တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2350</id>
    <revision>
      <id>55310</id>
      <parentid>18270</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29263" sha1="prel24w2ufrmfw1rgw22xyz5iojqqoj" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
| holiday_name = တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ တ္ၚဲကလေင်ကောံ&lt;br/&gt;(Valdemarsdag / Genforeningsdag)
| type = သဘင် ကောန်ဂကူ (National holiday)
| image = [[File:Christian August Lorentzen - Dannebrog falling from the sky during the Battle of Lyndanisse, June 15, 1219 - Google Art Project.jpg|300px|ဗီုရုပ် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉။]]
| caption = ရုပ်ပါန်ခဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (၁၂၁၉) မဓဇက်လဝ် နကဵု Christian August Lorentzen။
| observedby = [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| date = ဂျောန် ၁၅
| observances = ပွမတေင် အလာံ၊ သဘင်သွံအလာံ သွက် သြန်ဗွဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင်
| origin_date = ၁၉၁၂ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်)&lt;br/&gt;၁၉၂၀ (တ္ၚဲကလေင်ကောံ)
| relatedto = အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ်၊ ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန်
}}

'''တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်''' ({{lang-en|Valdemar's Day}}; {{lang-da|Valdemarsdag}}) ဝွံ ဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကောန်ဂကူ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[ဒိန်မက်]] မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅''' ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဝင် အဓိက ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ရ။ ပထမဂှ် ဒှ် ဒဏ္ဍရဳ အလာံဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု '''ဒေန်နေဗြောဂ်''' (Dannebrog) ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ တေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယဂှ် ဒှ် တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ မဒှ်အခိင် ဒေသ ဒကုတ်သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ်သၟဝ်ကျာ (North Schleswig) မဒးဒုင် ပိုင်ပြဳလဝ် သၟဝ် ဂျာမနဳဂှ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဒိန်မက် နကဵု ဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဝါလ်တေမာရ်ဒါတ်&quot; (Valdemarsdag) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဨကရာဇ် ဒိန်မက် တြေံ '''ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ''' (King Valdemar II) ညးမကလိဂွံ ယၟု &quot;ဝါလ်တေမာရ် ညးမအံင်ဇၞး&quot; (Valdemar the Victorious) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ်ရ။ 

အလာံ ဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု &quot;ဒေန်နေဗြောဂ်&quot; (Dannebrog) ဝွံ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ ဘာသာ ဒိန်မက် တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာတ် ညးဒိန်မက်တအ်&quot; (Danes' cloth) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာတ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ်&quot; ရ။ အလာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ မွဲလဒေါဝ် သာ်ဗု (Nordic cross) တုဲ ဍေံဒှ် အလာံ ကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ (The Legend of Dannebrog in 1219) ==
[[File:Dannebrog_flag.svg|thumb|right|200px|အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် (Dannebrog) မဒှ် အလာံဍုင် ဒိန်မက်၊ မဒှ် အလာံကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင်။]]
အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဝင် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်ခရေတ်ယာန် (Crusade) တုဲ အာဗတိုက် ဍုင် အေတ်သလာန် (Estonia) သွက်ဂွံ ပၠောပ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲ လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် တာလဳန် (Tallinn) ဍုင်အေတ်သလာန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် မသကာတ်မြဟ်ဒၟံင်တုဲ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကြပ်ကျဒၟံင်ဂှ်၊ လကျာ်ဇၞော် (Archbishop) ဍုင်ဒိန်မက် ညးမပါကၠုင် ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ယိုက်ပတိုန် တဲၜါ လ္တူအကာသတုဲ ဖ္ဍောတ်ရာဒနာ မိက်ဂွံကလိဂွံ အရီုအဗင် နူကျာ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ဟေင်၊ အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ သာ်ဗု မွဲတၞး ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူကဵု အကာသ တိုက်ရိုက်ရ။ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကလိဂွံ အလာံဂှ်တုဲ စိုတ်ဓါတ် ပၞာန် ကလေင်မြဟ်တိုန်ကၠုင်တုဲ မာန်ဇၞးအာ ပေါဲဗတိုက်ဂှ်ရ။ နူအခိင်ဂှ်စတုဲ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ အလာံ ဨကရာဇ် ကေုာံ အလာံဍုင် ဒိန်မက် ရ။

== ၃။ ဝင် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ (Establishment of the Holiday in 1912) ==
ၜိုန်ရ ဒဏ္ဍရဳဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်&quot; နဒဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲအလာံ အလဵုအသဳဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဒှ် သၞာံ မပေင် ဒြပ် ၇၀၀ သၞာံ (၁၂၁၂-၁၉၁၂) သွက် ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ် အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ်ရ။ နကဵု စေဝ်အစင် အလဵုအသဳ '''(Cirk.Nr.391 24/12 1912)''' ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ နဒဒှ် တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် (Valdemarsdag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ဆာန်ဂကူ၊ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံစကာ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲညးတအ်ရ။

== ၄။ အခိုက်ကၞာ သဘၚ်သွံအလာံ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Flag-selling Tradition and Charity) ==
စနူ သၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဏအ်ဝွံ အခိုက်ကၞာ မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဂှ်မ္ဂး၊ ဂကောံ &quot;Danmarks-Samfundet&quot; (Danish Society) တအ် စကၠောန် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ညံင်ရဴ အလာံပလောမ် (Valdemars-flag) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင် ဒိန်မက်တအ် ရာန်ကေတ် အလာံ ဍောတ်တ်တအ်ဏအ်တုဲ တက်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ပလောအ်ညးတအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ဂကူရ။ သြန်ပရဲ မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်သွံအလာံတအ်ဂှ်၊ ညးတအ် ပသြန်ဗွဝ် တုဲ ကဵုဒါန် ကု ဂကောံ ပရဟိတ ကေုာံ ဂကောံ ညးသၟတ် (Scout organizations, sports clubs) သွက်ဂွံ ရာန် အလာံ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကပေါတ်အထံက်အပင် နာနာသာ်ရ။ အခိုက်ဏအ်ဝွံ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၅။ တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၄၈ (School Holiday until 1948) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေံ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ နွံကဵု အရေးပါမှု ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒိန်မက်ရ။ စနူ မစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ မွဲ (School holiday) ဂှ် အလဵုအသဳ ပရေင်ပညာ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် ကွးဘာတအ်ရ။ 

ကွးဘာတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဇူဘာ တ္ၚဲကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲတ္ၚဲပေင်ပေင်တုဲ ညးတအ် ဒးပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဍုက်ဍေက် ကေုာံ ပရေင်တေင်အလာံ တအ်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် အခေါင်ကၟာတ်ဘာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောတ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုံးရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက် တေင်အလာံ ပ္ဍဲဘာတအ်ဂှ် ဆက်သှ်ေဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တ္ၚဲကလေၚ်ကောံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ (Reunification Day in 1920) ==
[[File:Genforeningen_1920_-_afstemningsplakat.jpg|thumb|left|200px|ပဝ်သတာ ပရေင်စုတ်မာဲ (Plebiscite poster) သွက်ဂွံ ကလေင်ပံင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကု ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀။]]
ပါဲနူ ဒဏ္ဍရဳ အလာံတုဲ၊ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ သီုဒှ် တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် '''တ္ၚဲကလေင်ကောံ''' (Genforeningsdag) သွက် ဒေသ ဒကုတ် သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ် သၟဝ်ကျာ (Nordslesvig) ရ။

ကိုပ်ကၠာတေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ဂှ်၊ ဒိန်မက် ကျအာ ပၞာန် ကု ပရတ်ရှာ (Prussia - ဂျာမနဳ) တုဲ ဒးပအပ်လဝ် ဒေသ သောန်နာယူလာန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) တုဲ၊ အတိုင် ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မ္ဂး ကဵုလဝ် အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဆန္ဒမာဲ (Plebiscite) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မံင် သၟဝ် ဂျာမနဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒိန်မက် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပွိုင်ရုဲမာဲ ဒေသသၟဝ်ကျာ (Zone 1) ဂှ်၊ မၞိဟ် ၇၅% ပြင်င် စုတ်မာဲ သွက်ဂွံ ကလေင်လုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၉၂၀''' ဂှ်၊ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ဝွံ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်ပံင်ကောံ (Reunified) စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက် တုဲ၊ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် တ္ၚဲကလေင်ကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၇။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ကေုာံ ချေဟ်ဗတာၚ် (King Christian X and the White Horse) ==
[[File:Christian_X_rider_over_grænsen.jpg|thumb|right|250px|ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု နကဵု ချေဟ်ဗတာင် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၀၊ ၁၉၂၀ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ကလေင်ကောံ။]]
ပရေင်ကလေင်ကောံဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင်အာ နကဵု သဘင် မစိုတ်လုပ်စမွဲ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''၁၀ ဂျူလာင် ၁၉၂၀''' ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဨကရာဇ် ဒိန်မက် '''ခရိတ်ယှာန် ဒသမ''' (King Christian X) ဝွံ ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်သာ်ဗတာင် (White horse) မွဲတုဲ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု တြေံ (Kongebåen) မဒှ် ပယျဵု အကြာ ဒိန်မက် ကေုာံ ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဒေသမ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကာလ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကလေင်စိုပ် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ဨကရာဇ် ဒိန်မက် သ္ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်ဗတာင်&quot; ရ။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဝွံ ပကဵု ညံင် ဒဏ္ဍရဳဂှ် ဂွံဒှ် ဍာံတုဲ ညး ဍိုက်ကၠုင် ချေဟ်ဗတာင် မၞုံယၟု &quot;Malgré Tout&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးသီု ယိုက်ပတိုန် ကောန်ၚာ်ဝုတ် ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု ယိုဟ်ဟန်နာ မဟီု (Johanne Braren) စွံလ္တူ ချေဟ်ညးတုဲ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကလေင်ကောံ (Genforeningen) ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၈။ သၚ်္ကေတ အလာံ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (Symbolism and National Identity) ==
တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (National Identity) ဂကူ ဒိန်မက် ရ။ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အလာံ သွက် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်တၠ သၟးရ၊ ဍေံဒှ် အလာံ ညးဍုင်ကွာန် (People's flag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;

ညးဒိန်မက်တအ် စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ပ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲဘဝညးတအ် ညံင်ရဴ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် (Birthdays)၊ တ္ၚဲမ္ၚဵုထပ်တဲ (Weddings)၊ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် မတိုန် စိုပ် ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂမၠိုင်ရ။ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ ပကဵု ညံင် ကောန်ဂကူ ဒိန်မက်တအ် ဂွံကလေင် ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ၉။ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Valdemar's Day in Modern Times) ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ် တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲတေင်အလာံ အလဵုအသဳ (Official flag-flying day) ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဇၟာပ်ပ် ရုင်အလဵုအသဳ၊ ကွဳစက် အလဵုအသဳ (ဗာတ်သ်)၊ ကေုာံ သ္ၚိ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးတေင် ပတိုန် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ်လေဝ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက် ကမၠောန် ပရဟိတ ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသ သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဂှ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ် ပိုဲစိုတ်လုပ်စ ဂၠိုင် ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် သီု တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) သွက် ဒေသညးတအ်ရ။ ကောန်ပၞာန် ဒိန်မက် တအ်လေဝ် မလေပ် ကၠောန် သဘင် ထ္ၜးဒြဟတ် ပၞာန် (Military parades) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen) ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ကောံ သၞာံ ၁၉၂၀ (YouTube - Danish History)]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ လညာတ် အစာဝၚ် (Conclusion and Historical Perspectives) ==
သရုပ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ (တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်) ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မပံင်ကောံလဝ် ဒဏ္ဍရဳ ကေုာံ ဝင် မဍာံဇေတ် ၜါသာ် မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂကူဒိန်မက် ရ။

လ္ပာ်မွဲဂှ်၊ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ၜိုန်ရ အစာဝင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ဆ ဒဏ္ဍရဳ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်လဝ် သင်္ကေတ မပကဵု ညံင် ဂကူဒိန်မက် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ လ္ပာ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ သောန်နာယူလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် ဒှ် ဝင် မဍာံဇေတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး နကဵု ဆန္ဒမာဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဟွံဒးစကာ လွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တ္ၚဲ မဗၞုဟ်သမ္တီ ဝင် သၟးရ၊ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆာန်ဂကူ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဍုင် ဒိန်မက် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Evans&quot;&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jespersen&quot;&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Adriansen&quot;&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lind&quot;&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DanmarksSamfundet&quot;&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kjaer&quot;&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostergard&quot;&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Grell&quot;&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenkins&quot;&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DenmarkDK&quot;&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thiedecke&quot;&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဝင် ဒိန်မက် ကေုာံ သဘင်
| title      = ဝင် ကေုာံ သဘင် အလဵုအသဳ ဍုင် [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| listclass  = hlist
| group1     = သဘင် အလဵုအသဳ ကေုာံ အလာံ
| list1      = 
* [[တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]] (Valdemarsdag)
* [[ဒေန်နေဗြောဂ်]] (Dannebrog)
* [[တ္ၚဲကလေင်ကောံ ဒိန်မက်]] (Genforeningsdag)
| group2     = မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင်
| list2      = 
* [[ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ]] (Valdemar II)
* [[ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ]] (Christian X)
| group3     = ဒေသ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်
| list3      = 
* [[သောန်နာယူလာန်]] (Sønderjylland)
* [[သၠေတ်သဝေတ်]] (Schleswig)
* [[ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ]] (Battle of Lyndanisse)
}}

[[Category:တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]]
[[Category:သဘင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:ဝင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:၁၉၂၀ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:အလာံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>prel24w2ufrmfw1rgw22xyz5iojqqoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. ဂျောန်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11188</id>
    <revision>
      <id>55302</id>
      <parentid>55259</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2959" sha1="e87xurx45sw6nshhdbz5h3jfg6rhiby" xml:space="preserve">'''[[ဂျောန် ၁၄]]'''

'''ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁၇၇၇]] – [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] စၟတ်သမ္တီလဝ် အလာံဍုင် မၞုံကဵု သၞံင် ကေုာံ ღရိုတ် (Stars and Stripes) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။
* [[၁၉၄၀]] – ပ္ဍဲအခိင် [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]၊ ဒပ်ပၞာန် [[ဍုင်ဂျာမနဳ|ဂျာမနဳ]] လုပ်သီဂွံအာ ဍုင်ပါရေတ် (Paris) [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]။
* [[၁၉၈၂]] – ပၞာန်ဖေါကလာန် (Falklands War) အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (Argentina) ဖျေဟ်လွဟ် ဒုင်ကျ ကုဒပ်ပၞာန် [[ဗြိတိန်]]။
* [[၁၉၈၅]] – ကသုက် ရှေန်ဂေန် (Schengen Agreement) မဒှ်ကသုက် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် ပယျဵု အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ[[ယူရဝ်]]ဂှ် စတက်လဝ်စၟတ်တဲ။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်:'''
* [[၁๘၆၈]] – '''[[ကာလ် လာန်သတိန်နာ]]''' (Karl Landsteiner)၊ အစာဇဳဝဗေဒ ဍုင်သြသတြဳယျာ ညးမဂၠာဲဆဵု ဂကူဆီ ကေုာံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် (စုတိ [[၁၉၄၃]])။
* [[၁၉၂၈]] – '''[[ချေ ဂွေဗာရာ]]''' (Che Guevara)၊ သၟာပၠန်ဂတး ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်ပြံက်ကျာ ပ္ဍဲဍုင်ကျူးဘား (စုတိ [[၁၉၆၇]])။
* [[၁၉၄၆]] – '''[[ဒဝ်နယ် ထရာမ်]]''' (Donald Trump)၊ သမတ ဍုင်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၄၅ ကေုာံ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုင်:'''
* [[၁၉၂၀]] – '''[[မက် ဝေဘာ]]''' (Max Weber)၊ အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူဂျာမနဳ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၆၄]])။
* [[၁၉၈၆]] – '''[[ဂျောတ် လူးဝစ် ဗောဟေး]]''' (Jorge Luis Borges)၊ အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ဒယှ် ဍုင်အာဂျေန်တဳနာ (ဒှ်မၞိဟ် [[၁၈၉၉]])။</text>
      <sha1>e87xurx45sw6nshhdbz5h3jfg6rhiby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11210</id>
    <revision>
      <id>55292</id>
      <parentid>55291</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31067" sha1="65goahqmjhf503tvb8ccemoq5gebzvd" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ&lt;br/&gt;(Republic of Colombia)
| native_name = {{native name|es|República de Colombia}}
| common_name = ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia)
| image_flag = Flag of Colombia.svg
| image_coat = Coat of arms of Colombia.svg
| national_motto = &quot;Libertad y Orden&quot;&lt;br/&gt;(ဗၠးၜး ကေုာံ စဳပၞောန်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de la República de Colombia&quot;
| image_map = Colombia in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá)
| coordinates = {{Coord|4|35|N|74|4|W|type:city}}
| largest_city = ဗဝ်ဂဝ်တာ
| official_languages = သပိန်
| recognized_regional_languages = ဘာသာတမ်မူလ ၆၄ သာ်, အင်္ဂလိက် (ပ္ဍဲ တကအ် သာန်အာန်ဒရေတ်)
| ethnic_groups = ၈၇.၆% မေသတဳဇြဝ် ကေုာံ သာ်ဗု, ၆.၈% အဖရိကန်, ၄.၃% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်
| religion = ၇၉% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ကဝ်လောမ်ဗဳယျာန် (Colombian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = ဂူသတာဗဝ် ပေထရဝ် (Gustavo Petro)
| leader_title2 = ဒု-သမ္မတ
| leader_name2 = ဖရမ်သဳယာ မာကုက် (Francia Márquez)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Congress of Colombia)
| area_km2 = ၁,၁၄၁,၇၄၈
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၂၅
| population_estimate = ၅၂,၇၀၀,၀၀၀ (၂၀၂၄)
| population_density_km2 = ၄၆
| GDP_PPP = $ ၁.၂၆ ထရဳလဳယျောန် (၂၀၂၄)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၃,၅၇၆
| currency = သြန်ပဳသဝ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (COP)
| time_zone = COT (UTC−5)
| calling_code = +57
}}

'''ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ''' ({{lang-en|Colombia}}; {{lang-es|Colombia}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ''' (Republic of Colombia) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) တုဲ သီုနွံကဵု ဒေသတကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပါနာမာ]] လ္ပာ်ပလိုတ်-သၟဝ်ကျာ၊ [[ဗေနဳဇွဲလာ]] ကေုာံ [[ဗြာဇြဳ]] လ္ပာ်ဗမံက်၊ ကေုာံ [[ပေရူ]] ကေုာံ [[အဳကွေဒေါဝ်]] လ္ပာ်သၠုင်ကျာရ။ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မွဲဓဝ်ဟေင် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ မၞုံကဵု ပြင်ၜဳ သီုလ္ပာ် ၜဳကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea) ကေုာံ ၜဳမှာသၟိတ်ပါသဳဖေတ် (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Portal:Colombia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်လှဲလးအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) တုဲ ပါ်လဝ် ပထဝဳဍုင် ဒေသအဓိက မသုန်သာ်- ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes)၊ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳပါသဳဖေတ်၊ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳကာရဳဗဳယျာန်၊ ဒေသ ဗလးတိ လာနဝ်သ် (Llanos)၊ ကေုာံ ဒေသ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) တအ်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ ယေန်သၞာင် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်၊ သပိန်၊ ကေုာံ အဖရိကန် ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု &quot;ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ&quot; (Colombia) ဝွံ ခုတ်ခဴလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ညးမဂၠာဲတမ္ၚာ ဒယှ် ခရစ်သတဝ်ဖာ ကိုလံဗတ် (Christopher Columbus) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် စကာလဝ် နကဵု အစာပၠန်ဂတး ဗေနဳဇွဲလာ ဖရန်သဳသကဝ် ဒေ မဳရာန်ဒါ (Francisco de Miranda) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ သွက်ဂွံ ကော်ခဴစ အလုံမွဲ တိုက်အမေရိက မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ်သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia: A Nation in Spite of Itself |year=1993 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520082892}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ မကလိဂွံ ဗၠးၜးတုဲ၊ ယၟုဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် ယၟု အလဵုအစင် သွက် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဂရိတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Republic of Gran Colombia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉ မပံင်ကောံလဝ် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ၊ ဗေနဳဇွဲလာ၊ အဳကွေဒေါဝ် ကေုာံ ပါနာမာ လၟုဟ်ရ။ ကြဴနူ ကၟိန်ဍုင်ဂှ် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၀ တုဲ၊ ဒေသ ဗဟဵုဂှ် ဆက်စကာအာ ယၟု ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Pre-Columbian Era) ==
[[File:Museo_del_Oro_Bogota.jpg|thumb|left|250px|ကပေါတ်ထဝ် နူခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲ ပြတိုက် ထဝ် (Museo del Oro) ပ္ဍဲဗဝ်ဂဝ်တာ။]]
ဝင် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက နာနာသာ်ရ-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (Pre-Columbian Era):'''
ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန်ဍေံတုဲ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒဒန်ကၠောအ် (corridor) သွက် ကောန်မၞိဟ်တြေံ ညးမကၠုင်နူ အမေရိကလဒေါဝ် (Mesoamerica) သွက်ဂွံ စိုပ်အာ အာန်ဒဳ ကေုာံ အမေဇြောန်ရ။ ညးတမ်မူလတအ် မံင်တန်တဴကၠုင် ပ္ဍဲဒေသဏအ် နူကဵု ၜိုတ် ၁၂,၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BCE) တေံရ။ ယေန်သၞာင် ဒယှ်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ မူအဳသကာ (Muisca) မမံင် ပ္ဍဲဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု ကေုာံ တာဲရဝ်နာ (Tairona) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်တဵုလွဳ ကေုာံ ကွတ်ကၠောန်ထဝ် (goldwork) မပြဲပြဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ဂှ် ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသအပ္ဍဲဍုင်တုဲ သိုင်ပတန်လဝ် ဍုင်ဇၞော် ဗဝ်ဂဝ်တာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၈ ရ။ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ကၠုင် ဒတန် အဓိက သွက် ပရေင်ၜံက်ခါဲ ထဝ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ သွက် အေန်ပါယာ သပိန်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ်သမ္မတ (Independence and Republic):'''
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၀၊ ၁၈၁၀ ဆဂး ဗၠးၜး အလုံအစင်ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉ ကြဴနူ သကိုပ်ပၞာန် [[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာရ်]] (Simón Bolívar) ဇၞးအာ ပၞာန် Boyacá ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အဆက်အဆက် ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ စနူ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ရုသံင် လက်နက်ကိုင် (Armed conflict) ကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံပၠန်ဂတး (FARC, ELN) ကေုာံ ဂကောံ ဂြိုပ်ဇမၠိင် (Paramilitaries) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကြဴနူ ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ၂၀၁၆ တုဲ၊ ပရေင်စဳပၞောန် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကလေင်ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင်ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Cocora_valley.jpg|thumb|right|200px|ခလံက် ကိုဝ်ကိုဝ်ရာ (Valle de Cocora) မၞုံကဵု တၞံတာ ဍာ်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ပထဝဳ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၁၄၁,၇၄၈ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် မသုန် ဒေသ အဓိက-
# '''La Región Andina (ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ):''' ဒဵုအာန်ဒဳ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ပါ်တိတ်အာ ပိလစှ်ေ- ပလိုတ်၊ လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဗဝ်ဂဝ်တာ ကေုာံ မေဒေယျဳန် (Medellín) တအ် နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''La Región Caribe (ဒေသ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်):''' နွံလ္ပာ် သၟဝ်ကျာတုဲ ဍေံဒှ် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ကတဴ။
# '''La Región Pacífica (ဒေသ ၜဳပါသဳဖေတ်):''' နွံလ္ပာ် ပလိုတ်တုဲ ဍေံဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ ကေုာံ ဗြဲမဂူဂၠိုင်အိုတ် မွဲဒၞာဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
# '''La Orinoquía / Los Llanos (ဒေသ ဗလးတိ):''' နွံလ္ပာ် ဗမံက်တုဲ ဍေံဒှ် ဗလးတိ မၞုံကဵု ချောဲသၟတ် (Savanna) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဂၠဴရ။
# '''La Amazonía (ဒေသ အမေဇြောန်):''' နွံလ္ပာ် သၠုင်ကျာတုဲ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် မွဲ-ဂအုံ-ပိ နူကဵု ဧရိယာ ဍုင် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

ရာသဳဥတု ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသကမ်းရိုးတန်းဂှ် ကတဴတုဲ၊ ပ္ဍဲဗဝ်ဂဝ်တာ (သမၠုင် ၂,၆၄၀ မဳတာ) ဂှ် ဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် လၟိုန်သၞာံရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ဗြာဇြဳ) တုဲ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဧရိယာမ္ဂး ဍေံနွံကဵု ဇဳဝစုံလင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဂကူ ဂစေံ (Birds) ကေုာံ အဝ်ခေတ် (Orchids) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လိမ္မာ ကေုာံ လစံက် (Amphibians) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဂြိုပ် ကေုာံ သဘာဝ:''' ဂြိုပ် အမေဇြောန် ကေုာံ ဂြိုပ် ချောကဝ် (Chocó) တအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် သဘာဝ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂၠးကဝ်ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ-
# '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' သမ္မတ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳရ။ သမ္မတ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံ (ဆဂး လၟုဟ် ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်ရ)။
# '''အဝဵု ဥပဒေ (Legislative):''' ကောန်ဂရေတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Congress) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ၜါစၠတ်ထဝ် (Bicameral) မၞုံကဵု စၠတ်ထဝ်သၠုင် (Senate) ကေုာံ စၠတ်ထဝ်သၟဝ် (House of Representatives) ရ။
# '''အဝဵု တုလာကာန် (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ၄ ရုင် ပါ်လဝ် တာလျိုင် သွက် ဥပဒေသဇိုင်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရာဇာဝတ်ရ။

ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ဌာန (Departments) ၃၂ ဌာန ကေုာံ ခရိုင် ဍုင်ဇၞော် (Capital District) မွဲရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ
|-
! ဍုင် (City) !! ဌာန (Department) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| ဗဝ်ဂဝ်တာ (Bogotá) || Cundinamarca || ဍုင်ဇၞော်၊ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
|-
| မေဒေယျဳန် (Medellín) || Antioquia || ဍုင်မရနုက်ကဵု ၜါ၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ကွတ်ပညာ ကေုာံ တၟေင်ပြံင်လှာဲ။
|-
| ကာလဳ (Cali) || Valle del Cauca || ဗဟဵု ပရေင်စက်ရုံ ကေုာံ ဍုင် ဂဳတ သာလ်သာ (Salsa)။
|-
| ကာရ်တာဟေနာ (Cartagena) || Bolívar || ဍုင်ဝင် ကမ်းရိုးတန်း ကေုာံ ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Cafe_de_Colombia.jpg|thumb|left|200px|ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ကဝ်ဖဳ အာရာဗဳကာ (Arabica coffee) ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၃ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ (ကြဴနူ ဗြာဇြဳ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ) တုဲ ဒှ် ဂကောံဍုင် OECD ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Economy of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

* '''သယံဇာတ ကေုာံ ပတိတ်မ္ၚး:''' ကၠေင်ဍာ်တိ (Petroleum) ကေုာံ ချးတၟအ် (Coal) တအ်ဝွံ ဒှ်ကပေါတ် ပတိတ်မ္ၚး အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဗိုတ်သာ်တ္ၚေက် (Emeralds) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ ပတိတ် ကဝ်ဖဳ (Coffee)၊ ပ္ကဴ (Cut flowers) ကေုာံ ဗြာတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''စက်ရုံ ကေုာံ သေဝါ:''' ကဏ္ဍ ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ယာတ်ဗွိုက်လတက် (Textiles)၊ စက်ယန္တရား ကေုာံ ကပေါတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (IT) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပြသၞာ သာမည ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အသံက်အဆာ (Informal economy) မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
အတိုင် စရင်မၞိဟ် ၂၀၂၄ မ္ဂး၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၂.၇ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Colombia: A 2025 Snapshot - Americas Quarterly |url=https://americasquarterly.org/article/colombia-a-2025-snapshot/ |publisher=Americas Quarterly |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Multiethnic) ဗွဲမလှဲလးရ။
* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo) ကေုာံ သာ်ဗု (White) ပံင်ကောံမ္ဂး နွံ ၈၇.၆% ရ။ ဂကူ အဖရိကန်-ကဝ်လောမ်ဗဳယျာန် နွံ ၆.၈% (မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳပါသဳဖေတ်) ကေုာံ ဂကူ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous) နွံ ၄.၃% ရ။
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ်၊ ဘာသာစကား တမ်မူလ ၆၄ သာ် ဂှ် အလဵုအသဳ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုံး ပ္ဍဲဒေသ ညးတအ်ရ။
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိက (၇၉%) တုဲ၊ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Evangelical) လေဝ် နွံၜိုတ် ၁၄% ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
[[File:Bandeja_Paisa_Authentic.jpg|thumb|right|200px|ဗာန်ဒေဟာ ပါဲသာ (Bandeja Paisa) မဒှ် စၞစ သင်္ကေတ ဒေသ အာန်တဳအဝ်ကဳယျာ။]]
ယေန်သၞာင် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ဟိသပန်နေတ် (Hispanic)، အဖရိကန် ကေုာံ တမ်မူလ (Indigenous) ရ။

* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ဂဳတ ကုမ်ဗဳယျာ (Cumbia) ကေုာံ ဗာလဳနာတဝ် (Vallenato) ရ။ ဍုင်ကာလဳ (Cali) ဂှ် ဒှ် &quot;ဍုင်ဇၞော် သာလ်သာ (Salsa) ဂၠးတိ&quot; ရ။ သၟာဒယှ်ေဒယှ် ညံင်ရဴ ရှာကဳရာ (Shakira) ကေုာံ ဂျေ ဗာလ်ဗေန် (J Balvin) တအ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် အံင်ဇၞး အလုံဂၠးတိရ။
* '''လိက်ပတ် (Literature):''' အစာချူလိက် ဂါဗရဳယေဝ် ဂါသဳယာ မာကုက် (Gabriel García Márquez) ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ နကဵု လိက်ဝင် &quot;One Hundred Years of Solitude&quot; (ကာလ မွဲကၠံသၞာံ မမံင်တန်တဴကေတ်တ်) မစကာလဝ် နဲကဲ Magic Realism ရ။
* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ တၞဟ်ခြာ အတိုင် ဒေသရ။ ဥပမာ- ဗာန်ဒေဟာ ပါဲသာ (Bandeja Paisa)، အရေပါ (Arepa) ကေုာံ သွ အာဟဳယာကဝ် (Ajiaco) တအ် ဒယှ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒးဒုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် သၠးၚုဟ် သွက် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ကောန်ဂကူ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (National University of Colombia) ကေုာံ တက္ကသိုလ် လဝ်သ် အာန်ဒေတ် (Universidad de los Andes) တအ်ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ နွံကဵု သၞောတ် လွဳပရာ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကလာတေန် (WHO စၟတ်သမ္တီလဝ် မရနုက်ကဵု ၂၂ ပ္ဍဲဂၠးတိ)။ သၞောတ် အာမခံ ထတ်ယုက်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၉၅% နူကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Sites) ၉ ဒၞာဲရ။
* '''ကာရ်တာဟေနာ (Cartagena):''' ဍုင်ဝင် កမ်းရိုးတန်း မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် တြေံ ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ ကဝ်ဖဳ (Coffee Cultural Landscape):''' ဒေသ မၞုံကဵု တဵုလွဳ ကဝ်ဖဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဒေသ။
* '''ဥယျာဉ် သဘာဝ တာဲရဝ်နာ (Tayrona National Park):''' ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳကာရဳဗဳယျာန် မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ပြင်ၜဳ သဘာဝ။
* '''ဍုင်မကၠေအ်ကၠက် (Ciudad Perdida):''' ဍုင်တြေံ တာဲရဝ်နာ (Tairona) မနွံ လ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု သဳယေရာ နေဗာဒါ မတြေံနူ မာချူ ပဳချူ ဏီ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;WikiColombia&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bushnell&quot;&gt;{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia: A Nation in Spite of Itself |year=1993 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520082892}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WikiGeo&quot;&gt;{{cite web |title=Geography of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WikiEcon&quot;&gt;{{cite web |title=Economy of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AmericasQuarterly&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia: A 2025 Snapshot - Americas Quarterly |url=https://americasquarterly.org/article/colombia-a-2025-snapshot/ |publisher=Americas Quarterly |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Colombia&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia : Development news, research, data |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/colombia |publisher=World Bank |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SELA&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia | SELA |url=https://www.sela.org/en/member-states/colombia/ |publisher=SELA |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CEPR&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia's 2026 Election Highlights Petro's Economic Record - CEPR.net |url=https://cepr.net/publications/colombia-under-petro-social-gains-amid-monetary-and-fiscal-constraints/ |publisher=CEPR |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/ |publisher=CIA |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Colombia - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/co |publisher=UNESCO |access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>65goahqmjhf503tvb8ccemoq5gebzvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဝ်လဳဗဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11211</id>
    <revision>
      <id>55293</id>
      <timestamp>2026-06-14T12:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&lt;br/&gt;(Plurinational State of Bolivia) | native_name = {{native name|es|Estado Plurinacional de Bolivia}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Buliwya Achka Aylluska Mamallaqta}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Wuliwya Walja Suyunaka Marka}} | common_name = ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) | image_flag = Flag...&quot;</comment>
      <origin>55293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29661" sha1="4h85autqfyea52xko3xq3p3sagyiiz8" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&lt;br/&gt;(Plurinational State of Bolivia)
| native_name = {{native name|es|Estado Plurinacional de Bolivia}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Buliwya Achka Aylluska Mamallaqta}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Wuliwya Walja Suyunaka Marka}}
| common_name = ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia)
| image_flag = Flag of Bolivia.svg
| image_coat = Coat of arms of Bolivia.svg
| national_motto = &quot;La unión es la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ရ)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Bolivia&quot;
| image_map = Bolivia in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သူကရေ]] (Sucre) (ဗဟဵုသၞောဝ်ဥပဒေ)&lt;br/&gt;[[လာပါတ်]] (La Paz) (ဗဟဵုအလဵုအသဳ)
| coordinates = {{Coord|16|30|S|68|09|W|type:city}}
| largest_city = [[သာန်တာ ကရုဇ် ဒေ လာ သဳယေရာ]] (Santa Cruz de la Sierra)
| official_languages = သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ် (မပ္တံကဵု ကေချူအာ, အာဲမာရာ, ဂွါရာနဳ)
| ethnic_groups = ၆၈% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၀% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅% သာ်ဗု
| religion = ၇၆.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၇% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ဗဝ်လဳဗဳယျာန် (Bolivian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[လူးဝေတ် အာရ်သေ]] (Luis Arce)
| leader_title2 = ဒု-သမ္မတ
| leader_name2 = [[ဒါဗေတ် ချဝ်ကွေဟွာန်ကာ]] (David Choquehuanca)
| legislature = သဘင်သီကၠဳ ဂကူနာနာ (Plurinational Legislative Assembly)
| area_km2 = ၁,၀၉၈,၅၈၁
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၂၇
| population_estimate = ၁၂,၂၂၄,၁၁၀ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၁၀.၄
| GDP_PPP = $ ၁၃၃ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၀,၉၄၄
| currency = [[ဗဝ်လဳဗဳယျာနဝ်]] (Boliviano) (BOB)
| time_zone = BOT (UTC−4)
| calling_code = +591
}}

'''ဗဝ်လဳဗဳယျာ''' ({{lang-en|Bolivia}}; {{lang-es|Bolivia}}), ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ''' (Plurinational State of Bolivia) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ (Landlocked country) မွဲ မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်၊ ဍုင် [[ပါရာဂွေး]] (Paraguay) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တုဲ ဍုင် [[ချဳလဳ]] (Chile) ကေုာံ [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပထဝဳ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မသၠုင်လောန် ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဒေသတိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု တမ်ရိုဟ် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင်ရဴ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous peoples) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name) ==
ယၟု &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; (Bolivia) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာပၠန်ဂတး မကလိဂွံ ဗၠးၜး ကုအမေရိကသၠုင်ကျာ [[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ]] (Simón Bolívar) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံကလိဂွံ ဗၠးၜးဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ပေရူ လ္တူ&quot; (Upper Peru - Alto Perú) ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ကဵုယၟုဍုင်တၟိဏအ် နဒဒှ် &quot;သမ္မတ ဍုင် ဗဝ်လဳဗာ&quot; (República de Bolívar) သွက်ဂွံ ပတိုန်စရာဲ ကု သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ရ။ လက္ကရဴဂှ် ဟွံလံ အမာတ်မွဲတၠ မၞုံယၟု မာနူယေဝ် မာရဳန် (Manuel Martín Cruz) ထံက်ထ္ၜးလညာတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ ရဝ်မ (Rome) ကၠုင်နူ ရဝ်မျူလာသ် (Romulus) မ္ဂး၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ဂှ် ဒးကၠုင်နူ ဗဝ်လဳဗာ (Bolívar) ရ&quot; တုဲ ယၟုဍုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉၊ သမ္မတ [[အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ်]] (Evo Morales) ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် အလုံအစင် ဇရေင် &quot;ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&quot; (Plurinational State of Bolivia) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကဵုအခေါင်အရာ ကုဂကူတမ်မူလ နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (History and Pre-Columbian Era) ==
[[File:Tiwanaku_-_Puerta_del_Sol.jpg|thumb|left|250px|တြင်တ္ၚဲ (Gate of the Sun) ပ္ဍဲဍုင်တြေံ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) မဒှ် အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။]]
ဝင် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိကဂမၠိုင်-

'''ခေတ် ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်၊ ဒေသ ဗဝ်လဳဗဳယျာ လ္ပာ်က္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ဒှ်ဗဟဵု ယေန်သၞာင် '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)''' မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် စဵုကဵု ၁,၂၀၀ ခရေတ်ရ။ ဍုင်တဳဝါနာကူဝွံ ဒှ်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Inca Empire) လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ကောလာသူယူ (Qullasuyu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonial Era):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၄၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၅၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဵုသြန် မကော်ခဴစ သူရဝ် ရဳကဝ် (Cerro Rico) ပ္ဍဲဍုင် [[ပဝ်တဝ်သဳ]] (Potosí) ရ။ ပဝ်တဝ်သဳ ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ၜံက်ခါဲ သြန် မစကာလဝ် ဍိက် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တမ်မူလတအ်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵု (Independence and Conflicts):'''
ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး ပွိုင် ၁၆ သၞာံ၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ သြဂုတ် ၆၊ ၁၈၂၅ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ကေုာံ အာန်တဝ်နဳယဝ် ဟဝ်သေ ဒေ သူကရေ (Antonio José de Sucre) ရ။ ဆဂး ဝင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ရုသံင် ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵုရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ပါသဳဖေတ်''' (War of the Pacific, ၁၈၇၉-၁၈၈၄) ဂှ် ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးကျအာ ချဳလဳ တုဲ ဆောံလေင်အာ တိဍာ်ကမ်းရိုးတန်း သီုဖအိုတ်တုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ ရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ချာကဝ်''' (Chaco War, ၁၉၃၂-၁၉၃၅) ဂှ်လေဝ် ဒးဆောံလေင်အာ တိဍာ် ကု ပါရာဂွေး ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Salar_de_Uyuni_perspective.jpg|thumb|right|200px|သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni) မဒှ် ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၀၉၈,၅၈၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၂၄,၁၆၄ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၇ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက-
# '''ဒေသ အာန်ဒဳ (The Andean Region):''' လ္ပာ်ပလိုတ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်လောန် ကေုာံ တိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ရ။ ဍုင်ဇၞော် လာပါတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca - ကၟာဍာ် မာန်ဖိုင်က္ၜင် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''ဒေသ သဗ်-အာန်ဒဳ (Sub-Andean Region):''' လဒေါဝ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ခရိုင် မၞုံကဵု ဥတုၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင်ရဴ ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) ကေုာံ သူကရေ (Sucre) ရ။
# '''ဒေသ တိသဝ် / လာနဝ် (Llanos Region):''' လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မဇၞော်လှဲလး။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၅၉% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ သီုဖအိုတ်ရ။

ရာသဳဥတု ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တိဗလး လာနဝ်ဂှ် ကတဴတုဲ ဍုက်ဍေက်လၟိုန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသ အာလ်တဳပလာနဝ် ဂှ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ်လောန် စဵုကဵု ဂံက်ရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ နွံကဵု ဂကူ သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန် မပ္တံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ပဳမာ (Puma)၊ လာမာ (Llama) ကေုာံ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) တအ်ရ။
* '''ဥယျာဉ် သဘာဝ မာဒဳဒဳ (Madidi National Park):''' ဒှ်ဥယျာဉ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု စုံလင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ ဍေံဆက်စၠောအ်လဝ် နူကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ် အမေဇြောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ပဲသြယာ (Soybeans) ကေုာံ လွဳဂၠဴ၊ သီုကဵု ပရေင်ကၠိခတောန် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary state) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဍုင်ဇၞော် ၜါ-
# '''သူကရေ (Sucre):''' ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဗဟဵု တုလာကာန် (Judiciary)။
# '''လာပါတ် (La Paz):''' ဒှ် ဗဟဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ အဝဵု ဥပဒေ (Legislative)။ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် အုပ်ဓုပ် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ဗဝ်လဳဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Departments) ၉ ခရိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ခရိုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဗဝ်လဳဗဳယျာ
|-
! ခရိုင် (Department) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| လာပါတ် (La Paz) || လာပါတ် || ဗဟဵု အလဵုအသဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု။
|-
| သာန်တာ ကရုဇ် (Santa Cruz) || သာန်တာ ကရုဇ် || ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) || ကိုချာဗမ်ဗာ || ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ &quot;စမၠောန် ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot;။
|-
| ပဝ်တဝ်သဳ (Potosí) || ပဝ်တဝ်သဳ || ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Natural Resources) ==
[[File:Evaporation_ponds_at_Salar_de_Uyuni.jpg|thumb|left|200px|ကမၠောန် ပတိတ် လဳသဳယီု (Lithium) ပ္ဍဲ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု သယံဇာတ ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''သဘာဝ ဓါတ်ကျာ (Natural Gas):''' ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပတိတ် ကေုာံ သွံပတိတ် ဓါတ်ကျာ ဂၠိုင်အိုတ် ကု ဍုင်ဗြာတ် ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ ရ။
* '''လဳသဳယီု (Lithium):''' သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ ဝွံ နွံကဵု တမ်ရိုဟ် လဳသဳယီု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်ထရဳ ကွဳစက် လျပ်စစ်) ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ သွံပတိတ် ပဲသြယာ (Soybeans)၊ ကေုာံ ကွေန်နွာ (Quinoa) မဒှ် သြောအ် သင်္ကေတ ဒေသအာန်ဒဳရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ နွံၜိုတ် ၁၂.၂ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူတမ်မူလ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။
* '''မေသတဳဇြဝ် (Mestizo):''' ၆၈% (မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ)။
* '''အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous):''' ၂၀% (မပ္တံကဵု ဂကူ [[ကေချူအာ]] / Quechua, ကေုာံ [[အာဲမာရာ]] / Aymara မံင် ပ္ဍဲဒဵု၊ ကေုာံ ဂကူ ဂွါရာနဳ / Guaraní မံင် ပ္ဍဲတိဗလး)။
* '''သာ်ဗု (White/European):''' ၅% ရ။

'''ဘာသာစကား:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ၃၇ သာ်ရ (သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ်)။ ဘာသာ သပိန် (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society) ==
[[File:Carnaval_de_Oruro_02.jpg|thumb|right|200px|ပွဲသဘင် အဝ်ရူရဝ် (Carnaval de Oruro) မဒှ် ပွဲသဘင် ဒယှ်တမ္ညဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု UNESCO။]]
ယေန်သၞာင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ ခေတ်တြေံ (Pachamama - မိတိမသဘာဝ) ကေုာံ ဘာသာ ကာတ္တလေတ် သပိန်ရ။

* '''ပွဲသဘင် (Festivals):''' ပွဲသဘင် '''အဝ်ရူရဝ်''' (Carnaval de Oruro) ဂှ် ဒှ်ပွဲသဘင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်အိုတ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage) ရ။
* '''ဂဳတ:''' ဂဳတ အာန်ဒဳ (Andean music) မစကာ ခရာ (panpipes / zampoña) ကေုာံ ချာရန်ဂဝ် (charango - တူရိယာ ညံင်ဂဳတာ မကၠောန်လဝ် နကဵု ခၞံက် အာမာဒဳလဝ်) ဂှ် ဒယှ်ရ။
* '''စၞစ:''' သာလ်တေညာ (Salteñas - ကွာင်ဖျုန်)၊ သဳလ်ပါန်ချဝ် (Silpancho) ကေုာံ စၞစ မစကာ ကွေန်နွာ (Quinoa) တအ် ဒယှ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၀ သၞာံ လက္ကရဴဏအ်ရ။ သမ္မတ အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် စတင်လဝ် ပရေင်အစဳအဇန် ဗတောန် လိက်ပတ်တုဲ လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) ဂှ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၉၂% ပြင်င်ယျ။ 

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဂဥုဲသဘာဝ ကေုာံ နဲကဲလွဳပရာ တြေံ''' (Traditional medicine) အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ရုင်ဂဥုဲ အလဵုအသဳလ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု အစာသဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အစာသဝ် သဘာဝ (Kallawaya) သီုၜါလ္ပာ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ညးယဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မစိုတ်လုပ်စခိုဟ် ဟိုတ်နူ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တမ်မူလရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni):''' ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဒ္ၚောဝ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူ။
* '''ဍုင်တြေံ ပဝ်တဝ်သဳ (City of Potosí):''' ဍုင် ၜံက်ခါဲ သြန် မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် သပိန်။
* '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku):''' ဍုင်တြေံ အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca):''' ညးအေန်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကေုာံ သၟိင်အေန်ကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဝွံ ကတဵုဒှ် နူကဵု ကၟာဍာ်ဏအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=F3zW6iGf1f4 လ္ၚတ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lynch&quot;&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kolata&quot;&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Klein&quot;&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Madidi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WBEcon&quot;&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gutierrez&quot;&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bastien&quot;&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Tiwanaku&quot;&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morales&quot;&gt;{{cite book |last=Morales |first=Waltraud Q. |title=A Brief History of Bolivia |year=2010 |publisher=Facts on File |isbn=978-0816078776}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>4h85autqfyea52xko3xq3p3sagyiiz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55294</id>
      <parentid>55293</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29649" sha1="90yvsgaa9yqnkm2m1j8zp1lzr105ddd" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&lt;br/&gt;(Plurinational State of Bolivia)
| native_name = {{native name|es|Estado Plurinacional de Bolivia}}&lt;br/&gt;{{native name|qu|Buliwya Achka Aylluska Mamallaqta}}&lt;br/&gt;{{native name|ay|Wuliwya Walja Suyunaka Marka}}
| common_name = ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia)
| image_flag = Flag of Bolivia.svg
| image_coat = Coat of arms of Bolivia.svg
| national_motto = &quot;La unión es la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ရ)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Bolivia&quot;
| image_map = Bolivia in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သူကရေ]] (Sucre) (ဗဟဵုသၞောဝ်ဥပဒေ)&lt;br/&gt;[[လာပါတ်]] (La Paz) (ဗဟဵုအလဵုအသဳ)
| coordinates = {{Coord|16|30|S|68|09|W|type:city}}
| largest_city = [[သာန်တာ ကရုဇ် ဒေ လာ သဳယေရာ]] (Santa Cruz de la Sierra)
| official_languages = သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ် (မပ္တံကဵု ကေချူအာ, အာဲမာရာ, ဂွါရာနဳ)
| ethnic_groups = ၆၈% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၂၀% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်, ၅% သာ်ဗု
| religion = ၇၆.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၇% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်
| demonym = ဗဝ်လဳဗဳယျာန် (Bolivian)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[လူးဝေတ် အာရ်သေ]] (Luis Arce)
| leader_title2 = ဒု-သမ္မတ
| leader_name2 = [[ဒါဗေတ် ချဝ်ကွေဟွာန်ကာ]] (David Choquehuanca)
| legislature = သဘင်သီကၠဳ ဂကူနာနာ (Plurinational Legislative Assembly)
| area_km2 = ၁,၀၉၈,၅၈၁
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၂၇
| population_estimate = ၁၂,၂၂၄,၁၁၀ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၁၀.၄
| GDP_PPP = $ ၁၃၃ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၁၀,၉၄၄
| currency = [[ဗဝ်လဳဗဳယျာနဝ်]] (Boliviano) (BOB)
| time_zone = BOT (UTC−4)
| calling_code = +591
}}

'''ဗဝ်လဳဗဳယျာ''' ({{lang-en|Bolivia}}; {{lang-es|Bolivia}}), ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ''' (Plurinational State of Bolivia) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ (Landlocked country) မွဲ မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်-ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ဗြာဇြဳ]] (Brazil) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်၊ ဍုင် [[ပါရာဂွေ]] (Paraguay) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တုဲ ဍုင် [[ချဳလဳ]] (Chile) ကေုာံ [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပထဝဳ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes) မသၠုင်လောန် ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဒေသတိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ကေုာံ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု တမ်ရိုဟ် ယေန်သၞာင် တြေံ ညံင်ရဴ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ကေုာံ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous peoples) မဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟု (Etymology and Name) ==
ယၟု &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; (Bolivia) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ အစာပၠန်ဂတး မကလိဂွံ ဗၠးၜး ကုအမေရိကသၠုင်ကျာ [[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ]] (Simón Bolívar) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံကလိဂွံ ဗၠးၜးဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ပေရူ လ္တူ&quot; (Upper Peru - Alto Perú) ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင် လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ကဵုယၟုဍုင်တၟိဏအ် နဒဒှ် &quot;သမ္မတ ဍုင် ဗဝ်လဳဗာ&quot; (República de Bolívar) သွက်ဂွံ ပတိုန်စရာဲ ကု သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ရ။ လက္ကရဴဂှ် ဟွံလံ အမာတ်မွဲတၠ မၞုံယၟု မာနူယေဝ် မာရဳန် (Manuel Martín Cruz) ထံက်ထ္ၜးလညာတ် ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ ရဝ်မ (Rome) ကၠုင်နူ ရဝ်မျူလာသ် (Romulus) မ္ဂး၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ (Bolivia) ဂှ် ဒးကၠုင်နူ ဗဝ်လဳဗာ (Bolívar) ရ&quot; တုဲ ယၟုဍုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် &quot;ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot; စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉၊ သမ္မတ [[အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ်]] (Evo Morales) ပြံင်လှာဲ ယၟုဍုင် အလုံအစင် ဇရေင် &quot;ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ မၞုံကဵု ဂကူနာနာ&quot; (Plurinational State of Bolivia) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကဵုအခေါင်အရာ ကုဂကူတမ်မူလ နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (History and Pre-Columbian Era) ==
[[File:Tiwanaku_-_Puerta_del_Sol.jpg|thumb|left|250px|တြင်တ္ၚဲ (Gate of the Sun) ပ္ဍဲဍုင်တြေံ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) မဒှ် အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။]]
ဝင် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိကဂမၠိုင်-

'''ခေတ် ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်၊ ဒေသ ဗဝ်လဳဗဳယျာ လ္ပာ်က္ဍိုပ်ဒဵုဂှ် ဒှ်ဗဟဵု ယေန်သၞာင် '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)''' မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် စဵုကဵု ၁,၂၀၀ ခရေတ်ရ။ ဍုင်တဳဝါနာကူဝွံ ဒှ်အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ကိုပ်ကၠာ အေန်ကာရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Inca Empire) လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ကောလာသူယူ (Qullasuyu) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonial Era):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၄၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ လုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၅၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဵုသြန် မကော်ခဴစ သူရဝ် ရဳကဝ် (Cerro Rico) ပ္ဍဲဍုင် [[ပဝ်တဝ်သဳ]] (Potosí) ရ။ ပဝ်တဝ်သဳ ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြပ်ရတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ၜံက်ခါဲ သြန် မစကာလဝ် ဍိက် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တမ်မူလတအ်ရ။

'''ဗၠးၜး ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵု (Independence and Conflicts):'''
ကြဴနူ ပရေင်ပၠန်ဂတး ပွိုင် ၁၆ သၞာံ၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကလိဂွံ ဗၠးၜး ပ္ဍဲ သြဂုတ် ၆၊ ၁၈၂၅ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာ ကေုာံ အာန်တဝ်နဳယဝ် ဟဝ်သေ ဒေ သူကရေ (Antonio José de Sucre) ရ။ ဆဂး ဝင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပေင်တဴ နကဵု ပရေင်ရုသံင် ကေုာံ ပၞာန်ပယျဵုရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ပါသဳဖေတ်''' (War of the Pacific, ၁၈၇၉-၁၈၈၄) ဂှ် ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးကျအာ ချဳလဳ တုဲ ဆောံလေင်အာ တိဍာ်ကမ်းရိုးတန်း သီုဖအိုတ်တုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မဟွံမဲကဵု သြင်ၜဳ ရ။ ပ္ဍဲ '''ပၞာန် ချာကဝ်''' (Chaco War, ၁၉၃၂-၁၉၃၅) ဂှ်လေဝ် ဒးဆောံလေင်အာ တိဍာ် ကု ပါရာဂွေ ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Salar_de_Uyuni_perspective.jpg|thumb|right|200px|သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni) မဒှ် ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၀၉၈,၅၈၁ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၂၄,၁၆၄ စတုရံ တိုင်) တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၇ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် ပိဒေသ အဓိက-
# '''ဒေသ အာန်ဒဳ (The Andean Region):''' လ္ပာ်ပလိုတ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု မသၠုင်လောန် ကေုာံ တိဗလး အာလ်တဳပလာနဝ် (Altiplano) ရ။ ဍုင်ဇၞော် လာပါတ် ကေုာံ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca - ကၟာဍာ် မာန်ဖိုင်က္ၜင် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
# '''ဒေသ သဗ်-အာန်ဒဳ (Sub-Andean Region):''' လဒေါဝ်ဍုင်၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ခရိုင် မၞုံကဵု ဥတုၜိုဟ်သြိုဟ် ညံင်ရဴ ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) ကေုာံ သူကရေ (Sucre) ရ။
# '''ဒေသ တိသဝ် / လာနဝ် (Llanos Region):''' လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ၊ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ အမေဇြောန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မဇၞော်လှဲလး။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၅၉% နူကဵု ဧရိယာ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ သီုဖအိုတ်ရ။

ရာသဳဥတု ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တၞဟ်ခြာလောန် ဟိုတ်နူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တိဗလး လာနဝ်ဂှ် ကတဴတုဲ ဍုက်ဍေက်လၟိုန်တုဲ၊ ပ္ဍဲဒေသ အာလ်တဳပလာနဝ် ဂှ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ်လောန် စဵုကဵု ဂံက်ရ။

== ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) ရ။ နွံကဵု ဂကူ သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဟွံအောန် မပ္တံကဵု ဂျာဂွါ (Jaguar)၊ ပဳမာ (Puma)၊ လာမာ (Llama) ကေုာံ ဂစေံ မာကဝ် (Macaw) တအ်ရ။
* '''ဥယျာဉ် သဘာဝ မာဒဳဒဳ (Madidi National Park):''' ဒှ်ဥယျာဉ် သဘာဝ မၞုံကဵု ဂကူသတ် ကေုာံ တၞံဆု စုံလင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ ဍေံဆက်စၠောအ်လဝ် နူကဵု က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ စဵုကဵုစိုပ် ဂြိုပ် အမေဇြောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ဗဝ်လဳဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ပဲသြယာ (Soybeans) ကေုာံ လွဳဂၠဴ၊ သီုကဵု ပရေင်ကၠိခတောန် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သတ္တုရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary state) တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဍုင်ဇၞော် ၜါ-
# '''သူကရေ (Sucre):''' ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဗဟဵု တုလာကာန် (Judiciary)။
# '''လာပါတ် (La Paz):''' ဒှ် ဗဟဵု အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ အဝဵု ဥပဒေ (Legislative)။ ဍေံဒှ် ဍုင်ဇၞော် အုပ်ဓုပ် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

ဗဝ်လဳဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Departments) ၉ ခရိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ခရိုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဗဝ်လဳဗဳယျာ
|-
! ခရိုင် (Department) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Note)
|-
| လာပါတ် (La Paz) || လာပါတ် || ဗဟဵု အလဵုအသဳ၊ ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု။
|-
| သာန်တာ ကရုဇ် (Santa Cruz) || သာန်တာ ကရုဇ် || ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ကိုချာဗမ်ဗာ (Cochabamba) || ကိုချာဗမ်ဗာ || ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ &quot;စမၠောန် ဗဝ်လဳဗဳယျာ&quot;။
|-
| ပဝ်တဝ်သဳ (Potosí) || ပဝ်တဝ်သဳ || ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။
|}

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Natural Resources) ==
[[File:Evaporation_ponds_at_Salar_de_Uyuni.jpg|thumb|left|200px|ကမၠောန် ပတိတ် လဳသဳယီု (Lithium) ပ္ဍဲ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကမၠောန် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု သယံဇာတ ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''သဘာဝ ဓါတ်ကျာ (Natural Gas):''' ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပတိတ် ကေုာံ သွံပတိတ် ဓါတ်ကျာ ဂၠိုင်အိုတ် ကု ဍုင်ဗြာတ် ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ ရ။
* '''လဳသဳယီု (Lithium):''' သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ ဝွံ နွံကဵု တမ်ရိုဟ် လဳသဳယီု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗက်ထရဳ ကွဳစက် လျပ်စစ်) ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ သွံပတိတ် ပဲသြယာ (Soybeans)၊ ကေုာံ ကွေန်နွာ (Quinoa) မဒှ် သြောအ် သင်္ကေတ ဒေသအာန်ဒဳရ။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ နွံၜိုတ် ၁၂.၂ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူတမ်မူလ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။
* '''မေသတဳဇြဝ် (Mestizo):''' ၆၈% (မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ)။
* '''အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous):''' ၂၀% (မပ္တံကဵု ဂကူ [[ကေချူအာ]] / Quechua, ကေုာံ [[အာဲမာရာ]] / Aymara မံင် ပ္ဍဲဒဵု၊ ကေုာံ ဂကူ ဂွါရာနဳ / Guaraní မံင် ပ္ဍဲတိဗလး)။
* '''သာ်ဗု (White/European):''' ၅% ရ။

'''ဘာသာစကား:''' ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ၃၇ သာ်ရ (သပိန် ကေုာံ ဘာသာစကား သဘာဝ ၃၆ သာ်)။ ဘာသာ သပိန် (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အဓိက မစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society) ==
[[File:Carnaval_de_Oruro_02.jpg|thumb|right|200px|ပွဲသဘင် အဝ်ရူရဝ် (Carnaval de Oruro) မဒှ် ပွဲသဘင် ဒယှ်တမ္ညဝ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု UNESCO။]]
ယေန်သၞာင် ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ ခေတ်တြေံ (Pachamama - မိတိမသဘာဝ) ကေုာံ ဘာသာ ကာတ္တလေတ် သပိန်ရ။

* '''ပွဲသဘင် (Festivals):''' ပွဲသဘင် '''အဝ်ရူရဝ်''' (Carnaval de Oruro) ဂှ် ဒှ်ပွဲသဘင် ယေန်သၞာင် မဇၞော်အိုတ်တုဲ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage) ရ။
* '''ဂဳတ:''' ဂဳတ အာန်ဒဳ (Andean music) မစကာ ခရာ (panpipes / zampoña) ကေုာံ ချာရန်ဂဝ် (charango - တူရိယာ ညံင်ဂဳတာ မကၠောန်လဝ် နကဵု ခၞံက် အာမာဒဳလဝ်) ဂှ် ဒယှ်ရ။
* '''စၞစ:''' သာလ်တေညာ (Salteñas - ကွာင်ဖျုန်)၊ သဳလ်ပါန်ချဝ် (Silpancho) ကေုာံ စၞစ မစကာ ကွေန်နွာ (Quinoa) တအ် ဒယှ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ပခိုဟ်ပတိုန်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအကြာ ၂၀ သၞာံ လက္ကရဴဏအ်ရ။ သမ္မတ အဳဗဝ် မဝ်ရာလေတ် စတင်လဝ် ပရေင်အစဳအဇန် ဗတောန် လိက်ပတ်တုဲ လၟိဟ် ညးမလေပ်လိက် (Literacy rate) ဂှ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၉၂% ပြင်င်ယျ။ 

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ဗဝ်လဳဗဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဂဥုဲသဘာဝ ကေုာံ နဲကဲလွဳပရာ တြေံ''' (Traditional medicine) အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ရုင်ဂဥုဲ အလဵုအသဳလ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု အစာသဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အစာသဝ် သဘာဝ (Kallawaya) သီုၜါလ္ပာ် သွက်ဂွံ လွဳပရာ ညးယဲတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ဗဝ်လဳဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ မစိုတ်လုပ်စခိုဟ် ဟိုတ်နူ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် တမ်မူလရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (Salar de Uyuni):''' ကန္တာရၜဵု မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဒ္ၚောဝ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲဂူ။
* '''ဍုင်တြေံ ပဝ်တဝ်သဳ (City of Potosí):''' ဍုင် ၜံက်ခါဲ သြန် မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် သပိန်။
* '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku):''' ဍုင်တြေံ အာဲကၟာဲဝင် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်အေန်ကာ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca):''' ညးအေန်ကာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကေုာံ သၟိင်အေန်ကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဝွံ ကတဵုဒှ် နူကဵု ကၟာဍာ်ဏအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=F3zW6iGf1f4 လ္ၚတ် ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယျာ ကေုာံ သာလာ ဒေ ဥယျူနဳ (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |author2=Hanratty, Dennis M. |title=Bolivia: A Country Study |year=1989 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160161439}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lynch&quot;&gt;{{cite book |last=Lynch |first=John |title=Simón Bolívar: A Life |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300110623}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kolata&quot;&gt;{{cite book |last=Kolata |first=Alan L. |title=The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization |year=1993 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1557861832}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Klein&quot;&gt;{{cite book |last=Klein |first=Herbert S. |title=A Concise History of Bolivia |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521183727}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Madidi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.wcs.org/our-work/places/madidi |title=Madidi National Park |publisher=Wildlife Conservation Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WBEcon&quot;&gt;{{cite web |title=Bolivia - Economy |url=https://www.worldbank.org/en/country/bolivia/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gutierrez&quot;&gt;{{cite book |last=Gutiérrez |first=Ramiro |title=Lenguas en Bolivia |year=2015 |publisher=Plural Editores}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bastien&quot;&gt;{{cite book |last=Bastien |first=Joseph W. |title=Healers of the Andes: Kallawaya Herbalists and Their Botanical Macrophysics |year=1987 |publisher=University of Utah Press |isbn=978-0874802781}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Tiwanaku&quot;&gt;{{cite web |title=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture |url=https://whc.unesco.org/en/list/567 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morales&quot;&gt;{{cite book |last=Morales |first=Waltraud Q. |title=A Brief History of Bolivia |year=2010 |publisher=Facts on File |isbn=978-0816078776}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေ]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>90yvsgaa9yqnkm2m1j8zp1lzr105ddd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချဳလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11212</id>
    <revision>
      <id>55295</id>
      <timestamp>2026-06-14T12:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ&lt;br/&gt;(Republic of Chile) | native_name = {{native name|es|República de Chile}} | common_name = ချဳလဳ (Chile) | image_flag = Flag of Chile.svg | image_coat = Coat of arms of Chile (c).svg | national_motto = &quot;Por la razón o la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵ...&quot;</comment>
      <origin>55295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27011" sha1="1abb6tv9w2ieqlzeyephhcqd2kwvvpf" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ&lt;br/&gt;(Republic of Chile)
| native_name = {{native name|es|República de Chile}}
| common_name = ချဳလဳ (Chile)
| image_flag = Flag of Chile.svg
| image_coat = Coat of arms of Chile (c).svg
| national_motto = &quot;Por la razón o la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Chile&quot;
| image_map = Chile in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ချဳလဳ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago)
| coordinates = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}}
| largest_city = သာန်တဳယာဂဝ်
| official_languages = သပိန် (Spanish)
| recognized_regional_languages = မာပူဒူဂန် (Mapudungun), အာဲမာရာ (Aymara), ရာပါနူအဳ (Rapa Nui)
| ethnic_groups = ၅၂.၇% သာ်ဗု, ၃၉.၃% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၈% ကောန်တမ်မူလ (Indigenous)
| religion = ၅၄% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်, ၃၀% ဟွံမဲ
| demonym = ချဳလဳယျာန် (Chilean)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဂါဗရဳယျေဝ် ဗဝ်ရဳစ်]] (Gabriel Boric)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ချဳလဳ (National Congress)
| area_km2 = ၇၅၆,၀၉၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၃၈
| population_estimate = ၁၉,၉၆၀,၈၈၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၆
| GDP_PPP = $ ၅၉၅ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၉,၉၃၅
| currency = [[သြန် ပေသွဝ် ချဳလဳ]] (Peso) (CLP)
| time_zone = CLT (UTC−4/UTC−3)&lt;br/&gt;EAST (UTC−6/UTC−5) (Easter Island)
| calling_code = +56
}}

'''ချဳလဳ''' ({{lang-en|Chile}}; {{lang-es|Chile}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ''' (Republic of Chile) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ သၠုင်ကျာအိုတ် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ မတၟေင်တၟဟ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဍုင်မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ က္ဍန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ကေုာံ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်ပလိုတ် ကေုာံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သီုကဵု တကအ် ရာပါနူအဳ (Rapa Nui / Easter Island) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အဝ်သဳနဳယျာ (Oceania) ကေုာံ ကလေင်တောင်းဆိုလဝ် တိဍာ် ပ္ဍဲကဵု [[အာန်တာတိကာ]] (Antarctica) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (High-income economy) မွဲ ပ္ဍဲကဵု တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ချဳလဳ&quot; (Chile) ဝွံ တမ်မူလဍေံ ဟွံတီကၠးဖ္ဍးဏီကီုလေဝ်၊ သုတေသနဝင်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာစကား ကောန်တမ်မူလဂမၠိုင်ရ။ 
* လညာတ်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူ မာပူချေ (Mapuche) မဟီုလဝ် ''chilli'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တိမအာစိုပ်ဒတုဲ&quot; (where the land ends) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
* လညာတ်တၞဟ်မွဲဂှ် ဍေံကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဟီုလဝ် ''chiri'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၟုဟ်&quot; (cold) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခနှ်ကတဴကတဴ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သပိန်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကော်ခဴ ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;Tchili&quot; ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် &quot;Chile&quot; ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Early Era) ==
[[File:Mapuche_warriors.jpg|thumb|left|250px|ကောန်ပၞာန် ဂကူမာပူချေ (Mapuche) တအ် ပၠန်ဂတး ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုပၞာန်သပိန် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ။]]
ဝင် ဍုင်ချဳလဳဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက ပိသာ်-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သပိန် (Pre-Columbian Era):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီ၊ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ချဳလဳဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် သၟဝ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။ ဆဂး လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူတမ်မူလ [[မာပူချေ]] (Mapuche) တအ် မံင်တန်တဴဒၟံင်တုဲ ညးတအ် စဵုဒၞာ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုအေန်ကာတအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၀၊ [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ် ကောန်ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်ကၠုင် သၠုင်ကျာ ချဳလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၀ ဂှ်၊ ပေဒရဝ် ဒေ ဗာလ်ဒဳဗဳယျာ (Pedro de Valdivia) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်သပိန်တုဲ ခၞံဗဒှ် ဍုင်သာန်တဳယာဂဝ် ရ။ ၜိုန်ရ သပိန်တအ် အုပ်ဓုပ်ဂွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူမာပူချေတအ် ဆက်တဝ်စၞေဟ်ဒၟံင် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်င် မကော်ခဴစ &quot;ပၞာန် အာရဴကဝ်&quot; (Arauco War) ရ။

'''ဗၠးၜး (Independence):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀၊ ချဳလဳ စတန်တဴ နဒဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ကေုာံ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၈ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သကိုပ်ပၞာန် [[ဗာနာဒဝ် အဝ်ဟဳဂဳန်]] (Bernardo O'Higgins) ကေုာံ ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန် (José de San Martín) ရ။

== ၃။ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (20th Century and Politics) ==
ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ချဳလဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်၊ [[သာလ်ဗာဒေါဝ် အာယေန်ဒေ]] (Salvador Allende) ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဝါဒသဵုသေဝ်လေတ် (Socialist) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေအာတုဲ၊ ပ္ဍဲ စေပ်တေမ်ဗာ ၁၁၊ ၁၉၇၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် [[အဝ်ဂူသတဝ် ပဳနဝ်ချေတ်]] (Augusto Pinochet) သီကေတ် အဝဵုအလဵုအသဳ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[ကေအာင်အေ]] (CIA) အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;

ပဳနဝ်ချေတ် အုပ်ဓုပ်ဍုင် နကဵု သၞောတ်အာဏာသျှင် လုကဴ ၁၇ သၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စုတ်ထံင် ကေုာံ ကၠေအ်အာ လၟိဟ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ နွံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ မှ ဍုင်ချဳလဳ ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Torres_del_Paine_y_cuernos_del_Paine.jpg|thumb|right|200px|ဒဵု တဝ်ရေသ် ဒေဝ် ပါင်နေ (Torres del Paine) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍေံနွံ ဇမၠိင် ၄,၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂,၆၇၀ တိုင်) နူသၟဝ်ကျာ စိုပ် သၠုင်ကျာ၊ ဆဂး အနာံဍေံဂှ် နွံဆ ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟးရ အလုံအိုတ်သီု။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၟဝ်ကျာ ကန္တာရ (Northern Desert):''' ဒေသ ကန္တာရ အာတာကာမာ (Atacama Desert) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကှ်ကြဳအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံကဵု သတ္တု ဗရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''လဒေါဝ် (Central Valley):''' ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Mediterranean climate) တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
# '''သၠုင်ကျာ (Patagonia):''' ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ၊ ဍာ်ကလောအ် (glaciers) ကေုာံ ဝင်ဍာ် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;

ချဳလဳဝွံ နွံပ္ဍဲကဵု &quot;လစိန် ပၟတ်&quot; (Ring of Fire) ၜဳပါသဳဖေတ် တုဲ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ကတဵုဒှ်စ ဂၠိုင်ရ။ တိချဳ သၞာံ ၁၉၆၀ (Valdivia earthquake) မၞုံဒြဟတ် ၉.၅ ဂှ် ဒှ်တိချဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိရ။

== ၅။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုအာန်ဒဳ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ ကန္တာရ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကၟာတ်ဒၞာလဝ်တုဲ၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဟွံမဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ် (Endemism) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ဍုင်ဂှ် ဒှ် ဒြာဲ ဟူမုဝ် (Huemul) ကေုာံ လနေင် ကောန်ဒဝ် (Andean condor) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပူဒူ (Pudu - ဒြာဲဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ကေုာံ ကၠဵုပူမာ (Puma) တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အရဴကာရဳယျာ (Araucaria / Monkey puzzle tree) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု တြေံ မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲဒေသ သၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ်ဂမၠိုၚ် (Government and Administrative Divisions) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳတုဲ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံရ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။ 

ဍုင်ချဳလဳ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၁၆ ဒေသရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ချဳလဳ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Significance)
|-
| သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago Metropolitan) || သာန်တဳယာဂဝ် || ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso) || ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် || ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက ကေုာံ ဒတန် စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂရေတ်။
|-
| အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ (Antofagasta) || အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ || ဒေသ သၟဝ်ကျာ၊ ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်။
|-
| မာဂါလာနေတ် (Magallanes) || ပူန်တာ အာရေနာတ် (Punta Arenas) || ဒေသ သၠုင်ကျာအိုတ်၊ မကြပ် ကုအာန်တာတိကာ။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Codelco_Chuquicamata.jpg|thumb|left|200px|ချူကဳကာမာတာ (Chuquicamata) မဒှ် ကမၠိုင် ၜံက်ခါဲ ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံဒှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ OECD ရ။ သြန်စက္ခောဍုင်ဂှ် ဒှ် '''ပေသွဝ် (Peso)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

* '''သတ္တု (Mining):''' ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် '''ဗရိုတ် (Copper)''' ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ (ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဂၠးတိ)။ ကမ္ပဏဳ အလဵုအသဳ ကဝ်ဒေလ်ကဝ် (Codelco) ဝွံ ဒှ်ကမ္ပဏဳ ပတိတ်ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် လဳသဳယောမ် (Lithium) လေဝ် ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သွံပတိတ်:''' ချဳလဳ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု ဍာ်ဝိုင် (Chilean Wine)၊ ကသာဲ (Salmon - မရနုက်ကဵု ၜါ လ္တူဂၠးတိ)၊ ကေုာံ သတ်ဆု နာနာသာ် (ညံင်ရဴ ချယ်ရဳ၊ အေဗဝ်ကာဒဝ်) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ချဳလဳ နွံၜိုတ် ၁၉.၉ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅% ဂှ် မံင်ပ္ဍဲကဵု ဒေသဍုင်ဇၞော်တအ် (Urban areas) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သာန်တဳယာဂဝ် ရ။

* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ်ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ကေုာံ ဂကူသာ်ဗု ဥရဝ်ပ ရ။ လၟိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous) ဂှ် နွံၜိုတ် ၈% တုဲ၊ ဂကူ [[မာပူချေ]] (Mapuche) ဂှ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဟွံမဲကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ (Irreligious) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Literature) ==
[[File:Empanada_de_pino.jpg|thumb|right|200px|အေမ်ပါနာဒါ (Empanada de pino) မဒှ် စၞစ ယေန်သၞာင် ဒယှ် ပ္ဍဲချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ဍုင် အစာကဗျဂမၠိုင်&quot; (Country of Poets) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;

* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ဒယှ် ၜါတၠ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် (Nobel Prize in Literature) ဂှ် ဒှ် ဂါဗရဳယျေလာ မဳသတြာလ် (Gabriela Mistral - ၁၉၄၅) ကေုာံ [[ပါဗလဝ် နေရူဒါ]] (Pablo Neruda - ၁၉၇၁) တအ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' လှ်ေ သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ဒှ် &quot;ကွေကာ&quot; (Cueca) မဒှ် လှ်ေ ပတောအ်ၜတ် ကဵု စာင်ကၟက် ကေုာံ စာင်ၝောအ် ရ။ 
* '''စၞစ:''' စၞစ ဒယှ်တအ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada - ကွာင်ခၞံ ဖျုန်)၊ ကာသွဲလာ (Cazuela - သွဍာ် ဖျုန် ကေုာံ သၞေဝ်) ကေုာံ ကဝ်ရူအာန်တဝ် (Curanto - စၞစ စံင်ပ္ဍဲတိ နူဒေသ ချဳလဝ်အေ) ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်တုဲ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''တကအ် အဳသတာ / ရာပါနူအဳ (Easter Island / Rapa Nui):''' ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ရုပ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် မကော်ခဴစ [[မဝ်အာဲ]] (Moai) ရ။
* '''ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso):''' ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မၞုံကဵု သ္ၚိအရံင်နာနာ ကေုာံ ကွဳစက်တိုန်ဒဵု (Funiculars)။
* '''ဘာကျာ် ချဳလဝ်အေ (Churches of Chiloé):''' ဘာကျာ် မသိုင်လဝ် နကဵု ဆု အလုံအိုတ်သီု မၞုံကဵု အာခဳတက်ချာ တၟေင်တၟဟ်။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3eU9nQh6q0 လ္ၚတ် ဍုင်ချဳလဳ ကေုာံ သဘာဝ (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encina&quot;&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Collier&quot;&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pinochet&quot;&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxGeo&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hoffmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Censo2017&quot;&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxCult&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cl |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေး]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေး]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ချဳလဳ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1abb6tv9w2ieqlzeyephhcqd2kwvvpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55296</id>
      <parentid>55295</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27005" sha1="14u1qpmesl4i4yspgeozf1t0y1f6irm" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ&lt;br/&gt;(Republic of Chile)
| native_name = {{native name|es|República de Chile}}
| common_name = ချဳလဳ (Chile)
| image_flag = Flag of Chile.svg
| image_coat = Coat of arms of Chile (c).svg
| national_motto = &quot;Por la razón o la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Chile&quot;
| image_map = Chile in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ချဳလဳ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago)
| coordinates = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}}
| largest_city = သာန်တဳယာဂဝ်
| official_languages = သပိန် (Spanish)
| recognized_regional_languages = မာပူဒူဂန် (Mapudungun), အာဲမာရာ (Aymara), ရာပါနူအဳ (Rapa Nui)
| ethnic_groups = ၅၂.၇% သာ်ဗု, ၃၉.၃% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၈% ကောန်တမ်မူလ (Indigenous)
| religion = ၅၄% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်, ၃၀% ဟွံမဲ
| demonym = ချဳလဳယျာန် (Chilean)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဂါဗရဳယျေဝ် ဗဝ်ရဳစ်]] (Gabriel Boric)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ချဳလဳ (National Congress)
| area_km2 = ၇၅၆,၀၉၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၃၈
| population_estimate = ၁၉,၉၆၀,၈၈၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၆
| GDP_PPP = $ ၅၉၅ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၉,၉၃၅
| currency = [[သြန် ပေသွဝ် ချဳလဳ]] (Peso) (CLP)
| time_zone = CLT (UTC−4/UTC−3)&lt;br/&gt;EAST (UTC−6/UTC−5) (Easter Island)
| calling_code = +56
}}

'''ချဳလဳ''' ({{lang-en|Chile}}; {{lang-es|Chile}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ''' (Republic of Chile) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ သၠုင်ကျာအိုတ် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ မတၟေင်တၟဟ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဍုင်မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ က္ဍန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ကေုာံ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်ပလိုတ် ကေုာံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သီုကဵု တကအ် ရာပါနူအဳ (Rapa Nui / Easter Island) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အဝ်သဳနဳယျာ (Oceania) ကေုာံ ကလေင်တောင်းဆိုလဝ် တိဍာ် ပ္ဍဲကဵု [[အာန်တာတိကာ]] (Antarctica) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (High-income economy) မွဲ ပ္ဍဲကဵု တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ချဳလဳ&quot; (Chile) ဝွံ တမ်မူလဍေံ ဟွံတီကၠးဖ္ဍးဏီကီုလေဝ်၊ သုတေသနဝင်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာစကား ကောန်တမ်မူလဂမၠိုင်ရ။ 
* လညာတ်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူ မာပူချေ (Mapuche) မဟီုလဝ် ''chilli'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တိမအာစိုပ်ဒတုဲ&quot; (where the land ends) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
* လညာတ်တၞဟ်မွဲဂှ် ဍေံကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဟီုလဝ် ''chiri'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၟုဟ်&quot; (cold) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခနှ်ကတဴကတဴ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သပိန်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကော်ခဴ ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;Tchili&quot; ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် &quot;Chile&quot; ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Early Era) ==
[[File:Mapuche_warriors.jpg|thumb|left|250px|ကောန်ပၞာန် ဂကူမာပူချေ (Mapuche) တအ် ပၠန်ဂတး ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုပၞာန်သပိန် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ။]]
ဝင် ဍုင်ချဳလဳဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက ပိသာ်-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သပိန် (Pre-Columbian Era):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီ၊ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ချဳလဳဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် သၟဝ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။ ဆဂး လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူတမ်မူလ [[မာပူချေ]] (Mapuche) တအ် မံင်တန်တဴဒၟံင်တုဲ ညးတအ် စဵုဒၞာ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုအေန်ကာတအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၀၊ [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ် ကောန်ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်ကၠုင် သၠုင်ကျာ ချဳလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၀ ဂှ်၊ ပေဒရဝ် ဒေ ဗာလ်ဒဳဗဳယျာ (Pedro de Valdivia) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်သပိန်တုဲ ခၞံဗဒှ် ဍုင်သာန်တဳယာဂဝ် ရ။ ၜိုန်ရ သပိန်တအ် အုပ်ဓုပ်ဂွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူမာပူချေတအ် ဆက်တဝ်စၞေဟ်ဒၟံင် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်င် မကော်ခဴစ &quot;ပၞာန် အာရဴကဝ်&quot; (Arauco War) ရ။

'''ဗၠးၜး (Independence):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀၊ ချဳလဳ စတန်တဴ နဒဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ကေုာံ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၈ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သကိုပ်ပၞာန် [[ဗာနာဒဝ် အဝ်ဟဳဂဳန်]] (Bernardo O'Higgins) ကေုာံ ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန် (José de San Martín) ရ။

== ၃။ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (20th Century and Politics) ==
ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ချဳလဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်၊ [[သာလ်ဗာဒေါဝ် အာယေန်ဒေ]] (Salvador Allende) ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဝါဒသဵုသေဝ်လေတ် (Socialist) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေအာတုဲ၊ ပ္ဍဲ စေပ်တေမ်ဗာ ၁၁၊ ၁၉၇၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် [[အဝ်ဂူသတဝ် ပဳနဝ်ချေတ်]] (Augusto Pinochet) သီကေတ် အဝဵုအလဵုအသဳ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[ကေအာင်အေ]] (CIA) အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;

ပဳနဝ်ချေတ် အုပ်ဓုပ်ဍုင် နကဵု သၞောတ်အာဏာသျှင် လုကဴ ၁၇ သၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စုတ်ထံင် ကေုာံ ကၠေအ်အာ လၟိဟ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ နွံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ မှ ဍုင်ချဳလဳ ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Torres_del_Paine_y_cuernos_del_Paine.jpg|thumb|right|200px|ဒဵု တဝ်ရေသ် ဒေဝ် ပါင်နေ (Torres del Paine) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍေံနွံ ဇမၠိင် ၄,၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂,၆၇၀ တိုင်) နူသၟဝ်ကျာ စိုပ် သၠုင်ကျာ၊ ဆဂး အနာံဍေံဂှ် နွံဆ ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟးရ အလုံအိုတ်သီု။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၟဝ်ကျာ ကန္တာရ (Northern Desert):''' ဒေသ ကန္တာရ အာတာကာမာ (Atacama Desert) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကှ်ကြဳအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံကဵု သတ္တု ဗရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''လဒေါဝ် (Central Valley):''' ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Mediterranean climate) တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
# '''သၠုင်ကျာ (Patagonia):''' ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ၊ ဍာ်ကလောအ် (glaciers) ကေုာံ ဝင်ဍာ် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;

ချဳလဳဝွံ နွံပ္ဍဲကဵု &quot;လစိန် ပၟတ်&quot; (Ring of Fire) ၜဳပါသဳဖေတ် တုဲ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ကတဵုဒှ်စ ဂၠိုင်ရ။ တိချဳ သၞာံ ၁၉၆၀ (Valdivia earthquake) မၞုံဒြဟတ် ၉.၅ ဂှ် ဒှ်တိချဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိရ။

== ၅။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုအာန်ဒဳ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ ကန္တာရ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကၟာတ်ဒၞာလဝ်တုဲ၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဟွံမဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ် (Endemism) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ဍုင်ဂှ် ဒှ် ဒြာဲ ဟူမုဝ် (Huemul) ကေုာံ လနေင် ကောန်ဒဝ် (Andean condor) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပူဒူ (Pudu - ဒြာဲဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ကေုာံ ကၠဵုပူမာ (Puma) တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အရဴကာရဳယျာ (Araucaria / Monkey puzzle tree) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု တြေံ မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲဒေသ သၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ်ဂမၠိုၚ် (Government and Administrative Divisions) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳတုဲ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံရ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။ 

ဍုင်ချဳလဳ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၁၆ ဒေသရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ချဳလဳ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Significance)
|-
| သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago Metropolitan) || သာန်တဳယာဂဝ် || ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso) || ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် || ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက ကေုာံ ဒတန် စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂရေတ်။
|-
| အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ (Antofagasta) || အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ || ဒေသ သၟဝ်ကျာ၊ ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်။
|-
| မာဂါလာနေတ် (Magallanes) || ပူန်တာ အာရေနာတ် (Punta Arenas) || ဒေသ သၠုင်ကျာအိုတ်၊ မကြပ် ကုအာန်တာတိကာ။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Codelco_Chuquicamata.jpg|thumb|left|200px|ချူကဳကာမာတာ (Chuquicamata) မဒှ် ကမၠိုင် ၜံက်ခါဲ ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံဒှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ OECD ရ။ သြန်စက္ခောဍုင်ဂှ် ဒှ် '''ပေသွဝ် (Peso)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

* '''သတ္တု (Mining):''' ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် '''ဗရိုတ် (Copper)''' ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ (ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဂၠးတိ)။ ကမ္ပဏဳ အလဵုအသဳ ကဝ်ဒေလ်ကဝ် (Codelco) ဝွံ ဒှ်ကမ္ပဏဳ ပတိတ်ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် လဳသဳယောမ် (Lithium) လေဝ် ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သွံပတိတ်:''' ချဳလဳ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု ဍာ်ဝိုင် (Chilean Wine)၊ ကသာဲ (Salmon - မရနုက်ကဵု ၜါ လ္တူဂၠးတိ)၊ ကေုာံ သတ်ဆု နာနာသာ် (ညံင်ရဴ ချယ်ရဳ၊ အေဗဝ်ကာဒဝ်) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ချဳလဳ နွံၜိုတ် ၁၉.၉ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅% ဂှ် မံင်ပ္ဍဲကဵု ဒေသဍုင်ဇၞော်တအ် (Urban areas) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သာန်တဳယာဂဝ် ရ။

* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ်ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ကေုာံ ဂကူသာ်ဗု ဥရဝ်ပ ရ။ လၟိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous) ဂှ် နွံၜိုတ် ၈% တုဲ၊ ဂကူ [[မာပူချေ]] (Mapuche) ဂှ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဟွံမဲကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ (Irreligious) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Literature) ==
[[File:Empanada_de_pino.jpg|thumb|right|200px|အေမ်ပါနာဒါ (Empanada de pino) မဒှ် စၞစ ယေန်သၞာင် ဒယှ် ပ္ဍဲချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ဍုင် အစာကဗျဂမၠိုင်&quot; (Country of Poets) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;

* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ဒယှ် ၜါတၠ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် (Nobel Prize in Literature) ဂှ် ဒှ် ဂါဗရဳယျေလာ မဳသတြာလ် (Gabriela Mistral - ၁၉၄၅) ကေုာံ [[ပါဗလဝ် နေရူဒါ]] (Pablo Neruda - ၁၉၇၁) တအ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' လှ်ေ သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ဒှ် &quot;ကွေကာ&quot; (Cueca) မဒှ် လှ်ေ ပတောအ်ၜတ် ကဵု စာင်ကၟက် ကေုာံ စာင်ၝောအ် ရ။ 
* '''စၞစ:''' စၞစ ဒယှ်တအ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada - ကွာင်ခၞံ ဖျုန်)၊ ကာသွဲလာ (Cazuela - သွဍာ် ဖျုန် ကေုာံ သၞေဝ်) ကေုာံ ကဝ်ရူအာန်တဝ် (Curanto - စၞစ စံင်ပ္ဍဲတိ နူဒေသ ချဳလဝ်အေ) ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်တုဲ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''တကအ် အဳသတာ / ရာပါနူအဳ (Easter Island / Rapa Nui):''' ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ရုပ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် မကော်ခဴစ [[မဝ်အာဲ]] (Moai) ရ။
* '''ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso):''' ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မၞုံကဵု သ္ၚိအရံင်နာနာ ကေုာံ ကွဳစက်တိုန်ဒဵု (Funiculars)။
* '''ဘာကျာ် ချဳလဝ်အေ (Churches of Chiloé):''' ဘာကျာ် မသိုင်လဝ် နကဵု ဆု အလုံအိုတ်သီု မၞုံကဵု အာခဳတက်ချာ တၟေင်တၟဟ်။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3eU9nQh6q0 လ္ၚတ် ဍုင်ချဳလဳ ကေုာံ သဘာဝ (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encina&quot;&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Collier&quot;&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pinochet&quot;&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxGeo&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hoffmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Censo2017&quot;&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxCult&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cl |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေ]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ချဳလဳ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>14u1qpmesl4i4yspgeozf1t0y1f6irm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55297</id>
      <parentid>55296</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T12:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၃။ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (20th Century and Politics) */</comment>
      <origin>55297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27005" sha1="0j9uzzeqzhrkdtbsls8kt7ub90hfx90" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ&lt;br/&gt;(Republic of Chile)
| native_name = {{native name|es|República de Chile}}
| common_name = ချဳလဳ (Chile)
| image_flag = Flag of Chile.svg
| image_coat = Coat of arms of Chile (c).svg
| national_motto = &quot;Por la razón o la fuerza&quot;&lt;br/&gt;(နကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်)
| national_anthem = &quot;Himno Nacional de Chile&quot;
| image_map = Chile in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ချဳလဳ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ
| capital = [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago)
| coordinates = {{Coord|33|26|S|70|40|W|type:city}}
| largest_city = သာန်တဳယာဂဝ်
| official_languages = သပိန် (Spanish)
| recognized_regional_languages = မာပူဒူဂန် (Mapudungun), အာဲမာရာ (Aymara), ရာပါနူအဳ (Rapa Nui)
| ethnic_groups = ၅၂.၇% သာ်ဗု, ၃၉.၃% မေသတဳဇြဝ် (Mestizo), ၈% ကောန်တမ်မူလ (Indigenous)
| religion = ၅၄% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန်, ၃၀% ဟွံမဲ
| demonym = ချဳလဳယျာန် (Chilean)
| government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = [[ဂါဗရဳယျေဝ် ဗဝ်ရဳစ်]] (Gabriel Boric)
| legislature = ကောန်ဂရေတ် ချဳလဳ (National Congress)
| area_km2 = ၇၅၆,၀၉၆
| area_rank = မရနုက်ကဵု ၃၈
| population_estimate = ၁၉,၉၆၀,၈၈၉ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၂၆
| GDP_PPP = $ ၅၉၅ ဗဳလဳယျောန် (၂၀၂၃)
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၉,၉၃၅
| currency = [[သြန် ပေသွဝ် ချဳလဳ]] (Peso) (CLP)
| time_zone = CLT (UTC−4/UTC−3)&lt;br/&gt;EAST (UTC−6/UTC−5) (Easter Island)
| calling_code = +56
}}

'''ချဳလဳ''' ({{lang-en|Chile}}; {{lang-es|Chile}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ချဳလဳ''' (Republic of Chile) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ သၠုင်ကျာအိုတ် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ မတၟေင်တၟဟ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဍုင်မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ က္ဍန်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပေရူ]] (Peru) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင် [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] (Bolivia) လ္ပာ်အဂၞဲ၊ ကေုာံ ဍုင် [[အာဂျေန်တဳနာ]] (Argentina) လ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်ပလိုတ် ကေုာံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ၜဳမှာသၟိတ် [[ပါသဳဖေတ်]] (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ချဳလဳဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သီုကဵု တကအ် ရာပါနူအဳ (Rapa Nui / Easter Island) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ အဝ်သဳနဳယျာ (Oceania) ကေုာံ ကလေင်တောင်းဆိုလဝ် တိဍာ် ပ္ဍဲကဵု [[အာန်တာတိကာ]] (Antarctica) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[သာန်တဳယာဂဝ်]] (Santiago) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (High-income economy) မွဲ ပ္ဍဲကဵု တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ချဳလဳ&quot; (Chile) ဝွံ တမ်မူလဍေံ ဟွံတီကၠးဖ္ဍးဏီကီုလေဝ်၊ သုတေသနဝင်တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာစကား ကောန်တမ်မူလဂမၠိုင်ရ။ 
* လညာတ်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဍေံကၠုင်နူ အရေဝ် ဂကူ မာပူချေ (Mapuche) မဟီုလဝ် ''chilli'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တိမအာစိုပ်ဒတုဲ&quot; (where the land ends) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
* လညာတ်တၞဟ်မွဲဂှ် ဍေံကၠုင်နူ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) မဟီုလဝ် ''chiri'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လၟုဟ်&quot; (cold) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခနှ်ကတဴကတဴ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သပိန်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကော်ခဴ ဒေသဏအ် နဒဒှ် &quot;Tchili&quot; ကေုာံ ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် &quot;Chile&quot; ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Early Era) ==
[[File:Mapuche_warriors.jpg|thumb|left|250px|ကောန်ပၞာန် ဂကူမာပူချေ (Mapuche) တအ် ပၠန်ဂတး ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုပၞာန်သပိန် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ။]]
ဝင် ဍုင်ချဳလဳဝွံ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက ပိသာ်-

'''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ သပိန် (Pre-Columbian Era):'''
ကိုပ်ကၠာ သပိန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီ၊ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ချဳလဳဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် သၟဝ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။ ဆဂး လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူတမ်မူလ [[မာပူချေ]] (Mapuche) တအ် မံင်တန်တဴဒၟံင်တုဲ ညးတအ် စဵုဒၞာ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကုအေန်ကာတအ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;

'''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၀၊ [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ် ကောန်ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစိုပ်ကၠုင် သၠုင်ကျာ ချဳလဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၀ ဂှ်၊ ပေဒရဝ် ဒေ ဗာလ်ဒဳဗဳယျာ (Pedro de Valdivia) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်သပိန်တုဲ ခၞံဗဒှ် ဍုင်သာန်တဳယာဂဝ် ရ။ ၜိုန်ရ သပိန်တအ် အုပ်ဓုပ်ဂွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂကူမာပူချေတအ် ဆက်တဝ်စၞေဟ်ဒၟံင် လုကဴ ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ပြင်င် မကော်ခဴစ &quot;ပၞာန် အာရဴကဝ်&quot; (Arauco War) ရ။

'''ဗၠးၜး (Independence):'''
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၀၊ ချဳလဳ စတန်တဴ နဒဒှ် ဒေသ အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ် ကေုာံ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၈ နကဵု ပရေင်အာက္ဍိုပ် သကိုပ်ပၞာန် [[ဗာနာဒဝ် အဝ်ဟဳဂဳန်]] (Bernardo O'Higgins) ကေုာံ ဟဝ်သေ ဒေ သာန် မာတဳန် (José de San Martín) ရ။

== ၃။ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (20th Century and Politics) ==
ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ချဳလဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်၊ [[သာလ်ဗာဒေါဝ် အာယေန်ဒေ]] (Salvador Allende) ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ ဝါဒသဵုသေဝ်လေတ် (Socialist) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေအာတုဲ၊ ပ္ဍဲ စေပ်တေမ်ဗာ ၁၁၊ ၁၉၇၃ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် [[အဝ်ဂူသတဝ် ပဳနဝ်ချေတ်]] (Augusto Pinochet) သီကေတ် အဝဵုအလဵုအသဳ နကဵု အရီုအဗင် နူ [[သဳအာင်အေ]] (CIA) အမေရိကာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;

ပဳနဝ်ချေတ် အုပ်ဓုပ်ဍုင် နကဵု သၞောတ်အာဏာသျှင် လုကဴ ၁၇ သၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စုတ်ထံင် ကေုာံ ကၠေအ်အာ လၟိဟ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ နွံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ မှ ဍုင်ချဳလဳ ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Torres_del_Paine_y_cuernos_del_Paine.jpg|thumb|right|200px|ဒဵု တဝ်ရေသ် ဒေဝ် ပါင်နေ (Torres del Paine) မနွံ ပ္ဍဲဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ပထဝဳ တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍေံနွံ ဇမၠိင် ၄,၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၂,၆၇၀ တိုင်) နူသၟဝ်ကျာ စိုပ် သၠုင်ကျာ၊ ဆဂး အနာံဍေံဂှ် နွံဆ ၃၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟးရ အလုံအိုတ်သီု။ ဍုင်ဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၟဝ်ကျာ ကန္တာရ (Northern Desert):''' ဒေသ ကန္တာရ အာတာကာမာ (Atacama Desert) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကှ်ကြဳအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ နွံကဵု သတ္တု ဗရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''လဒေါဝ် (Central Valley):''' ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Mediterranean climate) တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
# '''သၠုင်ကျာ (Patagonia):''' ဒေသ ပါတာဂဝ်နဳယျာ ဝွံ နွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ၊ ဍာ်ကလောအ် (glaciers) ကေုာံ ဝင်ဍာ် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;

ချဳလဳဝွံ နွံပ္ဍဲကဵု &quot;လစိန် ပၟတ်&quot; (Ring of Fire) ၜဳပါသဳဖေတ် တုဲ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) ကတဵုဒှ်စ ဂၠိုင်ရ။ တိချဳ သၞာံ ၁၉၆၀ (Valdivia earthquake) မၞုံဒြဟတ် ၉.၅ ဂှ် ဒှ်တိချဳ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိရ။

== ၅။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုအာန်ဒဳ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ ကန္တာရ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကၟာတ်ဒၞာလဝ်တုဲ၊ ဍုင်ချဳလဳဝွံ နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဟွံမဲ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ် (Endemism) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် သင်္ကေတ ဍုင်ဂှ် ဒှ် ဒြာဲ ဟူမုဝ် (Huemul) ကေုာံ လနေင် ကောန်ဒဝ် (Andean condor) ရ။ ပါဲနူဂှ် ပူဒူ (Pudu - ဒြာဲဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ) ကေုာံ ကၠဵုပူမာ (Puma) တအ်လေဝ် နွံရ။
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အရဴကာရဳယျာ (Araucaria / Monkey puzzle tree) ဂှ် ဒှ်တၞံဆု တြေံ မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲဒေသ သၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ်ဂမၠိုၚ် (Government and Administrative Divisions) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳတုဲ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံရ (ဆဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်)။ 

ဍုင်ချဳလဳ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Regions) ၁၆ ဒေသရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဒေသ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ချဳလဳ
|-
! ဒေသ (Region) !! ဍုင်ဇၞော် (Capital) !! တင်စၟတ် (Significance)
|-
| သာန်တဳယာဂဝ် (Santiago Metropolitan) || သာန်တဳယာဂဝ် || ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်။
|-
| ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso) || ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် || ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက ကေုာံ ဒတန် စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂရေတ်။
|-
| အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ (Antofagasta) || အာန်တဝ်ဖာဂါသတာ || ဒေသ သၟဝ်ကျာ၊ ဗဟဵု ၜံက်ခါဲ သတ္တု ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်။
|-
| မာဂါလာနေတ် (Magallanes) || ပူန်တာ အာရေနာတ် (Punta Arenas) || ဒေသ သၠုင်ကျာအိုတ်၊ မကြပ် ကုအာန်တာတိကာ။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Codelco_Chuquicamata.jpg|thumb|left|200px|ချူကဳကာမာတာ (Chuquicamata) မဒှ် ကမၠိုင် ၜံက်ခါဲ ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံဒှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ OECD ရ။ သြန်စက္ခောဍုင်ဂှ် ဒှ် '''ပေသွဝ် (Peso)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

* '''သတ္တု (Mining):''' ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် '''ဗရိုတ် (Copper)''' ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ (ၜိုတ် ၃၀% နူကဵု ဂၠးတိ)။ ကမ္ပဏဳ အလဵုအသဳ ကဝ်ဒေလ်ကဝ် (Codelco) ဝွံ ဒှ်ကမ္ပဏဳ ပတိတ်ဗရိုတ် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ် လဳသဳယောမ် (Lithium) လေဝ် ပတိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သွံပတိတ်:''' ချဳလဳ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ နကဵု ဍာ်ဝိုင် (Chilean Wine)၊ ကသာဲ (Salmon - မရနုက်ကဵု ၜါ လ္တူဂၠးတိ)၊ ကေုာံ သတ်ဆု နာနာသာ် (ညံင်ရဴ ချယ်ရဳ၊ အေဗဝ်ကာဒဝ်) ရ။

== ၈။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ဍုင်ချဳလဳ နွံၜိုတ် ၁၉.၉ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၅% ဂှ် မံင်ပ္ဍဲကဵု ဒေသဍုင်ဇၞော်တအ် (Urban areas) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သာန်တဳယာဂဝ် ရ။

* '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၉၀%) ဂှ် ဒှ်ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo - မပံင်စပ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ) ကေုာံ ဂကူသာ်ဗု ဥရဝ်ပ ရ။ လၟိဟ် ဂကူတမ်မူလ (Indigenous) ဂှ် နွံၜိုတ် ၈% တုဲ၊ ဂကူ [[မာပူချေ]] (Mapuche) ဂှ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဟီုဂးဂၠိုင်အိုတ်ရ။ 
* '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိကကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဟွံမဲကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ (Irreligious) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Literature) ==
[[File:Empanada_de_pino.jpg|thumb|right|200px|အေမ်ပါနာဒါ (Empanada de pino) မဒှ် စၞစ ယေန်သၞာင် ဒယှ် ပ္ဍဲချဳလဳ။]]
ချဳလဳဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဒုင်ကော်ခဴစ &quot;ဍုင် အစာကဗျဂမၠိုင်&quot; (Country of Poets) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;

* '''လိက်ပတ်:''' အစာကဗျ ဒယှ် ၜါတၠ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် (Nobel Prize in Literature) ဂှ် ဒှ် ဂါဗရဳယျေလာ မဳသတြာလ် (Gabriela Mistral - ၁၉၄၅) ကေုာံ [[ပါဗလဝ် နေရူဒါ]] (Pablo Neruda - ၁၉၇၁) တအ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ:''' လှ်ေ သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ဒှ် &quot;ကွေကာ&quot; (Cueca) မဒှ် လှ်ေ ပတောအ်ၜတ် ကဵု စာင်ကၟက် ကေုာံ စာင်ၝောအ် ရ။ 
* '''စၞစ:''' စၞစ ဒယှ်တအ်ဂှ် ပါဝင်ကဵု အေမ်ပါနာဒါ (Empanada - ကွာင်ခၞံ ဖျုန်)၊ ကာသွဲလာ (Cazuela - သွဍာ် ဖျုန် ကေုာံ သၞေဝ်) ကေုာံ ကဝ်ရူအာန်တဝ် (Curanto - စၞစ စံင်ပ္ဍဲတိ နူဒေသ ချဳလဝ်အေ) ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) ==
ချဳလဳဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ်တုဲ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ၇ ဒၞာဲရ။
* '''တကအ် အဳသတာ / ရာပါနူအဳ (Easter Island / Rapa Nui):''' ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ရုပ်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် မကော်ခဴစ [[မဝ်အာဲ]] (Moai) ရ။
* '''ဗာလ်ပါရာအဳသြဝ် (Valparaíso):''' ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မၞုံကဵု သ္ၚိအရံင်နာနာ ကေုာံ ကွဳစက်တိုန်ဒဵု (Funiculars)။
* '''ဘာကျာ် ချဳလဝ်အေ (Churches of Chiloé):''' ဘာကျာ် မသိုင်လဝ် နကဵု ဆု အလုံအိုတ်သီု မၞုံကဵု အာခဳတက်ချာ တၟေင်တၟဟ်။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=J3eU9nQh6q0 လ္ၚတ် ဍုင်ချဳလဳ ကေုာံ သဘာဝ (YouTube - Geography Now)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson&quot;&gt;{{cite book |last=Hudson |first=Rex A. |title=Chile: A Country Study |year=1994 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0844408285}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Encina&quot;&gt;{{cite book |last=Encina |first=Francisco A. |title=Historia de Chile |year=1940 |publisher=Nascimento}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Collier&quot;&gt;{{cite book |last=Collier |first=Simon |author2=Sater, William F. |title=A History of Chile, 1808-2002 |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521534840}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pinochet&quot;&gt;{{cite book |last=Kornbluh |first=Peter |title=The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability |year=2003 |publisher=The New Press |isbn=978-1565849368}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxGeo&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Benjamín |title=Chile: O una loca geografía |year=1940 |publisher=Ercilla}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hoffmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hoffmann |first=Adriana |title=Flora Silvestre de Chile |year=1995 |publisher=Fundación Claudio Gay}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/chile/overview |publisher=World Bank |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Censo2017&quot;&gt;{{cite web |title=Censo 2017: Primera entrega de resultados definitivos |url=https://www.censo2017.cl |publisher=INE |year=2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SubercaseauxCult&quot;&gt;{{cite book |last=Subercaseaux |first=Bernardo |title=Historia de las ideas y de la cultura en Chile |year=1997 |publisher=Editorial Universitaria}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO_Chile&quot;&gt;{{cite web |title=Chile - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/cl |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| title      = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် အလဵုအသဳ
| list1      = 
* [[အာဂျေန်တဳနာ]]
* [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]]
* [[ဗြာဇြဳ]]
* [[ချဳလဳ]]
* [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]]
* [[အဳကွေဒေါဝ်]]
* [[ဂူယာနာ]]
* [[ပါရာဂွေ]]
* [[ပေရူ]]
* [[သူရဳနာမ်]]
* [[ဥရုဂွေ]]
* [[ဗေနဳဇွဲလာ]]
| group2     = ဒေသ ပိုင်ပြဳ
| list2      = 
* [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]]
* [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]]
}}

[[Category:ချဳလဳ]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>0j9uzzeqzhrkdtbsls8kt7ub90hfx90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါသဳဖေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11213</id>
    <revision>
      <id>55298</id>
      <timestamp>2026-06-14T13:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox body of water | name = မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်&lt;br/&gt;(Pacific Ocean) | image = Pacific Ocean - en.png | caption = လပံက် ဗီုတိ မထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် | coordinate_regions = အာရှ, အဝ်သတြေလျာ, အမေရိကသၟဝ်ကျာ, အမေရိကသၠုင်ကျာ, အာန္...&quot;</comment>
      <origin>55298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26846" sha1="5lek1xyyzx3d6y1f04275kxwlqsux3e" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်&lt;br/&gt;(Pacific Ocean)
| image = Pacific Ocean - en.png
| caption = လပံက် ဗီုတိ မထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်
| coordinate_regions = အာရှ, အဝ်သတြေလျာ, အမေရိကသၟဝ်ကျာ, အမေရိကသၠုင်ကျာ, အာန္တာတိကာ
| coordinates = {{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=inline}}
| type = [[မှာသၟိတ်]] (Ocean)
| ocean = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| rivers = [[ကြုင် ယာန်သဳ]] (Yangtze), [[ကြုင် ဟေင်ဟဝ်]] (Yellow), [[ကြုင် မဲခေါင်]] (Mekong), [[ကြုင် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ်]] (Colorado)
| area = ၁၆၅,၂၅၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| max-depth = ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (မာရဳယာနာ ထရေန်)
| average-depth = ၄,၂၈၀ မဳတာ
| water_volume = ၇၁၀,၀၀၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပိကၠင် (cubic km)
| islands = ၂၅,၀၀၀ ပြင်င်
}}

'''မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်''' ({{lang-en|Pacific Ocean}}) ဝွံ ဒှ်မှာသၟိတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္တူဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၄၆% နူကဵု ဧရိယာ ဍာ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ၜိုတ် ၃၂% နူကဵု ဧရိယာ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ—မဒှ် ဇမၞော် မဇၞော်နူ ဧရိယာ တိက္ကသဳ သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt; မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ္တဳတ် (Arctic Ocean) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ (Southern Ocean) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တိုက်အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာ လ္ပာ်ဗမံက်ရ။

လဒေါဝ် ဗလးတိ (Equator) ဝွံ ပါ်လဝ် မှာသၟိတ်ဏအ် နကဵု ၜါကရေက်— ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာ (North Pacific Ocean) ကေုာံ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာ (South Pacific Ocean) ရ။ ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်ခဴစ ဒေသဇြိုဟ် ချာလေန်ဂျာ (Challenger Deep) မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) ဝွံလေဝ် နွံပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ပါသဳဖေတ်&quot; (Pacific) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Mare Pacificum&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (peaceful sea) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ အစာဂၠာဲတရဴ ဂကူပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မၞုံယၟု [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ်ညး မခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမတတ်ၜက်ကၠုင် နူကဵု တရဴ မစိုတ်ဟွံတန် ကေုာံ လပှ်ကျာထတ် မနွံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက (Strait of Magellan) တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် မှာသၟိတ်ဏအ်ဂှ်၊ ညးညာတ်ကေတ် လပှ်ဍာ် ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟုဏအ်ရ။

ၜိုန်ရ ယၟုဍေံ &quot;ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍာံဍာံမ္ဂး မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞုံကဵု ပရေင်တိချဳ၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ (Typhoons) မသကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ 

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵုဒၞက်ဂမၠိုၚ် (Geography and Borders) ==
[[File:Pacific_Ocean_laea_relief_location_map.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက်ဂမၠိုင်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ နွံကဵု ဧရိယာ ၁၆၅.၂ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဇမၠိင် နူသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာဂှ် နွံၜိုတ် ၁၅,၅၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဇမၠိင် အနာံ နူဗမံက် စဵုကဵု ပလိုတ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၉,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳ (Seas) ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
* ၜဳကြုက်သၠုင်ကျာ (South China Sea)
* ၜဳဂျပေန် (Sea of Japan)
* ၜဳဗေရဳန် (Bering Sea)
* ၜဳတသ်သမာန် (Tasman Sea)

ပယျဵု လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် ဒှ်တိုက် အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ တုဲ၊ ပယျဵု လ္ပာ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာရ။ သွက်ဂွံ တတ်ၜက် အကြာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) လောဲသွာဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ၜံက်ခါဲလဝ် [[တူးမြောင်း ပါနာမာ]] (Panama Canal) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒတန်တိ ကေုာံ ပရေၚ်တိချဳ (Geology and the Ring of Fire) ==
[[File:Pacific_Ring_of_Fire.svg|thumb|right|250px|စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ် (Ring of Fire) မဒှ်ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် တိချဳ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် မဂၠိုင်အိုတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် လ္ၚတ် ပရေင်တိချဳ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Plate Tectonics) ရ။ ကရေက်တိ ပါသဳဖေတ် (Pacific Plate) ဝွံ ဒှ် ကရေက်တိ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဍေံချဳဒရိုင် ကေုာံ တက်ဇီုဒၟံင် ကု ကရေက်တိ တၞဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

ဟိုတ်နူ ပရေင်တက်ဇီု ကရေက်တိတအ်ဏအ်တုဲ၊ ဇိုင်မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်ခဴစ '''စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်''' ([[Ring of Fire]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''တိချဳ (Earthquakes):''' ၜိုတ် ၉၀% နူကဵု ပရေင်တိချဳ အလုံဂၠးတိဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ စက်ပၟတ် ဏအ်ရ။
* '''ဒဵုပၟတ် (Volcanoes):''' ၇၅% နူကဵု ဒဵုပၟတ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (Active volcanoes) လ္တူဂၠးတိဂှ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ မှာသၟိတ်ဏအ် နွံကဵု ဒေသဇြိုဟ် (Trenches) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ဇြိုဟ် စဵုကဵု ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (၃၅,၈၅၃ ပေ) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၄။ ဍာ် လပှ် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Oceanography and Climate) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဇမၠိုဟ် အလုံမွဲ မှာသၟိတ်ဂှ် ၜိုတ် ၄,၂၈၀ မဳတာ ရ။ 

* '''လပှ်ဍာ် (Ocean Currents):''' လပှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာဝွံ ဂေတ် လ္ပာ် လ္တုံနာဍဳ (clockwise) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာဂှ် ဂေတ် လ္ပာ် စှ်ေနာဍဳ (counter-clockwise) ရ။ လပှ်ဍာ်တအ်ဏအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ စၞစ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ်ရ။
* '''အေလ် နဳညဝ် ကေုာံ လာ နဳညာ ([[El Niño]] and La Niña):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ပါသဳဖေတ်ရ။ အေလ် နဳညဝ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်မှာသၟိတ် ဂွံကတဴတိုန်တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဗြဲဂွံဂူ အောန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဗြဲဂွံဂူ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဂၠာဲ (History and Exploration) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ ဗွဲမလံလာ်၊ ဂကူ [[အဝ်သထရဝ်နဳယှာန်]] (Austronesian peoples) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မလ္ၚတ် ကေုာံ အာစိုပ် တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်၊ ညးတအ် စကွာ်တရဴ နူကဵု တာဲဝါန် တုဲ ပြးဇးအာ စိုပ် [[ဖဳလဳပိန်]]၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ တကအ် ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia) တအ်ရ။ ညးတအ် စကာ ကွတ်ပညာ တရဴဍာ် သၞံင် (Celestial navigation) ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးဂၠာဲတရဴ သပိန် ቫသ်ကဝ် နူညေတ် ဒေ ဗာလ်ဗဝ်အာ (Vasco Núñez de Balboa) ဒှ် ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မညာတ်ကေတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နူကဵု ဍုင်ပါနာမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၁၃ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာပ်တိန် ဂျိမ်းစ် ကွတ် ([[James Cook]]) နူ ဗြိတိန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပထဝဳ ပါသဳဖေတ် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ (Maps) ဗွဲမချိုတ်ပၠောတ်ရ。

== ၆။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် (Biodiversity and Marine Life) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဍာ် ဂကူနာနာသာ် မဟွံမာန် ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။
* '''ကလောအ်သန္တာ (Coral Reefs):''' [[Great Barrier Reef|ကလောအ်သန္တာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ]] (Great Barrier Reef) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဇိုင် ပြင်ၜဳ အဝ်သတြေလျာ ပ္ဍဲကဵု ပါသဳဖေတ် ရ။ ဍေံဒှ် ဒတန် မကဵု သ္ၚိဒၟံင် သွက် က ကေုာံ သတ်ဍာ် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်ဇၞော်:''' ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ကဝေင် (Whales) ညံင်ရဴ Blue whale ကေုာံ Humpback whale တအ်ရ။
* '''က ကေုာံ စၞစ:''' ဂကူ ကထူနာ (Tuna) ကေုာံ ကသာမောန် (Salmon) တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ္ၚာ ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တကအ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဒေသ အဝ်ရှေနဳယျာ (Islands and Oceania) ==
[[File:Bora_Bora_French_Polynesia.jpg|thumb|right|200px|တကအ် ဗဝ်ရာ ဗဝ်ရာ (Bora Bora) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ပဝ်လဳနဳယှာ၊ မဒှ် တကအ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ပါသဳဖေတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နွံကဵု တကအ် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ ပြင်င် မဒှ် လၟိဟ် မဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် တကအ် မှာသၟိတ် တၞဟ်သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။ တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် နဒဒှ် ဒေသ ဇၞော်မွဲ မကော်ခဴစ '''[[အဝ်ရှေနဳယျာ]]''' (Oceania) ရ။ အဝ်ရှေနဳယျာဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
# '''မာဲခရဝ်နဳယှာ (Micronesia):''' နွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ လဒေါဝ်ဗလးတိ (ဥပမာ- ဂူအာမ်၊ ဍုင်မာရှယ်)။
# '''မေလာနဳယှာ (Melanesia):''' နွံ လ္ပာ်ပလိုတ် (ဥပမာ- ဖြဳဂျဳ၊ ပါပူဝါ နယူးဂီနီ)။
# '''ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia):''' နွံ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် တြိဂံ (Triangle) ဇၞော် (ဥပမာ- ဟာဝါအီ၊ နယူးဇဳလာန်၊ သာမဝ်အာ)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;

တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် လေဝ်နွံ၊ နူကဵု ကလောအ်သန္တာ လေဝ်နွံရ။

== ၈။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Economy, Shipping, and Fishing) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ 

* '''ပရေင်ဗၞိက် လ္တူဍာ်:''' ဒေသ အာရှ-ပါသဳဖေတ် ဝွံ ဒှ် ဒေသ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မှာသၟိတ်ဏအ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် (Shipping lanes) မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ 
* '''တမ္ၚာ:''' ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု လၟိဟ် က မရပ်ဂွံ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠုင်နူ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ 
* '''သယံဇာတ သၟဝ်ဍာ်:''' ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ Polymetallic nodules မၞုံကဵု ဓါတ် Manganese ကေုာံ Cobalt တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကရေက်တိ သၟဝ်မှာသၟိတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:60%;&quot;
|+ ဂၠံင်တရဴ ဍာ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ်
|-
! ယၟု ဂၠံင်တရဴ !! ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|-
| [[တူးမြောင်း ပါနာမာ]] (Panama Canal) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ်
|-
| ရေလက်ကြား မလက္ကာ (Strait of Malacca) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ
|-
| ရေလက်ကြား မာဂျေလာန် (Strait of Magellan) || ဆက်စၠောအ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက
|}

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိခတောန် (Environmental Issues) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ကလောအ်အမှိုက် ပါသဳဖေတ် ဇၞော် ([[Great Pacific Garbage Patch]]):''' ဒှ် ဒၞာဲမကောံဒၟံင် အမှိုက် ပလာသတေတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံ အကြာ ဟာဝါအီ ကေုာံ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေံပကဵု အန္တရာဲ ကု သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴတိုန်တုဲ၊ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ အရာဏအ် ပကဵု အန္တရာဲ ညံင် တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ရဴ [[တူဗာလူ]] (Tuvalu) ကေုာံ [[ခဳရဳဗာတဳ]] (Kiribati) တအ် ဂွံဗၠိုက်အာ ပ္ဍဲဍာ်ရ။ 
* '''ကလောအ်သန္တာ ဗုအာ (Coral Bleaching):''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ကတဴတိုန်၊ ကလောအ်သန္တာတအ် စှ်ေအာ အရံင်တုဲ ချိုတ်အာဒၟံင်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) ==
သွက်အနာဂတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်နာနာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ ဍာ်''' (Marine Protected Areas - MPAs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇဳဝစုံလင်ရ။ ဥပမာ - ဒေသမင်မွဲ မာရဳယာနာ (Marianas Trench Marine National Monument) ကေုာံ ဒေသ Papahānaumokuākea ပ္ဍဲ ဟာဝါအီ ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် မဆေင်ကဵု '''နဲကဲခါဲသတ္တု သၟဝ်ၜဳ''' (Deep sea mining) တအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင်ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံစှ်ေသၞောတ်မ္ဂး၊ ဍေံမာန်ပလီုပလာ်ကဵု ဂေဟသၞောတ် သၟဝ်ၜဳ ဇြိုဟ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် (YouTube - National Geographic)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Earle&quot;&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCullough&quot;&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RingOfFire&quot;&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Philander&quot;&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finney&quot;&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Howe&quot;&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lebreton&quot;&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| title      = မှာသၟိတ်ဂမၠိုင် လ္တူ [[ဂၠးတိ]]
| listclass  = hlist
| group1     = မှာသၟိတ် မသုန်
| list1      = 
* [[မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ]]
* [[မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ]] (Southern)
* [[မှာသၟိတ် အာတ္တဳတ်]] (Arctic)
| group2     = ဒေသ ပထဝဳ ဆက်စပ်
| list2      = 
* [[အဝ်ရှေနဳယျာ]]
* [[စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်]] (Ring of Fire)
* [[မာရဳယာနာ ထရေန်]]
* [[တူးမြောင်း ပါနာမာ]]
}}

[[Category:မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
[[Category:မှာသၟိတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:အဝ်ရှေနဳယျာ]]</text>
      <sha1>5lek1xyyzx3d6y1f04275kxwlqsux3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55299</id>
      <parentid>55298</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T13:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26870" sha1="rlljd6qj5m5it1by5a58f2tc9qz28tk" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်&lt;br/&gt;(Pacific Ocean)
| image = Pacific Ocean - en.png
| caption = လပံက် ဗီုတိ မထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်
| coordinate_regions = အာရှ, အဝ်သတြေလျာ, အမေရိကသၟဝ်ကျာ, အမေရိကသၠုင်ကျာ, အာန္တာတိကာ
| coordinates = {{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=inline}}
| type = [[မှာသၟိတ်]] (Ocean)
| ocean = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| rivers = [[ကြုင် ယာန်သဳ]] (Yangtze), [[ကြုင် ဟေင်ဟဝ်]] (Yellow), [[ကြုင် မဲခေါင်]] (Mekong), [[ကြုင် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ်]] (Colorado)
| area = ၁၆၅,၂၅၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| max-depth = ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (မာရဳယာနာ ထရေန်)
| average-depth = ၄,၂၈၀ မဳတာ
| water_volume = ၇၁၀,၀၀၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပိကၠင် (cubic km)
| islands = ၂၅,၀၀၀ ပြင်င်
}}

'''မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်''' ({{lang-en|Pacific Ocean}}) ဝွံ ဒှ်မှာသၟိတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္တူဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၄၆% နူကဵု ဧရိယာ ဍာ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ၜိုတ် ၃၂% နူကဵု ဧရိယာ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ—မဒှ် ဇမၞော် မဇၞော်နူ ဧရိယာ တိက္ကသဳ သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt; မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ္တဳတ် (Arctic Ocean) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ (Southern Ocean) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တိုက်အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာ လ္ပာ်ဗမံက်ရ။

လဒေါဝ် ဗလးတိ (Equator) ဝွံ ပါ်လဝ် မှာသၟိတ်ဏအ် နကဵု ၜါကရေက်— ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာ (North Pacific Ocean) ကေုာံ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာ (South Pacific Ocean) ရ။ ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်ခဴစ ဒေသဇြိုဟ် ချာလေန်ဂျာ (Challenger Deep) မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) ဝွံလေဝ် နွံပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ပါသဳဖေတ်&quot; (Pacific) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Mare Pacificum&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (peaceful sea) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ အစာဂၠာဲတရဴ ဂကူပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မၞုံယၟု [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ်ညး မခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမတတ်ၜက်ကၠုင် နူကဵု တရဴ မစိုတ်ဟွံတန် ကေုာံ လပှ်ကျာထတ် မနွံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက (Strait of Magellan) တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် မှာသၟိတ်ဏအ်ဂှ်၊ ညးညာတ်ကေတ် လပှ်ဍာ် ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟုဏအ်ရ။

ၜိုန်ရ ယၟုဍေံ &quot;ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍာံဍာံမ္ဂး မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞုံကဵု ပရေင်တိချဳ၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ (Typhoons) မသကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ 

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵုဒၞက်ဂမၠိုၚ် (Geography and Borders) ==
[[File:Pacific_Ocean_laea_relief_location_map.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက်ဂမၠိုင်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ နွံကဵု ဧရိယာ ၁၆၅.၂ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဇမၠိင် နူသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာဂှ် နွံၜိုတ် ၁၅,၅၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဇမၠိင် အနာံ နူဗမံက် စဵုကဵု ပလိုတ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၉,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳ (Seas) ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
* ၜဳကြုက်သၠုင်ကျာ (South China Sea)
* ၜဳဂျပေန် (Sea of Japan)
* ၜဳဗေရဳန် (Bering Sea)
* ၜဳတသ်သမာန် (Tasman Sea)

ပယျဵု လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် ဒှ်တိုက် အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ တုဲ၊ ပယျဵု လ္ပာ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာရ။ သွက်ဂွံ တတ်ၜက် အကြာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) လောဲသွာဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ၜံက်ခါဲလဝ် [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒတန်တိ ကေုာံ ပရေၚ်တိချဳ (Geology and the Ring of Fire) ==
[[File:Pacific_Ring_of_Fire.svg|thumb|right|250px|စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ် (Ring of Fire) မဒှ်ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် တိချဳ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် မဂၠိုင်အိုတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် လ္ၚတ် ပရေင်တိချဳ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Plate Tectonics) ရ။ ကရေက်တိ ပါသဳဖေတ် (Pacific Plate) ဝွံ ဒှ် ကရေက်တိ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဍေံချဳဒရိုင် ကေုာံ တက်ဇီုဒၟံင် ကု ကရေက်တိ တၞဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

ဟိုတ်နူ ပရေင်တက်ဇီု ကရေက်တိတအ်ဏအ်တုဲ၊ ဇိုင်မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်ခဴစ '''စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်''' ([[Ring of Fire]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''တိချဳ (Earthquakes):''' ၜိုတ် ၉၀% နူကဵု ပရေင်တိချဳ အလုံဂၠးတိဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ စက်ပၟတ် ဏအ်ရ။
* '''ဒဵုပၟတ် (Volcanoes):''' ၇၅% နူကဵု ဒဵုပၟတ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (Active volcanoes) လ္တူဂၠးတိဂှ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ မှာသၟိတ်ဏအ် နွံကဵု ဒေသဇြိုဟ် (Trenches) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ဇြိုဟ် စဵုကဵု ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (၃၅,၈၅၃ ပေ) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၄။ ဍာ် လပှ် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Oceanography and Climate) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဇမၠိုဟ် အလုံမွဲ မှာသၟိတ်ဂှ် ၜိုတ် ၄,၂၈၀ မဳတာ ရ။ 

* '''လပှ်ဍာ် (Ocean Currents):''' လပှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာဝွံ ဂေတ် လ္ပာ် လ္တုံနာဍဳ (clockwise) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာဂှ် ဂေတ် လ္ပာ် စှ်ေနာဍဳ (counter-clockwise) ရ။ လပှ်ဍာ်တအ်ဏအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ စၞစ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ်ရ။
* '''အေလ် နဳညဝ် ကေုာံ လာ နဳညာ ([[El Niño]] and La Niña):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ပါသဳဖေတ်ရ။ အေလ် နဳညဝ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်မှာသၟိတ် ဂွံကတဴတိုန်တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဗြဲဂွံဂူ အောန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဗြဲဂွံဂူ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဂၠာဲ (History and Exploration) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ ဗွဲမလံလာ်၊ ဂကူ [[အဝ်သထရဝ်နဳယှာန်]] (Austronesian peoples) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မလ္ၚတ် ကေုာံ အာစိုပ် တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်၊ ညးတအ် စကွာ်တရဴ နူကဵု တာဲဝါန် တုဲ ပြးဇးအာ စိုပ် [[ဖဳလဳပိန်]]၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ တကအ် ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia) တအ်ရ။ ညးတအ် စကာ ကွတ်ပညာ တရဴဍာ် သၞံင် (Celestial navigation) ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးဂၠာဲတရဴ သပိန် ቫသ်ကဝ် နူညေတ် ဒေ ဗာလ်ဗဝ်အာ (Vasco Núñez de Balboa) ဒှ် ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မညာတ်ကေတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နူကဵု ဍုင်ပါနာမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၁၃ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာပ်တိန် ဂျိမ်းစ် ကွတ် ([[James Cook]]) နူ ဗြိတိန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပထဝဳ ပါသဳဖေတ် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ (Maps) ဗွဲမချိုတ်ပၠောတ်ရ。

== ၆။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် (Biodiversity and Marine Life) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဍာ် ဂကူနာနာသာ် မဟွံမာန် ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။
* '''ကလောအ်သန္တာ (Coral Reefs):''' [[Great Barrier Reef|ကလောအ်သန္တာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ]] (Great Barrier Reef) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဇိုင် ပြင်ၜဳ အဝ်သတြေလျာ ပ္ဍဲကဵု ပါသဳဖေတ် ရ။ ဍေံဒှ် ဒတန် မကဵု သ္ၚိဒၟံင် သွက် က ကေုာံ သတ်ဍာ် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်ဇၞော်:''' ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ကဝေင် (Whales) ညံင်ရဴ Blue whale ကေုာံ Humpback whale တအ်ရ။
* '''က ကေုာံ စၞစ:''' ဂကူ ကထူနာ (Tuna) ကေုာံ ကသာမောန် (Salmon) တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ္ၚာ ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တကအ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဒေသ အဝ်ရှေနဳယျာ (Islands and Oceania) ==
[[File:Bora_Bora_French_Polynesia.jpg|thumb|right|200px|တကအ် ဗဝ်ရာ ဗဝ်ရာ (Bora Bora) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ပဝ်လဳနဳယှာ၊ မဒှ် တကအ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ပါသဳဖေတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နွံကဵု တကအ် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ ပြင်င် မဒှ် လၟိဟ် မဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် တကအ် မှာသၟိတ် တၞဟ်သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။ တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် နဒဒှ် ဒေသ ဇၞော်မွဲ မကော်ခဴစ '''[[အဝ်ရှေနဳယျာ]]''' (Oceania) ရ။ အဝ်ရှေနဳယျာဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
# '''မာဲခရဝ်နဳယှာ (Micronesia):''' နွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ လဒေါဝ်ဗလးတိ (ဥပမာ- ဂူအာမ်၊ ဍုင်မာရှယ်)။
# '''မေလာနဳယှာ (Melanesia):''' နွံ လ္ပာ်ပလိုတ် (ဥပမာ- ဖြဳဂျဳ၊ ပါပူဝါ နယူးဂီနီ)။
# '''ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia):''' နွံ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် တြိဂံ (Triangle) ဇၞော် (ဥပမာ- ဟာဝါအီ၊ နယူးဇဳလာန်၊ သာမဝ်အာ)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;

တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် လေဝ်နွံ၊ နူကဵု ကလောအ်သန္တာ လေဝ်နွံရ။

== ၈။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Economy, Shipping, and Fishing) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ 

* '''ပရေင်ဗၞိက် လ္တူဍာ်:''' ဒေသ အာရှ-ပါသဳဖေတ် ဝွံ ဒှ် ဒေသ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မှာသၟိတ်ဏအ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် (Shipping lanes) မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ 
* '''တမ္ၚာ:''' ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု လၟိဟ် က မရပ်ဂွံ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠုင်နူ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ 
* '''သယံဇာတ သၟဝ်ဍာ်:''' ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ Polymetallic nodules မၞုံကဵု ဓါတ် Manganese ကေုာံ Cobalt တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကရေက်တိ သၟဝ်မှာသၟိတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:60%;&quot;
|+ ဂၠံင်တရဴ ဍာ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ်
|-
! ယၟု ဂၠံင်တရဴ !! ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|-
| [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ်
|-
| ရေလက်ကြား မလက္ကာ (Strait of Malacca) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ
|-
| ရေလက်ကြား မာဂျေလာန် (Strait of Magellan) || ဆက်စၠောအ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက
|}

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိခတောန် (Environmental Issues) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ကလောအ်အမှိုက် ပါသဳဖေတ် ဇၞော် ([[Great Pacific Garbage Patch]]):''' ဒှ် ဒၞာဲမကောံဒၟံင် အမှိုက် ပလာသတေတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံ အကြာ ဟာဝါအီ ကေုာံ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေံပကဵု အန္တရာဲ ကု သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴတိုန်တုဲ၊ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ အရာဏအ် ပကဵု အန္တရာဲ ညံင် တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ရဴ [[တူဗာလူ]] (Tuvalu) ကေုာံ [[ခဳရဳဗာတဳ]] (Kiribati) တအ် ဂွံဗၠိုက်အာ ပ္ဍဲဍာ်ရ။ 
* '''ကလောအ်သန္တာ ဗုအာ (Coral Bleaching):''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ကတဴတိုန်၊ ကလောအ်သန္တာတအ် စှ်ေအာ အရံင်တုဲ ချိုတ်အာဒၟံင်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) ==
သွက်အနာဂတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်နာနာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ ဍာ်''' (Marine Protected Areas - MPAs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇဳဝစုံလင်ရ။ ဥပမာ - ဒေသမင်မွဲ မာရဳယာနာ (Marianas Trench Marine National Monument) ကေုာံ ဒေသ Papahānaumokuākea ပ္ဍဲ ဟာဝါအီ ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် မဆေင်ကဵု '''နဲကဲခါဲသတ္တု သၟဝ်ၜဳ''' (Deep sea mining) တအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင်ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံစှ်ေသၞောတ်မ္ဂး၊ ဍေံမာန်ပလီုပလာ်ကဵု ဂေဟသၞောတ် သၟဝ်ၜဳ ဇြိုဟ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် (YouTube - National Geographic)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Earle&quot;&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCullough&quot;&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RingOfFire&quot;&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Philander&quot;&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finney&quot;&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Howe&quot;&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lebreton&quot;&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| title      = မှာသၟိတ်ဂမၠိုင် လ္တူ [[ဂၠးတိ]]
| listclass  = hlist
| group1     = မှာသၟိတ် မသုန်
| list1      = 
* [[မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ]]
* [[မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ]] (Southern)
* [[မှာသၟိတ် အာတ္တဳတ်]] (Arctic)
| group2     = ဒေသ ပထဝဳ ဆက်စပ်
| list2      = 
* [[အဝ်ရှေနဳယျာ]]
* [[စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်]] (Ring of Fire)
* [[မာရဳယာနာ ထရေန်]]
* [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]]
}}

[[Category:မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
[[Category:မှာသၟိတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:အဝ်ရှေနဳယျာ]]</text>
      <sha1>rlljd6qj5m5it1by5a58f2tc9qz28tk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55300</id>
      <parentid>55299</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T14:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26858" sha1="msfousx00syf194k9yjxf8sag4x0vm0" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်&lt;br/&gt;(Pacific Ocean)
| image = Pacific Ocean - en.png
| caption = လပံက် ဗီုတိ မထ္ၜးကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်
| coordinate_regions = အာရှ, အဝ်သတြေလျာ, အမေရိကသၟဝ်ကျာ, အမေရိကသၠုင်ကျာ, အာန္တာတိကာ
| coordinates = {{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=inline}}
| type = [[မှာသၟိတ်]] (Ocean)
| ocean = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| rivers = [[ကြုင် ယာန်သဳ]] (Yangtze), [[ကြုင် ဟေင်ဟဝ်]] (Yellow), [[ကြုင် မဲခေါင်]] (Mekong), [[ကြုင် ကဝ်လဝ်ရာဒဝ်]] (Colorado)
| area = ၁၆၅,၂၅၀,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
| max-depth = ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (မာရဳယာနာ ထရေန်)
| average-depth = ၄,၂၈၀ မဳတာ
| water_volume = ၇၁၀,၀၀၀,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပိကၠင် (cubic km)
| islands = ၂၅,၀၀၀ ပြင်င်
}}

'''မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်''' ({{lang-en|Pacific Ocean}}) ဝွံ ဒှ်မှာသၟိတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လ္တူဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၄၆% နူကဵု ဧရိယာ ဍာ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ၜိုတ် ၃၂% နူကဵု ဧရိယာ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ—မဒှ် ဇမၞော် မဇၞော်နူ ဧရိယာ တိက္ကသဳ သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt; မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုမှာသၟိတ် အာတ္တဳတ် (Arctic Ocean) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ (Southern Ocean) လ္ပာ်သၠုင်ကျာ၊ တိုက်အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ လ္ပာ်ပလိုတ်၊ ကေုာံ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာ လ္ပာ်ဗမံက်ရ။

လဒေါဝ် ဗလးတိ (Equator) ဝွံ ပါ်လဝ် မှာသၟိတ်ဏအ် နကဵု ၜါကရေက်— ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာ (North Pacific Ocean) ကေုာံ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာ (South Pacific Ocean) ရ။ ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မကော်ခဴစ ဒေသဇြိုဟ် ချာလေန်ဂျာ (Challenger Deep) မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) ဝွံလေဝ် နွံပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဏအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ပါသဳဖေတ်&quot; (Pacific) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ လေတ်တေန် &quot;Mare Pacificum&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မှာသၟိတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (peaceful sea) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ အစာဂၠာဲတရဴ ဂကူပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မၞုံယၟု [[ဖာဒဳနာန် မာဂျေလာန်]] (Ferdinand Magellan) ဒှ်ညး မခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ညးမတတ်ၜက်ကၠုင် နူကဵု တရဴ မစိုတ်ဟွံတန် ကေုာံ လပှ်ကျာထတ် မနွံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက (Strait of Magellan) တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် မှာသၟိတ်ဏအ်ဂှ်၊ ညးညာတ်ကေတ် လပှ်ဍာ် ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ခုတ်လဝ် ယၟုဏအ်ရ။

ၜိုန်ရ ယၟုဍေံ &quot;ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍာံဍာံမ္ဂး မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞုံကဵု ပရေင်တိချဳ၊ ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ (Typhoons) မသကာတ်မြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ 

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ ပယျဵုဒၞက်ဂမၠိုၚ် (Geography and Borders) ==
[[File:Pacific_Ocean_laea_relief_location_map.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု ဇမၞော် ဧရိယာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် မဆက်စၠောအ်လဝ် တိုက်ဂမၠိုင်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ နွံကဵု ဧရိယာ ၁၆၅.၂ ပြကောဋိကိုဋ် စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဇမၠိင် နူသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု သၠုင်ကျာဂှ် နွံၜိုတ် ၁၅,၅၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဇမၠိင် အနာံ နူဗမံက် စဵုကဵု ပလိုတ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၉,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

မှာသၟိတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳ (Seas) ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု-
* ၜဳကြုက်သၠုင်ကျာ (South China Sea)
* ၜဳဂျပေန် (Sea of Japan)
* ၜဳဗေရဳန် (Bering Sea)
* ၜဳတသ်သမာန် (Tasman Sea)

ပယျဵု လ္ပာ်ပလိုတ်ဂှ် ဒှ်တိုက် အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာ တုဲ၊ ပယျဵု လ္ပာ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်တိုက် အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာရ။ သွက်ဂွံ တတ်ၜက် အကြာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) လောဲသွာဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ် ၜံက်ခါဲလဝ် [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အမေရိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒတန်တိ ကေုာံ ပရေၚ်တိချဳ (Geology and the Ring of Fire) ==
[[File:Pacific_Ring_of_Fire.svg|thumb|right|250px|စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ် (Ring of Fire) မဒှ်ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် တိချဳ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် မဂၠိုင်အိုတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် လ္ၚတ် ပရေင်တိချဳ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠးတိ (Plate Tectonics) ရ။ ကရေက်တိ ပါသဳဖေတ် (Pacific Plate) ဝွံ ဒှ် ကရေက်တိ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဍေံချဳဒရိုင် ကေုာံ တက်ဇီုဒၟံင် ကု ကရေက်တိ တၞဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

ဟိုတ်နူ ပရေင်တက်ဇီု ကရေက်တိတအ်ဏအ်တုဲ၊ ဇိုင်မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဒုင်ကော်ခဴစ '''စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်''' ([[Ring of Fire]]) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
* '''တိချဳ (Earthquakes):''' ၜိုတ် ၉၀% နူကဵု ပရေင်တိချဳ အလုံဂၠးတိဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ စက်ပၟတ် ဏအ်ရ။
* '''ဒဵုပၟတ် (Volcanoes):''' ၇၅% နူကဵု ဒဵုပၟတ် မချဳဒရိုင်ဒၟံင် (Active volcanoes) လ္တူဂၠးတိဂှ် နွံပ္ဍဲ ဒေသဏအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ မှာသၟိတ်ဏအ် နွံကဵု ဒေသဇြိုဟ် (Trenches) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ [[မာရဳယာနာ ထရေန်]] (Mariana Trench) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ဇြိုဟ် စဵုကဵု ၁၀,၉၂၈ မဳတာ (၃၅,၈၅၃ ပေ) ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၄။ ဍာ် လပှ် ကေုာံ ရာသဳဥတု (Oceanography and Climate) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဇမၠိုဟ် အလုံမွဲ မှာသၟိတ်ဂှ် ၜိုတ် ၄,၂၈၀ မဳတာ ရ။ 

* '''လပှ်ဍာ် (Ocean Currents):''' လပှ်ဍာ် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၟဝ်ကျာဝွံ ဂေတ် လ္ပာ် လ္တုံနာဍဳ (clockwise) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ် သၠုင်ကျာဂှ် ဂေတ် လ္ပာ် စှ်ေနာဍဳ (counter-clockwise) ရ။ လပှ်ဍာ်တအ်ဏအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ စၞစ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ်ရ။
* '''အေလ် နဳညဝ် ကေုာံ လာ နဳညာ ([[El Niño]] and La Niña):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု အဓိက မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ပါသဳဖေတ်ရ။ အေလ် နဳညဝ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်မှာသၟိတ် ဂွံကတဴတိုန်တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဗြဲဂွံဂူ အောန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဗြဲဂွံဂူ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဂၠာဲ (History and Exploration) ==
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ ဗွဲမလံလာ်၊ ဂကူ [[အဝ်သထရဝ်နဳယှာန်]] (Austronesian peoples) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မလ္ၚတ် ကေုာံ အာစိုပ် တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်၊ ညးတအ် စကွာ်တရဴ နူကဵု တာဲဝါန် တုဲ ပြးဇးအာ စိုပ် [[ဖဳလဳပိန်]]၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ တကအ် ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia) တအ်ရ။ ညးတအ် စကာ ကွတ်ပညာ တရဴဍာ် သၞံင် (Celestial navigation) ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးဂၠာဲတရဴ သပိန် ቫသ်ကဝ် နူညေတ် ဒေ ဗာလ်ဗဝ်အာ (Vasco Núñez de Balboa) ဒှ် ဥရဝ်ပ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မညာတ်ကေတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နူကဵု ဍုင်ပါနာမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၁၃ ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာပ်တိန် ဂျိမ်းစ် ကွတ် ([[James Cook]]) နူ ဗြိတိန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ပထဝဳ ပါသဳဖေတ် ဗွဲမလှဲလး ကေုာံ ဓဇက်လဝ် ဗီုတိ (Maps) ဗွဲမချိုတ်ပၠောတ်ရ。

== ၆။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် (Biodiversity and Marine Life) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိ သွက် သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဍာ် ဂကူနာနာသာ် မဟွံမာန် ရိုဟ်လၟိဟ်ရ။
* '''ကလောအ်သန္တာ (Coral Reefs):''' [[Great Barrier Reef|ကလောအ်သန္တာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ]] (Great Barrier Reef) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဇိုင် ပြင်ၜဳ အဝ်သတြေလျာ ပ္ဍဲကဵု ပါသဳဖေတ် ရ။ ဍေံဒှ် ဒတန် မကဵု သ္ၚိဒၟံင် သွက် က ကေုာံ သတ်ဍာ် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်ဇၞော်:''' ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ကဝေင် (Whales) ညံင်ရဴ Blue whale ကေုာံ Humpback whale တအ်ရ။
* '''က ကေုာံ စၞစ:''' ဂကူ ကထူနာ (Tuna) ကေုာံ ကသာမောန် (Salmon) တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ္ၚာ ဂၠးကဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တကအ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဒေသ အဝ်ရှေနဳယျာ (Islands and Oceania) ==
[[File:Bora_Bora_French_Polynesia.jpg|thumb|right|200px|တကအ် ဗဝ်ရာ ဗဝ်ရာ (Bora Bora) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ပဝ်လဳနဳယှာ၊ မဒှ် တကအ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ပါသဳဖေတ်။]]
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် နွံကဵု တကအ် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ ပြင်င် မဒှ် လၟိဟ် မဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် တကအ် မှာသၟိတ် တၞဟ်သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံလဝ်ဏီရ။ တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် နဒဒှ် ဒေသ ဇၞော်မွဲ မကော်ခဴစ '''[[အဝ်ရှေနဳယျာ]]''' (Oceania) ရ။ အဝ်ရှေနဳယျာဝွံ ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက-
# '''မာဲခရဝ်နဳယှာ (Micronesia):''' နွံ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ လဒေါဝ်ဗလးတိ (ဥပမာ- ဂူအာမ်၊ ဍုင်မာရှယ်)။
# '''မေလာနဳယှာ (Melanesia):''' နွံ လ္ပာ်ပလိုတ် (ဥပမာ- ဖြဳဂျဳ၊ ပါပူဝါ နယူးဂီနီ)။
# '''ပဝ်လဳနဳယှာ (Polynesia):''' နွံ လ္ပာ်ဗမံက် မဒှ် တြိဂံ (Triangle) ဇၞော် (ဥပမာ- ဟာဝါအဳ၊ နယူးဇဳလာန်၊ သာမဝ်အာ)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;

တကအ်တအ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခတိုဟ်ဒဵုပၟတ် လေဝ်နွံ၊ နူကဵု ကလောအ်သန္တာ လေဝ်နွံရ။

== ၈။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Economy, Shipping, and Fishing) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်ရ။ 

* '''ပရေင်ဗၞိက် လ္တူဍာ်:''' ဒေသ အာရှ-ပါသဳဖေတ် ဝွံ ဒှ် ဒေသ မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မှာသၟိတ်ဏအ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် (Shipping lanes) မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ 
* '''တမ္ၚာ:''' ၜိုတ် ၆၀% နူကဵု လၟိဟ် က မရပ်ဂွံ အလုံဂၠးတိဂှ် ကၠုင်နူ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ရ။ 
* '''သယံဇာတ သၟဝ်ဍာ်:''' ဓါတ်သတ္တု ညံင်ရဴ Polymetallic nodules မၞုံကဵု ဓါတ် Manganese ကေုာံ Cobalt တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကရေက်တိ သၟဝ်မှာသၟိတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:60%;&quot;
|+ ဂၠံင်တရဴ ဍာ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပါသဳဖေတ်
|-
! ယၟု ဂၠံင်တရဴ !! ပရေင်ဆက်စၠောအ်
|-
| [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]] (Panama Canal) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ အာတ်လာန်တေတ်
|-
| ရေလက်ကြား မလက္ကာ (Strait of Malacca) || ဆက်စၠောအ် ပါသဳဖေတ် ကေုာံ မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ
|-
| ရေလက်ကြား မာဂျေလာန် (Strait of Magellan) || ဆက်စၠောအ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ အမေရိက
|}

== ၉။ ပြသၞာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိခတောန် (Environmental Issues) ==
မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ကလောအ်ထၟိက် ပါသဳဖေတ် ဇၞော် ([[Great Pacific Garbage Patch]]):''' ဒှ် ဒၞာဲမကောံဒၟံင် ထၟိက် ပလာသတေတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မနွံ အကြာ ဟာဝါအဳ ကေုာံ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေံပကဵု အန္တရာဲ ကု သတ်တိရစ္ဆာန် ဍာ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴတိုန်တုဲ၊ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ အရာဏအ် ပကဵု အန္တရာဲ ညံင် တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ရဴ [[တူဗာလူ]] (Tuvalu) ကေုာံ [[ခဳရဳဗာတဳ]] (Kiribati) တအ် ဂွံဗၠိုက်အာ ပ္ဍဲဍာ်ရ။ 
* '''ကလောအ်သန္တာ ဗုအာ (Coral Bleaching):''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ကတဴတိုန်၊ ကလောအ်သန္တာတအ် စှ်ေအာ အရံင်တုဲ ချိုတ်အာဒၟံင်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) ==
သွက်အနာဂတ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်ဂှ်၊ ဂၠးကဝ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်နာနာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် '''ဒေသ မင်မွဲ သဘာဝ ဍာ်''' (Marine Protected Areas - MPAs) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇဳဝစုံလင်ရ။ ဥပမာ - ဒေသမင်မွဲ မာရဳယာနာ (Marianas Trench Marine National Monument) ကေုာံ ဒေသ Papahānaumokuākea ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ ရ။

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပညဳပညပ် မဆေင်ကဵု '''နဲကဲခါဲသတ္တု သၟဝ်ၜဳ''' (Deep sea mining) တအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင်ရ။ ယဝ်ရ ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံစှ်ေသၞောတ်မ္ဂး၊ ဍေံမာန်ပလီုပလာ်ကဵု ဂေဟသၞောတ် သၟဝ်ၜဳ ဇြိုဟ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် (YouTube - National Geographic)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Earle&quot;&gt;{{cite book |last=Earle |first=Sylvia A. |title=Ocean: An Illustrated Atlas |year=2008 |publisher=National Geographic |isbn=978-1426203190}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NOAA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts/ocean-floor-features |title=Ocean Floor Features |publisher=NOAA |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Ian |title=Magellan and the First Circumnavigation of the World |year=1974 |publisher=Saturday Review Press |isbn=978-0841502574}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCullough&quot;&gt;{{cite book |last=McCullough |first=David |title=The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal, 1870-1914 |year=1977 |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0671244095}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;RingOfFire&quot;&gt;{{cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/ring-fire |title=Ring of Fire |publisher=National Geographic Society |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Philander&quot;&gt;{{cite book |last=Philander |first=S. George |title=El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation |year=1990 |publisher=Academic Press |isbn=978-0125532358}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finney&quot;&gt;{{cite book |last=Finney |first=Ben |title=Voyage of Rediscovery: A Cultural Odyssey through Polynesia |year=1994 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520080020}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite report |author=FAO |title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2020 |year=2020 |publisher=Food and Agriculture Organization}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Howe&quot;&gt;{{cite book |last=Howe |first=K. R. |title=Vaka Moana: Voyages of the Ancestors |year=2006 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824832131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lebreton&quot;&gt;{{cite journal |last=Lebreton |first=L. |title=Evidence that the Great Pacific Garbage Patch is rapidly accumulating plastic |journal=Scientific Reports |year=2018 |volume=8 |issue=4666 |doi=10.1038/s41598-018-22939-w}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;IUCN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iucn.org/resources/issues-briefs/deep-sea-mining |title=Deep-sea mining |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = မှာသၟိတ် ဂၠးကဝ်
| title      = မှာသၟိတ်ဂမၠိုင် လ္တူ [[ဂၠးတိ]]
| listclass  = hlist
| group1     = မှာသၟိတ် မသုန်
| list1      = 
* [[မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[မှာသၟိတ် အေန္ဒိယ]]
* [[မှာသၟိတ် သၠုင်ကျာ]] (Southern)
* [[မှာသၟိတ် အာတ္တဳတ်]] (Arctic)
| group2     = ဒေသ ပထဝဳ ဆက်စပ်
| list2      = 
* [[အဝ်ရှေနဳယျာ]]
* [[စက်ပၟတ် ပါသဳဖေတ်]] (Ring of Fire)
* [[မာရဳယာနာ ထရေန်]]
* [[လပတ်(ဗရံင်ဍာ်) ပါနာမာ]]
}}

[[Category:မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ်]]
[[Category:မှာသၟိတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:အဝ်ရှေနဳယျာ]]</text>
      <sha1>msfousx00syf194k9yjxf8sag4x0vm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-pt</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11214</id>
    <revision>
      <id>55301</id>
      <timestamp>2026-06-14T14:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ|ပဝ်တူဂြဳ]]: &lt;span lang=&quot;pt&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) ရ။   == ဗီု...&quot;</comment>
      <origin>55301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="812" sha1="hv3kwnsu3zi7ygul3pw7ude1l4zvw9m" xml:space="preserve">[[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ|ပဝ်တူဂြဳ]]: &lt;span lang=&quot;pt&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-pt|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-pt|Brasil}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ|ပဝ်တူဂြဳ]]: &lt;span lang=&quot;pt&quot;&gt;Brasil&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကားဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hv3kwnsu3zi7ygul3pw7ude1l4zvw9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မက် ဝေဘာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11215</id>
    <revision>
      <id>55303</id>
      <timestamp>2026-06-14T14:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox person | name = မက် ဝေဘာ (Max Weber) | image = [[File:Max_Weber_1894.jpg|300px|ဗီုရုပ် မက် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄]] | caption = မက် ဝေဘာ (၁၈၆၄ – ၁၉၂၀) | birth_name = Karl Emil Maximilian Weber | birth_date = {{Birth date|1864|4|21}} | birth_place = [[အာရ်ဖွတ်]] (Erfurt), ခရိုင် သက်...&quot;</comment>
      <origin>55303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27901" sha1="db5vfjroqo697oceo378frvah3ra6he" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = မက် ဝေဘာ (Max Weber)
| image = [[File:Max_Weber_1894.jpg|300px|ဗီုရုပ် မက် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄]]
| caption = မက် ဝေဘာ (၁၈၆၄ – ၁၉၂၀)
| birth_name = Karl Emil Maximilian Weber
| birth_date = {{Birth date|1864|4|21}}
| birth_place = [[အာရ်ဖွတ်]] (Erfurt), ခရိုင် သက်သဝ်နဳ, [[ပရတ်ရှာ]]
| death_date = {{Death date and age|1920|6|14|1864|4|21}}
| death_place = [[မျူးနစ်]] (Munich), ဍုင် [[ဂျာမနဳ]]
| nationality = ဂျာမနဳ
| education = တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ်, တက္ကသိုလ် ဗာလင် (Ph.D., 1889)
| occupation = အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်, အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်, သုတေသဳဝင်
| spouse = Marianne Weber (၁၈၉၃ စဵုကဵု ၁၉၂၀)
| known_for = ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy), အသိင်ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant ethic), လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်
| main_interests = စိုတ်ပညာ, ပရေင်ဘာသာ, ပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်
}}

'''ကရ် အဳမဳလ် မက်သဳမဳလဳယျာန် ဝေဘာ''' ({{lang-en|Karl Emil Maximilian Weber}}; {{lang-de|Max Weber}} မပတိတ်ရမ္သာင် [maks ˈveːbɐ]; ၂၁ ဨပြဳ ၁၈၆၄ – ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀) ဝွံ ဒှ် အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologist)၊ အစာဝင်၊ ကေုာံ အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်[[ဂျာမနဳ]] မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သဇိုင် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ခေတ်လၟုဟ် မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt; ဝေဘာ ဝွံ ပံင်ကောံ ကု [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx) ကေုာံ [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်း]] (Émile Durkheim) တုဲ ညးတအ် ပိတၠဝွံ ဒှ် &quot;မအံက်&quot; ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Modern Sociology) ရ။

ကမၠောန် သုတေသန အဓိက ဝေဘာ ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဇရေင် လညာတ် ပရေင်ကလိတ်ကလောတ် (Rationalization)၊ ခေတ်တၟိ (Modernity)၊ ကေုာံ သၞောတ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု (Capitalism) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt; လိက်အုပ်ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot; (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ် ပရဝ်တဲသတာန် (Protestantism) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဘဝ ဍောတ်သွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
မက် ဝေဘာ ဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင် အာရ်ဖွတ် (Erfurt)၊ ခရိုင် သက်သဝ်နဳ (Saxony)၊ ဍုင် [[ပရတ်ရှာ]] (Prussia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ကောန် ၇ တၠ ရ။ အပါညး မက် ဝေဘာ သဳနဳယာ (Max Weber Sr.) ဝွံ ဒှ် အမာတ် (Politician) ကေုာံ သၟာသၞောဝ် (Lawyer) မွဲတၠတုဲ၊ မိညး ဟေလေန် ဝေဘာ (Helene Weber) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinist) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt; ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အပါညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကဳ ကေုာံ လညာတ် မိညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကုတ္တဵု ဂှ် ဇီုကပိုက် လ္တူ လညာတ် သုတေသန ဝေဘာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

ဝေဘာ ဂွံအခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် (Heidelberg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၂ နကဵု ဘာသာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ရ။ ဗွဲကြဴ ညးပြံင်အာ လ္ၚတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗာလင် (University of Berlin) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ နကဵု ပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Roman agrarian history) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဘဝ ကမၠောန် ကေုာံ ယဲစိုတ် (Career and Mental Illness) ==
[[File:Marianne_und_Max_Weber_1894.jpg|thumb|left|200px|မက် ဝေဘာ ကေုာံ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄။]]
ကြဴနူ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတုဲ၊ ဝေဘာ စလုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဖရဳဘာတ် (Freiburg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် ညး ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကု မာရဳအာန် ရှေတ်ဇာ (Marianne Schnitger) မဒှ် အစာချူလိက် ကေုာံ သၟာပရေင်အခေါင်အရာညးဗြဴ မွဲတၠရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် အပါညး စုတိအာ ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တွာဲအရေဝ် ကုဝေဘာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲရ။ ဟိုတ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဝေဘာ ဂွံဒးဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် ဍိုန်လျ (Nervous breakdown) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ညးဒးဇူ နူကမၠောန် ပါမောက္ခ လုကဴ မသုန်သၞာံ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မဇူဒၟံင်ဏအ်ဂှ် ညး အာဝေင် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပတုဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တၞဟ်ခြာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အသိၚ် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် (Protestant Ethic and Capitalism) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် ဝေဘာ ချူပတိတ် လိက်အုပ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မၞုံယၟု '''&quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot;''' (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လိက်မထံက်ထ္ၜး တေသြရဳ မဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;

မာတ်သ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သဇိုင်) ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ (လဒက်ပတန် လ္တူ)&quot; ရ။ ဆဂး ဝေဘာ ထံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာ-
* '''အသိင် ကာလ်ဗေန် (Calvinist Ethic):''' ဓဝ်ပတှ်ေ ပရဝ်တဲသတာန် ကာလ်ဗေန် တအ် ယှုက်ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သ္ပလဝ် ပဋိညာဉ် သွက်မၞိဟ် မဂွံတိတ်ဗၠး နူနရက်ဂှ် တုဲဒၟံင်ရ (Predestination)&quot;။ သွက်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ်မၞိဟ် ကျာ်မရုဲစှ်လဝ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟွံစကာ သြန် သွက် သီုစ (Asceticism) ရ။
* '''ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်:''' ပရေင်ဂိုင်သိပ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံသီုစဏအ်ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု (Investment) တုဲ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ခေတ်တၟိ ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy and Rationalization) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် '''ဗြူရဝ်ကရေသဳ''' (Bureaucracy - သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ရုင်) နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒှ် အရာ မကိတ်ညဳအိုတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပြဟ်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ လက္ခဏာ ဗြူရဝ်ကရေသဳ အတိုင် လညာတ် မက် ဝေဘာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
|-
| '''ကဆံင် အဝဵုအာဏာ (Hierarchy)''' || နွံကဵု လဒက်ပတန် အဝဵု နူလ္တူ စှ်ေသၟဝ် မကၠးဖ္ဍး။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် (Division of Labor)''' || ကမၠောန်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင် ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''သၞောဝ် ကေုာံ စည်းကမ်း (Rules and Regulations)''' || ဇၟာပ်ကမၠောန် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် မချူလဝ် ဟေင်။
|-
| '''ဟွံပါ်ပါဲ ပုဂ္ဂိုလ် (Impersonality)''' || သၞောဝ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု ဇၟာပ်မၞိဟ် တုပ်တုပ် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆာန် အတိုင်ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ် နကဵု အစောမ်စရာဲ (Meritocracy)''' || ရုဲစှ် မၞိဟ်လုပ်ကမၠောန် အတိုင် ပညာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ်။
|}

ဆဂး၊ ဝေဘာ သီုဖေက်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ မသကာတ်မြဟ်လောန်ဏအ်ဝွံ မာန်ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒးဒုင် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု &quot;ခရိုင် ပသဲ&quot; (Iron Cage of Rationalization) တုဲ ထောအ်ကၠေအ် ဓဝ်သၠးပွး ကေုာံ ဝိညာဏ် ကောန်မၞိဟ်မာန်ရ။

== ၅။ သၞောတ် အဝဵုအာဏာ ပိသာ် (Three Types of Authority) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် အဝဵုအာဏာ (Authority) မနွံ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ပိသာ်ရ-
# '''အဝဵုအာဏာ အခိုက်တြေံ (Traditional Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ အခိုက်တြေံ ကေုာံ ဝင် (ဥပမာ- သၟိင်ဨကရာဇ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ)။
# '''အဝဵုအာဏာ စွဲမက် (Charismatic Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ် စွဲမက် ပုဂ္ဂိုလ် (ဥပမာ- နဗိဂမၠိုင်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး ညံင်ရဴ ချေ ဂွေဗားရား၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဓဳ)။
# '''အဝဵုအာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal-Rational Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ မခၞံလဝ် နကဵု နဲကဲ ကလိတ်ကလောတ် (ဥပမာ- သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ သၟာရုင် ဗြူရဝ်ကရေတ် တအ်)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန (Methodology and Verstehen) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သၞောတ် နဲကဲသုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် မကော်ခဴစ &quot;Verstehen&quot; (ဖါရ်သတေဟေန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကၠိုဟ်ခၠင်&quot; (Understanding) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; 

ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လ္ၚတ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကု လ္ၚတ် သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences) ရ။ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု စိုတ်၊ ရန်တၟအ်၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် မၞုံပ္ဍဲကမၠောန်ညးတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသုတေသနတအ် ဒးလ္ၚတ် နကဵု နဲကဲ &quot;Verstehen&quot; - မဒှ် ပွမလုပ်ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ရန်တၟအ် မၞိဟ်မချဳဒရိုင်ဂှ်ဟေင် မာန်ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံဇေတ်ရ။

== ၇။ လညာတ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်မၞိဟ် (Economy and Social Stratification) ==
မက် ဝေဘာ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဆံင်မၞိဟ် (Social Class) ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သြန်) ဓဝ်သၟး&quot; ရ။ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ် (Social Stratification) နကဵု အရာ ပိသာ် (Three-component theory of stratification)-&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
# '''ကဆံင်ပိုန်ဒြပ် (Class):''' မတန်တဴ လ္တူ သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞုံပ္ဍဲ ဗွိုက်ဖျာ။
# '''ကဆံင်စရာဲ (Status):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပညာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ- အစာဘာ၊ ခမဳသင် တအ်ဝွံ သြန်အောန်ကီုလေဝ် စရာဲသၠုင်)။
# '''ဗော်/အဝဵု (Party/Power):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်အဝဵုအာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။

== ၈။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞာံလက္ကရဴဂမၠိုၚ် (Politics and Later Years) ==
ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) ဂှ် ဝေဘာ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးအုပ်ဓုပ် ရုံဂဥုဲပၞာန် ပ္ဍဲ ဟာဲဒါဘာတ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဂျာမနဳ မဆက်ဗတိုက် ပၞာန်ဍာ် (Submarine warfare) တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျာမနဳ မာန်ကျအာ ပၞာန်ဏအ်ရ။

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဝေဘာ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မချူ သၞောတ်ဥပဒေသဇိုင် သမ္မတ ဨဝါရ် (Weimar Republic) ကေုာံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မဒှ် ကသုက် သွက်ဂွံ အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်ရ။ ညးလေဝ် ဒှ် မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပွမဒက်ပတန် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ဂျာမနဳ (German Democratic Party) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ စုတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ လညာတ် (Death and Legacy) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀၊ မက် ဝေဘာ ဒးဒုင်စသိုင် ယဲဇွဟ် သပိန် (Spanish flu) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲကသိုဟ် (Pneumonia) တုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် မျူးနစ် (Munich) ပ္ဍဲ အာယုက် ၅၆ သၞာံရ။ ညး စုတိအာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူတုဲ လိက်အုပ် အဓိကညး မၞုံယၟု &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Economy and Society) ဏီရ။ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်ညး မကလေင်ပံင်ကောံ လိက်ညး ကေုာံ တက်တြးပတိတ်လဝ် လိက်အုပ်တအ်ဏအ်ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ မက် ဝေဘာ ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မအံက် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ရ။ လညာတ်ညး မဆေင်ကဵု ဗြူရဝ်ကရေသဳ၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် တအ်ဝွံ ဆက်လ္ၚတ် ကေုာံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=ICppFQ6Tabw မက် ဝေဘာ ကေုာံ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ (YouTube - The School of Life)]

== ၁၀။ လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Major Works) ==
လိက်အုပ် မက် ဝေဘာ မချူလဝ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် လိက်ပရေင် မပံင်ကောံလဝ် ဗွဲကြဴ ညးစုတိအာတုဲဟေင်ရ။ လိက်အုပ် အဓိကတအ်ဂှ်-
* ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (၁၉၀၅) - အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်။
* ''Economy and Society'' (၁၉၂၂ - လက္ကရဴ စုတိ) - ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (ဒှ် လိက်အုပ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်)။
* ''The Religion of China: Confucianism and Taoism'' (၁၉၁၅) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်ကြုက် (ကောန်ဖျူးရှပ် ကေုာံ တာအဝ်)။
* ''The Religion of India: The Sociology of Hinduism and Buddhism'' (၁၉၁၆) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ)။
* ''Politics as a Vocation'' (၁၉၁၉) - ပရေင်ဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ကမၠောန်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Radkau&quot;&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ritzer&quot;&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kasler&quot;&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bendix&quot;&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WeberPE&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GerthMills&quot;&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Swedberg&quot;&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ThoughtCo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mommsen&quot;&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အစာ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologists)
| title      = အစာ သုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Sociologists)
| listclass  = hlist
| group1     = မအံက် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်
| list1      = 
* [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx)
* [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်း]] (Émile Durkheim)
* [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber)
| group2     = လညာတ် ကေုာံ တေသြရဳ
| list2      = 
* [[ဗြူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)
* [[ကာပဳတဲလဳဇြေမ်]] (Capitalism)
* [[လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ်]] (Social Stratification)
* [[အဝဵုအာဏာ ပိသာ်]] (Tripartite classification of authority)
}}

[[Category:မက် ဝေဘာ]]
[[Category:အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:မၞိဟ်နူဂျာမနဳ]]
[[Category:သၞာံ ၁၈၆၄ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၀ စုတိ]]</text>
      <sha1>db5vfjroqo697oceo378frvah3ra6he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55304</id>
      <parentid>55303</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27874" sha1="letvg35ne20ymj5fo0lmzfxcn37szgj" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = မက် ဝေဘာ (Max Weber)
| image = [[File:Max_Weber_1894.jpg|300px|ဗီုရုပ် မက် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄]]
| caption = မက် ဝေဘာ (၁၈၆၄ – ၁၉၂၀)
| birth_name = Karl Emil Maximilian Weber
| birth_date = {{Birth date|1864|4|21}}
| birth_place = [[အာရ်ဖွတ်]] (Erfurt), ခရိုင် သက်သဝ်နဳ, [[ပရတ်ရှာ]]
| death_date = {{Death date and age|1920|6|14|1864|4|21}}
| death_place = [[မျူးနစ်]] (Munich), ဍုင် [[ဂျာမနဳ]]
| nationality = ဂျာမနဳ
| education = တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ်, တက္ကသိုလ် ဗာလင် (Ph.D., 1889)
| occupation = အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်, အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်, သုတေသဳဝင်
| spouse = Marianne Weber (၁၈၉၃ စဵုကဵု ၁၉၂၀)
| known_for = ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy), အသိင်ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant ethic), လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်
| main_interests = စိုတ်ပညာ, ပရေင်ဘာသာ, ပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်
}}

'''ကရ် အဳမဳလ် မက်သဳမဳလဳယျာန် ဝေဘာ''' ({{lang-en|Karl Emil Maximilian Weber}}; {{lang-de|Max Weber}} မပတိတ်ရမ္သာင် [maks ˈveːbɐ]; ၂၁ ဨပြဳ ၁၈၆၄ – ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀) ဝွံ ဒှ် အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologist)၊ အစာဝင်၊ ကေုာံ အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်[[ဂျာမနဳ]] မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သဇိုင် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ခေတ်လၟုဟ် မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt; ဝေဘာ ဝွံ ပံင်ကောံ ကု [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx) ကေုာံ [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်း]] (Émile Durkheim) တုဲ ညးတအ် ပိတၠဝွံ ဒှ် &quot;မအံက်&quot; ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Modern Sociology) ရ။

ကမၠောန် သုတေသန အဓိက ဝေဘာ ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဇရေင် လညာတ် ပရေင်ကလိတ်ကလောတ် (Rationalization)၊ ခေတ်တၟိ (Modernity)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် (Capitalism) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt; လိက်အုပ်ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot; (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ် ပရဝ်တဲသတာန် (Protestantism) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဘဝ ဍောတ်သွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
မက် ဝေဘာ ဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင် အာရ်ဖွတ် (Erfurt)၊ ခရိုင် သက်သဝ်နဳ (Saxony)၊ ဍုင် [[ပရတ်ရှာ]] (Prussia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ကောန် ၇ တၠ ရ။ အပါညး မက် ဝေဘာ သဳနဳယာ (Max Weber Sr.) ဝွံ ဒှ် အမာတ် (Politician) ကေုာံ သၟာသၞောဝ် (Lawyer) မွဲတၠတုဲ၊ မိညး ဟေလေန် ဝေဘာ (Helene Weber) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinist) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt; ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အပါညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကဳ ကေုာံ လညာတ် မိညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကုတ္တဵု ဂှ် ဇီုကပိုက် လ္တူ လညာတ် သုတေသန ဝေဘာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

ဝေဘာ ဂွံအခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် (Heidelberg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၂ နကဵု ဘာသာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ရ။ ဗွဲကြဴ ညးပြံင်အာ လ္ၚတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗာလင် (University of Berlin) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ နကဵု ပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Roman agrarian history) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဘဝ ကမၠောန် ကေုာံ ယဲစိုတ် (Career and Mental Illness) ==
[[File:Marianne_und_Max_Weber_1894.jpg|thumb|left|200px|မက် ဝေဘာ ကေုာံ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄။]]
ကြဴနူ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတုဲ၊ ဝေဘာ စလုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဖရဳဘာတ် (Freiburg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် ညး ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကု မာရဳအာန် ရှေတ်ဇာ (Marianne Schnitger) မဒှ် အစာချူလိက် ကေုာံ သၟာပရေင်အခေါင်အရာညးဗြဴ မွဲတၠရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် အပါညး စုတိအာ ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တွာဲအရေဝ် ကုဝေဘာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲရ။ ဟိုတ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဝေဘာ ဂွံဒးဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် ဍိုန်လျ (Nervous breakdown) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ညးဒးဇူ နူကမၠောန် ပါမောက္ခ လုကဴ မသုန်သၞာံ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မဇူဒၟံင်ဏအ်ဂှ် ညး အာဝေင် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပတုဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တၞဟ်ခြာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အသိၚ် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် (Protestant Ethic and Capitalism) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် ဝေဘာ ချူပတိတ် လိက်အုပ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မၞုံယၟု '''&quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot;''' (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လိက်မထံက်ထ္ၜး တေသြရဳ မဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;

မာတ်သ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သဇိုင်) ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ (လဒက်ပတန် လ္တူ)&quot; ရ။ ဆဂး ဝေဘာ ထံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာ-
* '''အသိင် ကာလ်ဗေန် (Calvinist Ethic):''' ဓဝ်ပတှ်ေ ပရဝ်တဲသတာန် ကာလ်ဗေန် တအ် ယှုက်ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သ္ပလဝ် ပဋိညာဉ် သွက်မၞိဟ် မဂွံတိတ်ဗၠး နူနရက်ဂှ် တုဲဒၟံင်ရ (Predestination)&quot;။ သွက်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ်မၞိဟ် ကျာ်မရုဲစှ်လဝ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟွံစကာ သြန် သွက် သီုစ (Asceticism) ရ။
* '''ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်:''' ပရေင်ဂိုင်သိပ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံသီုစဏအ်ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် (Investment) တုဲ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ခေတ်တၟိ ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy and Rationalization) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် '''ဗြူရဝ်ကရေသဳ''' (Bureaucracy - သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ရုင်) နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒှ် အရာ မကိတ်ညဳအိုတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပြဟ်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ လက္ခဏာ ဗြူရဝ်ကရေသဳ အတိုင် လညာတ် မက် ဝေဘာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
|-
| '''ကဆံင် အဝဵုအာဏာ (Hierarchy)''' || နွံကဵု လဒက်ပတန် အဝဵု နူလ္တူ စှ်ေသၟဝ် မကၠးဖ္ဍး။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် (Division of Labor)''' || ကမၠောန်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင် ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''သၞောဝ် ကေုာံ စည်းကမ်း (Rules and Regulations)''' || ဇၟာပ်ကမၠောန် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် မချူလဝ် ဟေင်။
|-
| '''ဟွံပါ်ပါဲ ပုဂ္ဂိုလ် (Impersonality)''' || သၞောဝ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု ဇၟာပ်မၞိဟ် တုပ်တုပ် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆာန် အတိုင်ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ် နကဵု အစောမ်စရာဲ (Meritocracy)''' || ရုဲစှ် မၞိဟ်လုပ်ကမၠောန် အတိုင် ပညာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ်။
|}

ဆဂး၊ ဝေဘာ သီုဖေက်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ မသကာတ်မြဟ်လောန်ဏအ်ဝွံ မာန်ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒးဒုင် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု &quot;ခရိုင် ပသဲ&quot; (Iron Cage of Rationalization) တုဲ ထောအ်ကၠေအ် ဓဝ်သၠးပွး ကေုာံ ဝိညာဏ် ကောန်မၞိဟ်မာန်ရ။

== ၅။ သၞောတ် အဝဵုအာဏာ ပိသာ် (Three Types of Authority) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် အဝဵုအာဏာ (Authority) မနွံ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ပိသာ်ရ-
# '''အဝဵုအာဏာ အခိုက်တြေံ (Traditional Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ အခိုက်တြေံ ကေုာံ ဝင် (ဥပမာ- သၟိင်ဨကရာဇ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ)။
# '''အဝဵုအာဏာ သြဇာ (Charismatic Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ် သြဇာ ပုဂ္ဂိုလ် (ဥပမာ- နဗိဂမၠိုင်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး ညံင်ရဴ ချေ ဂွေဗာရာ၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဓဳ)။
# '''အဝဵုအာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal-Rational Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ မခၞံလဝ် နကဵု နဲကဲ ကလိတ်ကလောတ် (ဥပမာ- သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ သၟာရုင် ဗြူရဝ်ကရေတ် တအ်)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန (Methodology and Verstehen) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သၞောတ် နဲကဲသုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် မကော်ခဴစ &quot;Verstehen&quot; (ဖါရ်သတေဟေန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကၠိုဟ်ခၠင်&quot; (Understanding) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; 

ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လ္ၚတ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကု လ္ၚတ် သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences) ရ။ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု စိုတ်၊ ရန်တၟအ်၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် မၞုံပ္ဍဲကမၠောန်ညးတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသုတေသနတအ် ဒးလ္ၚတ် နကဵု နဲကဲ &quot;Verstehen&quot; - မဒှ် ပွမလုပ်ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ရန်တၟအ် မၞိဟ်မချဳဒရိုင်ဂှ်ဟေင် မာန်ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံဇေတ်ရ။

== ၇။ လညာတ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်မၞိဟ် (Economy and Social Stratification) ==
မက် ဝေဘာ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဆံင်မၞိဟ် (Social Class) ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သြန်) ဓဝ်သၟး&quot; ရ။ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ် (Social Stratification) နကဵု အရာ ပိသာ် (Three-component theory of stratification)-&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
# '''ကဆံင်ပိုန်ဒြပ် (Class):''' မတန်တဴ လ္တူ သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞုံပ္ဍဲ ဗွိုက်ဖျာ။
# '''ကဆံင်စရာဲ (Status):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပညာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ- အစာဘာ၊ ခမဳသင် တအ်ဝွံ သြန်အောန်ကီုလေဝ် စရာဲသၠုင်)။
# '''ဗော်/အဝဵု (Party/Power):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်အဝဵုအာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။

== ၈။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞာံလက္ကရဴဂမၠိုၚ် (Politics and Later Years) ==
ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) ဂှ် ဝေဘာ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးအုပ်ဓုပ် ရုံဂဥုဲပၞာန် ပ္ဍဲ ဟာဲဒါဘာတ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဂျာမနဳ မဆက်ဗတိုက် ပၞာန်ဍာ် (Submarine warfare) တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျာမနဳ မာန်ကျအာ ပၞာန်ဏအ်ရ။

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဝေဘာ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မချူ သၞောတ်ဥပဒေသဇိုင် သမ္မတ ဨဝါရ် (Weimar Republic) ကေုာံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မဒှ် ကသုက် သွက်ဂွံ အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်ရ။ ညးလေဝ် ဒှ် မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပွမဒက်ပတန် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ဂျာမနဳ (German Democratic Party) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ စုတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ လညာတ် (Death and Legacy) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀၊ မက် ဝေဘာ ဒးဒုင်စသိုင် ယဲဇွဟ် သပိန် (Spanish flu) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲကသိုဟ် (Pneumonia) တုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် မျူးနစ် (Munich) ပ္ဍဲ အာယုက် ၅၆ သၞာံရ။ ညး စုတိအာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူတုဲ လိက်အုပ် အဓိကညး မၞုံယၟု &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Economy and Society) ဏီရ။ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်ညး မကလေင်ပံင်ကောံ လိက်ညး ကေုာံ တက်တြးပတိတ်လဝ် လိက်အုပ်တအ်ဏအ်ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ မက် ဝေဘာ ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မအံက် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ရ။ လညာတ်ညး မဆေင်ကဵု ဗြူရဝ်ကရေသဳ၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် တအ်ဝွံ ဆက်လ္ၚတ် ကေုာံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=ICppFQ6Tabw မက် ဝေဘာ ကေုာံ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ (YouTube - The School of Life)]

== ၁၀။ လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Major Works) ==
လိက်အုပ် မက် ဝေဘာ မချူလဝ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် လိက်ပရေင် မပံင်ကောံလဝ် ဗွဲကြဴ ညးစုတိအာတုဲဟေင်ရ။ လိက်အုပ် အဓိကတအ်ဂှ်-
* ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (၁၉၀၅) - အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်။
* ''Economy and Society'' (၁၉၂၂ - လက္ကရဴ စုတိ) - ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (ဒှ် လိက်အုပ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်)။
* ''The Religion of China: Confucianism and Taoism'' (၁၉၁၅) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်ကြုက် (ကောန်ဖျူးရှပ် ကေုာံ တာအဝ်)။
* ''The Religion of India: The Sociology of Hinduism and Buddhism'' (၁၉၁၆) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ)။
* ''Politics as a Vocation'' (၁၉၁၉) - ပရေင်ဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ကမၠောန်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Radkau&quot;&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ritzer&quot;&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kasler&quot;&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bendix&quot;&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WeberPE&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GerthMills&quot;&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Swedberg&quot;&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ThoughtCo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mommsen&quot;&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အစာ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologists)
| title      = အစာ သုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Sociologists)
| listclass  = hlist
| group1     = မအံက် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်
| list1      = 
* [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx)
* [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်]] (Émile Durkheim)
* [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber)
| group2     = လညာတ် ကေုာံ တေသြရဳ
| list2      = 
* [[ဗြူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)
* [[ကာပဳတဲလဳဇြေမ်]] (Capitalism)
* [[လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ်]] (Social Stratification)
* [[အဝဵုအာဏာ ပိသာ်]] (Tripartite classification of authority)
}}

[[Category:မက် ဝေဘာ]]
[[Category:အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:မၞိဟ်နူဂျာမနဳ]]
[[Category:သၞာံ ၁၈၆၄ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၀ စုတိ]]</text>
      <sha1>letvg35ne20ymj5fo0lmzfxcn37szgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55305</id>
      <parentid>55304</parentid>
      <timestamp>2026-06-14T15:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27871" sha1="loaxg2cyi3hl2hufi4q6s1vmesc249q" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = မက် ဝေဘာ (Max Weber)
| image = [[File:Max_Weber_1894.jpg|300px|ဗီုရုပ် မက် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄]]
| caption = မက် ဝေဘာ (၁၈၆၄ – ၁၉၂၀)
| birth_name = Karl Emil Maximilian Weber
| birth_date = {{Birth date|1864|4|21}}
| birth_place = [[အာရ်ဖွတ်]] (Erfurt), ခရိုင် သက်သဝ်နဳ, [[ပရတ်ရှာ]]
| death_date = {{Death date and age|1920|6|14|1864|4|21}}
| death_place = [[မျူးနစ်]] (Munich), ဍုင် [[ဂျာမနဳ]]
| nationality = ဂျာမနဳ
| education = တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ်, တက္ကသိုလ် ဗာလင် (Ph.D., 1889)
| occupation = အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်, အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်, သုတေသဳဝင်
| spouse = Marianne Weber (၁၈၉၃ စဵုကဵု ၁၉၂၀)
| known_for = ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy), အသိင်ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant ethic), လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်
| main_interests = စိုတ်ပညာ, ပရေင်ဘာသာ, ပရေင်ပိုန်ဒြပ်, ပရေင်ဍုင်ကွာန်
}}

'''ကရ် အဳမဳလ် မက်သဳမဳလဳယျာန် ဝေဘာ''' ({{lang-en|Karl Emil Maximilian Weber}}; {{lang-de|Max Weber}} မပတိတ်ရမ္သာင် [maks ˈveːbɐ]; ၂၁ ဨပြဳ ၁၈၆၄ – ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀) ဝွံ ဒှ် အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologist)၊ အစာဝင်၊ ကေုာံ အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်[[ဂျာမနဳ]] မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သဇိုင် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ခေတ်လၟုဟ် မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt; ဝေဘာ ဝွံ ပံင်ကောံ ကု [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx) ကေုာံ [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်]] (Émile Durkheim) တုဲ ညးတအ် ပိတၠဝွံ ဒှ် &quot;မအံက်&quot; ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Modern Sociology) ရ။

ကမၠောန် သုတေသန အဓိက ဝေဘာ ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ဇရေင် လညာတ် ပရေင်ကလိတ်ကလောတ် (Rationalization)၊ ခေတ်တၟိ (Modernity)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် (Capitalism) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt; လိက်အုပ်ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot; (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ် ပရဝ်တဲသတာန် (Protestantism) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဘဝ ဍောတ်သွတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) ==
မက် ဝေဘာ ဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင် အာရ်ဖွတ် (Erfurt)၊ ခရိုင် သက်သဝ်နဳ (Saxony)၊ ဍုင် [[ပရတ်ရှာ]] (Prussia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ညးဒှ် ကောန်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ ကောန် ၇ တၠ ရ။ အပါညး မက် ဝေဘာ သဳနဳယာ (Max Weber Sr.) ဝွံ ဒှ် အမာတ် (Politician) ကေုာံ သၟာသၞောဝ် (Lawyer) မွဲတၠတုဲ၊ မိညး ဟေလေန် ဝေဘာ (Helene Weber) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinist) ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt; ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အပါညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကဳ ကေုာံ လညာတ် မိညး မစွံအာရီု လ္တူ လောကုတ္တဵု ဂှ် ဇီုကပိုက် လ္တူ လညာတ် သုတေသန ဝေဘာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

ဝေဘာ ဂွံအခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် (Heidelberg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၂ နကဵု ဘာသာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ရ။ ဗွဲကြဴ ညးပြံင်အာ လ္ၚတ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗာလင် (University of Berlin) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၉ နကဵု ပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Roman agrarian history) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဘဝ ကမၠောန် ကေုာံ ယဲစိုတ် (Career and Mental Illness) ==
[[File:Marianne_und_Max_Weber_1894.jpg|thumb|left|200px|မက် ဝေဘာ ကေုာံ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄။]]
ကြဴနူ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတုဲ၊ ဝေဘာ စလုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ပါမောက္ခ (Professor) မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဖရဳဘာတ် (Freiburg University) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဟာဲဒါဘာတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် ညး ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကု မာရဳအာန် ရှေတ်ဇာ (Marianne Schnitger) မဒှ် အစာချူလိက် ကေုာံ သၟာပရေင်အခေါင်အရာညးဗြဴ မွဲတၠရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် အပါညး စုတိအာ ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တွာဲအရေဝ် ကုဝေဘာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲရ။ ဟိုတ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဝေဘာ ဂွံဒးဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် ဍိုန်လျ (Nervous breakdown) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ၊ ညးဒးဇူ နူကမၠောန် ပါမောက္ခ လုကဴ မသုန်သၞာံ ပြင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မဇူဒၟံင်ဏအ်ဂှ် ညး အာဝေင် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပတုဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တၞဟ်ခြာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အသိၚ် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် (Protestant Ethic and Capitalism) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် ဝေဘာ ချူပတိတ် လိက်အုပ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မၞုံယၟု '''&quot;အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်&quot;''' (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) ရ။ လိက်အုပ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လိက်မထံက်ထ္ၜး တေသြရဳ မဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;

မာတ်သ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သဇိုင်) ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာ (လဒက်ပတန် လ္တူ)&quot; ရ။ ဆဂး ဝေဘာ ထံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာ-
* '''အသိင် ကာလ်ဗေန် (Calvinist Ethic):''' ဓဝ်ပတှ်ေ ပရဝ်တဲသတာန် ကာလ်ဗေန် တအ် ယှုက်ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သ္ပလဝ် ပဋိညာဉ် သွက်မၞိဟ် မဂွံတိတ်ဗၠး နူနရက်ဂှ် တုဲဒၟံင်ရ (Predestination)&quot;။ သွက်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ်မၞိဟ် ကျာ်မရုဲစှ်လဝ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟွံစကာ သြန် သွက် သီုစ (Asceticism) ရ။
* '''ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်:''' ပရေင်ဂိုင်သိပ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံသီုစဏအ်ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် (Investment) တုဲ ပကဵု ညံင် သၞောတ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ် ခေတ်တၟိ ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ပလိုတ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဗြူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy and Rationalization) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် '''ဗြူရဝ်ကရေသဳ''' (Bureaucracy - သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ရုင်) နကဵု နဲကဲ သိပ္ပံရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳဂှ် ဒှ် အရာ မကိတ်ညဳအိုတ် ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပြဟ်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ လက္ခဏာ ဗြူရဝ်ကရေသဳ အတိုင် လညာတ် မက် ဝေဘာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
|-
| '''ကဆံင် အဝဵုအာဏာ (Hierarchy)''' || နွံကဵု လဒက်ပတန် အဝဵု နူလ္တူ စှ်ေသၟဝ် မကၠးဖ္ဍး။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ကမၠောန် (Division of Labor)''' || ကမၠောန်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင် ပညာ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''သၞောဝ် ကေုာံ စည်းကမ်း (Rules and Regulations)''' || ဇၟာပ်ကမၠောန် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် မချူလဝ် ဟေင်။
|-
| '''ဟွံပါ်ပါဲ ပုဂ္ဂိုလ် (Impersonality)''' || သၞောဝ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု ဇၟာပ်မၞိဟ် တုပ်တုပ် သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆာန် အတိုင်ပုဂ္ဂိုလ်။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ် နကဵု အစောမ်စရာဲ (Meritocracy)''' || ရုဲစှ် မၞိဟ်လုပ်ကမၠောန် အတိုင် ပညာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ်။
|}

ဆဂး၊ ဝေဘာ သီုဖေက်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ မသကာတ်မြဟ်လောန်ဏအ်ဝွံ မာန်ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဒးဒုင် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု &quot;ခရိုင် ပသဲ&quot; (Iron Cage of Rationalization) တုဲ ထောအ်ကၠေအ် ဓဝ်သၠးပွး ကေုာံ ဝိညာဏ် ကောန်မၞိဟ်မာန်ရ။

== ၅။ သၞောတ် အဝဵုအာဏာ ပိသာ် (Three Types of Authority) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် အဝဵုအာဏာ (Authority) မနွံ လ္တူ ဂကောံမၞိဟ် နကဵု ပိသာ်ရ-
# '''အဝဵုအာဏာ အခိုက်တြေံ (Traditional Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ အခိုက်တြေံ ကေုာံ ဝင် (ဥပမာ- သၟိင်ဨကရာဇ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ)။
# '''အဝဵုအာဏာ သြဇာ (Charismatic Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ် သြဇာ ပုဂ္ဂိုလ် (ဥပမာ- နဗိဂမၠိုင်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး ညံင်ရဴ ချေ ဂွေဗာရာ၊ မဟတ္တမ ဂါန္ဓဳ)။
# '''အဝဵုအာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal-Rational Authority):''' အဝဵု မတန်တဴ လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ မခၞံလဝ် နကဵု နဲကဲ ကလိတ်ကလောတ် (ဥပမာ- သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ သၟာရုင် ဗြူရဝ်ကရေတ် တအ်)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန (Methodology and Verstehen) ==
ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် သၞောတ် နဲကဲသုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် မကော်ခဴစ &quot;Verstehen&quot; (ဖါရ်သတေဟေန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမကၠိုဟ်ခၠင်&quot; (Understanding) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; 

ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ လ္ၚတ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကု လ္ၚတ် သိပ္ပံသဘာဝ (Natural Sciences) ရ။ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု စိုတ်၊ ရန်တၟအ်၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် မၞုံပ္ဍဲကမၠောန်ညးတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသုတေသနတအ် ဒးလ္ၚတ် နကဵု နဲကဲ &quot;Verstehen&quot; - မဒှ် ပွမလုပ်ကၠိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ရန်တၟအ် မၞိဟ်မချဳဒရိုင်ဂှ်ဟေင် မာန်ကလိဂွံ သွဟ် မဍာံဇေတ်ရ။

== ၇။ လညာတ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်မၞိဟ် (Economy and Social Stratification) ==
မက် ဝေဘာ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် ကာလ် မာတ်သ် မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကဆံင်မၞိဟ် (Social Class) ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (သြန်) ဓဝ်သၟး&quot; ရ။ ဝေဘာ ပါ်လဝ် လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ် (Social Stratification) နကဵု အရာ ပိသာ် (Three-component theory of stratification)-&lt;ref&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
# '''ကဆံင်ပိုန်ဒြပ် (Class):''' မတန်တဴ လ္တူ သြန် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞုံပ္ဍဲ ဗွိုက်ဖျာ။
# '''ကဆံင်စရာဲ (Status):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပညာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ- အစာဘာ၊ ခမဳသင် တအ်ဝွံ သြန်အောန်ကီုလေဝ် စရာဲသၠုင်)။
# '''ဗော်/အဝဵု (Party/Power):''' မတန်တဴ လ္တူ ပရေင်အဝဵုအာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။

== ၈။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞာံလက္ကရဴဂမၠိုၚ် (Politics and Later Years) ==
ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) ဂှ် ဝေဘာ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးအုပ်ဓုပ် ရုံဂဥုဲပၞာန် ပ္ဍဲ ဟာဲဒါဘာတ် ရ။ ဗွဲကြဴ ညး ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဂျာမနဳ မဆက်ဗတိုက် ပၞာန်ဍာ် (Submarine warfare) တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျာမနဳ မာန်ကျအာ ပၞာန်ဏအ်ရ။

ကြဴနူ ပၞာန်တုဲ၊ ဝေဘာ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မချူ သၞောတ်ဥပဒေသဇိုင် သမ္မတ ဨဝါရ် (Weimar Republic) ကေုာံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီု ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မဒှ် ကသုက် သွက်ဂွံ အာစိုပ်ဒတုဲ ပၞာန်ရ။ ညးလေဝ် ဒှ် မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပွမဒက်ပတန် ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် ဂျာမနဳ (German Democratic Party) ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ စုတိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ လညာတ် (Death and Legacy) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀၊ မက် ဝေဘာ ဒးဒုင်စသိုင် ယဲဇွဟ် သပိန် (Spanish flu) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲကသိုဟ် (Pneumonia) တုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲ ဍုင် မျူးနစ် (Munich) ပ္ဍဲ အာယုက် ၅၆ သၞာံရ။ ညး စုတိအာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူတုဲ လိက်အုပ် အဓိကညး မၞုံယၟု &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်&quot; (Economy and Society) ဏီရ။ သမ္ဘာညး မာရဳအာန် ဝေဘာ ဂှ် ဒှ်ညး မကလေင်ပံင်ကောံ လိက်ညး ကေုာံ တက်တြးပတိတ်လဝ် လိက်အုပ်တအ်ဏအ်ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး၊ မက် ဝေဘာ ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မအံက် သွက် ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန် (Public Administration) ရ။ လညာတ်ညး မဆေင်ကဵု ဗြူရဝ်ကရေသဳ၊ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ကာပဳတဲလဳဇြေမ် တအ်ဝွံ ဆက်လ္ၚတ် ကေုာံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလုံဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=ICppFQ6Tabw မက် ဝေဘာ ကေုာံ သၞောတ် ဗြူရဝ်ကရေသဳ (YouTube - The School of Life)]

== ၁၀။ လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Major Works) ==
လိက်အုပ် မက် ဝေဘာ မချူလဝ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် လိက်ပရေင် မပံင်ကောံလဝ် ဗွဲကြဴ ညးစုတိအာတုဲဟေင်ရ။ လိက်အုပ် အဓိကတအ်ဂှ်-
* ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (၁၉၀၅) - အသိင် ပရဝ်တဲသတာန် ကေုာံ ဝိညာဏ် ကာပဳတဲလဳဇြေမ်။
* ''Economy and Society'' (၁၉၂၂ - လက္ကရဴ စုတိ) - ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (ဒှ် လိက်အုပ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်)။
* ''The Religion of China: Confucianism and Taoism'' (၁၉၁၅) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်ကြုက် (ကောန်ဖျူးရှပ် ကေုာံ တာအဝ်)။
* ''The Religion of India: The Sociology of Hinduism and Buddhism'' (၁၉၁၆) - ပရေင်ဘာသာ ဍုင်အိန္ဒိယ (ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ)။
* ''Politics as a Vocation'' (၁၉၁၉) - ပရေင်ဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ကမၠောန်အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Radkau&quot;&gt;{{cite book |last=Radkau |first=Joachim |title=Max Weber: A Biography |year=2009 |publisher=Polity Press |isbn=978-0745641478}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ritzer&quot;&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=George |title=Sociological Theory |year=1996 |publisher=McGraw-Hill |edition=4th |isbn=978-0070530164}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kasler&quot;&gt;{{cite book |last=Käsler |first=Dirk |title=Max Weber: An Introduction to His Life and Work |year=1988 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226425603}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stanford&quot;&gt;{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/weber/ |title=Max Weber |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bendix&quot;&gt;{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |year=1977 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520031944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WeberPE&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140439212}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GerthMills&quot;&gt;{{cite book |last=Gerth |first=H.H. |author2=Mills, C. Wright |title=From Max Weber: Essays in Sociology |year=1946 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195004625}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Swedberg&quot;&gt;{{cite book |last=Swedberg |first=Richard |title=Max Weber and the Idea of Economic Sociology |year=1998 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691070131}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ThoughtCo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thoughtco.com/verstehen-definition-3026743 |title=Understanding Verstehen in Sociology |publisher=ThoughtCo |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=Anthony |title=Capitalism and Modern Social Theory |year=1971 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521097857}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mommsen&quot;&gt;{{cite book |last=Mommsen |first=Wolfgang J. |title=Max Weber and German Politics |year=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226533995}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Max-Weber-German-sociologist |title=Max Weber |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အစာ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Sociologists)
| title      = အစာ သုတေသန ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Sociologists)
| listclass  = hlist
| group1     = မအံက် ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်
| list1      = 
* [[ကာလ် မာတ်သ်]] (Karl Marx)
* [[အဳမဳလ် ဒူရ်ကိမ်]] (Émile Durkheim)
* [[မက် ဝေဘာ]] (Max Weber)
| group2     = လညာတ် ကေုာံ တေသြရဳ
| list2      = 
* [[ဗြူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)
* [[ကာပဳတဲလဳဇြေမ်]] (Capitalism)
* [[လဒက်ပတန် ကဆံင်မၞိဟ်]] (Social Stratification)
* [[အဝဵုအာဏာ ပိသာ်]] (Tripartite classification of authority)
}}

[[Category:မက် ဝေဘာ]]
[[Category:အစာပရေင်ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:မၞိဟ်နူဂျာမနဳ]]
[[Category:သၞာံ ၁၈၆၄ သၠးဂၠံဂဝ်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၂၀ စုတိ]]</text>
      <sha1>loaxg2cyi3hl2hufi4q6s1vmesc249q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကူရာသဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11216</id>
    <revision>
      <id>55306</id>
      <timestamp>2026-06-15T05:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = ဍုင် ကူရာသဝ်&lt;br/&gt;(Country of Curaçao) | native_name = {{native name|pap|Kòrsou}}&lt;br/&gt;{{native name|nl|Curaçao}}&lt;br/&gt;{{native name|en|Curaçao}} | common_name = ကူရာသဝ် (Curaçao) | image_flag = Flag of Curaçao.svg | image_coat = Coat of arms of Curaçao.svg | national_anthem = &quot;Himno di Kòrsou&quot; | image_map = Curaçao in its region.sv...&quot;</comment>
      <origin>55306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27965" sha1="r9aqp0bujzehirqpv8ts39hhw52upuj" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဍုင် ကူရာသဝ်&lt;br/&gt;(Country of Curaçao)
| native_name = {{native name|pap|Kòrsou}}&lt;br/&gt;{{native name|nl|Curaçao}}&lt;br/&gt;{{native name|en|Curaçao}}
| common_name = ကူရာသဝ် (Curaçao)
| image_flag = Flag of Curaçao.svg
| image_coat = Coat of arms of Curaçao.svg
| national_anthem = &quot;Himno di Kòrsou&quot;
| image_map = Curaçao in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ကူရာသဝ် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန်
| capital = [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad)
| coordinates = {{Coord|12|7|N|68|56|W|type:city}}
| largest_city = ဝဳလေမ်သတာတ်
| official_languages = ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento), နေသာလာန် (Dutch), အင်္ဂလိက်
| ethnic_groups = ၈၅% အဖရိကန်-ကာရဳဗဳယျာန်, ၁၅% ဥရဝ်ပ, လာတေန် အမေရိကန် ကေုာံ အာရှ
| religion = ၇၂.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၀.၄% ပရဝ်တဲသတာန်
| demonym = Curaçaoan (ကူရာသဝ်အာန်)
| government_type = သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟဝ် သၞောတ်ဨကရာဇ် (Parliamentary representative democratic framework within a constitutional monarchy)
| leader_title1 = ဨကရာဇ်
| leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ဝဳလိမ် အာလေက်သာန်ဒါ]] (Willem-Alexander)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = [[ဂေလ်မာ ပဳသာသ်]] (Gilmar Pisas)
| legislature = ပါလဳမာန် ကူရာသဝ် (Estates of Curaçao)
| area_km2 = ၄၄၄
| area_rank = 
| population_estimate = ၁၅၃,၆၇၁ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၃၄၆
| GDP_PPP = $ ၃.၁ ဗဳလဳယျောန် 
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၀,၁၄၈
| currency = သြန် အာန်တဳလဳယျာန် ဂေလ်ဒါ (Netherlands Antillean guilder) (ANG)
| time_zone = AST (UTC−4)
| calling_code = +599 9
}}

'''ကူရာသဝ်''' ({{lang-en|Curaçao}}; {{lang-nl|Curaçao}}; {{lang-pap|Kòrsou}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တကအ် ကေုာံ ဍုင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် [[နေသာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands) တုဲ ဍေံနွံ ပ္ဍဲကဵု သၠုင်ကျာ ၜဳကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea)၊ မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၆၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၀ တိုင်) နူကဵု ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ ဍုင် [[ဗေနဳဇွဲလာ]] (Venezuela) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}&lt;/ref&gt; 

ကူရာသဝ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကု တကအ် [[အာရူဗာ]] (Aruba) ကေုာံ [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire) တုဲ ညးတအ် ကော်ခဴစ ဂကောံတကအ် အေဗဳသဳ (ABC islands) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ကူရာသဝ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad) ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ဍေံပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေသာလာန် (Netherlands Antilles) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Autonomy) နဒဒှ် ဍုင်မွဲ သၟဝ် သၟိင်တၠနေသာလာန်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကူရာသဝ်&quot; (Curaçao) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အတိုင် လညာတ် အစာဝင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မဟီုလဝ် &quot;coração&quot; (ကဝ်ရာသောင်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံစိုတ်&quot; (Heart) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တကအ်ဏအ် ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံစိုတ် သွက် ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် ပ္ဍဲခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}&lt;/ref&gt; 

လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ယၟု ဂကူတမ်မူလ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) မကော်ခဴစ တကအ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကား ဒေသ ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento) ဂှ် ညးတအ် ကော်ခဴစ တကအ်ဏအ် &quot;Kòrsou&quot; (ကဝ်သဝ်) ရ။ ယၟုဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် အလုံဂၠးတိ ဟိုတ်နူ အရက် မၞုံယၟု &quot;Blue Curaçao&quot; မဒှ် အရက်သာ်ဗၠဲ မကၠောန်လဝ် နကဵု သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha) မတိတ် နူတကအ်ဏအ်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုပ်ကၠုၚ် ဥရဝ်ပ (Early History and European Arrival) ==
[[File:Willemstad,_Curaçao_03.jpg|thumb|left|250px|ဍုင်ဇၞော် ဝဳလေမ်သတာတ် မၞုံကဵု လဒက်ပတန် အာခဳတက်ချာ ခေတ် နေသာလာန် မကျေဝ်ဂေါဝ်။]]
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ၊ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞိဟ်ဂကူ အာရာဝါတ် (Arawak) ကေုာံ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) တအ် မံင်တန်တဴလဝ် နူကဵု လ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာရ။ ညးတအ် ဒှ် သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ မပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု တိုက် အမေရိကသၠုင်ကျာ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ ပၞာန်သပိန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အလောန်သဝ် ဒေ အဝ်ဟေဒါ (Alonso de Ojeda) စိုပ်ကၠုင် တကအ်ဏအ်ရ။ သပိန်တအ် ကော်ခဴစ တကအ်တအ်ဏအ် နဒဒှ် &quot;Islas Inútiles&quot; (တကအ် မဟွံမဲကဵု ဖဵု) ဟိုတ်နူ မဟွံမဲကဵု ထဝ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ အောန်လောန်ရ။ ညးတအ် ရပ်ဏာ ကောန်တမ်မူလတအ် နဒဒှ် ဍိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဟေတ်သပိန်ညဝ်လာ (Hispaniola) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၄၊ ဂကောံဗၞိက် အိန္ဒိယပလိုတ် နေသာလာန် (Dutch West India Company - WIC) လုပ်သီကေတ် တကအ်ဏအ် နူသပိန်ရ။ နေသာလာန်တအ် သိုင်ပတန် ဍုင် ဝဳလေမ်သတာတ် တုဲ ကူရာသဝ် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အဖရိကန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန် လုကဴ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၃။ ဝၚ် ခေတ်လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Modern History and Politics) ==
ပရေင်သွံရာန် ဍိက်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နေသာလာန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဒဒိုက် သွက် ကောန်အဖရိကန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဍိက် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တူလာ (Tula) ကတဵုဒှ်လဝ်ကီုလေဝ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ်လဝ်ရ။ ပရေင်ဍိက်ဝွံ အာစိုပ်ဒတုဲ အလုံအစင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၃ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၁၄၊ ပရေင်ခါဲ ကၠေင်ဍာ်တိ (Oil) ပ္ဍဲ ဗေနဳဇွဲလာ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ Shell သိုင်ပတန် ရုံကၠောန်ကၠေင် (Oil Refinery) ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကူရာသဝ် ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တကအ်ဏအ် တိုက်ရိုက်ရ။

ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ ၂၀၁၀ (၁၀-၁၀-၁၀)၊ ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေသာလာန် ဒးဒုင် ပလီုထောအ်တုဲ၊ ကူရာသဝ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Constituent Country) သၟဝ် ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန် ရ။ ကူရာသဝ် နွံကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) ဇကုကေတ်တ် မၞုံကဵု အမာတ် ၂၁ တၠရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Christoffelberg_Curaçao.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မဒှ် ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ်။]]
ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် တကအ် မၞုံကဵု တိဗလး ကေုာံ တၟအ်သန္တာ (Coral limestone) ဂၠိုင်ရ။ ဧရိယာ သီုဖအိုတ် နွံ ၄၄၄ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မၞုံသမၠုင် ၃၇၂ မဳတာ (၁,၂၂၀ ပေ) ရ။ တကအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု ကြုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳဍာ်ယာမ ဇၞော်ဇၞော်တုဲ၊ ဍာ်ယာမဂှ် ဒးပတိတ် နူကဵု စက်ပတိတ်ဍာ်ဖၞုင် (Desalination plants) ရ။

ရာသဳဥတု ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ကန္တာရ ကဝက် (Semi-arid climate) တုဲ ကတဴ ကေုာံ ကှ်ကြဳ လၟိုန်သၞာံရ။ ဂမ္တဴ အကြာ ၜိုတ် ၂၇ စဵုကဵု ၃၂ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယျာတ် (Celsius) နွံရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး လပှ်ကျာလဗိုတ် (Hurricane belt) တုဲ၊ ဘဲလဗိုတ်ကျာ ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Flora, Fauna, and Biodiversity) ==
ၜိုန်ရ တိကှ်ကြဳကီုလေဝ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် မတၟေင်တၟဟ်ရ။ 
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အဓိကဂှ် ဒှ် တၞံလဂဝ် (Cacti) ညံင်ရဴ Kadushi ကေုာံ Yatu၊ တၞံ ဒဳဗဳဒဳဗဳ (Divi-divi) မလွိုင်ဒၟံင် အတိုင် အသိင်ကျာ ကေုာံ တၞံ အလဝ် (Aloe vera) တအ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် မညာတ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ၚုဲ (Iguana) မဒှ် သတ် မမံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ တကအ်ရ။ ဂစေံ ဖလာမဳန်ဂဝ် (Flamingo) တအ်လေဝ် ကၠုင်ဂၠာဲစစၞ ပ္ဍဲကဵု ကၟာဍာ်ဖၞုင် (Salt pans) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}&lt;/ref&gt;
* '''သဘာဝ သၟဝ်ဍာ်:''' ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ကလောအ်သန္တာ (Coral reefs) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဍာ်မကၠးဖ္ဍးတုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် ညးမဗၠိုက်ဍာ် (Scuba diving) တအ် ဒးစိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ကူရာသဝ် နွံ ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ ပြင်င်ရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာသာ် (Multicultural society) မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဂကူ အဖရိကန်-ကာရဳဗဳယျာန် (Afro-Caribbean) ဒှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ပါဲနူဂှ် ဂကူ ဥရဝ်ပ (တၟေင်တၟဟ် နေသာလာန်)၊ လာတေန် အမေရိကန် (ဗေနဳဇွဲလာ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ)၊ လေဗနောန် ကေုာံ ကြုက် တအ်လေဝ် နွံရ။

ကူရာသဝ်ဝွံ နွံကဵု ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ပိသာ်-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဘာသာစကား အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကူရာသဝ်
|-
! ဘာသာစကား !! တင်စၟတ် ကေုာံ လွပ် (Usage)
|-
| '''[[ပါပဳယာမေန်တဝ်]] (Papiamento)''' || ဒှ် အရေဝ်မိ (Mother tongue) မဟီုဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%)။ ဍေံဒှ် ဘာသာ Creole မပံင်စပ်လဝ် ပဝ်တူဂြဳ၊ သပိန်၊ နေသာလာန် ကေုာံ အဖရိကန်ရ။
|-
| '''နေသာလာန် (Dutch)''' || ဒှ် ဘာသာစကား ရုင်အလဵုအသဳ၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။
|-
| '''အင်္ဂလိက် (English)''' || စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် ကၟုဲတမ္ၚာ ရ။
|-
| '''သပိန် (Spanish)''' || ဟီုဂၠိုင် ဟိုတ်နူ မကြပ်ကဵု ဍုင် ဗေနဳဇွဲလာ ကေုာံ ဇြဟတ် လာတေန် အမေရိကန်။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Blue_Curaçao_Liqueur.jpg|thumb|left|200px|အရက် Blue Curaçao မဒှ် ကပေါတ် ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နူကဵု တကအ်ဏအ်။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကူရာသဝ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကဏ္ဍ အဓိက ပန်သာ်- ကၟုဲတမ္ၚာ၊ ပရေင်ခါဲကၠေင် (Oil refining)၊ ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် (Shipping) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ် မ္ၚးဍုင် (Offshore finance) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ခါဲကၠေင်:''' ရုံကၠောန်ကၠေင် &quot;Isla Refinery&quot; ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ PDVSA နူ ဗေနဳဇွဲလာ တုဲ ဒှ် ဒၞာဲမပတိတ်ကဵု သြန်လုပ် အဓိက သွက်ဍုင်ရ။ (ဆဂး လၟုဟ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)။
* '''ပရေင်ဗၞိက်:''' ဂၠံင်ဍာ် သဳန်တေ အာန်နာ ဗာင် (Sint Anna Bay) ဝွံ နွံကဵု ဇမ္ၚိုဟ်ဍာ် မခိုဟ်တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံင်တရဴ က္ၜင် အဓိက ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အရက်:''' သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha - bitter orange) မတိတ် နူကူရာသဝ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် &quot;Curaçao liqueur&quot; မဒယှ်တမ္ညဝ် အလုံဂၠးတိရ (တၟေင်တၟဟ် အရံင် သာ်ဗၠဲ - Blue Curaçao)။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Culture and Traditions) ==
ယေန်သၞာင် ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် အရာမပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အဖရိကန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ ရ။
* '''သဘင် ကာနဳဗာဝ် (Carnival):''' ဒှ် သဘင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတ် ရ။ သဘင်ဏအ် နွံကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကယျိုင်ကယဝ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂဳတ သကာတ်မြဟ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ဂဳတ &quot;တာမ်ဗူ&quot; (Tambú) မကော်ခဴစ &quot;ဘလူး ကူရာသဝ်&quot; (Curaçaoan Blues) ဝွံ ဒှ် ဂဳတ သင်္ကေတ အဖရိကန် တုဲ စကာ ဖံ ကေုာံ ပသဲ သွက်ဂွံ တိင်တိုက်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဂဳတ ညံင်ရဴ Tumba ကေုာံ Seú တအ်လေဝ် ဒယှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}&lt;/ref&gt;
* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ ကူရာသဝ် ညံင်ရဴ &quot;Keshi Yena&quot; (ကဝ်သဳ မပေင်ဒၟံင် နကဵု ဖျုန်) ကေုာံ စၞစ ပရေင်ၜဳ ညံင်ရဴ Red Snapper တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကူရာသဝ်ဝွံ ဒးဒုင် သဇိုင် လ္တူ သၞောတ် ပရေင်ပညာ နေသာလာန် ရ။ ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် နကဵု ဘာသာ နေသာလာန် ကေုာံ ပါပဳယာမေန်တဝ် ရ။ တက္ကသိုလ် ကူရာသဝ် (University of Curaçao - UoC) ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် အဓိက ပ္ဍဲတကအ်ဏအ်တုဲ၊ ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပြံင်အာ လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဍုင် နေသာလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် သွက် ပညာ ကဆံင်သၠုင်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ရုံဂဥုဲ မဇၞော် ကေုာံ ခေတ်တၟိ မၞုံယၟု Curaçao Medical Center (CMC) မသိုင်ပတန်လဝ် တၟိတၟိတုဲ၊ ကဵုလွဳပရာ ပရေင်ထတ်ယုက် ကဆံင်သၠုင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Tourism and Notable Places) ==
ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် ကဏ္ဍ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိက သွက် ကူရာသဝ် ရ။ ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပြင်ၜဳ ဍာ်ကၠးဖ္ဍး (Beaches) ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။
# '''ဝဳလေမ်သတာတ် (Willemstad):''' ဍုင်ဇၞော်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO World Heritage Site) ရ။ ဒၞာဲ &quot;ဟာန်ဒေဝ်သကာဒေ&quot; (Handelskade) မၞုံကဵု သ္ၚိ အာခဳတက်ချာ နေသာလာန် သာ်နာနာ (Colorful Dutch colonial buildings) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ တကအ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒတန် ပြင်ၜဳ (Beaches):''' ကူရာသဝ် နွံကဵု ပြင်ၜဳ ၜိုတ် ၃၅ ဒၞာဲ ပြင်င်ရ။ ဒၞာဲ မဒယှ်အိုတ်တအ်ဂှ် ပလာယာ ကေနေပါ (Playa Kenepa)၊ ကာသ် အာဗဝ် (Cas Abao) ကေုာံ ပဝ်တဝ် မာရဳ (Porto Marie) တအ်ရ။
# '''တကအ် ဍောတ် ကလာင် ကူရာသဝ် (Klein Curaçao):''' ဒှ် တကအ် ဍောတ် မဟွံမဲကဵု မၞိဟ်မံင် မနွံ လ္ပာ် အဂၞဲ၊ မဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ဍာ်သာ်ဗၠဲ ကေုာံ ကလောအ်သန္တာရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 လ္ၚတ် ဍုင် ကူရာသဝ် ကေုာံ ဝဳလေမ်သတာတ် (YouTube Video)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Klooster&quot;&gt;{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Romero&quot;&gt;{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goslinga&quot;&gt;{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Oostindie&quot;&gt;{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Meteo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Debrot&quot;&gt;{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CMC&quot;&gt;{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန်
| title      = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands)
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် ပါဝင်ဂမၠိုင် (Constituent Countries)
| list1      = 
* [[နေသာလာန်]] (Netherlands)
* [[အာရူဗာ]] (Aruba)
* [[ကူရာသဝ်]] (Curaçao)
* [[သေန် မာတင်]] (Sint Maarten)
| group2     = ဒေသ မူနဳသဳပါယ် တၟေင် ပ္ဍဲကာရဳဗဳယျာန်
| list2      = 
* [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire)
* [[သေန် အာသတာတဳယပ်သ်]] (Sint Eustatius)
* [[သာဗာ]] (Saba)
| group3     = ဒေသ သဘာဝ ဆက်စပ်
| list3      = 
* [[ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]]
* [[တကအ် အေဗဳသဳ]] (ABC islands)
}}

[[Category:ကူရာသဝ်]]
[[Category:တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၟဝ်ကျာ]]</text>
      <sha1>r9aqp0bujzehirqpv8ts39hhw52upuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>55307</id>
      <parentid>55306</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>55307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28130" sha1="cgngaysiw6yinj5t9hhm6e0jv4uboe8" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဍုင် ကူရာသဝ်&lt;br/&gt;(Country of Curaçao)
| native_name = {{native name|pap|Kòrsou}}&lt;br/&gt;{{native name|nl|Curaçao}}&lt;br/&gt;{{native name|en|Curaçao}}
| common_name = ကူရာသဝ် (Curaçao)
| image_flag = Flag of Curaçao.svg
| image_coat = Coat of arms of Curaçao.svg
| national_anthem = &quot;Himno di Kòrsou&quot;
| image_map = Curaçao in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ကူရာသဝ် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန်
| capital = [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad)
| coordinates = {{Coord|12|7|N|68|56|W|type:city}}
| largest_city = ဝဳလေမ်သတာတ်
| official_languages = ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento), နေဝ်တာလာန် (Dutch), အင်္ဂလိက်
| ethnic_groups = ၈၅% အဖရိကာန်-ကာရဳဗဳယျာန်, ၁၅% ဥရဝ်ပ, လာတေန် အမေရိကာန် ကေုာံ အာရှ
| religion = ၇၂.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၀.၄% ပရဝ်တဲသတာန်
| demonym = Curaçaoan (ကူရာသဝ်အာန်)
| government_type = သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟဝ် သၞောတ်ဨကရာဇ် (Parliamentary representative democratic framework within a constitutional monarchy)
| leader_title1 = ဨကရာဇ်
| leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ဝဳလိမ် အာလေက်သာန်ဒါ]] (Willem-Alexander)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = [[ဂေလ်မာ ပဳသာသ်]] (Gilmar Pisas)
| legislature = ပါလဳမာန် ကူရာသဝ် (Estates of Curaçao)
| area_km2 = ၄၄၄
| area_rank = 
| population_estimate = ၁၅၃,၆၇၁ (၂၀၂၃)
| population_density_km2 = ၃၄၆
| GDP_PPP = $ ၃.၁ ဗဳလဳယျောန် 
| GDP_PPP_per_capita = $ ၂၀,၁၄၈
| currency = သြန် အာန်တဳလဳယျာန် ဂေလ်ဒါ (Netherlands Antillean guilder) (ANG)
| time_zone = AST (UTC−4)
| calling_code = +599 9
}}

'''ကူရာသဝ်''' ({{lang-en|Curaçao}}; {{lang-nl|Curaçao}}; {{lang-pap|Kòrsou}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တကအ် ကေုာံ ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် [[နေဝ်တာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands) တုဲ ဍေံနွံ ပ္ဍဲကဵု သၠုင်ကျာ ၜဳကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea)၊ မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၆၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၀ တိုင်) နူကဵု ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ ဍုင် [[ဗေနဳဇွဲလာ]] (Venezuela) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}&lt;/ref&gt; 

ကူရာသဝ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကု တကအ် [[အာရူဗာ]] (Aruba) ကေုာံ [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire) တုဲ ညးတအ် ကော်ခဴစ ဂကောံတကအ် အေဗဳသဳ (ABC islands) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ကူရာသဝ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad) ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ဍေံပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေဝ်တာလာန် (Netherlands Antilles) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Autonomy) နဒဒှ် ဍုင်မွဲ သၟဝ် သၟိင်တၠနေဝ်တာလာန်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ကူရာသဝ်&quot; (Curaçao) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အတိုင် လညာတ် အစာဝင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မဟီုလဝ် &quot;coração&quot; (ကဝ်ရာသောင်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံစိုတ်&quot; (Heart) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တကအ်ဏအ် ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံစိုတ် သွက် ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် ပ္ဍဲခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}&lt;/ref&gt; 

လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ယၟု ဂကူတမ်မူလ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) မကော်ခဴစ တကအ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကား ဒေသ ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento) ဂှ် ညးတအ် ကော်ခဴစ တကအ်ဏအ် &quot;Kòrsou&quot; (ကဝ်သဝ်) ရ။ ယၟုဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် အလုံဂၠးတိ ဟိုတ်နူ အရက် မၞုံယၟု &quot;Blue Curaçao&quot; မဒှ် အရက်သာ်ဗၠဲ မကၠောန်လဝ် နကဵု သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha) မတိတ် နူတကအ်ဏအ်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုပ်ကၠုၚ် ဥရဝ်ပ (Early History and European Arrival) ==
[[File:Willemstad,_Curaçao_03.jpg|thumb|left|250px|ဍုင်ဇၞော် ဝဳလေမ်သတာတ် မၞုံကဵု လဒက်ပတန် အာခဳတက်ချာ ခေတ် နေဝ်တာလာန် မကျေဝ်ဂေါဝ်။]]
ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ၊ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞိဟ်ဂကူ အာရာဝါတ် (Arawak) ကေုာံ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) တအ် မံင်တန်တဴလဝ် နူကဵု လ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာရ။ ညးတအ် ဒှ် သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ မပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု တိုက် အမေရိကသၠုင်ကျာ ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ ပၞာန်သပိန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အလောန်သဝ် ဒေ အဝ်ဟေဒါ (Alonso de Ojeda) စိုပ်ကၠုင် တကအ်ဏအ်ရ။ သပိန်တအ် ကော်ခဴစ တကအ်တအ်ဏအ် နဒဒှ် &quot;Islas Inútiles&quot; (တကအ် မဟွံမဲကဵု ဖဵု) ဟိုတ်နူ မဟွံမဲကဵု ထဝ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ အောန်လောန်ရ။ ညးတအ် ရပ်ဏာ ကောန်တမ်မူလတအ် နဒဒှ် ဍိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဟေတ်သပိန်ညဝ်လာ (Hispaniola) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၄၊ ဂကောံဗၞိက် အိန္ဒိယပလိုတ် နေဝ်တာလာန် (Dutch West India Company - WIC) လုပ်သီကေတ် တကအ်ဏအ် နူသပိန်ရ။ နေဝ်တာလာန်တအ် သိုင်ပတန် ဍုင် ဝဳလေမ်သတာတ် တုဲ ကူရာသဝ် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အဖရိကာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန် လုကဴ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၃။ ဝၚ် ခေတ်လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Modern History and Politics) ==
ပရေင်သွံရာန် ဍိက်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နေဝ်တာလာန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဒဒိုက် သွက် ကောန်အဖရိကာန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဍိက် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တူလာ (Tula) ကတဵုဒှ်လဝ်ကီုလေဝ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ်လဝ်ရ။ ပရေင်ဍိက်ဝွံ အာစိုပ်ဒတုဲ အလုံအစင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၃ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၁၄၊ ပရေင်ခါဲ ကၠေင်ဍာ်တိ (Oil) ပ္ဍဲ ဗေနဳဇွဲလာ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ Shell သိုင်ပတန် ရုံကၠောန်ကၠေင် (Oil Refinery) ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကူရာသဝ် ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တကအ်ဏအ် တိုက်ရိုက်ရ။

ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ ၂၀၁၀ (၁၀-၁၀-၁၀)၊ ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေဝ်တာလာန် ဒးဒုင် ပလီုထောအ်တုဲ၊ ကူရာသဝ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Constituent Country) သၟဝ် ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန် ရ။ ကူရာသဝ် နွံကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) ဇကုကေတ်တ် မၞုံကဵု အမာတ် ၂၁ တၠရ။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Christoffelberg_Curaçao.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မဒှ် ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ်။]]
ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် တကအ် မၞုံကဵု တိဗလး ကေုာံ တၟအ်သန္တာ (Coral limestone) ဂၠိုင်ရ။ ဧရိယာ သီုဖအိုတ် နွံ ၄၄၄ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မၞုံသမၠုင် ၃၇၂ မဳတာ (၁,၂၂၀ ပေ) ရ။ တကအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု ကြုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳဍာ်ယာမ ဇၞော်ဇၞော်တုဲ၊ ဍာ်ယာမဂှ် ဒးပတိတ် နူကဵု စက်ပတိတ်ဍာ်ဖၞုင် (Desalination plants) ရ။

ရာသဳဥတု ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ကန္တာရ ကဝက် (Semi-arid climate) တုဲ ကတဴ ကေုာံ ကှ်ကြဳ လၟိုန်သၞာံရ။ ဂမ္တဴ အကြာ ၜိုတ် ၂၇ စဵုကဵု ၃၂ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယျာတ် (Celsius) နွံရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး လပှ်ကျာလဗိုတ် (Hurricane belt) တုဲ၊ ဘဲလဗိုတ်ကျာ ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Flora, Fauna, and Biodiversity) ==
ၜိုန်ရ တိကှ်ကြဳကီုလေဝ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် မတၟေင်တၟဟ်ရ။ 
* '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အဓိကဂှ် ဒှ် တၞံလဂဝ် (Cacti) ညံင်ရဴ Kadushi ကေုာံ Yatu၊ တၞံ ဒဳဗဳဒဳဗဳ (Divi-divi) မလွိုင်ဒၟံင် အတိုင် အသိင်ကျာ ကေုာံ တၞံ အလဝ် (Aloe vera) တအ်ရ။
* '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် မညာတ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ၚုဲ (Iguana) မဒှ် သတ် မမံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ တကအ်ရ။ ဂစေံ ဖလာမဳန်ဂဝ် (Flamingo) တအ်လေဝ် ကၠုင်ဂၠာဲစစၞ ပ္ဍဲကဵု ကၟာဍာ်ဖၞုင် (Salt pans) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}&lt;/ref&gt;
* '''သဘာဝ သၟဝ်ဍာ်:''' ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ကလောအ်သန္တာ (Coral reefs) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဍာ်မကၠးဖ္ဍးတုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် ညးမဗၠိုက်ဍာ် (Scuba diving) တအ် ဒးစိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ကူရာသဝ် နွံ ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ ပြင်င်ရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာသာ် (Multicultural society) မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဂကူ အဖရိကာန်-ကာရဳဗဳယျာန် (Afro-Caribbean) ဒှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ပါဲနူဂှ် ဂကူ ဥရဝ်ပ (တၟေင်တၟဟ် နေဝ်တာလာန်)၊ လာတေန် အမေရိကာန် (ဗေနဳဇွဲလာ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ)၊ လေဗနောန် ကေုာံ ကြုက် တအ်လေဝ် နွံရ။

ကူရာသဝ်ဝွံ နွံကဵု ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ပိသာ်-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ ဘာသာစကား အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကူရာသဝ်
|-
! ဘာသာစကား !! တင်စၟတ် ကေုာံ လွပ် (Usage)
|-
| '''[[ပါပဳယာမေန်တဝ်]] (Papiamento)''' || ဒှ် အရေဝ်မိ (Mother tongue) မဟီုဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%)။ ဍေံဒှ် ဘာသာ Creole မပံင်စပ်လဝ် ပဝ်တူဂြဳ၊ သပိန်၊ နေဝ်တာလာန် ကေုာံ အဖရိကာန်ရ။
|-
| '''နေဝ်တာလာန် (Dutch)''' || ဒှ် ဘာသာစကား ရုင်အလဵုအသဳ၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။
|-
| '''အင်္ဂလိက် (English)''' || စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် ကၟုဲတမ္ၚာ ရ။
|-
| '''သပိန် (Spanish)''' || ဟီုဂၠိုင် ဟိုတ်နူ မကြပ်ကဵု ဍုင် ဗေနဳဇွဲလာ ကေုာံ ဇြဟတ် လာတေန် အမေရိကာန်။
|}

== ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
[[File:Blue_Curaçao_Liqueur.jpg|thumb|left|200px|အရက် Blue Curaçao မဒှ် ကပေါတ် ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နူကဵု တကအ်ဏအ်။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကူရာသဝ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကဏ္ဍ အဓိက ပန်သာ်- ကၟုဲတမ္ၚာ၊ ပရေင်ခါဲကၠေင် (Oil refining)၊ ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် (Shipping) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ် မ္ၚးဍုင် (Offshore finance) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ခါဲကၠေင်:''' ရုံကၠောန်ကၠေင် &quot;Isla Refinery&quot; ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ PDVSA နူ ဗေနဳဇွဲလာ တုဲ ဒှ် ဒၞာဲမပတိတ်ကဵု သြန်လုပ် အဓိက သွက်ဍုင်ရ။ (ဆဂး လၟုဟ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)။
* '''ပရေင်ဗၞိက်:''' ဂၠံင်ဍာ် သဳန်တေ အာန်နာ ဗာင် (Sint Anna Bay) ဝွံ နွံကဵု ဇမ္ၚိုဟ်ဍာ် မခိုဟ်တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံင်တရဴ က္ၜင် အဓိက ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အရက်:''' သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha - bitter orange) မတိတ် နူကူရာသဝ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် &quot;Curaçao liqueur&quot; မဒယှ်တမ္ညဝ် အလုံဂၠးတိရ (တၟေင်တၟဟ် အရံင် သာ်ဗၠဲ - Blue Curaçao)။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Culture and Traditions) ==
ယေန်သၞာင် ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် အရာမပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အဖရိကာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ ရ။
* '''သဘင် ကာနဳဗာဝ် (Carnival):''' ဒှ် သဘင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတ် ရ။ သဘင်ဏအ် နွံကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကယျိုင်ကယဝ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂဳတ သကာတ်မြဟ်ရ။
* '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ဂဳတ &quot;တာမ်ဗူ&quot; (Tambú) မကော်ခဴစ &quot;ဘလူး ကူရာသဝ်&quot; (Curaçaoan Blues) ဝွံ ဒှ် ဂဳတ သင်္ကေတ အဖရိကာန် တုဲ စကာ ဖံ ကေုာံ ပသဲ သွက်ဂွံ တိင်တိုက်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဂဳတ ညံင်ရဴ Tumba ကေုာံ Seú တအ်လေဝ် ဒယှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}&lt;/ref&gt;
* '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ ကူရာသဝ် ညံင်ရဴ &quot;Keshi Yena&quot; (ကဝ်သဳ မပေင်ဒၟံင် နကဵု ဖျုန်) ကေုာံ စၞစ ပရေင်ၜဳ ညံင်ရဴ Red Snapper တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကူရာသဝ်ဝွံ ဒးဒုင် သဇိုင် လ္တူ သၞောတ် ပရေင်ပညာ နေဝ်တာလာန် ရ။ ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် နကဵု ဘာသာ နေဝ်တာလာန် ကေုာံ ပါပဳယာမေန်တဝ် ရ။ တက္ကသိုလ် ကူရာသဝ် (University of Curaçao - UoC) ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် အဓိက ပ္ဍဲတကအ်ဏအ်တုဲ၊ ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပြံင်အာ လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဍုင် နေဝ်တာလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် သွက် ပညာ ကဆံင်သၠုင်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ရုံဂဥုဲ မဇၞော် ကေုာံ ခေတ်တၟိ မၞုံယၟု Curaçao Medical Center (CMC) မသိုင်ပတန်လဝ် တၟိတၟိတုဲ၊ ကဵုလွဳပရာ ပရေင်ထတ်ယုက် ကဆံင်သၠုင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Tourism and Notable Places) ==
ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် ကဏ္ဍ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိက သွက် ကူရာသဝ် ရ။ ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပြင်ၜဳ ဍာ်ကၠးဖ္ဍး (Beaches) ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။
# '''ဝဳလေမ်သတာတ် (Willemstad):''' ဍုင်ဇၞော်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO World Heritage Site) ရ။ ဒၞာဲ &quot;ဟာန်ဒေဝ်သကာဒေ&quot; (Handelskade) မၞုံကဵု သ္ၚိ အာခဳတက်ချာ နေဝ်တာလာန် သာ်နာနာ (Colorful Dutch colonial buildings) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ တကအ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒတန် ပြင်ၜဳ (Beaches):''' ကူရာသဝ် နွံကဵု ပြင်ၜဳ ၜိုတ် ၃၅ ဒၞာဲ ပြင်င်ရ။ ဒၞာဲ မဒယှ်အိုတ်တအ်ဂှ် ပလာယာ ကေနေပါ (Playa Kenepa)၊ ကာသ် အာဗဝ် (Cas Abao) ကေုာံ ပဝ်တဝ် မာရဳ (Porto Marie) တအ်ရ။
# '''တကအ် ဍောတ် ကလာင် ကူရာသဝ် (Klein Curaçao):''' ဒှ် တကအ် ဍောတ် မဟွံမဲကဵု မၞိဟ်မံင် မနွံ လ္ပာ် အဂၞဲ၊ မဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ဍာ်သာ်ဗၠဲ ကေုာံ ကလောအ်သန္တာရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 လ္ၚတ် ဍုင် ကူရာသဝ် ကေုာံ ဝဳလေမ်သတာတ် (YouTube Video)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Klooster&quot;&gt;{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Romero&quot;&gt;{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Goslinga&quot;&gt;{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Oostindie&quot;&gt;{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Meteo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Debrot&quot;&gt;{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CMC&quot;&gt;{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန်
| title      = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands)
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Constituent Countries)
| list1      = 
* [[နေဝ်တာလာန်]] (Netherlands)
* [[အာရူဗာ]] (Aruba)
* [[ကူရာသဝ်]] (Curaçao)
* [[သေန် မာတင်]] (Sint Maarten)
| group2     = ဒေသ မူနဳသဳပါယ် တၟေင် ပ္ဍဲကာရဳဗဳယျာန်
| list2      = 
* [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire)
* [[သေန် အာသတာတဳယပ်သ်]] (Sint Eustatius)
* [[သာဗာ]] (Saba)
| group3     = ဒေသ သဘာဝ ဆက်စပ်
| list3      = 
* [[ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]]
* [[တကအ် အေဗဳသဳ]] (ABC islands)
}}

[[Category:ကူရာသဝ်]]
[[Category:တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၟဝ်ကျာ]]</text>
      <sha1>cgngaysiw6yinj5t9hhm6e0jv4uboe8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-nl</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11217</id>
    <revision>
      <id>55308</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ နေတာလာန်|နေတာလာန်]]: &lt;span lang=&quot;nl&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ နေတာလာန် (Dutch) ရ။   == ဗီုဂွ...&quot;</comment>
      <origin>55308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="5hp9gyycw6hffiht1p4sc48semdjlxx" xml:space="preserve">[[ဘာသာ နေတာလာန်|နေတာလာန်]]: &lt;span lang=&quot;nl&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ နေတာလာန် (Dutch) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-nl|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-nl|Nederland}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ နေတာလာန်|နေတာလာန်]]: &lt;span lang=&quot;nl&quot;&gt;Nederland&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကာဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5hp9gyycw6hffiht1p4sc48semdjlxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-pap</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11218</id>
    <revision>
      <id>55309</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ ပါပဳယာမေန်တဝ်|ပါပဳယာမေန်တဝ်]]: &lt;span lang=&quot;pap&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ပါပဳယာမေန...&quot;</comment>
      <origin>55309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="893" sha1="a3lq3c29cxkom0bzpwvia21dcnmf4x2" xml:space="preserve">[[ဘာသာ ပါပဳယာမေန်တဝ်|ပါပဳယာမေန်တဝ်]]: &lt;span lang=&quot;pap&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-pap|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-pap|Kòrsou}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ ပါပဳယာမေန်တဝ်|ပါပဳယာမေန်တဝ်]]: &lt;span lang=&quot;pap&quot;&gt;Kòrsou&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကားဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a3lq3c29cxkom0bzpwvia21dcnmf4x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Lang-da</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11219</id>
    <revision>
      <id>55311</id>
      <timestamp>2026-06-15T06:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[ဘာသာ ဒိန်နေတ်|ဒိန်နေတ်]]: &lt;span lang=&quot;da&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ဒိန်နေတ် (Danish) ရ။   == ဗီုဂ...&quot;</comment>
      <origin>55311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="810" sha1="he7zqogqw8oyyjwirwfgla1pptlbxak" xml:space="preserve">[[ဘာသာ ဒိန်နေတ်|ဒိန်နေတ်]]: &lt;span lang=&quot;da&quot; {{#if:{{{dir|}}}|dir=&quot;{{{dir}}}&quot;}}&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး မလိက် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ ဒိန်နေတ် (Danish) ရ။ 

== ဗီုဂွံစကာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-da|မလိက်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{lang-da|Danmark}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; 
ပတိတ်ကဵုသွဟ် → [[ဘာသာ ဒိန်နေတ်|ဒိန်နေတ်]]: &lt;span lang=&quot;da&quot;&gt;Danmark&lt;/span&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာစကားဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>he7zqogqw8oyyjwirwfgla1pptlbxak</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>