt;{{cite web |title=City of Quito |url=https://whc.unesco.org/en/list/2 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:အဳကွေဒေါဝ်]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>b7p9x5ydi0c6emx2szyojz0wq18wl0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11210</id>
    <revision>
      <id>55291</id>
      <timestamp>2026-06-14T08:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ&lt;br/&gt;(Republic of Colombia) | native_name = República de Colombia | image_flag = Flag of Colombia.svg | image_coat = Coat of arms of Colombia.svg | national_motto = &quot;Libertad y Orden&quot; (ဗၠးၜး ကေုာံ သၞောတ်) | national_anthem = &quot;Himno Nacional de la República de Colombia&quot; | ima...&quot;</comment>
      <origin>55291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7879" sha1="jw3itc85fuxofnbjwsqz48799itgkvj" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ&lt;br/&gt;(Republic of Colombia)
| native_name = República de Colombia
| image_flag = Flag of Colombia.svg
| image_coat = Coat of arms of Colombia.svg
| national_motto = &quot;Libertad y Orden&quot; (ဗၠးၜး ကေုာံ သၞောတ်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de la República de Colombia&quot;
| image_map = Colombia in its region.svg
| capital = [[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá)
| official_languages = [[ဘာသာ သပိန်]]
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ
| area_km2 = 1,141,748
| population_estimate = 52,000,000
| currency = [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာန် ပေသော]] (COP)
}}

'''ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ''' ({{lang-en|Colombia}}) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံပ္ဍဲ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာတုဲ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပနမာ]]၊ [[ဗေနဳဇွဲလာ]]၊ [[ဗြာဇြဳ]]၊ [[ပေရူ]] ကေုာံ [[အဳကွေဒေါဝ်]] တအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပထဝဳ တၟေင်တၟဟ်၊ မနွံကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ် ကေုာံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် ဂကောံယေန်သၞာင် တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia |year=1993 |publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ==
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံဂွံစိုပ်ဏီဂှ်၊ ဂကောံမၞိဟ် [[မူဣသကာ]] (Muisca)၊ [[ကွိန်ဗာ]] (Quimbaya) တအ် မံင်တန်တဴလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ သပိန်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၁၉ ဂှ်မှ ကလိဂွံ ဗၠးၜး နူသပိန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Henderson |first=James D. |title=Colombia: Inside the Labyrinth |year=2001 |publisher=Scholarly Resources}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု ==
ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဒဵု[[အာန်ဒဳ]] (Andes) ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] ရ။ ရာသဳဥတုဂှ် နွံကဵု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် လၟိုန်ရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ သဘာဝ ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သၠုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cbd.int/ |title=Biodiversity in Colombia |publisher=Convention on Biological Diversity}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ==
အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ်သမ္မတရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်[[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá)။

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ပတိတ် ကဝ်ဖဳ၊ ကၠေင်ဍာ်တိ ကေုာံ ပ္ကဴသြန် အဓိကရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ |title=Colombia Economic Overview |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ ==
လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၅၂ ပြကောဋိကိုဋ်။ ဂကူ မေသတဳဇြဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ==
ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Cumbia) ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။ အစာချူလိက် ဒယှ် [[ဂါဗြဳယေလ် ဂါရ်သဳယာ မာရ်ကေတ်]] (Gabriel García Márquez) လေဝ် ကၠုင်နူဍုင်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ==
သၞောတ်ပရေင်ပညာ စိုပ်ကဆံင် သၠုင်တုဲ လၟိဟ်ညးမလေပ်လိက် သၠုင်ရ။

== ၁၀။ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ==
ဍုင်ဏအ် နွံကဵု အာဲကၟာဲယူနေတ်သကဝ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ညံင်ရဴ [[ကာရ်တာဂေနာ]] (Cartagena) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/285 |title=Port, Fortresses and Group of Monuments, Cartagena |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

* [[ဗဳဒဳယောလ္ၚတ်: ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] [https://www.youtube.com/watch?v=kYJv-Wz2y7Q]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Bushnell&quot;&gt;{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia |year=1993 |publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Henderson&quot;&gt;{{cite book |last=Henderson |first=James D. |title=Colombia: Inside the Labyrinth |year=2001 |publisher=Scholarly Resources}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CBD&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cbd.int/ |title=Biodiversity in Colombia |publisher=Convention on Biological Diversity}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WorldBank&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/ |title=Colombia Economic Overview |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Martin&quot;&gt;{{cite book |last=Martin |first=Gerald |title=Gabriel García Márquez: A Life |year=2008 |publisher=Knopf}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/285 |title=Port, Fortresses and Group of Monuments, Cartagena |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/ |title=The World Factbook: Colombia |publisher=CIA}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Oxford&quot;&gt;{{cite book |last=Ocampo |first=José Antonio |title=The Economic History of Colombia |year=2004 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Springer&quot;&gt;{{cite book |last=Rangel |first=J. Orlando |title=Colombia: Diversity of Ecosystems |year=2015 |publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Colombia |title=Colombia |publisher=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
}}

[[Category:ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jw3itc85fuxofnbjwsqz48799itgkvj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>