ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 400 55333 46197 2026-06-16T00:12:21Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55333 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ကကတီု<br>African butter catfish | image = Schilbe mystus 1923.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | taxon = Schilbe mystus |regnum = Animalia |phylum = Chordata |classis = Actinopterygii |ordo = Siluriformes |familia = Schilbeidae |Genus = Schilbe | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | synonyms = <ref>Encyclopedia of Life. [http://eol.org/pages/223144/names/synonyms Synonyms]. Accessed 3 May 2014.</ref> * Schilbe mystus ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) Preferred * Bagrus adansonii Valenciennes, 1840 Synonym * Bagrus depressirostris Peters, 1852 * Bagrus schilbeides Valenciennes, 1840 * Bagrus schilbeoides Valenciennes, 1840 * Bagrus schilboides Valenciennes, 1840 * Eutropius adansonii Valenciennes, 1840 * Eutropius altipinnis Steindachner, 1894 * Eutropius congensis (non Leach, 1818) Misapplied name * Eutropius depressirostris (Peters, 1852) * Eutropius grenfelli (non Boulenger, 1900) * Eutropius liberiensis (non Hubrecht, 1881) * Eutropius mentalis (non Boulenger, 1901) * Eutropius nilotica (Rüppell, 1829) * Eutropius niloticus (Rüppell, 1829) * Eutropius niloticus niloticus (Rüppell, 1829) * Eutropius obtusirostris Günther, 1864 * Eutropius sp. Not applicable Ambiguous synonym * Hypophthalmus niloticus Rüppell, 1829 * Scheilbe mystus (Linnaeus, 1758) * Schilbe auratus Joannis, 1835 * Schilbe bipinnatus Ehrenberg, 1840 * Schilbe bouvieri Rochebrune, 1885 * Schilbe dispela (non Günther, 1864) * Schilbe dispila (non Günther, 1864) * Schilbe emini Pfeffer, 1896 * Schilbe hasselquistii Valenciennes, 1840 * Schilbe mystus fasciata Steindachner, 1870 * Schilbe mystus fasciatus Steindachner, 1870 * Schilbe mystus mystus (Linnaeus, 1758) * Schilbe niloticus (Rüppell, 1829) * Schilbe palmeri (non Svensson, 1933) * Schilbe senegalensis (non Günther, 1864) * Schilbe senegallus (non Valenciennes, 1840) * Schilbe steindachneri Guimaraes, 1884 * Schilbe uranoscopus (non Rüppell, 1932) * Scilbe mystus (Linnaeus, 1758) * Silurus mystus Linnaeus, 1758 }} '''ကကတီု''' {{Lang-en|'''African butter catfish''' (''Schilbe mystus'')}}) (Burmese; ငါးနုသန်း၊ ကကတိုး) ဝွံ ဒှ်က မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗဳဇက Schilbeidae မွဲရ။ ကကတီုဝွံ ပ္ဍဲကြုင် ရးအဖရိဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ညးကော်စ African butter catfish ရ။<ref name=cabi>{{cite web|url=http://www.cabi.org/isc/datasheet/120107| title = Schilbe mystus (African butter catfish) |last=Zengeya |first=Tsungai| date=12 June 2014| accessdate=15 October 2016| publisher= CAB International | work=Invasive Species Compendium| location=Wallingford, UK}}</ref> ပ္ဍဲဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်ဒၟံင် နကဵုယၟုနာနာသာ်တုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် '''butter fish''', '''butter barbel''', '''African glass catfish''', '''lubangu''', '''mystus catfish''', '''silver barbel''', ကေုာံ '''silver catfish'''<ref name=iucn>{{cite web |url = http://www.iucnredlist.org/details/60385/0 | year = 2010 | author = Azeroual, A.|display-authors=et al | work= The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2016.2| title = Schilbe mystus |accessdate = 15 October 2016}}</ref><ref name=cabi/>ယၟု နကဵုဘာသာဗၟာ ကကတိုးဂှ် ကၠုင်နူယၟုမန် ကကတီု။ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မ္ဂး ကော်ဒၟံင် ကဣတီု လေဝ် ဂွံဆဵုကီုရ။ ကကတီုဝွံ ဒှ်ဂကူက ခပှ်ေပှ်ေတုဲ နင်စးကြဴ (adipose fin) မွဲဂှ် နွံတွဵုရ။<ref name=fishbase>{{cite web|url=http://www.fishbase.org/summary/schilbe-mystus.html|publisher=Fishbase| title=Schilbe mystus (Linnaeus, 1758) |author=Froese, R. and D. Pauly. Editors.|date=June 2016 |accessdate=15 October 2016}}</ref> <ref name=fishbase/> ကကတီုဝွံ ဇၞော်စဵုကဵု ဇမၠိင် ၄၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၆ ၝောအ်တဲ) မာန်တုဲ လျိုင်နွံ စဵုကဵု ၂၅၀ ဂရာမ်မာန်ရ။<ref name=cabi/> က္ဍိုပ် ကေုာံစး ဍေဟ်ဂှ် နွံအသာ်ဒမျိုင်ဟီဟီတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံအသာ်သြန်ဗုဗု၊ နင်တအ်ဂှ် အသာ်ဟွံမဲရ။<ref name=cabi/><ref name=fishbase/>ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍာ်ပတေက်ကီု သီုဍာ်ဖၞုင် အကြာကြုင် အကြာကၟာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒၞာဲမနွံကဵု ချောဲတၞးဆုတအ်ရ။<ref name=iucn/><ref name=cabi/> ကကတီုဝွံ ဍေဟ်စ ကောန်က၊ စၟစၟောန်၊ ကၞု၊ မသတ်ဆု၊ တၞးဆု၊ ရိုဟ်ဆု၊ အိက်ၚာ်တအ်ရ။<ref name=Omondi/><ref name=iucn/><ref name=cabi/><ref name=ayo>{{cite journal| author=Ayoade, A.| display-authors=et al| date=December 2008| url=http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?pid=S0034-77442008000400021&script=sci_arttext&tlng=pt| title=Diet and dietary habits of the fish Schilbe mystus (Siluriformes: Schilbeidae) in two artificial lakes in Southwestern Nigeria| publisher=Rev Biol Trop.| volume=56| number=4| pages=1847–55| accessdate=16 October 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019054221/http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?pid=S0034-77442008000400021&script=sci_arttext&tlng=pt |date=19 October 2016 }}</ref> ကကတီုဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်မလေပ်ချဳဓရာင်အာကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမဂၠု ဓယံက်တအ်ရ။<ref name=cabi/> ကကတီု မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ အကြာဂိတုသေတ္တေန်ပါ ကဵု အံက်တဝ်ပါ၊ ဍေဟ်တိုန်ဖျေဟ် ပ္ဍဲကြုင် ပ္ဍဲစောဝ်ဂမၠိုင်ရ။<ref name=Omondi>{{cite journal | author=Omondi, Reuben and James Ogari | title=Preliminary Study on the Food and Feeding Habits of Schilbe mystus (Linn., 1762) in River Nyando | journal=Proceedings of the Second EEC Regional Seminar on Recent Trends of Research on Lake Victoria Fisheries | year=1994 | accessdate=16 October 2016 | url=http://www.oceandocs.org/bitstream/handle/1834/1271/9290640789-P115119.pdf?sequence=1&isAllowed=y }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019000043/http://www.oceandocs.org/bitstream/handle/1834/1271/9290640789-P115119.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=19 October 2016 }}</ref> ဇမၠိင်အာယုက်ကကတီုဂှ် နွံဒၟံင် အကြာ ၆ သၞာံ ကဵု ၇ သၞာံ။<ref name=fishbase/> ကကတီုဝွံ ပ္ဍဲဍုင်အဖရိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္တိတ်သွံဒၟံင် ကုဍုင်သအာင်တုဲ မဒှ်က မစသုင် အဓိက ပ္ဍဲအဖရိကရ။<ref name=iucn/>နဒဒှ် က အကွာရိယာံ (aquarium) မလွဳပကျေဝ် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲကဠာဒ္ၚောဝ်လေဝ် သွံဒၟံင်ကီုရ။<ref name=iucn/> ==နိဿဲ== <references/> [[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]] [[Category:BEHM]] [[Category:ဇဳဝဗေဒ]] [[Category:တိရစ္ဆာန်]] [[Category:မစ္စုဗေဒ]] {{DEFAULTSORT:ကတီု|က}} hxo4ahmslgq2686nkvov8tntbfxo5s4 0 11190 55337 55262 2026-06-16T01:35:07Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55337 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = သၟိင်မနူဟဝ် (King Manuha) | title = သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု | image = [[File:Manuha_and_Chief_queen_statue.jpg|250px|ဗီုရုပ် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်]] | caption = ဗီုရုပ်တၟံ သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော် | reign = သက္ကရာဇ် ၁၀၃၀ – ၁၀၅၇ (ခရေတ်) | predecessor = သၟိင်ဥဒိန္န (Udinna) | successor = သၞောတ်ဨကရာဇ် ဍုင်သဓီု အိုတ်အာ (သီကေတ် နကဵု အနဝ်ရထာ) | royal house = မင်းဆက်သဓီု | father = သၟိင်ဥဒိန္န | birth_place = ဍုင်သဓီု | death_place = ဍုင်ပုဂံ | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''သၟိင်မနူဟဝ်''' ({{lang-en|King Manuha}}, {{lang-my|မနူဟာ}}၊ ဝါ၊ '''မကုတရာဇာ''') ဝွံ ဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ် ဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၅၉ တုဲ မဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် လက်ကရဴအိုတ် မအုပ်ဓုပ်လဝ် [[ဍုင်သဓီု]] ရ။<ref>{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: the Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}</ref> ညးဝွံ ပကင်ရင်လဝ် ဍုင်သဓီု စတမ်နူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၀၃၀ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၀၅၇ အခိင်မဒးဒုင်ကျအာ ပၞာန် ကုသၟိင်အနဝ်ရထာ (King Anawrahta) နူကဵု ဍုင်ပုဂံရ။<ref>{{cite book |last=Lieberman |first=Victor B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80496-7}}</ref> အတိုင်ဝင်မန် ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ ဟိုတ်နူကဵု သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵုဒါန် ပိဋကတ်ပိတုဲ၊ စှ်ေကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်သဓီုတုဲ သီကေတ်ဏာ သၟိင်မနူဟဝ် သီုကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ တၠပညာ၊ အစာကွတ်၊ ကေုာံ လိက်ပိဋကတ်မန်ဂမၠိုင် ဇရေင် ဍုင်ပုဂံရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပုဂံဂှ် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်မံင် နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲ သၟဝ်အုပ်ဓုပ် ဂကူဗၟာရ။ ၜိုန်ရ ဒှ်ဍိက်ဂၠုဲကီုလေဝ်၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ မာန်သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် (Manuha Temple) မဒှ်ဘာကျာ်ဒယှ်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။ __TOC__ == ၁။ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကေုာံ တမ်မူလ (Background and Lineage) == သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်ကောန် သၟိင်ဥဒိန္န (King Udinna) မဒှ်သၟိင် အဆက် မရနုက်ကဵု ၅၈ ပ္ဍဲကဵု မင်းဆက်သဓီု (Thaton dynasty) ရ။ အတိုင်ဝင်မန် မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး၊ ဍုင်သဓီုဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နူကဵု လက်ထက် ကျာ်တြဲဂေါတမ (ၜိုတ် ၆၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်) တုဲ၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သၟိင် မရနုက်ကဵု ၅၉ ရ။ ဍုင်သဓီု (Suvannabhumi) ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ (ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ) မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဆက်စၠောအ် ပရေင်ဗၞိက် ကု ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ (Ceylon) ရ။<ref>{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon nationalism and civil war in Burma: the golden sheldrake |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}</ref> == ၂။ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်သဓီု (Reign in Thaton) == ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်မနူဟဝ်ဂှ် ဍုင်သဓီုဝွံ နွံကဵု လိက်ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ခမဳသင် မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်သဓီုဝွံ ဒှ်ဗဟဵု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲတုဲ၊ မန်တအ်ဝွံ နွံကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အလဵုဇကုရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ဍုင်ပုဂံ (Pagan Kingdom) ဍုင်ဗၟာ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာလေဝ် စကတဵုဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၟဝ်အုပ်ဓုပ် သၟိင်အနဝ်ရထာ ရ။ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ ပြံင်လှာဲစိုတ် လ္တူ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူ ခမဳမန် ရှင်အရဟံ (Shin Arahan) တုဲ၊ မိက်ဂွံကလိဂွံ လိက်ပိဋကတ်မန် နူဍုင်သဓီုရ။<ref>{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}</ref> == ၃။ ပၞာန် အကြာ ပုဂံ ကေုာံ သဓီု (The Fall of Thaton) == အတိုင်ဝင်မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စကာကလုတ် ညံင်ဂွံ အာအာတ် လိက်ပိဋကတ်ပိ ဇရေင် သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ဆဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ တးပါဲထောအ်တုဲ ဟီုမ္ဂး "ဂကူဗၟာ မဟွံမဲကဵု ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဟွံထေက်တန် ကု သာသနာကျာ်" ရ။ ဟိုတ်နူ တင်ဏအ်တုဲ၊ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စကာ နဒဒှ် ဟိုတ် သွက်ဂွံ စှ်ေဗတိုက် ဍုင်သဓီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၅၇ (၁၇ မေ) ဂှ်၊ ကြဴနူ မဗိုင်လဝ် ဍုင်သဓီု ပွိုင် ၃ ဂိတုတုဲ၊ ဒပ်ပၞာန်ပုဂံ သီဂွံအာ ဍုင်သဓီုရ။ ၜိုန်ရ ဝင်တြေံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုဏအ်ကီုလေဝ်၊ အစာဝင် ခေတ်လၟုဟ်တအ် (ညံင်ရဴ Michael Aung-Thwin) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင်အနဝ်ရထာဝွံ စှ်ေဗတိုက် ဍုင်သဓီုဂှ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဇၞော်လှဲ အေန်ပါယာ ခမာ (Khmer Empire) လ္ပာ်ဒေသ တၞင်သဳ (Tenasserim) ရ။<ref>{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}</ref> == ၄။ ဘဝ ဍိက်ဂၠုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ပုဂံ (Life in Captivity) == သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ သီုကဵု ခမဳသင်၊ အစာကွတ်၊ အစာပုတ်တၟံ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်မန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ ပြင်င်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲ ဇရေင် ဍုင်ပုဂံရ။ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံဂှ် သၟိင်မနူဟဝ် ဒးဒုင်မံင် ပ္ဍဲကွာန် မင်းကပါ (Myinkaba) မၞုံ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ပုဂံရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင်မံင် နဒဒှ် ဍိက်ဂၠုဲကီုလေဝ်၊ အစာကွတ်မန်တအ်ဝွံ ရီုဗင် သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပြင်င် အကြာ သၞာံ ၁၀၅၀ ကေုာံ ၁၀၈၅ ရ။ လိက်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်ဝွံ လွှမ်းမိုး အာ လ္တူ ယေန်သၞာင်ပုဂံ ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်ဗၟာ (Burmese alphabet) လၟုဟ်ဝွံ ကၠုင်နူ လိက်မန်ရ။ == ၅။ ဘာကျာ် မနူဟဝ် (Manuha Temple) == [[File:Manuha Temple Reclining Buddha.jpg|thumb|right|250px|ရုပ်ကျာ်သတိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်မနူဟဝ်၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်အောန်စိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ ထ္ၜုတ်ကြပ်ဒၟံင် သၟိင်မနူဟဝ်။]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၇ ဂှ်၊ သၟိင်မနူဟဝ် အာတ်အခေါင် သွက်ဂွံ သိုင်ပတန် ဘာကျာ်မွဲတုဲ၊ သိုင်ပတန်လဝ် [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်]] (Manuha Temple) ရ။<ref>{{cite web |title=Manuha Temple |url=http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |publisher=AncientBagan.com |access-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406122602/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |archive-date=2009-04-06 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2009-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406044446/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm }}</ref> ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် တြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။ အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဘာကျာ်ဏအ်ဂှ်- * ရုပ်ကျာ် ဂဇအ် (၃) ဇကု ကေုာံ ရုပ်ကျာ်သတိက် (၁) ဇကု မၞုံကဵု ဇမၞော် ဗွဲမလောန်။ * ရုပ်ကျာ်တအ်ဝွံ ဇၞော်လောန်အာ နူကဵု ဂအာင်ဘာကျာ်တုဲ၊ ဒးဒုင်မံင် ဗွဲမထ္ၜုတ်ကြပ်ရ။ * အတိုင် ဝင် "မှန်နန်းရာဇဝင်" (Glass Palace Chronicle) မ္ဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဟိုတ်နူ အောန်စိုတ် လ္တူ ဘဝဍိက်ဂၠုဲတုဲ သိုင်လဝ် ရုပ်ကျာ် ဗီုဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဒဒိုက် စိုတ် ကေုာံ ကာယ ညးရ။ ညးသီု ရာဒနာလဝ် "ဘဝအဆက်ဆက် ယလဵုဒးဒှ်ကီုလေဝ်၊ လ္ပကဵု ဒးဒုင်ကျ ညးတၞဟ်ညိ" ရ။ == ၆။ ဘာကျာ် နန်းဘုရား (Nanpaya Temple) == ပါဲနူ ဘာကျာ်မနူဟဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဗဒါဲဂှ် နွံကဵု ဘာကျာ် [[နန်းဘုရား]] (Nanpaya Temple) မဒှ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ (Hindu temple) မွဲရ။<ref>{{cite web |title=Nanpaya Temple |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nanpaya_Temple |publisher=Wikipedia}}</ref> ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဒှ်လဝ် ဒၞာဲသ္ၚိ သၟိင်မနူဟဝ် မံင်လဝ် အခိင်ဒှ် ဍိက်ဂၠုဲရ။ * လဒက်ပတန်ဍေံဂှ် ဒက်လဝ် နကဵု ဍိုတ်၊ သာမ်၊ ကေုာံ တၟံ (stone) မဒှ် ဗီုပြင် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲပုဂံရ。 * ပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု တိုင်တၟံ ဇၞော်ပန်တိုင် မပုတ်လဝ် ရုပ် "ဗြဟ္မာ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်ပိ" (Three-headed Brahma) ကေုာံ ပ္ကဴဒကှ်ရ။ * ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ နွံကဵု သင်္ကေတ ယေန်သၞာင်မန် မပ္တံကဵု "ရုပ်ဟံသာ" (Hintha bird) ကေုာံ ကၠိုင်ဍာ် (Makara) တအ်ရ။ == ၇။ ပရေၚ်သှ်ေၜက် ယေန်သၞာၚ်မန် (Mon Cultural Legacy in Bagan) == ၜိုန်ရ ဍုင်သဓီု လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင်မန်ဝွံ ဆက်ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပုဂံ နကဵု လွပ် အစာကွတ် ကေုာံ လိက်ပိဋကတ်တအ်ရ။ အကြာ သၞာံ ၁၀၅၀ စဵုကဵု ၁၁၀၀ ဂှ် လိက်မန် ဒှ်လိက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု နန်ပုဂံရ။ တိုင်တၟံ ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် (Shwezigon Pagoda) မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန်ဂှ် ဒှ်သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်မွဲရ။ ကွတ်ပညာ သိုင်ဘာကျာ် ဗီုပြင် ဂိုဟ် (Cave-style temples) ပ္ဍဲပုဂံဂှ် ဒှ်လွပ် ကွတ်ပညာမန်ရ။ == ၈။ ကောန်စဴ သၟိၚ်မနူဟဝ် ကေုာံ ပုံအာဂီု (Descendants and Folklore) == သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ နွံကဵု ပုံအာဂီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ပြဇာတ်မန်/ဗၟာရ။ သၟိင်မနူဟဝ် စုတိအာ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံရ။ အတိုင် လညာတ် သာသနာနတ်ဗၟာ (Burmese Nats) မ္ဂး၊ "ညောင်ချင်း" (Nyaunggyin) မဒှ် မၞိဟ်မွဲ ပ္ဍဲဂကောံ နတ် ၃၇ ဂှ် ဒှ်ကောန်စဴ သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ညးဝွံ ကတဵုဒှ် ယဲကူတုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်အနဝ်ရထာရ။<ref>{{cite web |title=Nyaunggyin |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nyaunggyin |publisher=Wikipedia}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ကောန်ဇာတ်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သၟိင်ပုဂံ အဆက်ဆက်တအ်ရ။ == ၉။ ပရေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အစာဝၚ် ခေတ်လၟုဟ် (Modern Historical Debate) == ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ အစာဝင်လ္ၚဵုတအ် (အဓိက Michael Aung-Thwin) ပါ်ပါဲ လ္တူ ဝင် ဍုင်သဓီု ကေုာံ သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်သဓီုဂှ် ဟွံမဲ သက်သဳ ခေတ်တုပ် (contemporary evidence) ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက်ရ။ ဆဂး၊ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဒးဒုင် တးပါဲ လညာတ်တၞဟ်တအ် မပ္တံကဵု ဒဒှ်ရ လိက်မန်တြေံ ကေုာံ သက်သဳ သုတေသန ပ္ဍဲဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ ဂှ် နွံဒၟံင် ဍာံဍာံရ။<ref>{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828 |pages=113}}</ref> == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကိစ္စဇၞော် (Conclusion and Significance) == သၟိင်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ အဓိကမွဲ သွက် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်ရ။ ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်ကျအာ ပၞာန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်ညးဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ ဘာကျာ်မနူဟဝ် ကေုာံ ဘာကျာ်နန်းဘုရား တအ်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် သွက် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လွဳပရာ သာသနာ သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်တအ်ရ။ == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="AungThwin">{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: the Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}</ref> <ref name="Lieberman">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor B. |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80496-7}}</ref> <ref name="South">{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon nationalism and civil war in Burma: the golden sheldrake |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}</ref> <ref name="HtinAung">{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}</ref> <ref name="Coedes">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}</ref> <ref name="ManuhaTemple">{{cite web |title=Manuha Temple |url=http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |publisher=AncientBagan.com |access-date=2009-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406122602/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm |archive-date=2009-04-06 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2009-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406044446/http://www.ancientbagan.com/manuha-temple.htm }}</ref> <ref name="Nanpaya">{{cite web |title=Nanpaya Temple |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nanpaya_Temple |publisher=Wikipedia}}</ref> <ref name="Nyaunggyin">{{cite web |title=Nyaunggyin |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nyaunggyin |publisher=Wikipedia}}</ref> <ref name="Spiro">{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828 |pages=113}}</ref> </references> {{Navbox | name = သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဝင်မန် | title = သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဍုင်သဓီု | listclass = hlist | group1 = ပူဂိုလ် အဓိက | list1 = * [[သၟိင်မနူဟဝ်]] * [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]] * [[ရှင်အရဟံ]] | group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ | list2 = * [[ဍုင်သဓီု]] * [[ဍုင်ပုဂံ]] * [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] | group3 = ဘာကျာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် | list3 = * [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်]] * [[နန်းဘုရား]] * [[ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်]] * [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} [[Category:သၟိင်မန်]] [[Category:ဝင်မန်]] [[Category:ဍုင်သဓီု]] [[Category:ဍုင်ပုဂံ]] 9i6caqxmaj8dvmq2fumnlp57ruyp3r2 0 11204 55336 55283 2026-06-16T00:30:32Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55336 wikitext text/x-wiki {{Infobox artifact | name = ခွဳပူ (Quipu / Khipu) | image = [[File:Inca_Quipu.jpg|300px|ဗီုရုပ် ခွဳပူ မဒှ် ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီတင်နင် နကဵု ဇုက်ခ္ဍိ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာ။]] | caption = ခွဳပူ (Quipu) မၞုံကဵု ဇုက်အဓိက ကေုာံ ဇုက်ကွက်ဂမၠိုင် မထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် လာရ်ကဝ် (Larco Museum) ဍုင်လဳမာ။ | type = ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (Recording device) | culture = ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ (Andean cultures), [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] | material = တောဝ် (Cotton) ဟွံသေင်မ္ဂး တသော် လာမာ ကေုာံ အာလ်ပါကာ | purpose = စၟတ်သမ္တီ စရင်မၞိဟ်၊ အခေါန်၊ လိက်ဝင် ကေုာံ ကာလ | current_location = ပြတိုက်ဂမၠိုင် အလုံဂၠးတိ (သှ်ေၜိုတ် ၁၀၀၀ တၞး) }} '''ခွဳပူ''' ({{lang-en|Quipu}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-qu|Khipu}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (recording devices) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဇုက်မခ္ဍိလဝ် (knotted strings) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသအာန်ဒဳ (Andean South America) တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] (Inca Empire) ရ။<ref>{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}</ref> ညးအေန်ကာတအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် သွက်ဂွံချူ (written language) ညံင်ရဴ ဂကူတၞဟ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် စကာ ခွဳပူ နဒဒှ် သၞောတ် ၃-ဒဳ (3D system) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင်မၞိဟ်၊ လၟိဟ်သြန်အခေါန်၊ ပရူပရာ ဝင် ကေုာံ လၟေင်ကာလ ဗွဲမစိုပ်တရဴရ။<ref>{{cite book |last=Ascher |first=Marcia |author2=Ascher, Robert |title=Code of the Quipu: A Study in Media, Mathematics, and Culture |year=1981 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472063255}}</ref> ခွဳပူ မွဲတၞးဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "ဇုက်အဓိက" (Primary cord) မွဲတၞုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲဇုက်အဓိကဂှ် ကွက်စုတ်လဝ် "ဇုက်ကွက်" (Pendant cords) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တင်နင်တအ်ဂှ် ပၞုက်သိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗီုပြင် ခ္ဍိ (knot types)၊ ဒၞာဲမခ္ဍိလဝ် (knot position)၊ အရံင် ဇုက် (colors) ကေုာံ လဒက်ပတန် ဇုက်တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) == ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Quipu" (ခွဳပူ) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာ ကေချူအာ (Quechua) ''khipu'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ခ္ဍိ" (knot) ဟွံသေင်မ္ဂး "ပွမခ္ဍိ" (to knot) ရ။<ref>{{cite book |last=Salomon |first=Frank |title=The Cord Keepers: Khipus and Cultural Life in a Peruvian Village |year=2004 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822333906}}</ref> ဘာသာကေချူအာဂှ် ဒှ်ဘာသာစကား သဘာဝ မစကာလဝ် ပ္ဍဲအေန်ပါယာ အေန်ကာရ။ ပ္ဍဲလညာတ် အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ (Archaeology)၊ ခွဳပူ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ စၟတ်သမ္တီ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဇုက်တောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုက်တသော် မၞုံကဵု ခ္ဍိနာနာသာ်၊ မစကာ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တင်နင် ဂၞန်သင်္ချာ (numerical data) ကေုာံ တင်နင် လိက်ပတ် (narrative/logographic data) ရ။ ညးမမင်မွဲ ကေုာံ ညးမဗှ် ခွဳပူ တအ်ဂှ် ကော်ခဴစ ''ခွဳပူကာမာယံက်'' ([[Quipucamayoc]]) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမမင်မွဲ ခ္ဍိ" ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) == [[File:Caral_Quipu.jpg|thumb|left|250px|ခွဳပူ ခေတ်တြေံအိုတ် မဂၠာဲဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်တြေံ ကာရဝ် (Caral) မၞုံအာယုက် ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံ။]] ၜိုန်ရ ခွဳပူဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ အေန်ပါယာ အေန်ကာ (၁၄၀၀ - ၁၅၃၂ ခရေတ်) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ဇုက်ခ္ဍိဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသ အာန်ဒဳ ကိုပ်ကၠာနူ အေန်ကာ ဗွဲမလံလာ်ရ။ အစာသုတေသန အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳတအ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် ခွဳပူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တြေံ ကာရဝ် (Caral-Supe civilization) မၞုံပ္ဍဲ ကမ်းရိုးတန်း ပေရူတုဲ၊ ဍေံတအ် နွံအာယုက် ၜိုတ် ၂,၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BC) ရ။<ref>{{cite journal |last=Shady |first=Ruth |title=Caral-Supe: La civilización más antigua de América |journal=Investigaciones Sociales |year=2006 |volume=10 |issue=17 |pages=45-66}}</ref> အေန်ပါယာ ညံင်ရဴ [[ဝါရဳ]] (Wari Empire) (၆၀၀ - ၁၀၀၀ ခရေတ်) လေဝ် စကာလဝ် ခွဳပူ ကီုရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ကာဂှ်ဟေင် သၞောတ်ခွဳပူဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ အလုံမွဲ အေန်ပါယာရ။ သၟိင်အေန်ကာတအ် စကာ ခွဳပူ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် မနွံ ဇမ္ၚောဲ ကဳလဝ်မဳတာ သ္ၚောဲသ္ၚောဲတအ်ရ။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ်ဂမၠိုၚ် (Structure and Materials) == လဒက်ပတန် ခွဳပူ မွဲတၞးဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု သၞောတ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- # '''ဇုက်အဓိက (Primary Cord):''' ဒှ်ဇုက် ဇမ္ၚောဲ မၞုံတၞုင်တီု မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကွက် ဇုက်တၞဟ်တအ်ရ။ # '''ဇုက်ကွက် (Pendant Cords):''' ဒှ်ဇုက် မကွက်လဝ် နူကဵု ဇုက်အဓိကရ။ ခွဳပူမွဲမွဲ မာန်နွံ ဇုက်ကွက် နူ ၃ တၞုင် စဵုကဵု ၂,၀၀၀ တၞုင် ပြင်င်ရ။ # '''ဇုက်လက္ကရဴ (Subsidiary Cords):''' ဒှ်ဇုက် မဆက်ကွက်လဝ် ပ္ဍဲလ္တူ ဇုက်ကွက်တအ်ပၠန်ရ။ ဍေံထ္ၜးကဵု တင်နင် မဆက်စပ် (sub-categories) ရ။ # '''ဇုက်လ္တူ (Top Cords):''' ဇုက် မကွက်လဝ် လ္ပာ်လ္တူ ဇုက်အဓိကတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် ပံင်သီုဖအိုတ် (sum totals) ရ။<ref>{{cite book |last=Locke |first=L. Leland |title=The Ancient Quipu or Peruvian Knot Record |year=1923 |publisher=American Museum of Natural History}}</ref> '''ကပေါတ် (Materials):''' ခွဳပူ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်လဝ် နကဵု တောဝ် (Cotton) ဟွံသေင်မ္ဂး တသော် သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု လာမာ (Llama) ကေုာံ အာလ်ပါကာ (Alpaca) ရ။ တောဝ်ဂှ် ဍိုန်ဍောတ်တုဲ စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ကမ်းရိုးတန်းတုဲ၊ တသော်သတ်တိရစ္ဆာန်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ဒဵုရ။ == ၄။ သၞောတ် ဂၞန်သၚ်္ချာ ကေုာံ ဇုက်ခ္ဍိ (Mathematical System and Knots) == ခွဳပူဝွံ စကာလဝ် '''သၞောတ်စှ် (Base-10 Decimal System)''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် ဂၞန်သင်္ချာရ။<ref>{{cite journal |last=Ascher |first=Marcia |title=Mathematical Ideas of the Incas |journal=Native American Mathematics |year=1986 |pages=261-289}}</ref> ဒၞာဲ မခ္ဍိလဝ် ပ္ဍဲဇုက်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကဆံင် ဂၞန်ရ (သၟဝ်အိုတ် = ၁၊ လ္တူတိုန်အာ = ၁၀၊ ၁၀၀၊ ၁၀၀၀)။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ ဂကူ ခ္ဍိ (Types of Knots) ပ္ဍဲ ခွဳပူ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် |- ! ဂကူ ခ္ဍိ (Knot Type) !! ဗီုပြင် (Description) !! ၚုဟ်မး သင်္ချာ (Numerical Value) !! ဒၞာဲမစွံ (Position) |- | '''ခ္ဍိ ထပှ်-ဗီု (Figure-Eight Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ မတုပ်ကဵု ဂၞန် ၈ || လၟိဟ် '''၁''' ဓဝ် || သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဇုက် |- | '''ခ္ဍိ ဂၠိင် (Long Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ မပူရေတ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် || လၟိဟ် '''၂ နူ ၉''' (အတိုင်လၟိဟ် မပူရေတ်လဝ်) || သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဇုက် |- | '''ခ္ဍိ မွဲ (Single Knot)''' || ဒှ်ခ္ဍိ ဓမ္မတာ မွဲမ || လၟိဟ် '''၁၀, ၁၀၀, ၁၀၀၀, ကေုာံ လ္တူဂှ်''' || ဒၞာဲလ္တူ (တန်တဴလ္တူ ဒၞာဲမခ္ဍိ) |} ယဝ်ရ ဇုက်မွဲ ဟွံမဲကဵု ခ္ဍိမ္ဂး၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ၚုဟ်မး "သုည" (Zero) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကု အေန်ကာတအ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် စဵုကဵု မသုန် ကိုဋ် ပြင်င်မာန်ရ။ == ၅။ အရံၚ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Colors and Meanings) == [[File:Quipu_details.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မထ္ၜးကဵု အရံင် နာနာသာ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခွဳပူ။]] အရံင် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုက်ခွဳပူတအ်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ခွဳပူလ္ၚဵု နွံဆ မွဲအရံင်တုဲ လ္ၚဵုဂှ် နွံကဵု အရံင် ၂ တောဲ ၃ တောဲရ။ ၜိုန်ရ သုတေသနတအ် ဟွံမာန် ပသောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် အရံင် သီုဖအိုတ်ဏီကီုလေဝ်၊ အတိုင် လိက်ဝင် သပိန်တအ်မ္ဂး-<ref>{{cite book |last=Radicati di Primeglio |first=Carlos |title=Estudios sobre los Quipus |year=2006 |publisher=Fondo Editorial UNMSM}}</ref> * '''သာ်ဗု (White):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု သြန် (Silver) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်။ * '''သာ်မိတ် (Yellow):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ထဝ် (Gold)။ * '''သာ်ဗ္ကေတ် (Red):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပၞာန် (Warriors)။ * '''သာ်လမ္စံက် (Black):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု အခိင် (Time) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မတုဲကၠုင်လဝ်။ * '''သာ်တ္ၚေက် (Green):''' မလေပ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု တဵုလွဳ ကေုာံ သြောအ်ဂျာင်။ ယဝ်ရ ဇုက်မွဲ ထပက်လဝ် အရံင်ၜါ (Barber-pole style) မ္ဂး၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရူပရာ ၜါသာ်ရ။ == ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု အေန်ပါယာ အေန်ကာ (Uses in the Inca Empire) == အေန်ပါယာ အေန်ကာဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ၊ ခွဳပူဝွံ ဒှ် ကြုတ်ဇုတ် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ်ရ။ တာလျိုင် အဓိက သွက် ခွဳပူ ပါဝင်ကဵု- # '''စရင်မၞိဟ် (Census):''' သၟိင်တအ် စကာ ခွဳပူ သွက်ဂွံ ကံက်စရင် လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ကောန်ၚာ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ်ဗျု ပ္ဍဲဇၟာပ်ပ် ကွာန်ရ။ # '''အခေါန် ကေုာံ သယံဇာတ (Taxes and Resources):''' စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် ကပေါတ် မကံက်လဝ် အခေါန် (ဥပမာ- တောဝ်၊ သြောအ်) ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မၞုံပ္ဍဲ ရုံဂိုင်သိပ် အလဵုအသဳ (Qullqa) တအ်ရ။ # '''လၟေင်ကာလ ကေုာံ ကြက္ကဒိန် (Calendrical and Astronomical info):''' ခွဳပူလ္ၚဵုတအ် နွံကဵု ဇုက်ကွက် ၇၃၀ တၞုင် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု တ္ၚဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ၜါသၞာံရ။ # '''ဝင် ကေုာံ ပရူပရာ (History and Narrative):''' လိက်ဝင်တြေံတအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူလ္ၚဵု မာန်စၟတ်သမ္တီ လိက်ဝင် သၟိင်တၠတအ်၊ ဆဂး ဍေံတအ် ဒးဒုင် ပသောင်ကလး နူကဵု ပါင် ညးမဗှ် ခွဳပူ (Quipucamayoc) တအ် ပံင်စပ် ကေုာံ ဇုက်တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}</ref> == ၇။ ပရေၚ်လီုလာ် သၟဝ်တဲ သပိန် (Destruction by the Spanish Empire) == ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၂ အခိင် ပၞာန်သပိန် မလုပ်သီကေတ် အေန်ပါယာ အေန်ကာဂှ်၊ ကိုပ်ကၠာတေံ သပိန်တအ် စကာလဝ် ခွဳပူ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကံက်အခေါန် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ သၟာခွဳပူတအ် ဒးလုပ်ဟီုထ္ၜး ပ္ဍဲရုင်ဗစာ သပိန်တအ်ရ။ ဆဂး ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၃၊ ပ္ဍဲကောံဓရီု ကံင်သဳ သာသနာ လဳမာ မရနုက်ကဵု ပိ (Third Council of Lima) ဂှ်၊ ဘာကျာ် ကာတ္တလေတ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူတအ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ ရှ်ေသှ်ေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကေုာံ ဒှ် အရာပၞုက်သိုပ် ပရေင်ပၠန်ဂတးရ။<ref>{{cite book |last=Brokaw |first=Galen |title=A History of the Khipu |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521197793}}</ref> ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ခွဳပူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒုင် စံင်ပလီုထောအ်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး သှ်ေၜိုတ် ၁,၀၀၀ တၞး ပြင်င်ဓဝ်ရ ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ။ == ၈။ ပရေၚ်ဂၠာဲဆဵုတၟိ ကေုာံ သုတေသန (Rediscovery and Modern Research) == သုတေသန ခေတ်လၟုဟ် မဆေင်ကဵု ခွဳပူဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ အခိင် L. Leland Locke ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ခွဳပူတအ်ဝွံ စကာလဝ် သၞောတ်စှ် (base-10 numerical system) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင်၊ အစာသုတေသန Marcia Ascher ကေုာံ Robert Ascher တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ချာ ခွဳပူ ဗွဲမလှဲလးရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ [[ဂေရဳ အာတန်]] (Gary Urton) ကေုာံ Carrie Brezine နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟားဗတ် (Harvard University) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် "Harvard Khipu Database" မဒှ် သၞောတ်တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် ခွဳပူ သီုဖအိုတ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။<ref>{{cite web |url=https://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ |title=Khipu Database Project |publisher=Harvard University |access-date=2023-10-14 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2019-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003024139/http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ }}</ref> ညးတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ခွဳပူလ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဂၞန်သင်္ချာ သၟးရ၊ ဍေံမာန်ဒှ် သၞောတ်မလိက် (Logographic script) ၃-ဒဳ မွဲရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=AmZ9_Z-R0x0 သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ခွဳပူ ကၠောန်ကမၠောန် (YouTube Video - PBS Eons)] == ၉။ ဒတန်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ပြတိုက်ဂမၠိုၚ် (Museums and Collections) == [[File:Quipu_at_Museo_Machu_Picchu.jpg|thumb|right|250px|ခွဳပူ မထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် မာချူ ပဳချူ ဍုင်ကူသကဝ်။]] လၟုဟ်မ္ဂး ခွဳပူ မသှ်ေဒၟံင် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ တၞးတအ်ဝွံ ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲပြတိုက် အလုံဂၠးတိရ။ ဒၞာဲမၞုံဂၠိုင်အိုတ်တအ်ဂှ်- * '''Ethnologisches Museum (Berlin, ဂျာမနဳ):''' နွံကဵု ခွဳပူ ၜိုတ် ၃၀၀ တၞး မဒှ် ကလောအ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ။ * '''Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú (Lima, ပေရူ):''' ထ္ၜးပျးလဝ် ခွဳပူ ဝင်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်။ * '''Radicati Collection (Lima, ပေရူ):''' ဂိုင်သိပ်လဝ် ခွဳပူ တၟေင်တၟဟ်ဂမၠိုင်។ * '''American Museum of Natural History (New York, အမေရိကာန်):''' ဒၞာဲ L. Leland Locke မလ္ၚတ်လဝ် ခွဳပူ အလန်ကိုပ်ကၠာ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Conclusion and Future Research) == ခွဳပူ (Quipu) ဝွံ ဒှ် သာဓက အစောမ်စရာဲ ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် မတၟေင်တၟဟ်အိုတ်မွဲရ။ ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ လိက်ပတ် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် ဟွံဒးဒုင်သဇိုင် လ္တူ မလိက် မချူလ္တူ စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် လၟိုန်ကာလရ—ဍေံမာန်ဒှ်ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D physical objects) ညံင်ရဴ ဇုက်ခ္ဍိကီုရ။ သွက် အနာဂတ် သုတေသနဂှ်၊ အစာပညာတအ် ဆက်ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး "ခွဳပူ လိက်ပတ်" (Narrative khipus) မဒှ် ခွဳပူ မပၞုက်သိုပ်လဝ် လိက်ဝင် ကေုာံ ပရူပရာ ဂမၠိုင်ရ။ ယဝ်ရ မာန်ပသောင်ကလးမာန်မ္ဂး၊ ပိုဲတအ် ဂွံအခေါင် မိင်ကေတ် ရမ္သာင် ဝင် ဂကူအေန်ကာ နူကဵု အလဵုဇကု ညးတအ် တိုက်ရိုက် မာန်ရ။ == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Urton2003">{{cite book |last=Urton |first=Gary |title=Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records |year=2003 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292785403}}</ref> <ref name="Ascher1981">{{cite book |last=Ascher |first=Marcia |author2=Ascher, Robert |title=Code of the Quipu: A Study in Media, Mathematics, and Culture |year=1981 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0472063255}}</ref> <ref name="Salomon2004">{{cite book |last=Salomon |first=Frank |title=The Cord Keepers: Khipus and Cultural Life in a Peruvian Village |year=2004 |publisher=Duke University Press |isbn=978-0822333906}}</ref> <ref name="Shady2006">{{cite journal |last=Shady |first=Ruth |title=Caral-Supe: La civilización más antigua de América |journal=Investigaciones Sociales |year=2006 |volume=10 |issue=17 |pages=45-66}}</ref> <ref name="Locke1923">{{cite book |last=Locke |first=L. Leland |title=The Ancient Quipu or Peruvian Knot Record |year=1923 |publisher=American Museum of Natural History}}</ref> <ref name="Ascher1986">{{cite journal |last=Ascher |first=Marcia |title=Mathematical Ideas of the Incas |journal=Native American Mathematics |year=1986 |pages=261-289}}</ref> <ref name="Radicati2006">{{cite book |last=Radicati di Primeglio |first=Carlos |title=Estudios sobre los Quipus |year=2006 |publisher=Fondo Editorial UNMSM}}</ref> <ref name="DAltroy2014">{{cite book |last=D'Altroy |first=Terence N. |title=The Incas |year=2014 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1444331158}}</ref> <ref name="Brokaw2010">{{cite book |last=Brokaw |first=Galen |title=A History of the Khipu |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521197793}}</ref> <ref name="HarvardKhipu">{{cite web |url=https://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ |title=Khipu Database Project |publisher=Harvard University |access-date=2023-10-14 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2019-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191003024139/http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/ }}</ref> </references> {{Navbox | name = အေန်ပါယာ အေန်ကာ | title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] | listclass = hlist | group1 = သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဆက်စၠောအ် | list1 = * [[ခွဳပူ]] (Quipu) * [[ခွဳပူကာမာယံက်]] (Quipucamayoc) * [[ချာသကဳ]] (Chasqui - တမန်လလောင်) | group2 = ဒၞာဲဒတန် အဓိက | list2 = * [[မာချူ ပဳချူ]] * [[ကူသကဝ်]] * [[သာတ်သေဟွာမာန်]] (Sacsayhuamán) * [[ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ]] (Inca Trail) | group3 = ဝင် ကေုာံ မၞိဟ် | list3 = * [[သၟိင် ပါချာကူတဳ]] (Pachacuti) * [[ပၞာန်သပိန် လုပ်သီ အေန်ကာ]] * [[ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ]] }} [[Category:ခွဳပူ]] [[Category:အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] [[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]] [[Category:ကိရိယာ သင်္ချာ]] [[Category:သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ]] ep88hjvaqh5iy6qyxhgyrfh5j15z94k 0 11210 55334 55292 2026-06-16T00:22:52Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55334 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ<br/>(Republic of Colombia) | native_name = {{native name|es|República de Colombia}} | common_name = ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Colombia) | image_flag = Flag of Colombia.svg | image_coat = Coat of arms of Colombia.svg | national_motto = "Libertad y Orden"<br/>(ဗၠးၜး ကေုာံ စဳပၞောန်) | national_anthem = "Himno Nacional de la República de Colombia" | image_map = Colombia in its region.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာ | capital = [[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá) | coordinates = {{Coord|4|35|N|74|4|W|type:city}} | largest_city = ဗဝ်ဂဝ်တာ | official_languages = သပိန် | recognized_regional_languages = ဘာသာတမ်မူလ ၆၄ သာ်, အင်္ဂလိက် (ပ္ဍဲ တကအ် သာန်အာန်ဒရေတ်) | ethnic_groups = ၈၇.၆% မေသတဳဇြဝ် ကေုာံ သာ်ဗု, ၆.၈% အဖရိကန်, ၄.၃% အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် | religion = ၇၉% ကာတ္တလေတ်, ၁၄% အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် | demonym = ကဝ်လောမ်ဗဳယျာန် (Colombian) | government_type = သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) | leader_title1 = သမ္မတ | leader_name1 = ဂူသတာဗဝ် ပေထရဝ် (Gustavo Petro) | leader_title2 = ဒု-သမ္မတ | leader_name2 = ဖရမ်သဳယာ မာကုက် (Francia Márquez) | legislature = ကောန်ဂရေတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Congress of Colombia) | area_km2 = ၁,၁၄၁,၇၄၈ | area_rank = မရနုက်ကဵု ၂၅ | population_estimate = ၅၂,၇၀၀,၀၀၀ (၂၀၂၄) | population_density_km2 = ၄၆ | GDP_PPP = $ ၁.၂၆ ထရဳလဳယျောန် (၂၀၂၄) | GDP_PPP_per_capita = $ ၂၃,၅၇၆ | currency = သြန်ပဳသဝ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (COP) | time_zone = COT (UTC−5) | calling_code = +57 }} '''ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ''' ({{lang-en|Colombia}}; {{lang-es|Colombia}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအလုံအစင် '''သမ္မတ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ''' (Republic of Colombia) ဝွံ ဒှ်ဍုင်မွဲ မနွံပ္ဍဲ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] (South America) တုဲ သီုနွံကဵု ဒေသတကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် [[ပါနာမာ]] လ္ပာ်ပလိုတ်-သၟဝ်ကျာ၊ [[ဗေနဳဇွဲလာ]] ကေုာံ [[ဗြာဇြဳ]] လ္ပာ်ဗမံက်၊ ကေုာံ [[ပေရူ]] ကေုာံ [[အဳကွေဒေါဝ်]] လ္ပာ်သၠုင်ကျာရ။ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မွဲဓဝ်ဟေင် ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ မၞုံကဵု ပြင်ၜဳ သီုလ္ပာ် ၜဳကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea) ကေုာံ ၜဳမှာသၟိတ်ပါသဳဖေတ် (Pacific Ocean) ရ။<ref>{{cite web |title=Portal:Colombia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Portal:Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ဇဳဝစုံလင် မဇၞော်လှဲလးအိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲဂၠးတိ (Megadiverse country) တုဲ ပါ်လဝ် ပထဝဳဍုင် ဒေသအဓိက မသုန်သာ်- ဒေသက္ဍိုပ်ဒဵု [[အာန်ဒဳ]] (Andes)၊ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳပါသဳဖေတ်၊ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳကာရဳဗဳယျာန်၊ ဒေသ ဗလးတိ လာနဝ်သ် (Llanos)၊ ကေုာံ ဒေသ ဂြိုပ်ဗြဲ [[အမေဇြောန်]] (Amazon basin) တအ်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ ယေန်သၞာင် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန်၊ သပိန်၊ ကေုာံ အဖရိကန် ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ဗဝ်ဂဝ်တာ]] (Bogotá) ရ။ __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ (Etymology) == ယၟု "ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ" (Colombia) ဝွံ ခုတ်ခဴလဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ညးမဂၠာဲတမ္ၚာ ဒယှ် ခရစ်သတဝ်ဖာ ကိုလံဗတ် (Christopher Columbus) ရ။ ယၟုဏအ်ဝွံ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် စကာလဝ် နကဵု အစာပၠန်ဂတး ဗေနဳဇွဲလာ ဖရန်သဳသကဝ် ဒေ မဳရာန်ဒါ (Francisco de Miranda) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ သွက်ဂွံ ကော်ခဴစ အလုံမွဲ တိုက်အမေရိက မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ်သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳရ။<ref>{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia: A Nation in Spite of Itself |year=1993 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520082892}}</ref> ကြဴနူ မကလိဂွံ ဗၠးၜးတုဲ၊ ယၟုဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် ယၟု အလဵုအစင် သွက် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဂရိတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Republic of Gran Colombia) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉ မပံင်ကောံလဝ် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ၊ ဗေနဳဇွဲလာ၊ အဳကွေဒေါဝ် ကေုာံ ပါနာမာ လၟုဟ်ရ။ ကြဴနူ ကၟိန်ဍုင်ဂှ် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၀ တုဲ၊ ဒေသ ဗဟဵုဂှ် ဆက်စကာအာ ယၟု ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Pre-Columbian Era) == [[File:Museo_del_Oro_Bogota.jpg|thumb|left|250px|ကပေါတ်ထဝ် နူခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲ ပြတိုက် ထဝ် (Museo del Oro) ပ္ဍဲဗဝ်ဂဝ်တာ။]] ဝင် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ မာန်ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်အဓိက နာနာသာ်ရ- '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ကိုလံဗတ် (Pre-Columbian Era):''' ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန်ဍေံတုဲ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒဒန်ကၠောအ် (corridor) သွက် ကောန်မၞိဟ်တြေံ ညးမကၠုင်နူ အမေရိကလဒေါဝ် (Mesoamerica) သွက်ဂွံ စိုပ်အာ အာန်ဒဳ ကေုာံ အမေဇြောန်ရ။ ညးတမ်မူလတအ် မံင်တန်တဴကၠုင် ပ္ဍဲဒေသဏအ် နူကဵု ၜိုတ် ၁၂,၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BCE) တေံရ။ ယေန်သၞာင် ဒယှ်ဂမၠိုင် ညံင်ရဴ မူအဳသကာ (Muisca) မမံင် ပ္ဍဲဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု ကေုာံ တာဲရဝ်နာ (Tairona) တအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်တဵုလွဳ ကေုာံ ကွတ်ကၠောန်ထဝ် (goldwork) မပြဲပြဲရ။<ref>{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> '''ခေတ် အုပ်ဓုပ် သပိန် (Spanish Colonization):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ သပိန်တအ် စိုပ်ကၠုင် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ဂှ် ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသအပ္ဍဲဍုင်တုဲ သိုင်ပတန်လဝ် ဍုင်ဇၞော် ဗဝ်ဂဝ်တာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၈ ရ။ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ကၠုင် ဒတန် အဓိက သွက် ပရေင်ၜံက်ခါဲ ထဝ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ သွက် အေန်ပါယာ သပိန်ရ။ '''ဗၠးၜး ကေုာံ ခေတ်သမ္မတ (Independence and Republic):''' ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ လလောင်တြး ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၀၊ ၁၈၁၀ ဆဂး ဗၠးၜး အလုံအစင်ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉ ကြဴနူ သကိုပ်ပၞာန် [[သဳမောန် ဗဝ်လဳဗာရ်]] (Simón Bolívar) ဇၞးအာ ပၞာန် Boyacá ရ။ ဍုင်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အဆက်အဆက် ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ စနူ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ရုသံင် လက်နက်ကိုင် (Armed conflict) ကတဵုဒှ်လဝ် အကြာ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံပၠန်ဂတး (FARC, ELN) ကေုာံ ဂကောံ ဂြိုပ်ဇမၠိင် (Paramilitaries) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကြဴနူ ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ၂၀၁၆ တုဲ၊ ပရေင်စဳပၞောန် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကလေင်ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ == ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == [[File:Cocora_valley.jpg|thumb|right|200px|ခလံက် ကိုဝ်ကိုဝ်ရာ (Valle de Cocora) မၞုံကဵု တၞံတာ ဍာ်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]] ပထဝဳ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ နွံဇမၞော် ဧရိယာ ၁,၁၄၁,၇၄၈ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဍေံဒှ် ဍုင်မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ပထဝဳဍုင် ပါ်လဝ် မသုန် ဒေသ အဓိက- # '''La Región Andina (ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ):''' ဒဵုအာန်ဒဳ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ပါ်တိတ်အာ ပိလစှ်ေ- ပလိုတ်၊ လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ဗမံက်ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဗဝ်ဂဝ်တာ ကေုာံ မေဒေယျဳန် (Medellín) တအ် နွံပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။ # '''La Región Caribe (ဒေသ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်):''' နွံလ္ပာ် သၟဝ်ကျာတုဲ ဍေံဒှ် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း မၞုံကဵု ရာသဳဥတု ကတဴ။ # '''La Región Pacífica (ဒေသ ၜဳပါသဳဖေတ်):''' နွံလ္ပာ် ပလိုတ်တုဲ ဍေံဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ ကေုာံ ဗြဲမဂူဂၠိုင်အိုတ် မွဲဒၞာဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ # '''La Orinoquía / Los Llanos (ဒေသ ဗလးတိ):''' နွံလ္ပာ် ဗမံက်တုဲ ဍေံဒှ် ဗလးတိ မၞုံကဵု ချောဲသၟတ် (Savanna) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဂၠဴရ။ # '''La Amazonía (ဒေသ အမေဇြောန်):''' နွံလ္ပာ် သၠုင်ကျာတုဲ ဍေံဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် မွဲ-ဂအုံ-ပိ နူကဵု ဧရိယာ ဍုင် သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite web |title=Geography of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> ရာသဳဥတု ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သမၠုင်ဒဵု (Altitude) ရ။ ပ္ဍဲဒေသကမ်းရိုးတန်းဂှ် ကတဴတုဲ၊ ပ္ဍဲဗဝ်ဂဝ်တာ (သမၠုင် ၂,၆၄၀ မဳတာ) ဂှ် ဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် လၟိုန်သၞာံရ။ == ၄။ ဇဳဝစုံလၚ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Biodiversity and Environment) == ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂ ပ္ဍဲဂၠးတိ (ကြဴနူ ဗြာဇြဳ) တုဲ ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကု ဧရိယာမ္ဂး ဍေံနွံကဵု ဇဳဝစုံလင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။<ref>{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> * '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဂကူ ဂစေံ (Birds) ကေုာံ အဝ်ခေတ် (Orchids) ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လိမ္မာ ကေုာံ လစံက် (Amphibians) တအ်လေဝ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ရ။ * '''ဂြိုပ် ကေုာံ သဘာဝ:''' ဂြိုပ် အမေဇြောန် ကေုာံ ဂြိုပ် ချောကဝ် (Chocó) တအ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် သဘာဝ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂၠးကဝ်ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ သဘာဝ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာရ။ == ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Government and Politics) == ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် သမ္မတ သၞောတ်မွဲမ (Unitary presidential republic) ရ။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ- # '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' သမ္မတ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳရ။ သမ္မတ မာန်အုပ်ဓုပ် ပွိုင် ၄ သၞာံ (ဆဂး လၟုဟ် ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်တိုန် အဆက်အဆက်ရ)။ # '''အဝဵု ဥပဒေ (Legislative):''' ကောန်ဂရေတ် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (Congress) ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ၜါစၠတ်ထဝ် (Bicameral) မၞုံကဵု စၠတ်ထဝ်သၠုင် (Senate) ကေုာံ စၠတ်ထဝ်သၟဝ် (House of Representatives) ရ။ # '''အဝဵု တုလာကာန် (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ၄ ရုင် ပါ်လဝ် တာလျိုင် သွက် ဥပဒေသဇိုင်၊ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရာဇာဝတ်ရ။ ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ပါ်လဝ် နကဵု ဌာန (Departments) ၃၂ ဌာန ကေုာံ ခရိုင် ဍုင်ဇၞော် (Capital District) မွဲရ။ {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ |- ! ဍုင် (City) !! ဌာန (Department) !! တင်စၟတ် (Note) |- | ဗဝ်ဂဝ်တာ (Bogotá) || Cundinamarca || ဍုင်ဇၞော်၊ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်။ |- | မေဒေယျဳန် (Medellín) || Antioquia || ဍုင်မရနုက်ကဵု ၜါ၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ကွတ်ပညာ ကေုာံ တၟေင်ပြံင်လှာဲ။ |- | ကာလဳ (Cali) || Valle del Cauca || ဗဟဵု ပရေင်စက်ရုံ ကေုာံ ဍုင် ဂဳတ သာလ်သာ (Salsa)။ |- | ကာရ်တာဟေနာ (Cartagena) || Bolívar || ဍုင်ဝင် ကမ်းရိုးတန်း ကေုာံ ဒတန် ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက။ |} == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) == [[File:Cafe_de_Colombia.jpg|thumb|left|200px|ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ကဝ်ဖဳ အာရာဗဳကာ (Arabica coffee) ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]] ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၃ ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ (ကြဴနူ ဗြာဇြဳ ကေုာံ အာဂျေန်တဳနာ) တုဲ ဒှ် ဂကောံဍုင် OECD ရ။<ref>{{cite web |title=Economy of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> * '''သယံဇာတ ကေုာံ ပတိတ်မ္ၚး:''' ကၠေင်ဍာ်တိ (Petroleum) ကေုာံ ချးတၟအ် (Coal) တအ်ဝွံ ဒှ်ကပေါတ် ပတိတ်မ္ၚး အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဗိုတ်သာ်တ္ၚေက် (Emeralds) အဓိက ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ ပတိတ် ကဝ်ဖဳ (Coffee)၊ ပ္ကဴ (Cut flowers) ကေုာံ ဗြာတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''စက်ရုံ ကေုာံ သေဝါ:''' ကဏ္ဍ ကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ယာတ်ဗွိုက်လတက် (Textiles)၊ စက်ယန္တရား ကေုာံ ကပေါတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (IT) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ * '''ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဒးဆဵုဂဗကဵု ပြသၞာ သာမည ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အသံက်အဆာ (Informal economy) မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ရ။ == ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူနာနာ (Demographics) == အတိုင် စရင်မၞိဟ် ၂၀၂၄ မ္ဂး၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ နွံလၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၂.၇ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။<ref>{{cite web |title=Colombia: A 2025 Snapshot - Americas Quarterly |url=https://americasquarterly.org/article/colombia-a-2025-snapshot/ |publisher=Americas Quarterly |access-date=2026-06-14}}</ref> ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဂကူနာနာ (Multiethnic) ဗွဲမလှဲလးရ။ * '''ဂကူဂမၠိုင်:''' ဂကူ မေသတဳဇြဝ် (Mestizo) ကေုာံ သာ်ဗု (White) ပံင်ကောံမ္ဂး နွံ ၈၇.၆% ရ။ ဂကူ အဖရိကန်-ကဝ်လောမ်ဗဳယျာန် နွံ ၆.၈% (မံင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳပါသဳဖေတ်) ကေုာံ ဂကူ အမေရိကန်-အေန်ဒဳယျာန် (Indigenous) နွံ ၄.၃% ရ။ * '''ဘာသာစကား:''' [[ဘာသာ သပိန်]] (Spanish) ဒှ်အရေဝ် အလဵုအသဳ အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ်၊ ဘာသာစကား တမ်မူလ ၆၄ သာ် ဂှ် အလဵုအသဳ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဘာသာစကား ရုံး ပ္ဍဲဒေသ ညးတအ်ရ။ * '''ဓဝ်ပတှ်ေ:''' ဘာသာ ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic) ဒှ် ဘာသာ အဓိက (၇၉%) တုဲ၊ ဘာသာ အဳဗာန်ဂျေလဳကာန် (Evangelical) လေဝ် နွံၜိုတ် ၁၄% ရ။ == ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) == [[File:Bandeja_Paisa_Authentic.jpg|thumb|right|200px|ဗာန်ဒေဟာ ပါဲသာ (Bandeja Paisa) မဒှ် စၞစ သင်္ကေတ ဒေသ အာန်တဳအဝ်ကဳယျာ။]] ယေန်သၞာင် ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်အရာ မပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ဟိသပန်နေတ် (Hispanic)، အဖရိကန် ကေုာံ တမ်မူလ (Indigenous) ရ။ * '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ဂဳတ ကုမ်ဗဳယျာ (Cumbia) ကေုာံ ဗာလဳနာတဝ် (Vallenato) ရ။ ဍုင်ကာလဳ (Cali) ဂှ် ဒှ် "ဍုင်ဇၞော် သာလ်သာ (Salsa) ဂၠးတိ" ရ။ သၟာဒယှ်ေဒယှ် ညံင်ရဴ ရှာကဳရာ (Shakira) ကေုာံ ဂျေ ဗာလ်ဗေန် (J Balvin) တအ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် အံင်ဇၞး အလုံဂၠးတိရ။ * '''လိက်ပတ် (Literature):''' အစာချူလိက် ဂါဗရဳယေဝ် ဂါသဳယာ မာကုက် (Gabriel García Márquez) ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေဝ် လိက်ပတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ နကဵု လိက်ဝင် "One Hundred Years of Solitude" (ကာလ မွဲကၠံသၞာံ မမံင်တန်တဴကေတ်တ်) မစကာလဝ် နဲကဲ Magic Realism ရ။ * '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ တၞဟ်ခြာ အတိုင် ဒေသရ။ ဥပမာ- ဗာန်ဒေဟာ ပါဲသာ (Bandeja Paisa)، အရေပါ (Arepa) ကေုာံ သွ အာဟဳယာကဝ် (Ajiaco) တအ် ဒယှ်ရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒးဒုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် သၠးၚုဟ် သွက် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် ကောန်ဂကူ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (National University of Colombia) ကေုာံ တက္ကသိုလ် လဝ်သ် အာန်ဒေတ် (Universidad de los Andes) တအ်ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ နွံကဵု သၞောတ် လွဳပရာ မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အမေရိကလာတေန် (WHO စၟတ်သမ္တီလဝ် မရနုက်ကဵု ၂၂ ပ္ဍဲဂၠးတိ)။ သၞောတ် အာမခံ ထတ်ယုက်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် ၉၅% နူကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ == ၁၀။ ပရေၚ်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (Tourism and World Heritage Sites) == ကဝ်လောမ်ဗဳယျာဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဒတန် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO World Heritage Sites) ၉ ဒၞာဲရ။ * '''ကာရ်တာဟေနာ (Cartagena):''' ဍုင်ဝင် កမ်းရိုးတန်း မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် တြေံ ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ ကဝ်ဖဳ (Coffee Cultural Landscape):''' ဒေသ မၞုံကဵု တဵုလွဳ ကဝ်ဖဳ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဒေသ။ * '''ဥယျာဉ် သဘာဝ တာဲရဝ်နာ (Tayrona National Park):''' ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ၜဳကာရဳဗဳယျာန် မၞုံကဵု ဂြိုပ် ကေုာံ ပြင်ၜဳ သဘာဝ။ * '''ဍုင်မကၠေအ်ကၠက် (Ciudad Perdida):''' ဍုင်တြေံ တာဲရဝ်နာ (Tairona) မနွံ လ္တူ က္ဍိုပ်ဒဵု သဳယေရာ နေဗာဒါ မတြေံနူ မာချူ ပဳချူ ဏီ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ (YouTube - Geography Now)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="WikiColombia">{{cite web |title=Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="Bushnell">{{cite book |last=Bushnell |first=David |title=The Making of Modern Colombia: A Nation in Spite of Itself |year=1993 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520082892}}</ref> <ref name="WikiGeo">{{cite web |title=Geography of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Geography_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="WikiEcon">{{cite web |title=Economy of Colombia - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Colombia |publisher=Wikipedia |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="AmericasQuarterly">{{cite web |title=Colombia: A 2025 Snapshot - Americas Quarterly |url=https://americasquarterly.org/article/colombia-a-2025-snapshot/ |publisher=Americas Quarterly |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="WB_Colombia">{{cite web |title=Colombia : Development news, research, data |url=https://www.worldbank.org/ext/en/country/colombia |publisher=World Bank |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="SELA">{{cite web |title=Colombia | SELA |url=https://www.sela.org/en/member-states/colombia/ |publisher=SELA |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="CEPR">{{cite web |title=Colombia's 2026 Election Highlights Petro's Economic Record - CEPR.net |url=https://cepr.net/publications/colombia-under-petro-social-gains-amid-monetary-and-fiscal-constraints/ |publisher=CEPR |access-date=2026-06-14}}</ref> <ref name="CIA">{{cite web |title=Colombia - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/ |publisher=CIA |access-date=2026-06-14 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2021-06-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210618105825/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/colombia/ }}</ref> <ref name="UNESCO">{{cite web |title=Colombia - UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/co |publisher=UNESCO |access-date=2026-06-14}}</ref> </references> {{Navbox | name = အမေရိကသၠုင်ကျာ | title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[အမေရိကသၠုင်ကျာ]] | listclass = hlist | group1 = ဍုင် အလဵုအသဳ | list1 = * [[အာဂျေန်တဳနာ]] * [[ဗဝ်လဳဗဳယျာ]] * [[ဗြာဇြဳ]] * [[ချဳလဳ]] * [[ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] * [[အဳကွေဒေါဝ်]] * [[ဂူယာနာ]] * [[ပါရာဂွေး]] * [[ပေရူ]] * [[သူရဳနာမ်]] * [[ဥရုဂွေး]] * [[ဗေနဳဇွဲလာ]] | group2 = ဒေသ ပိုင်ပြဳ | list2 = * [[ပြင်သေတ် ဂူယာနာ]] * [[တကအ် ဖေါ့ကလာန်]] }} [[Category:ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[Category:အမေရိကသၠုင်ကျာ]] [[Category:ဍုင်သမ္မတဂမၠိုင်]] 9x5xhexr2p0h2fambjqo2w42t446cxa 0 11216 55335 55307 2026-06-16T00:23:35Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 55335 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ဍုင် ကူရာသဝ်<br/>(Country of Curaçao) | native_name = {{native name|pap|Kòrsou}}<br/>{{native name|nl|Curaçao}}<br/>{{native name|en|Curaçao}} | common_name = ကူရာသဝ် (Curaçao) | image_flag = Flag of Curaçao.svg | image_coat = Coat of arms of Curaçao.svg | national_anthem = "Himno di Kòrsou" | image_map = Curaçao in its region.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် ကူရာသဝ် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန် | capital = [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad) | coordinates = {{Coord|12|7|N|68|56|W|type:city}} | largest_city = ဝဳလေမ်သတာတ် | official_languages = ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento), နေဝ်တာလာန် (Dutch), အင်္ဂလိက် | ethnic_groups = ၈၅% အဖရိကာန်-ကာရဳဗဳယျာန်, ၁၅% ဥရဝ်ပ, လာတေန် အမေရိကာန် ကေုာံ အာရှ | religion = ၇၂.၈% ကာတ္တလေတ်, ၁၀.၄% ပရဝ်တဲသတာန် | demonym = Curaçaoan (ကူရာသဝ်အာန်) | government_type = သၞောတ်ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သၟဝ် သၞောတ်ဨကရာဇ် (Parliamentary representative democratic framework within a constitutional monarchy) | leader_title1 = ဨကရာဇ် | leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ဝဳလိမ် အာလေက်သာန်ဒါ]] (Willem-Alexander) | leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | leader_name2 = [[ဂေလ်မာ ပဳသာသ်]] (Gilmar Pisas) | legislature = ပါလဳမာန် ကူရာသဝ် (Estates of Curaçao) | area_km2 = ၄၄၄ | area_rank = | population_estimate = ၁၅၃,၆၇၁ (၂၀၂၃) | population_density_km2 = ၃၄၆ | GDP_PPP = $ ၃.၁ ဗဳလဳယျောန် | GDP_PPP_per_capita = $ ၂၀,၁၄၈ | currency = သြန် အာန်တဳလဳယျာန် ဂေလ်ဒါ (Netherlands Antillean guilder) (ANG) | time_zone = AST (UTC−4) | calling_code = +599 9 }} '''ကူရာသဝ်''' ({{lang-en|Curaçao}}; {{lang-nl|Curaçao}}; {{lang-pap|Kòrsou}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တကအ် ကေုာံ ဍုင်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် [[နေဝ်တာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands) တုဲ ဍေံနွံ ပ္ဍဲကဵု သၠုင်ကျာ ၜဳကာရဳဗဳယျာန် (Caribbean Sea)၊ မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၜိုတ် ၆၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၄၀ တိုင်) နူကဵု ပြင်ၜဳ သၟဝ်ကျာ ဍုင် [[ဗေနဳဇွဲလာ]] (Venezuela) ရ။<ref>{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}</ref> ကူရာသဝ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် ကု တကအ် [[အာရူဗာ]] (Aruba) ကေုာံ [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire) တုဲ ညးတအ် ကော်ခဴစ ဂကောံတကအ် အေဗဳသဳ (ABC islands) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ကူရာသဝ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[ဝဳလေမ်သတာတ်]] (Willemstad) ရ။ ကိုပ်ကၠာတေံ ဍေံပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေဝ်တာလာန် (Netherlands Antilles) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Autonomy) နဒဒှ် ဍုင်မွဲ သၟဝ် သၟိင်တၠနေဝ်တာလာန်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) == ယၟု "ကူရာသဝ်" (Curaçao) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ မတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အတိုင် လညာတ် အစာဝင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဘာသာ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မဟီုလဝ် "coração" (ကဝ်ရာသောင်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂၠံစိုတ်" (Heart) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တကအ်ဏအ် ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံစိုတ် သွက် ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် ပ္ဍဲခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တေံရ။<ref>{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}</ref> လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ယၟုဏအ် ကၠုင်နူ ယၟု ဂကူတမ်မူလ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) မကော်ခဴစ တကအ်ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာစကား ဒေသ ပါပဳယာမေန်တဝ် (Papiamento) ဂှ် ညးတအ် ကော်ခဴစ တကအ်ဏအ် "Kòrsou" (ကဝ်သဝ်) ရ။ ယၟုဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် အလုံဂၠးတိ ဟိုတ်နူ အရက် မၞုံယၟု "Blue Curaçao" မဒှ် အရက်သာ်ဗၠဲ မကၠောန်လဝ် နကဵု သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha) မတိတ် နူတကအ်ဏအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပရေၚ်စိုပ်ကၠုၚ် ဥရဝ်ပ (Early History and European Arrival) == [[File:Willemstad,_Curaçao_03.jpg|thumb|left|250px|ဍုင်ဇၞော် ဝဳလေမ်သတာတ် မၞုံကဵု လဒက်ပတန် အာခဳတက်ချာ ခေတ် နေဝ်တာလာန် မကျေဝ်ဂေါဝ်။]] ကိုပ်ကၠာ ဂကူဥရဝ်ပ ဟွံစိုပ်ဏီ၊ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ်ဒတန် မၞိဟ်ဂကူ အာရာဝါတ် (Arawak) ကေုာံ ကာကဳတဳယဝ် (Caquetio) တအ် မံင်တန်တဴလဝ် နူကဵု လ္ၚီသၞာံ ကိုပ်ကၠာရ။ ညးတအ် ဒှ် သၟာတမ္ၚာ ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ မပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု တိုက် အမေရိကသၠုင်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၉၊ ပၞာန်သပိန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အလောန်သဝ် ဒေ အဝ်ဟေဒါ (Alonso de Ojeda) စိုပ်ကၠုင် တကအ်ဏအ်ရ။ သပိန်တအ် ကော်ခဴစ တကအ်တအ်ဏအ် နဒဒှ် "Islas Inútiles" (တကအ် မဟွံမဲကဵု ဖဵု) ဟိုတ်နူ မဟွံမဲကဵု ထဝ် ကေုာံ ဍာ်ယာမ အောန်လောန်ရ။ ညးတအ် ရပ်ဏာ ကောန်တမ်မူလတအ် နဒဒှ် ဍိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဟေတ်သပိန်ညဝ်လာ (Hispaniola) ရ။<ref>{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၄၊ ဂကောံဗၞိက် အိန္ဒိယပလိုတ် နေဝ်တာလာန် (Dutch West India Company - WIC) လုပ်သီကေတ် တကအ်ဏအ် နူသပိန်ရ။ နေဝ်တာလာန်တအ် သိုင်ပတန် ဍုင် ဝဳလေမ်သတာတ် တုဲ ကူရာသဝ် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အဖရိကာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၜဳကာရဳဗဳယျာန် လုကဴ အခိင် ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၃။ ဝၚ် ခေတ်လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Modern History and Politics) == ပရေင်သွံရာန် ဍိက်ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နေဝ်တာလာန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ဒဒိုက် သွက် ကောန်အဖရိကာန်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၅ ဂှ်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး ဍိက် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု တူလာ (Tula) ကတဵုဒှ်လဝ်ကီုလေဝ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီုပလာ်လဝ်ရ။ ပရေင်ဍိက်ဝွံ အာစိုပ်ဒတုဲ အလုံအစင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၃ ရ။<ref>{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}</ref> ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၁၄၊ ပရေင်ခါဲ ကၠေင်ဍာ်တိ (Oil) ပ္ဍဲ ဗေနဳဇွဲလာ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ Shell သိုင်ပတန် ရုံကၠောန်ကၠေင် (Oil Refinery) ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲ ကူရာသဝ် ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တကအ်ဏအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ ၂၀၁၀ (၁၀-၁၀-၁၀)၊ ကၟိန်ဍုင် အာန်တဳလဳယျာန် နေဝ်တာလာန် ဒးဒုင် ပလီုထောအ်တုဲ၊ ကူရာသဝ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် တန်တဴကေတ်တ် (Constituent Country) သၟဝ် ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန် ရ။ ကူရာသဝ် နွံကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) ဇကုကေတ်တ် မၞုံကဵု အမာတ် ၂၁ တၠရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == [[File:Christoffelberg_Curaçao.jpg|thumb|right|200px|က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မဒှ် ဒၞာဲသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ်။]] ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် တကအ် မၞုံကဵု တိဗလး ကေုာံ တၟအ်သန္တာ (Coral limestone) ဂၠိုင်ရ။ ဧရိယာ သီုဖအိုတ် နွံ ၄၄၄ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု ခရေတ်သတဝ်ဖေဝ် (Christoffelberg) မၞုံသမၠုင် ၃၇၂ မဳတာ (၁,၂၂၀ ပေ) ရ။ တကအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု ကြုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ၜဳဍာ်ယာမ ဇၞော်ဇၞော်တုဲ၊ ဍာ်ယာမဂှ် ဒးပတိတ် နူကဵု စက်ပတိတ်ဍာ်ဖၞုင် (Desalination plants) ရ။ ရာသဳဥတု ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ကန္တာရ ကဝက် (Semi-arid climate) တုဲ ကတဴ ကေုာံ ကှ်ကြဳ လၟိုန်သၞာံရ။ ဂမ္တဴ အကြာ ၜိုတ် ၂၇ စဵုကဵု ၃၂ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယျာတ် (Celsius) နွံရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ မ္ၚး လပှ်ကျာလဗိုတ် (Hurricane belt) တုဲ၊ ဘဲလဗိုတ်ကျာ ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}</ref> == ၅။ သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝစုံလၚ် (Flora, Fauna, and Biodiversity) == ၜိုန်ရ တိကှ်ကြဳကီုလေဝ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ဇဳဝစုံလင် မတၟေင်တၟဟ်ရ။ * '''တၞံဆု:''' တၞံဆု အဓိကဂှ် ဒှ် တၞံလဂဝ် (Cacti) ညံင်ရဴ Kadushi ကေုာံ Yatu၊ တၞံ ဒဳဗဳဒဳဗဳ (Divi-divi) မလွိုင်ဒၟံင် အတိုင် အသိင်ကျာ ကေုာံ တၞံ အလဝ် (Aloe vera) တအ်ရ။ * '''သတ်တိရစ္ဆာန်:''' သတ်တိရစ္ဆာန် မညာတ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ၚုဲ (Iguana) မဒှ် သတ် မမံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဒၞာဲ တကအ်ရ။ ဂစေံ ဖလာမဳန်ဂဝ် (Flamingo) တအ်လေဝ် ကၠုင်ဂၠာဲစစၞ ပ္ဍဲကဵု ကၟာဍာ်ဖၞုင် (Salt pans) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}</ref> * '''သဘာဝ သၟဝ်ဍာ်:''' ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ကလောအ်သန္တာ (Coral reefs) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဍာ်မကၠးဖ္ဍးတုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် ညးမဗၠိုက်ဍာ် (Scuba diving) တအ် ဒးစိုတ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ == ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) == လၟိဟ်မၞိဟ် ကူရာသဝ် နွံ ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ ပြင်င်ရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူ နာနာသာ် (Multicultural society) မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဂကူ အဖရိကာန်-ကာရဳဗဳယျာန် (Afro-Caribbean) ဒှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ်တုဲ၊ ပါဲနူဂှ် ဂကူ ဥရဝ်ပ (တၟေင်တၟဟ် နေဝ်တာလာန်)၊ လာတေန် အမေရိကာန် (ဗေနဳဇွဲလာ၊ ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ)၊ လေဗနောန် ကေုာံ ကြုက် တအ်လေဝ် နွံရ။ ကူရာသဝ်ဝွံ နွံကဵု ဘာသာစကား အလဵုအသဳ ပိသာ်- {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဘာသာစကား အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကူရာသဝ် |- ! ဘာသာစကား !! တင်စၟတ် ကေုာံ လွပ် (Usage) |- | '''[[ပါပဳယာမေန်တဝ်]] (Papiamento)''' || ဒှ် အရေဝ်မိ (Mother tongue) မဟီုဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၀%)။ ဍေံဒှ် ဘာသာ Creole မပံင်စပ်လဝ် ပဝ်တူဂြဳ၊ သပိန်၊ နေဝ်တာလာန် ကေုာံ အဖရိကာန်ရ။ |- | '''နေဝ်တာလာန် (Dutch)''' || ဒှ် ဘာသာစကား ရုင်အလဵုအသဳ၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ |- | '''အင်္ဂလိက် (English)''' || စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် ကၟုဲတမ္ၚာ ရ။ |- | '''သပိန် (Spanish)''' || ဟီုဂၠိုင် ဟိုတ်နူ မကြပ်ကဵု ဍုင် ဗေနဳဇွဲလာ ကေုာံ ဇြဟတ် လာတေန် အမေရိကာန်။ |} == ၇။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Economy) == [[File:Blue_Curaçao_Liqueur.jpg|thumb|left|200px|အရက် Blue Curaçao မဒှ် ကပေါတ် ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နူကဵု တကအ်ဏအ်။]] ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကူရာသဝ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ကဏ္ဍ အဓိက ပန်သာ်- ကၟုဲတမ္ၚာ၊ ပရေင်ခါဲကၠေင် (Oil refining)၊ ပရေင်ဗၞိက် လ္တူမှာသၟိတ် (Shipping) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ် မ္ၚးဍုင် (Offshore finance) ရ။<ref>{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18 |accessdate=2026-06-15 |archivedate=2023-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504114256/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ }}</ref> * '''ပရေင်ခါဲကၠေင်:''' ရုံကၠောန်ကၠေင် "Isla Refinery" ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ကမ္ပဏဳ PDVSA နူ ဗေနဳဇွဲလာ တုဲ ဒှ် ဒၞာဲမပတိတ်ကဵု သြန်လုပ် အဓိက သွက်ဍုင်ရ။ (ဆဂး လၟုဟ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)။ * '''ပရေင်ဗၞိက်:''' ဂၠံင်ဍာ် သဳန်တေ အာန်နာ ဗာင် (Sint Anna Bay) ဝွံ နွံကဵု ဇမ္ၚိုဟ်ဍာ် မခိုဟ်တုဲ ဒှ် ဗဟဵု ဂၠံင်တရဴ က္ၜင် အဓိက ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်ရ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အရက်:''' သတ်မိတ်တေဇြ (Laraha - bitter orange) မတိတ် နူကူရာသဝ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် "Curaçao liqueur" မဒယှ်တမ္ညဝ် အလုံဂၠးတိရ (တၟေင်တၟဟ် အရံင် သာ်ဗၠဲ - Blue Curaçao)။ == ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Culture and Traditions) == ယေန်သၞာင် ကူရာသဝ်ဝွံ ဒှ် အရာမပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အဖရိကာန် ကေုာံ ဥရဝ်ပ ရ။ * '''သဘင် ကာနဳဗာဝ် (Carnival):''' ဒှ် သဘင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကူရာသဝ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတ် ရ။ သဘင်ဏအ် နွံကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ကယျိုင်ကယဝ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂဳတ သကာတ်မြဟ်ရ။ * '''ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေ (Music and Dance):''' ဂဳတ "တာမ်ဗူ" (Tambú) မကော်ခဴစ "ဘလူး ကူရာသဝ်" (Curaçaoan Blues) ဝွံ ဒှ် ဂဳတ သင်္ကေတ အဖရိကာန် တုဲ စကာ ဖံ ကေုာံ ပသဲ သွက်ဂွံ တိင်တိုက်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဂဳတ ညံင်ရဴ Tumba ကေုာံ Seú တအ်လေဝ် ဒယှ်ရ။<ref>{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}</ref> * '''စၞစ (Cuisine):''' စၞစ ကူရာသဝ် ညံင်ရဴ "Keshi Yena" (ကဝ်သဳ မပေင်ဒၟံင် နကဵု ဖျုန်) ကေုာံ စၞစ ပရေင်ၜဳ ညံင်ရဴ Red Snapper တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကူရာသဝ်ဝွံ ဒးဒုင် သဇိုင် လ္တူ သၞောတ် ပရေင်ပညာ နေဝ်တာလာန် ရ။ ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုလဝ် အခေါင် ဗတောန် နကဵု ဘာသာ နေဝ်တာလာန် ကေုာံ ပါပဳယာမေန်တဝ် ရ။ တက္ကသိုလ် ကူရာသဝ် (University of Curaçao - UoC) ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် အဓိက ပ္ဍဲတကအ်ဏအ်တုဲ၊ ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပြံင်အာ လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဍုင် နေဝ်တာလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် သွက် ပညာ ကဆံင်သၠုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ကူရာသဝ် နွံကဵု ရုံဂဥုဲ မဇၞော် ကေုာံ ခေတ်တၟိ မၞုံယၟု Curaçao Medical Center (CMC) မသိုင်ပတန်လဝ် တၟိတၟိတုဲ၊ ကဵုလွဳပရာ ပရေင်ထတ်ယုက် ကဆံင်သၠုင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။<ref>{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}</ref> == ၁၀။ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Tourism and Notable Places) == ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် ကဏ္ဍ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိက သွက် ကူရာသဝ် ရ။ ကူရာသဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပြင်ၜဳ ဍာ်ကၠးဖ္ဍး (Beaches) ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။ # '''ဝဳလေမ်သတာတ် (Willemstad):''' ဍုင်ဇၞော်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO World Heritage Site) ရ။ ဒၞာဲ "ဟာန်ဒေဝ်သကာဒေ" (Handelskade) မၞုံကဵု သ္ၚိ အာခဳတက်ချာ နေဝ်တာလာန် သာ်နာနာ (Colorful Dutch colonial buildings) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ တကအ်ဏအ်ရ။<ref>{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> # '''ဒတန် ပြင်ၜဳ (Beaches):''' ကူရာသဝ် နွံကဵု ပြင်ၜဳ ၜိုတ် ၃၅ ဒၞာဲ ပြင်င်ရ။ ဒၞာဲ မဒယှ်အိုတ်တအ်ဂှ် ပလာယာ ကေနေပါ (Playa Kenepa)၊ ကာသ် အာဗဝ် (Cas Abao) ကေုာံ ပဝ်တဝ် မာရဳ (Porto Marie) တအ်ရ။ # '''တကအ် ဍောတ် ကလာင် ကူရာသဝ် (Klein Curaçao):''' ဒှ် တကအ် ဍောတ် မဟွံမဲကဵု မၞိဟ်မံင် မနွံ လ္ပာ် အဂၞဲ၊ မဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ဍာ်သာ်ဗၠဲ ကေုာံ ကလောအ်သန္တာရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 လ္ၚတ် ဍုင် ကူရာသဝ် ကေုာံ ဝဳလေမ်သတာတ် (YouTube Video)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Klooster">{{cite book |last=Klooster |first=Wim |title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World |year=2016 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801450457}}</ref> <ref name="Romero">{{cite book |last=Romero |first=Aldemaro |title=The History of the Caribbean |year=2015 |publisher=University of the West Indies Press}}</ref> <ref name="Goslinga">{{cite book |last=Goslinga |first=Cornelis C. |title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580-1680 |year=1971 |publisher=University of Florida Press |isbn=978-9023201416}}</ref> <ref name="Oostindie">{{cite book |last=Oostindie |first=Gert |title=Curacao in the Age of Revolutions, 1795-1800 |year=2014 |publisher=KITLV Press |isbn=978-9067183803}}</ref> <ref name="Meteo">{{cite web |url=https://www.meteo.cw |title=Climate of Curaçao |publisher=Meteorological Department of Curaçao |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Debrot">{{cite book |last=Debrot |first=A. O. |title=The Flora and Fauna of Curaçao |year=2006 |publisher=Carmabi Foundation}}</ref> <ref name="CIA">{{cite web |title=Curaçao Economy Profile |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ |publisher=CIA World Factbook |access-date=2023-10-18 |accessdate=2026-06-15 |archivedate=2023-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504114256/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/curacao/ }}</ref> <ref name="Allen">{{cite book |last=Allen |first=Rose Mary |title=Di Ki Manera? A Social History of Afro-Curaçaoans |year=2007 |publisher=SWP Publishers |isbn=978-9088500051}}</ref> <ref name="CMC">{{cite web |title=Healthcare in Curaçao |url=https://www.cmc.cw |publisher=Curaçao Medical Center |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Area of Willemstad |url=https://whc.unesco.org/en/list/819 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> </references> {{Navbox | name = ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန် | title = ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန်]] (Kingdom of the Netherlands) | listclass = hlist | group1 = ဍုင် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Constituent Countries) | list1 = * [[နေဝ်တာလာန်]] (Netherlands) * [[အာရူဗာ]] (Aruba) * [[ကူရာသဝ်]] (Curaçao) * [[သေန် မာတင်]] (Sint Maarten) | group2 = ဒေသ မူနဳသဳပါယ် တၟေင် ပ္ဍဲကာရဳဗဳယျာန် | list2 = * [[ဗဝ်နေယျာ]] (Bonaire) * [[သေန် အာသတာတဳယပ်သ်]] (Sint Eustatius) * [[သာဗာ]] (Saba) | group3 = ဒေသ သဘာဝ ဆက်စပ် | list3 = * [[ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]] * [[တကအ် အေဗဳသဳ]] (ABC islands) }} [[Category:ကူရာသဝ်]] [[Category:တကအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ၜဳကာရဳဗဳယျာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင် နေဝ်တာလာန်]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကသၟဝ်ကျာ]] lzf724210628exggwtvcpz3zp5qed3b 0 11220 55312 2026-06-15T12:55:16Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox terminology | name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်<br/>(UNESCO World Heritage Site) | image = File:World Heritage Logo global.svg|250px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်။ တြိဂံလဒေါဝ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကောန်မၞိဟ်တုဲ စက်ခ္ဍမ..." 55312 wikitext text/x-wiki {{Infobox terminology | name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်<br/>(UNESCO World Heritage Site) | image = [[File:World Heritage Logo global.svg|250px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်။ တြိဂံလဒေါဝ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကောန်မၞိဟ်တုဲ စက်ခ္ဍမ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု သဘာဝ။]] | caption = သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Emblem) မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ | type = ဒတန် ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ် | administrator = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) <br/> ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | established = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ဥပဒေ) | selection_criteria = တင်ရုဲစှ် ၁၀ တင် (ယေန်သၞာင် ၆၊ သဘာဝ ၄) | website = [https://whc.unesco.org whc.unesco.org] }} '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန်၊ သ္ၚိအင်၊ ဍုင်၊ ဂြိုပ်၊ က္ဍိုပ်ဒဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြင်ၜဳ မကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - [[ယူနေတ်သကဝ်|UNESCO]]) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် (Historical) မတၟေင်တၟဟ်လောန် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ ဒးဒုင် မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မၞုံယၟု '''"သၞောဝ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ"''' (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဍုင်မွဲမွဲကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒးမင်မွဲ ထိင်ဒဝ်အာ သွက် အနာဂတ် ဂတတေအ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အရာမခိုဟ်ပြဲအိုတ် မဆေင်ကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အရာမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင် ယျမ္ဂး၊ ဒၞာဲဒတန်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဂၠးကဝ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် လ္ပာ် ပညာကွတ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ထိင်ဒဝ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် "အာဲကၟာဲ" ဝွံ ဒှ် အရာ မပိုဲတအ် ကလိဂွံ နူကဵု အတိုတ်တေအ် (Past)၊ မပိုင်ပြဳ မံင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် (Present)၊ ကေုာံ အရာ မဒးပအပ်ပြာပ်ကဵု ကု တၞောဝ် အနာဂတ် (Future) ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ညးဍုင်ကွာန် ဂကူနာနာတအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) == [[File:Abu_Simbel_Temple_of_Ramesses_II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ဘဲဍာ်ဗၠိုက်။]] ကသပ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (World War II) တုဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကၟိန်ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ သိုင် ကၟာဍာ်ဇၞော် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ယဝ်ရ သိုင်လဝ် ကၟာဍာ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ် ဝင်တြေံ အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလာဲ (Philae) မၞုံကဵု အာယုက် လ္ၚီသၞာံတအ်ဂှ် သ္ဒးဗၠိုက်အာ သၟဝ်ဍာ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဂွံလလောင်တြး ပရေင်ဟော်ကော် ဂၠးကဝ် (International Safeguarding Campaign) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ရ။ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါဝင် ကဵုဒါန် သြန် ကေုာံ နဲကဲပညာတုဲ၊ ညးတအ် ရေက်ပါ်ထောအ် ဘာကျာ်ဂှ် နကဵု တၟအ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ကလေင်စုတ်ပံင်ကောံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမသၠုင် နူကဵု ဒၞာဲတြေံဂှ်ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဟွံဆေင် ကု ဍုင်မွဲမွဲဓဝ်၊ ဍေံဆေင် ကု ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်ရ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> ကြဴနူဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ဍာ်ယိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳနဳတ် ([[ဗဳနဳသ်|Venice]]) သၞာံ ၁၉၆၆ ကေုာံ ပြသၞာ တၞဟ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂှ် သဘင်သီကၠဳ ယူနေတ်သကဝ် ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ သၞောတ်ဝ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Convention and Structure) == ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပိသာ်ရ- # '''ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမာတ် နူကဵု ၂၁ ဍုင် မကလိဂွံ မာဲရုဲစှ် နူကဵု သဘင်သီကၠဳ ဇၞော်ရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ပၠောပ် စရင် အာဲကၟာဲ တၟိတအ်ရ။ # '''ဗဟဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre):''' နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris) တုဲ ဒှ် ရုင် ကလောန်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''သဘင်သီကၠဳ ဇၞော် (General Assembly of States Parties):''' ဒှ် ဂကောံဍုင် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၉၃ ဍုင် မကောံဓရီု ဇၟာပ်ပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် နာနာရ。<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> == ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ် ၁၀ တၚ် (Selection Criteria) == သွက်ဂွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ်၊ ဒတန်မွဲမွဲ ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်ရုဲစှ် အောန်အိုတ် မွဲတင် ပ္ဍဲအကြာ ၁၀ တင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- '''ကဏ္ဍ ယေန်သၞာင် (Cultural Criteria):''' * (I) ဒှ် ပြကိုဟ်ကွတ် အနုသုခုမ ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မတၟေင်တၟဟ်။ (ဥပမာ- တာဂျ်မာဟာရ်) * (II) ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်၊ အာခဳတက်ချာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ ပ္ဍဲ အခိင် ကေုာံ ဒေသ မွဲမွဲ။ * (III) ဒှ် သက်သဳ သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မဟွံမဲယျ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်သှ်ေဒၟံင်ဏီ။ * (IV) ဒှ် ဥပမာ ဒဒန် အာခဳတက်ချာ၊ ဒၞာဲဒတန် မထ္ၜးကဵု ခေတ် ဝင် ကောန်မၞိဟ်။ * (V) ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အခိုက်တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာတိ မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။ * (VI) ဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု ပရူပရာ ဝင်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> '''ကဏ္ဍ သဘာဝ (Natural Criteria):''' * (VII) ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သာမည လောန်။ * (VIII) ထ္ၜးကဵု ဥပမာ မဆေင်ကဵု ဝင် ခေတ်တိ (Earth's history) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Geological processes)။ * (IX) ဒှ် ဥပမာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂေဟသၞောတ် (Ecological processes) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်။ * (X) ဒှ် ဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ကေုာံ ဂကူသတ် မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ။ == ၅။ လၟေၚ်ကမၠောန် မပတိုန်ယၟု (Nomination Process) == [[File:MachuPicchu_Peru.jpg|thumb|right|250px|မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲ ပေရူ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ "ပံင်စပ်" (Mixed) သီု ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ။]] လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု အဆင့်နာနာ ကေုာံ ကေတ်အခိင် သၞာံဗွဲမဂၠိုင် ရ- # '''စရင် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဍုင်မွဲမွဲ ဒးစုတ်လဝ် ယၟု ဒတန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု "စရင် စမ်ၜတ်" ဍုင်ညးတအ် ကိုပ်ကၠာ အောန်အိုတ် မွဲသၞာံရ။ # '''ဖိုင် လိက်ပတိုန်ယၟု (Nomination File):''' ဍုင်ဂှ် ပြင်ဆင် လိက်ဖိုင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုရုပ်၊ ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ ဗီုတိ တုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ဗဟဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Evaluation):''' ဖိုင်ဂှ် ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂကောံ ပညာရပ် (Advisory Bodies) လုကဴ မွဲသၞာံ ပြင်င်ရ။ # '''ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် (Final Decision):''' ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံဂှ်၊ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် "ပၠောပ်စရင်" (Inscribe)၊ "ကလေင်ပလေဝ်" (Refer/Defer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "တးပါဲ" (Not inscribe) ရ။<ref>{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> == ၆။ ဂကောံ မကဵုကသပ်ဂမၠိုၚ် (Advisory Bodies) == ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဂကောံ မကဵုကသပ် သွက် ပရေင်ပညာ ပိ ဂကောံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် အာဲကၟာဲတအ်ရ- * '''ICOMOS (International Council on Monuments and Sites):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် တအ်ရ။ ညးတအ် ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ အာခဳတက်ချာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''IUCN (International Union for Conservation of Nature):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် သဘာဝ တအ်ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ်ရံင် သဘာဝ၊ တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မနွံ ပ္ဍဲဒတန်ဂှ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''ICCROM (International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဗတောန်၊ လွဳလွတ် ကေုာံ ပြင်ဆင် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ == ၇။ အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ (World Heritage in Danger) == [[File:Palmyra_Tetrapylon.jpg|thumb|left|200px|ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ (Palmyra) ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ မပါဝင် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်။]] ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဒးဒုင် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''"စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ"''' (List of World Heritage in Danger) ရ။ ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ သတိကဵု ဂၠးကဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်ဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲအန္တရာဲတုဲ နွံပၟိက် အရီုအဗင် ဗွဲမပြဟ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> ဟိုတ် မဂွံဒးဒုင် စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် ညံင်ရဴ- * '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်:''' (ဥပမာ- ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ ဍုင် ရုပ်ပုတ်ကျာ် ဗာမဳယျာန် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နဳသတာန်)။ * '''ဘဲသဘာဝ:''' (ဥပမာ- တိချဳ၊ လဗိုတ်ကျာ)။ * '''ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကောန်မၞိဟ်:''' (ဥပမာ- ပရေင်ခုတ်ဆု ဂြိုပ်၊ ပရေင်ခါဲသတ္တု၊ မကၠောန်ပလီု ပွဳပွူသဘာဝ)။ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံမာန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်မ္ဂး၊ ယူနေတ်သကဝ် မာန်ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ဂှ် လဒက်ပတန် အာဲကၟာဲ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ (ဥပမာ- ဒၞာဲမင်မွဲ ယာမ အာရေဗဳယျာန် ပ္ဍဲ အဝ်မာန် ကေုာံ ဍုင် [[လဳဗာပူး]] ပ္ဍဲ ဗြိတိန်)။ == ၈။ စရၚ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ သ္ၚိအၚ် (Global Distribution and Statistics) == စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ၁၆၈ ဍုင် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲဂှ် ယေန်သၞာင် (၉၃၃ ဒၞာဲ)၊ သဘာဝ (၂၂၇ ဒၞာဲ)၊ ကေုာံ ပံင်စပ် (၃၉ ဒၞာဲ) ရ။ ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ တုဲ၊ အာဖရိက ဂှ် ဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ အောန်အိုတ်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် (၂၀၂၃) |- ! လၟေင် !! ဍုင် !! လၟိဟ် ယေန်သၞာင် !! လၟိဟ် သဘာဝ !! လၟိဟ် ပံင်စပ် !! လၟိဟ် သီုဖအိုတ် |- | ၁ || [[အဳတလဳ]] || ၅၃ || ၆ || ၀ || '''၅၉''' |- | ၂ || [[ကြုက်]] || ၃၉ || ၁၄ || ၄ || '''၅၇''' |- | ၃ || [[ဂျာမနဳ]] || ၅၀ || ၃ || ၀ || '''၅၃''' |- | ၄ || [[ပြင်သေတ်]] || ၄၃ || ၇ || ၁ || '''၅၁''' |- | ၅ || [[သပိန်]] || ၄၃ || ၄ || ၃ || '''၅၀''' |} == ၉။ ဖဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Benefits and Challenges) == [[File:Venezia_Canale_Grande_dal_ponte_dell_Accademia.jpg|thumb|right|200px|ဍုင် ဗဳနဳတ် (Venice) မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ညးကၟုဲ လုပ်ဍုင် ဂၠိုင်လောန် (Overtourism)။]] ပရေင်ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံသီုကၠုင် ကဵု ပြသၞာ နာနာသာ်ကီုရ။<ref>{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> '''ဖဵုခိုဟ် (Benefits):''' * '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ဒတန်တအ်ဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင်တုဲ ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်၊ ပကဵု ညံင် သြန်လုပ် ဒေသ ဂွံတိုန်။ * '''ပရေင်မင်မွဲ:''' ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ကေုာံ နဲကဲ ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲတအ်ရ။ '''ပြသၞာ (Challenges):''' * '''ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်လောန် (Overtourism):''' ဒတန် ညံင်ရဴ မာချူ ပဳချူ ကေုာံ ဗဳနဳတ် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးကၟုဲ လောန်ကာဲတုဲ ပရေင်ပလီုပလာ် အာဲကၟာဲ ကတဵုလုပ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * '''ပရေင်အစောဲ ဥရဝ်ပ (Eurocentrism):''' အစာဝင်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဇိုင်သ္ၚေဝ် လ္ပာ် အာခဳတက်ချာ ဥရဝ်ပ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အာဲကၟာဲ လ္ပာ် အဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ဂှ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အောန်ဒၟံင်ရ။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) == ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ်ဏအ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် တအ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ တၟိ မဒှ် '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)''' ရ။ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကတဴသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဗြဲဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ယေန်သၞာင် တြေံ ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် သဘာဝ တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဖန်ဇန်ဒၟံင် "ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မတန်တဴ (Sustainable Tourism)" ကေုာံ ညံင် ညးဒေသတအ် ဂွံပါဝင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်ရ။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - UNESCO)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="UNESCO_About">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Harrison">{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> <ref name="Meskell">{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> <ref name="UNESCO_Conv">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Crit">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Francioni">{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> <ref name="ICOMOS">{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="IUCN">{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Danger">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Leask">{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> <ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> </references> {{Navbox | name = ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ | title = [[ယူနေတ်သကဝ်]] ကေုာံ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | listclass = hlist | group1 = ဂကောံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list1 = * [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) * [[ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) * [[ICOMOS]] * [[IUCN]] | group2 = ကဏ္ဍ အာဲကၟာဲဂမၠိုင် | list2 = * [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ]] (World Heritage in Danger) | group3 = ဍုင် မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ် | list3 = * [[အဳတလဳ]] * [[ကြုက်]] * [[ဂျာမနဳ]] * [[ပြင်သေတ်]] * [[သပိန်]] }} [[Category:ယူနေတ်သကဝ်]] [[Category:အာဲကၟာဲဂၠးတိ]] [[Category:ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]] [[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]] b0ft0e1mw4bg4hz14cyqnr0em07a8t8 55313 55312 2026-06-15T12:57:51Z Aue Nai 24 55313 wikitext text/x-wiki {{Infobox terminology | name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်<br/>(UNESCO World Heritage Site) | image = [[File:World Heritage Logo global.svg|250px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်။ တြိဂံလဒေါဝ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကောန်မၞိဟ်တုဲ စက်ခ္ဍမ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု သဘာဝ။]] | caption = သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Emblem) မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ | type = ဒတန် ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ် | administrator = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) <br/> ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | established = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ဥပဒေ) | selection_criteria = တင်ရုဲစှ် ၁၀ တင် (ယေန်သၞာင် ၆၊ သဘာဝ ၄) | website = [https://whc.unesco.org whc.unesco.org] }} '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန်၊ သ္ၚိအင်၊ ဍုင်၊ ဂြိုပ်၊ က္ဍိုပ်ဒဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြင်ၜဳ မကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - [[ယူနေတ်သကဝ်|UNESCO]]) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် (Historical) မတၟေင်တၟဟ်လောန် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ ဒးဒုင် မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မၞုံယၟု '''"သၞောဝ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ"''' (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဍုင်မွဲမွဲကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒးမင်မွဲ ထိင်ဒဝ်အာ သွက် အနာဂတ် ဂတတေအ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အရာမခိုဟ်ပြဲအိုတ် မဆေင်ကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အရာမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင် ယျမ္ဂး၊ ဒၞာဲဒတန်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဂၠးကဝ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် လ္ပာ် ပညာကွတ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ထိင်ဒဝ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် "အာဲကၟာဲ" ဝွံ ဒှ် အရာ မပိုဲတအ် ကလိဂွံ နူကဵု အတိက်တေအ် (Past)၊ မပိုင်ပြဳ မံင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် (Present)၊ ကေုာံ အရာ မဒးပအပ်ပြာပ်ကဵု ကု တၞောဝ် အနာဂတ် (Future) ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ညးဍုင်ကွာန် ဂကူနာနာတအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) == [[File:Abu_Simbel_Temple_of_Ramesses_II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ဘဲဍာ်ဗၠိုက်။]] ကသပ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (World War II) တုဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကၟိန်ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ သိုင် ကၟာဍာ်ဇၞော် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ယဝ်ရ သိုင်လဝ် ကၟာဍာ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ် ဝင်တြေံ အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလာဲ (Philae) မၞုံကဵု အာယုက် လ္ၚီသၞာံတအ်ဂှ် သ္ဒးဗၠိုက်အာ သၟဝ်ဍာ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဂွံလလောင်တြး ပရေင်ဟော်ကော် ဂၠးကဝ် (International Safeguarding Campaign) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ရ။ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါဝင် ကဵုဒါန် သြန် ကေုာံ နဲကဲပညာတုဲ၊ ညးတအ် ရေက်ပါ်ထောအ် ဘာကျာ်ဂှ် နကဵု တၟအ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ကလေင်စုတ်ပံင်ကောံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမသၠုင် နူကဵု ဒၞာဲတြေံဂှ်ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဟွံဆေင် ကု ဍုင်မွဲမွဲဓဝ်၊ ဍေံဆေင် ကု ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်ရ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> ကြဴနူဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ဍာ်ယိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳနဳတ် ([[ဗဳနဳသ်|Venice]]) သၞာံ ၁၉၆၆ ကေုာံ ပြသၞာ တၞဟ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂှ် သဘင်သီကၠဳ ယူနေတ်သကဝ် ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ သၞောတ်ဝ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Convention and Structure) == ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပိသာ်ရ- # '''ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမာတ် နူကဵု ၂၁ ဍုင် မကလိဂွံ မာဲရုဲစှ် နူကဵု သဘင်သီကၠဳ ဇၞော်ရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ပၠောပ် စရင် အာဲကၟာဲ တၟိတအ်ရ။ # '''ဗဟဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre):''' နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris) တုဲ ဒှ် ရုင် ကလောန်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''သဘင်သီကၠဳ ဇၞော် (General Assembly of States Parties):''' ဒှ် ဂကောံဍုင် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၉၃ ဍုင် မကောံဓရီု ဇၟာပ်ပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် နာနာရ。<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> == ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ် ၁၀ တၚ် (Selection Criteria) == သွက်ဂွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ်၊ ဒတန်မွဲမွဲ ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်ရုဲစှ် အောန်အိုတ် မွဲတင် ပ္ဍဲအကြာ ၁၀ တင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- '''ကဏ္ဍ ယေန်သၞာင် (Cultural Criteria):''' * (I) ဒှ် ပြကိုဟ်ကွတ် အနုသုခုမ ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မတၟေင်တၟဟ်။ (ဥပမာ- တာဂျ်မာဟာရ်) * (II) ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်၊ အာခဳတက်ချာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ ပ္ဍဲ အခိင် ကေုာံ ဒေသ မွဲမွဲ။ * (III) ဒှ် သက်သဳ သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မဟွံမဲယျ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်သှ်ေဒၟံင်ဏီ။ * (IV) ဒှ် ဥပမာ ဒဒန် အာခဳတက်ချာ၊ ဒၞာဲဒတန် မထ္ၜးကဵု ခေတ် ဝင် ကောန်မၞိဟ်။ * (V) ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အခိုက်တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာတိ မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။ * (VI) ဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု ပရူပရာ ဝင်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> '''ကဏ္ဍ သဘာဝ (Natural Criteria):''' * (VII) ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သာမည လောန်။ * (VIII) ထ္ၜးကဵု ဥပမာ မဆေင်ကဵု ဝင် ခေတ်တိ (Earth's history) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Geological processes)။ * (IX) ဒှ် ဥပမာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂေဟသၞောတ် (Ecological processes) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်။ * (X) ဒှ် ဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ကေုာံ ဂကူသတ် မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ။ == ၅။ လၟေၚ်ကမၠောန် မပတိုန်ယၟု (Nomination Process) == [[File:MachuPicchu_Peru.jpg|thumb|right|250px|မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲ ပေရူ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ "ပံင်စပ်" (Mixed) သီု ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ။]] လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု အဆင့်နာနာ ကေုာံ ကေတ်အခိင် သၞာံဗွဲမဂၠိုင် ရ- # '''စရင် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဍုင်မွဲမွဲ ဒးစုတ်လဝ် ယၟု ဒတန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု "စရင် စမ်ၜတ်" ဍုင်ညးတအ် ကိုပ်ကၠာ အောန်အိုတ် မွဲသၞာံရ။ # '''ဖိုင် လိက်ပတိုန်ယၟု (Nomination File):''' ဍုင်ဂှ် ပြင်ဆင် လိက်ဖိုင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုရုပ်၊ ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ ဗီုတိ တုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ဗဟဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Evaluation):''' ဖိုင်ဂှ် ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂကောံ ပညာရပ် (Advisory Bodies) လုကဴ မွဲသၞာံ ပြင်င်ရ။ # '''ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် (Final Decision):''' ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံဂှ်၊ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် "ပၠောပ်စရင်" (Inscribe)၊ "ကလေင်ပလေဝ်" (Refer/Defer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "တးပါဲ" (Not inscribe) ရ။<ref>{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> == ၆။ ဂကောံ မကဵုကသပ်ဂမၠိုၚ် (Advisory Bodies) == ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဂကောံ မကဵုကသပ် သွက် ပရေင်ပညာ ပိ ဂကောံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် အာဲကၟာဲတအ်ရ- * '''ICOMOS (International Council on Monuments and Sites):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် တအ်ရ။ ညးတအ် ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ အာခဳတက်ချာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''IUCN (International Union for Conservation of Nature):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် သဘာဝ တအ်ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ်ရံင် သဘာဝ၊ တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မနွံ ပ္ဍဲဒတန်ဂှ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''ICCROM (International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဗတောန်၊ လွဳလွတ် ကေုာံ ပြင်ဆင် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ == ၇။ အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ (World Heritage in Danger) == [[File:Palmyra_Tetrapylon.jpg|thumb|left|200px|ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ (Palmyra) ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ မပါဝင် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်။]] ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဒးဒုင် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''"စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ"''' (List of World Heritage in Danger) ရ။ ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ သတိကဵု ဂၠးကဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်ဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲအန္တရာဲတုဲ နွံပၟိက် အရီုအဗင် ဗွဲမပြဟ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> ဟိုတ် မဂွံဒးဒုင် စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် ညံင်ရဴ- * '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်:''' (ဥပမာ- ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ ဍုင် ရုပ်ပုတ်ကျာ် ဗာမဳယျာန် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နဳသတာန်)။ * '''ဘဲသဘာဝ:''' (ဥပမာ- တိချဳ၊ လဗိုတ်ကျာ)။ * '''ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကောန်မၞိဟ်:''' (ဥပမာ- ပရေင်ခုတ်ဆု ဂြိုပ်၊ ပရေင်ခါဲသတ္တု၊ မကၠောန်ပလီု ပွဳပွူသဘာဝ)။ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံမာန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်မ္ဂး၊ ယူနေတ်သကဝ် မာန်ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ဂှ် လဒက်ပတန် အာဲကၟာဲ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ (ဥပမာ- ဒၞာဲမင်မွဲ ယာမ အာရေဗဳယျာန် ပ္ဍဲ အဝ်မာန် ကေုာံ ဍုင် [[လဳဗာပူး]] ပ္ဍဲ ဗြိတိန်)။ == ၈။ စရၚ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ သ္ၚိအၚ် (Global Distribution and Statistics) == စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ၁၆၈ ဍုင် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲဂှ် ယေန်သၞာင် (၉၃၃ ဒၞာဲ)၊ သဘာဝ (၂၂၇ ဒၞာဲ)၊ ကေုာံ ပံင်စပ် (၃၉ ဒၞာဲ) ရ။ ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ တုဲ၊ အာဖရိက ဂှ် ဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ အောန်အိုတ်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် (၂၀၂၃) |- ! လၟေင် !! ဍုင် !! လၟိဟ် ယေန်သၞာင် !! လၟိဟ် သဘာဝ !! လၟိဟ် ပံင်စပ် !! လၟိဟ် သီုဖအိုတ် |- | ၁ || [[အဳတလဳ]] || ၅၃ || ၆ || ၀ || '''၅၉''' |- | ၂ || [[ကြုက်]] || ၃၉ || ၁၄ || ၄ || '''၅၇''' |- | ၃ || [[ဂျာမနဳ]] || ၅၀ || ၃ || ၀ || '''၅၃''' |- | ၄ || [[ပြင်သေတ်]] || ၄၃ || ၇ || ၁ || '''၅၁''' |- | ၅ || [[သပိန်]] || ၄၃ || ၄ || ၃ || '''၅၀''' |} == ၉။ ဖဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Benefits and Challenges) == [[File:Venezia_Canale_Grande_dal_ponte_dell_Accademia.jpg|thumb|right|200px|ဍုင် ဗဳနဳတ် (Venice) မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ညးကၟုဲ လုပ်ဍုင် ဂၠိုင်လောန် (Overtourism)။]] ပရေင်ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံသီုကၠုင် ကဵု ပြသၞာ နာနာသာ်ကီုရ။<ref>{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> '''ဖဵုခိုဟ် (Benefits):''' * '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ဒတန်တအ်ဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင်တုဲ ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်၊ ပကဵု ညံင် သြန်လုပ် ဒေသ ဂွံတိုန်။ * '''ပရေင်မင်မွဲ:''' ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ကေုာံ နဲကဲ ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲတအ်ရ။ '''ပြသၞာ (Challenges):''' * '''ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်လောန် (Overtourism):''' ဒတန် ညံင်ရဴ မာချူ ပဳချူ ကေုာံ ဗဳနဳတ် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးကၟုဲ လောန်ကာဲတုဲ ပရေင်ပလီုပလာ် အာဲကၟာဲ ကတဵုလုပ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * '''ပရေင်အစောဲ ဥရဝ်ပ (Eurocentrism):''' အစာဝင်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဇိုင်သ္ၚေဝ် လ္ပာ် အာခဳတက်ချာ ဥရဝ်ပ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အာဲကၟာဲ လ္ပာ် အဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ဂှ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အောန်ဒၟံင်ရ။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) == ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ်ဏအ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် တအ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ တၟိ မဒှ် '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)''' ရ။ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကတဴသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဗြဲဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ယေန်သၞာင် တြေံ ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် သဘာဝ တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဖန်ဇန်ဒၟံင် "ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မတန်တဴ (Sustainable Tourism)" ကေုာံ ညံင် ညးဒေသတအ် ဂွံပါဝင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်ရ။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - UNESCO)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="UNESCO_About">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Harrison">{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> <ref name="Meskell">{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> <ref name="UNESCO_Conv">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Crit">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Francioni">{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> <ref name="ICOMOS">{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="IUCN">{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Danger">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Leask">{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> <ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> </references> {{Navbox | name = ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ | title = [[ယူနေတ်သကဝ်]] ကေုာံ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | listclass = hlist | group1 = ဂကောံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list1 = * [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) * [[ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) * [[ICOMOS]] * [[IUCN]] | group2 = ကဏ္ဍ အာဲကၟာဲဂမၠိုင် | list2 = * [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ]] (World Heritage in Danger) | group3 = ဍုင် မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ် | list3 = * [[အဳတလဳ]] * [[ကြုက်]] * [[ဂျာမနဳ]] * [[ပြင်သေတ်]] * [[သပိန်]] }} [[Category:ယူနေတ်သကဝ်]] [[Category:အာဲကၟာဲဂၠးတိ]] [[Category:ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]] [[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]] bjt01l0vbyuqxajqg9tlpwiw98xwsr3 55314 55313 2026-06-15T12:59:17Z Aue Nai 24 55314 wikitext text/x-wiki {{Infobox terminology | name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်<br/>(UNESCO World Heritage Site) | image = [[File:World Heritage Logo global.svg|250px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်။ တြိဂံလဒေါဝ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ကောန်မၞိဟ်တုဲ စက်ခ္ဍမ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု သဘာဝ။]] | caption = သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Emblem) မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ | type = ဒတန် ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ် | administrator = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) <br/> ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | established = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ဥပဒေ) | selection_criteria = တင်ရုဲစှ် ၁၀ တင် (ယေန်သၞာင် ၆၊ သဘာဝ ၄) | website = [https://whc.unesco.org whc.unesco.org] }} '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန်၊ သ္ၚိအင်၊ ဍုင်၊ ဂြိုပ်၊ က္ဍိုပ်ဒဵု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြင်ၜဳ မကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - [[ယူနေတ်သကဝ်|UNESCO]]) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင် (Historical) မတၟေင်တၟဟ်လောန် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ ဒးဒုင် မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မၞုံယၟု '''"သၞောဝ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ"''' (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဍုင်မွဲမွဲကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ် ဒးမင်မွဲ ထိင်ဒဝ်အာ သွက် အနာဂတ် ဂတတေအ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အရာမခိုဟ်ပြဲအိုတ် မဆေင်ကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အရာမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင် ယျမ္ဂး၊ ဒၞာဲဒတန်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဂၠးကဝ် ကေုာံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် လ္ပာ် ပညာကွတ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ထိင်ဒဝ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် "အာဲကၟာဲ" ဝွံ ဒှ် အရာ မပိုဲတအ် ကလိဂွံ နူကဵု အတိက်တေအ် (Past)၊ မပိုင်ပြဳ မံင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် (Present)၊ ကေုာံ အရာ မဒးပအပ်ပြာပ်ကဵု ကု တၞောဝ် အနာဂတ် (Future) ရ။ အာဲကၟာဲတအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ညးဍုင်ကွာန် ဂကူနာနာတအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origin) == [[File:Abu_Simbel_Temple_of_Ramesses_II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲ အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ဘဲဍာ်ဗၠိုက်။]] ကသပ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ (World War II) တုဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကၟိန်ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ သိုင် ကၟာဍာ်ဇၞော် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ယဝ်ရ သိုင်လဝ် ကၟာဍာ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ် ဝင်တြေံ အာဗူ သဳမ်ဗေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလာဲ (Philae) မၞုံကဵု အာယုက် လ္ၚီသၞာံတအ်ဂှ် သ္ဒးဗၠိုက်အာ သၟဝ်ဍာ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဂွံလလောင်တြး ပရေင်ဟော်ကော် ဂၠးကဝ် (International Safeguarding Campaign) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ရ။ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါဝင် ကဵုဒါန် သြန် ကေုာံ နဲကဲပညာတုဲ၊ ညးတအ် ရေက်ပါ်ထောအ် ဘာကျာ်ဂှ် နကဵု တၟအ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ကလေင်စုတ်ပံင်ကောံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမသၠုင် နူကဵု ဒၞာဲတြေံဂှ်ရ။ ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဟွံဆေင် ကု ဍုင်မွဲမွဲဓဝ်၊ ဍေံဆေင် ကု ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်ရ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> ကြဴနူဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ဍာ်ယိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳနဳတ် ([[ဗဳနဳသ်|Venice]]) သၞာံ ၁၉၆၆ ကေုာံ ပြသၞာ တၞဟ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂ ဂှ် သဘင်သီကၠဳ ယူနေတ်သကဝ် ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ သၞောတ်ဝ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Convention and Structure) == ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုဲစှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပိသာ်ရ- # '''ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee):''' ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အမာတ် နူကဵု ၂၁ ဍုင် မကလိဂွံ မာဲရုဲစှ် နူကဵု သဘင်သီကၠဳ ဇၞော်ရ။ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ပၠောပ် စရင် အာဲကၟာဲ တၟိတအ်ရ။ # '''ဗဟဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre):''' နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris) တုဲ ဒှ် ရုင် ကလောန်ကမၠောန် ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''သဘင်သီကၠဳ ဇၞော် (General Assembly of States Parties):''' ဒှ် ဂကောံဍုင် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ၁၉၃ ဍုင် မကောံဓရီု ဇၟာပ်ပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောတ်ဝ် နာနာရ。<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> == ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ် ၁၀ တၚ် (Selection Criteria) == သွက်ဂွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ်၊ ဒတန်မွဲမွဲ ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင်ရုဲစှ် အောန်အိုတ် မွဲတင် ပ္ဍဲအကြာ ၁၀ တင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ- '''ကဏ္ဍ ယေန်သၞာင် (Cultural Criteria):''' * (I) ဒှ် ပြကိုဟ်ကွတ် အနုသုခုမ ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မတၟေင်တၟဟ်။ (ဥပမာ- တာဂျ်မာဟာရ်) * (II) ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်၊ အာခဳတက်ချာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ ပ္ဍဲ အခိင် ကေုာံ ဒေသ မွဲမွဲ။ * (III) ဒှ် သက်သဳ သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မဟွံမဲယျ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်သှ်ေဒၟံင်ဏီ။ * (IV) ဒှ် ဥပမာ ဒဒန် အာခဳတက်ချာ၊ ဒၞာဲဒတန် မထ္ၜးကဵု ခေတ် ဝင် ကောန်မၞိဟ်။ * (V) ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အခိုက်တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာတိ မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။ * (VI) ဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု ပရူပရာ ဝင်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> '''ကဏ္ဍ သဘာဝ (Natural Criteria):''' * (VII) ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞုံကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သာမည လောန်။ * (VIII) ထ္ၜးကဵု ဥပမာ မဆေင်ကဵု ဝင် ခေတ်တိ (Earth's history) ကေုာံ ပရေင်တိချဳ (Geological processes)။ * (IX) ဒှ် ဥပမာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂေဟသၞောတ် (Ecological processes) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်။ * (X) ဒှ် ဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) ကေုာံ ဂကူသတ် မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ။ == ၅။ လၟေၚ်ကမၠောန် မပတိုန်ယၟု (Nomination Process) == [[File:MachuPicchu_Peru.jpg|thumb|right|250px|မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲ ပေရူ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ "ပံင်စပ်" (Mixed) သီု ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ။]] လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု အဆင့်နာနာ ကေုာံ ကေတ်အခိင် သၞာံဗွဲမဂၠိုင် ရ- # '''စရင် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဍုင်မွဲမွဲ ဒးစုတ်လဝ် ယၟု ဒတန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု "စရင် စမ်ၜတ်" ဍုင်ညးတအ် ကိုပ်ကၠာ အောန်အိုတ် မွဲသၞာံရ။ # '''ဖိုင် လိက်ပတိုန်ယၟု (Nomination File):''' ဍုင်ဂှ် ပြင်ဆင် လိက်ဖိုင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုရုပ်၊ ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ ဗီုတိ တုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ဗဟဵု ယူနေတ်သကဝ် ရ။ # '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Evaluation):''' ဖိုင်ဂှ် ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂကောံ ပညာရပ် (Advisory Bodies) လုကဴ မွဲသၞာံ ပြင်င်ရ။ # '''ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် (Final Decision):''' ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံဂှ်၊ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် "ပၠောပ်စရင်" (Inscribe)၊ "ကလေင်ပလေဝ်" (Refer/Defer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "တးပါဲ" (Not inscribe) ရ။<ref>{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> == ၆။ ဂကောံ မကဵုကသပ်ဂမၠိုၚ် (Advisory Bodies) == ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဂကောံ မကဵုကသပ် သွက် ပရေင်ပညာ ပိ ဂကောံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် အာဲကၟာဲတအ်ရ- * '''ICOMOS (International Council on Monuments and Sites):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် တအ်ရ။ ညးတအ် ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ အာခဳတက်ချာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''IUCN (International Union for Conservation of Nature):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒတန် သဘာဝ တအ်ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ်ရံင် သဘာဝ၊ တၞံဆု ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန် မနွံ ပ္ဍဲဒတန်ဂှ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''ICCROM (International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property):''' ဂကောံဏအ်ဝွံ ကဵုကသပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဗတောန်၊ လွဳလွတ် ကေုာံ ပြင်ဆင် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ == ၇။ အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ (World Heritage in Danger) == [[File:Palmyra_Tetrapylon.jpg|thumb|left|200px|ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ (Palmyra) ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ မပါဝင် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်။]] ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဒးဒုင် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''"စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ"''' (List of World Heritage in Danger) ရ။ ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ သတိကဵု ဂၠးကဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်ဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲအန္တရာဲတုဲ နွံပၟိက် အရီုအဗင် ဗွဲမပြဟ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> ဟိုတ် မဂွံဒးဒုင် စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် ညံင်ရဴ- * '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်:''' (ဥပမာ- ဍုင်တြေံ ပါလ်မဳရာ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ၊ ဍုင် ရုပ်ပုတ်ကျာ် ဗာမဳယျာန် ပ္ဍဲ အာဖဂါန်နဳသတာန်)။ * '''ဘဲသဘာဝ:''' (ဥပမာ- တိချဳ၊ လဗိုတ်ကျာ)။ * '''ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကောန်မၞိဟ်:''' (ဥပမာ- ပရေင်ခုတ်ဆု ဂြိုပ်၊ ပရေင်ခါဲသတ္တု၊ မကၠောန်ပလီု ပွဳပွူသဘာဝ)။ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံမာန် မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်မ္ဂး၊ ယူနေတ်သကဝ် မာန်ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ဂှ် လဒက်ပတန် အာဲကၟာဲ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ (ဥပမာ- ဒၞာဲမင်မွဲ ယာမ အာရေဗဳယျာန် ပ္ဍဲ အဝ်မာန် ကေုာံ ဍုင် [[လဳဗာပူ]] ပ္ဍဲ ဗြိတိန်)။ == ၈။ စရၚ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ သ္ၚိအၚ် (Global Distribution and Statistics) == စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ၁၆၈ ဍုင် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲဂှ် ယေန်သၞာင် (၉၃၃ ဒၞာဲ)၊ သဘာဝ (၂၂၇ ဒၞာဲ)၊ ကေုာံ ပံင်စပ် (၃၉ ဒၞာဲ) ရ။ ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ တုဲ၊ အာဖရိက ဂှ် ဒှ် ဒေသ မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ အောန်အိုတ်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် (၂၀၂၃) |- ! လၟေင် !! ဍုင် !! လၟိဟ် ယေန်သၞာင် !! လၟိဟ် သဘာဝ !! လၟိဟ် ပံင်စပ် !! လၟိဟ် သီုဖအိုတ် |- | ၁ || [[အဳတလဳ]] || ၅၃ || ၆ || ၀ || '''၅၉''' |- | ၂ || [[ကြုက်]] || ၃၉ || ၁၄ || ၄ || '''၅၇''' |- | ၃ || [[ဂျာမနဳ]] || ၅၀ || ၃ || ၀ || '''၅၃''' |- | ၄ || [[ပြင်သေတ်]] || ၄၃ || ၇ || ၁ || '''၅၁''' |- | ၅ || [[သပိန်]] || ၄၃ || ၄ || ၃ || '''၅၀''' |} == ၉။ ဖဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုၚ် (Benefits and Challenges) == [[File:Venezia_Canale_Grande_dal_ponte_dell_Accademia.jpg|thumb|right|200px|ဍုင် ဗဳနဳတ် (Venice) မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ညးကၟုဲ လုပ်ဍုင် ဂၠိုင်လောန် (Overtourism)။]] ပရေင်ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံသီုကၠုင် ကဵု ပြသၞာ နာနာသာ်ကီုရ။<ref>{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> '''ဖဵုခိုဟ် (Benefits):''' * '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ဒတန်တအ်ဏအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင်တုဲ ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်၊ ပကဵု ညံင် သြန်လုပ် ဒေသ ဂွံတိုန်။ * '''ပရေင်မင်မွဲ:''' ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ကေုာံ နဲကဲ ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲတအ်ရ။ '''ပြသၞာ (Challenges):''' * '''ညးကၟုဲ လုပ်ဂၠိုင်လောန် (Overtourism):''' ဒတန် ညံင်ရဴ မာချူ ပဳချူ ကေုာံ ဗဳနဳတ် တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးကၟုဲ လောန်ကာဲတုဲ ပရေင်ပလီုပလာ် အာဲကၟာဲ ကတဵုလုပ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * '''ပရေင်အစောဲ ဥရဝ်ပ (Eurocentrism):''' အစာဝင်လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဇိုင်သ္ၚေဝ် လ္ပာ် အာခဳတက်ချာ ဥရဝ်ပ ဂၠိုင်လောန်တုဲ၊ အာဲကၟာဲ လ္ပာ် အဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ဂှ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ အောန်ဒၟံင်ရ။<ref>{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ (Future and Conservation) == ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ်ဏအ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် တအ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ တၟိ မဒှ် '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)''' ရ။ ဍာ်မှာသၟိတ် သၠုင်တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကတဴသကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဗြဲဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ယေန်သၞာင် တြေံ ကေုာံ ဂေဟသၞောတ် သဘာဝ တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဖန်ဇန်ဒၟံင် "ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မတန်တဴ (Sustainable Tourism)" ကေုာံ ညံင် ညးဒေသတအ် ဂွံပါဝင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂှ်ရ။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် အာဲကၟာဲတအ်ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - UNESCO)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="UNESCO_About">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Harrison">{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591973}}</ref> <ref name="Meskell">{{cite book |last=Meskell |first=Lynn |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |year=2018 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0190648343}}</ref> <ref name="UNESCO_Conv">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/convention/ |title=The World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Crit">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Francioni">{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199236599}}</ref> <ref name="ICOMOS">{{cite web |url=https://www.icomos.org/en/about-icomos |title=Our Work |publisher=ICOMOS |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="IUCN">{{cite web |url=https://www.iucn.org/theme/world-heritage |title=World Heritage |publisher=IUCN |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="UNESCO_Danger">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/danger/ |title=List of World Heritage in Danger |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Leask">{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}</ref> <ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}</ref> </references> {{Navbox | name = ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ အာဲကၟာဲဂၠးတိ | title = [[ယူနေတ်သကဝ်]] ကေုာံ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ | listclass = hlist | group1 = ဂကောံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | list1 = * [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) * [[ဂကောံကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) * [[ICOMOS]] * [[IUCN]] | group2 = ကဏ္ဍ အာဲကၟာဲဂမၠိုင် | list2 = * [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural Heritage) * [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မနွံ ပ္ဍဲအန္တရာဲ]] (World Heritage in Danger) | group3 = ဍုင် မၞုံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠိုင်အိုတ် | list3 = * [[အဳတလဳ]] * [[ကြုက်]] * [[ဂျာမနဳ]] * [[ပြင်သေတ်]] * [[သပိန်]] }} [[Category:ယူနေတ်သကဝ်]] [[Category:အာဲကၟာဲဂၠးတိ]] [[Category:ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]] [[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]] 21nk9why1t5pjsv1kkoe8w6kdloqqjq 0 11221 55315 2026-06-15T13:05:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox settlement | name = လဳဗာပူ (Liverpool) | image_skyline = Liverpool Pier Head.jpg | imagesize = 300px | image_caption = သ္ၚိလဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (Pier Head, Liverpool) | image_flag = | image_shield = Liverpool City Council coat of arms.png | pushpin_map = United Kingdom | coordinates = {{coord|5..." 55315 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = လဳဗာပူ (Liverpool) | image_skyline = Liverpool Pier Head.jpg | imagesize = 300px | image_caption = သ္ၚိလဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (Pier Head, Liverpool) | image_flag = | image_shield = Liverpool City Council coat of arms.png | pushpin_map = United Kingdom | coordinates = {{coord|53|24|27|N|2|59|31|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = ဍုင် | subdivision_name = [[အင်္ဂလာန်]] (England) | subdivision_type1 = ရး (Region) | subdivision_name1 = အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = မာသဳသာက် (Merseyside) | established_title = ဒက်ပတန် | established_date = သၞာံ ၁၂၀၇ | leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor) | leader_name = ဂျဝ်အာန် အာန်ဒါသေန် (Joanne Anderson) | area_total_km2 = 111.84 | population_total = ၄၈၆,၁၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = 4346 | timezone = GMT (UTC+0) | utc_offset = +0 | website = [https://liverpool.gov.uk/ liverpool.gov.uk] }} '''လဳဗာပူ''' ({{lang-en|Liverpool}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် မဟာနဂဵု (Metropolitan borough) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ခရိုင် မာသဳသာက် (Merseyside)၊ ဒေသ အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England)၊ ဍုင် [[ဗြိတိန်]] ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံ လ္ပာ်ဗမံက် ၜဳမာသဳ (River Mersey) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၄၈၆,၁၀၀ တၠတုဲ၊ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ သီုကဵု ဒေသ မဟာနဂဵု လဳဗာပူ (Liverpool City Region) မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ စဵုကဵု ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။<ref>{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် 항구 (Port city) မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်စၠောအ်က္ၜင် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်လဳဗာပူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဂဳတ (တၟေင်တၟဟ် ဂကောံ ဂဳတ [[The Beatles]])၊ ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Liverpool F.C. ကေုာံ Everton F.C.) တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) == ယၟု "လဳဗာပူ" (Liverpool) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ နူကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) မဟီုလဝ် ''lifer'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် မတီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်အုဲ" ကေုာံ ''pōl'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၟာဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်ၜဳ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် "ကၟာဍာ် မၞုံကဵု ဍာ်တီု" ရ။ ယၟုဏအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၀ နဒဒှ် ''Liuerpul'' ရ။<ref>{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင်မွဲ (Borough) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၀၇ နူကဵု ဨကရာဇ် ဂျောန် (King John) ရ။ သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂစေံ လဳဗာ" (Liver bird) မဒှ် ဂစေံဒဏ္ဍရဳ မွဲ မတုပ် ကု ဂစေံ ကောရ်မဝ်ရာန် (Cormorant) မယိုက်လဝ် တၞးဆု ပ္ဍဲသၟောဝ်ပါင်ဍေံရ။ == ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Early and Medieval History) == ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၂၀၇ ဂှ် လဳဗာပူဝွံ ဒှ်ဆ ကွာန်တမ္ၚာ ဍောတ်တ် မွဲဓဝ်ရ။ ဨကရာဇ် ဂျောန် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ညး နွံပၟိက် ဒၞာဲသၞေဟ်က္ၜင် သွက်ဂွံ ပလံင် ပၞာန် စိုပ် ဍုင် အာဲယာလာန် (Ireland) ရ။ ညး သိုင်ပတန်လဝ် နန် လဳဗာပူ (Liverpool Castle) မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသဂှ်ရ (လၟုဟ် နန်ဏအ် ဟွံမဲယျ)။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလဳဗာပူ နွံ အောန်လောန် (ၜိုတ် ၅၀၀ တၠ ဓဝ်)။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဟွံសဵု ဇၞော်မောဝ် မံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (English Civil War) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၄ ဂှ်၊ ဍုင်လဳဗာပူ ဒးဒုင် ဗိုင်လဝ် နကဵု ပၞာန် တုဲ ဒးဆဵုဂဗ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ စိုပ် ကၞောတ် ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကု အမေရိက ကေုာံ ဝေတ်အေန္ဒဳ (West Indies) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ လဳဗာပူ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> == ၃။ ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Industrial Revolution and Trade) == [[File:Royal_Albert_Dock,_Liverpool.jpg|thumb|right|250px|သၞေဟ်က္ၜင် Royal Albert Dock မသိုင်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ဍုင်လဳဗာပူ။]] ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် အခိင် မပြံင်လှာဲထောအ် လဳဗာပူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၁၅၊ လဳဗာပူ သိုင်ပတန်လဝ် သၞေဟ်က္ၜင် မကၟာတ်လဒဵု ဍာ်ယာမမာန် (Commercial wet dock) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လဳဗာပူ ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကပေါတ်တဵုလွဳ ညံင်ရဴ တောမ် (Cotton)၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ၜံက် (Tobacco) ရ။ ဆဂး၊ အရာမဟွံခိုဟ်မွဲဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် သီုဒှ်လဝ် ဗဟဵု အဓိက သွက် '''ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အတ္တလာန်တေတ်''' (Transatlantic slave trade) ကီုရ။ က္ၜင် ဗွဲမဂၠိုင် မပြာပ်အာ အဖရိက တုဲ ရပ်ဏာ ဍိက်တအ် ဇရေင် အမေရိက ဂှ် တိတ်ကၠုင် နူ လဳဗာပူ ရ။<ref>{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> စိုပ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက်တုဲ၊ လဳဗာပူ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဗဟဵု ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြံင်လုပ်ဍုင် (Emigration) ရ။ မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ညးမပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ သြသတြေလျာ တအ်ဂှ် တိတ်အာ နူကဵု သၞေဟ်က္ၜင် လဳဗာပူ ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်လဳဗာပူဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (River Mersey) မတတ်အာ သွက်ဂွံ စိုပ် ၜဳအာဲရေတ် ရ。 တိဍာ် ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် တိဗလး မၞုံကဵု ဒဵုဍောတ်တ် လ္ၚဵုရ (ဥပမာ- Everton Hill)။ ပယျဵုဍုင်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု Bootle, Crosby ကေုာံ Huyton ရ။ ရာသဳဥတု လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍာ်ယာမ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ကြပ် ကု ၜဳတုဲ၊ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန်၊ ဟွံလမုဟ်လောန်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ရာသဳဥတု သၟဟ် ပ္ဍဲ လဳဗာပူ (Celsius) |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဨပြဳ !! ဂျူလာင် !! အံက် !! သၞာံ သၟဟ် |- | '''ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်''' || 7.0 || 11.6 || 19.3 || 13.9 || '''13.2''' |- | '''ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ်''' || 2.6 || 4.7 || 11.7 || 8.0 || '''7.0''' |- | '''လၟိဟ် ဗြဲဂူ (mm)''' || 74.9 || 53.8 || 64.5 || 91.0 || '''836.6''' |} <small>တင်နိဿဲ: Met Office ပရူ ရာသဳဥတု (၁၉၈၁–၂၀၁၀)</small> == ၅။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ် (Demographics and Scouse Language) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူနာနာ (Diverse population) ရ။ ဟိုတ်နူ မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်တုဲ၊ ညးဍုင် သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တေအ်ရ။ * '''ဂကောံ အာဲရေတ် (Irish):''' ပ္ဍဲအခိင် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် (Great Famine) သၞာံ ၁၈၄၀ တအ်ဂှ်၊ ဂကူ အာဲရေတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင် အာဲရေတ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဗွဲမလှဲလးရ။ * '''ဂကောံ အဖရိကန် ကေုာံ ကြုက်:''' လဳဗာပူဝွံ နွံကဵု ဂကောံမၞိဟ် လမ္စံက် (Black community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကြုက် (Chinese community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ。<ref>{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> မၞိဟ်မံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူတအ်ဂှ် ကော်ခဴစ **"သကောတ်သ်"** (Scousers) ရ။ ညးတအ် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် မၞုံကဵု ရမ္သာင် တၟေင် (Accent) မကော်ခဴစ "Scouse" ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ရမ္သာင် အာဲရေတ်၊ ဝေလသ် (Welsh) ကေုာံ ရမ္သာင် ဒေသ လာန်ကာရှာ (Lancashire) ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် (Economy and Industry) == အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞေဟ်က္ၜင်တအ် ကျအာ ဒြဟတ်တုဲ ဍုင်ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်၊ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု ကမၠောန် ဂၠိုင်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဆဂး စနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူ ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ကၠုင်မာန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ဂှ် ဒှ်- * '''ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် အရာ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိကရ။ ညးကၟုဲတအ် ကၠုင်ဝေင် ဟိုတ်နူ ဝင်၊ ဂဳတ The Beatles ကေုာံ ပရေင်ကစားရ။ * '''ပရေင်သိပ္ပံ သက်မံင် (Life Sciences):''' လဳဗာပူ နွံကဵု Knowledge Quarter မဒှ် ဗဟဵု သုတေသန ဂဥုဲ ကေုာံ ယဲဂၠးကဝ် (ဥပမာ- Liverpool School of Tropical Medicine)။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''စက်ပတိတ် ကွဳစက်:''' ရုံကၠောန် ကွဳစက် Jaguar Land Rover ပ္ဍဲ ဟေလဝုဒ် (Halewood) လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲမကဵု ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၇။ ယေန်သၞာၚ်၊ ဂဳတ ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Music and The Beatles) == [[File:The_Beatles_in_America.JPG|thumb|left|250px|ဂကောံ ဂဳတ The Beatles ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ညးမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်လဳဗာပူ တုဲ ယိုက်ဒယှ်ေ ပရေင်ဂဳတ အလုံဂၠးတိ။]] လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် ဗွဲမသၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဍုင်ဇၞော် ယေန်သၞာင် ဥရဝ်ပ''' (European Capital of Culture) ရ။ * '''ဂဳတ:''' လဳဗာပူဝွံ ဂင်းနက်သ် (Guinness World Records) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဍုင်ဇၞော် ဂဳတ ပံပ် ဂၠးတိ" (World Capital City of Pop) ရ။ အရာမဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဂဳတ '''The Beatles''' မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ကောန်ဂကောံ ဂျောန် လေန်နောန် (John Lennon)၊ ပဝ် မက်ကာတ်နဳ (Paul McCartney)၊ ဂျောတ် ဟာရဳသေန် (George Harrison) ကေုာံ ရေန်ဂဝ် သတာ (Ringo Starr) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ဝင် ဂဳတ ဂၠးကဝ် ရ။ ကၠပ် Cavern Club ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မစဒယှ်ေလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> * '''တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ အနုသုခုမ:''' လဳဗာပူ နွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး (Museums) ကေုာံ ဂါလာရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ World Museum, Tate Liverpool ကေုာံ Museum of Liverpool တအ်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ကစား ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Sports and Football) == [[File:Anfield_Stadium.jpg|thumb|right|250px|Anfield၊ မဒှ် သ္ၚိ ကောပ်ကၟာတ် သွက် ကလပ် Liverpool F.C.]] ပရေင်ကစား၊ တၟေင်တၟဟ် ကောပ်ကၟာတ် (Football) ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ကောန်ဍုင် လဳဗာပူ တအ်ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ကလပ် ကောပ်ကၟာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ် ဂၠးကဝ် ၜါ ကလပ်- # '''လဳဗာပူ ကလပ် (Liverpool F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ဒှ် ကလပ် မအံင်ဇၞးအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ အင်္ဂလိပ် ဖရဳမဳယာလဳတ် (Premier League) ကေုာံ ချန်ပဳယျာန်လဳတ် ဥရဝ်ပ (UEFA Champions League) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သ္ၚိကစားညးတအ်ဂှ် ဒှ် အာန်ဖဳဝ် (Anfield) ရ။<ref>{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> # '''အေဗာတေန် ကလပ် (Everton F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈၊ ဒှ် ကလပ် မတြေံနူ လဳဗာပူ တုဲ သ္ၚိကစားညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဂူဒဳသေန် ပါက် (Goodison Park) ရ။ ပါဲနူ ကောပ်ကၟာတ်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင် ချေဟ် မၞုံယၟု "Grand National" မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ်ပြိုင် Aintree ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပွဲပြိုင် ချေဟ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု တက္ကသိုလ် အဓိက ပိ- * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ (University of Liverpool):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Russell Group မဒှ် ဂကောံ တက္ကသိုလ် သုတေသန သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ရ။ မၞိဟ်မကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ နဝ်ဗဴ (Nobel laureates) ၁၀ တၠ ပြင်င် တိတ်ကၠုင် နူ တက္ကသိုလ်ဏအ်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဂျောန် မူရ် (Liverpool John Moores University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဟုပ် (Liverpool Hope University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် မစွံအာရီု လ္တူ ပညာ ဝိဇ္ဇာ (Liberal arts) ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ရုံဂဥုဲ Royal Liverpool University Hospital ကေုာံ Alder Hey Children's Hospital တအ်ဂှ် ဒှ် ရုံဂဥုဲ မဒယှ်တမ္ညဝ် ကေုာံ ကဵု လွဳလွတ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ == ၁၀။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အတိက်တေံ) ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Former World Heritage Site and Landmarks) == အတိက်တေံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ်၊ လဒေါဝ် ဍုင် လဳဗာပူ ကေုာံ ဇိုင်သၞေဟ်က္ၜင် တအ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်''' (UNESCO World Heritage Site) နကဵု ယၟု "Liverpool – Maritime Mercantile City" ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အာခဳတက်ချာ ခေတ် ဗေတ်တဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝင် သၞေဟ်က္ၜင် မကိစ္စဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ကမ္မတဳ ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီဏအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သိုင်ခၞံ တၟိတၟိ (ဥပမာ- ပရေင်ကမၠောန် Liverpool Waters ကေုာံ သ္ၚိကစား တၟိ သွက် Everton F.C.) မပလီုပလာ်ထောအ် ရုပ်သာ် ဝင် တြေံ ဍုင်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုလဝ် စၟတ်သမ္တီကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဒယှ်တအ်ဝွံ ဆက်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဒၟံင်ဏီရ- * '''Pier Head (ဇိုင်ၜဳ မာသဳ):''' နွံကဵု သ္ၚိဇၞော် ပိ မကော်ခဴစ "The Three Graces" (Royal Liver Building, Cunard Building, ကေုာံ Port of Liverpool Building) ရ။ * '''Royal Albert Dock:''' ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မကလေင် ပြင်ဆင်လဝ်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဆေင်စၞ ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ。<ref>{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Belchem">{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> <ref name="Mills">{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> <ref name="Aughton">{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> <ref name="Richardson">{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> <ref name="Costello">{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> <ref name="LEP">{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="DuNoyer">{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> <ref name="Williams">{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> <ref name="UoL">{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Pevsner">{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> </references> {{Navbox | name = လဳဗာပူ | title = ဍုင် [[လဳဗာပူ]] (Liverpool) | listclass = hlist | group1 = ပထဝဳ ကေုာံ ဒေသ | list1 = * [[မာသဳသာက်]] (Merseyside) * [[ၜဳမာသဳ]] (River Mersey) * [[အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်]] | group2 = ဒၞာဲဒယှ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် | list2 = * [[Albert Dock]] * [[The Three Graces]] * [[The Beatles]] * [[အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ်]] (Scouse) | group3 = ပရေင်ကစား | list3 = * [[လဳဗာပူ ကလပ်]] (Liverpool F.C.) * [[အေဗာတေန် ကလပ်]] (Everton F.C.) * [[အာန်ဖဳဝ်]] (Anfield) }} [[Category:လဳဗာပူ]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]] [[Category:မာသဳသာက်]] [[Category:ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ဗြိတိန်]] [[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂမၠိုင်]] nqtlr840rupd78w4ae901l32x5n8dsn 55316 55315 2026-06-15T13:07:06Z Aue Nai 24 55316 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = လဳဗာပူ (Liverpool) | image_skyline = Liverpool Pier Head.jpg | imagesize = 300px | image_caption = သ္ၚိလဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (Pier Head, Liverpool) | image_flag = | image_shield = Liverpool City Council coat of arms.png | pushpin_map = United Kingdom | coordinates = {{coord|53|24|27|N|2|59|31|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = ဍုင် | subdivision_name = [[အင်္ဂလာန်]] (England) | subdivision_type1 = ရး (Region) | subdivision_name1 = အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = မာသဳသာက် (Merseyside) | established_title = ဒက်ပတန် | established_date = သၞာံ ၁၂၀၇ | leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor) | leader_name = ဂျဝ်အာန် အာန်ဒါသေန် (Joanne Anderson) | area_total_km2 = 111.84 | population_total = ၄၈၆,၁၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = 4346 | timezone = GMT (UTC+0) | utc_offset = +0 | website = [https://liverpool.gov.uk/ liverpool.gov.uk] }} '''လဳဗာပူ''' ({{lang-en|Liverpool}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် မဟာနဂဵု (Metropolitan borough) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ခရိုင် မာသဳသာက် (Merseyside)၊ ဒေသ အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England)၊ ဍုင် [[ဗြိတိန်]] ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံ လ္ပာ်ဗမံက် ၜဳမာသဳ (River Mersey) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၄၈၆,၁၀၀ တၠတုဲ၊ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ သီုကဵု ဒေသ မဟာနဂဵု လဳဗာပူ (Liverpool City Region) မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ စဵုကဵု ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။<ref>{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် 항구 (Port city) မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်စၠောအ်က္ၜင် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်လဳဗာပူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဂဳတ (တၟေင်တၟဟ် ဂကောံ ဂဳတ [[The Beatles]])၊ ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Liverpool F.C. ကေုာံ Everton F.C.) တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) == ယၟု "လဳဗာပူ" (Liverpool) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ နူကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) မဟီုလဝ် ''lifer'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် မတီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်အုဲ" ကေုာံ ''pōl'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၟာဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်ၜဳ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် "ကၟာဍာ် မၞုံကဵု ဍာ်တီု" ရ။ ယၟုဏအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၀ နဒဒှ် ''Liuerpul'' ရ။<ref>{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင်မွဲ (Borough) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၀၇ နူကဵု ဨကရာဇ် ဂျောန် (King John) ရ။ သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂစေံ လဳဗာ" (Liver bird) မဒှ် ဂစေံဒဏ္ဍရဳ မွဲ မတုပ် ကု ဂစေံ ကောရ်မဝ်ရာန် (Cormorant) မယိုက်လဝ် တၞးဆု ပ္ဍဲသၟောဝ်ပါင်ဍေံရ။ == ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Early and Medieval History) == ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၂၀၇ ဂှ် လဳဗာပူဝွံ ဒှ်ဆ ကွာန်တမ္ၚာ ဍောတ်တ် မွဲဓဝ်ရ။ ဨကရာဇ် ဂျောန် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ညး နွံပၟိက် ဒၞာဲသၞေဟ်က္ၜင် သွက်ဂွံ ပလံင် ပၞာန် စိုပ် ဍုင် အာဲယာလာန် (Ireland) ရ။ ညး သိုင်ပတန်လဝ် နန် လဳဗာပူ (Liverpool Castle) မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသဂှ်ရ (လၟုဟ် နန်ဏအ် ဟွံမဲယျ)။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလဳဗာပူ နွံ အောန်လောန် (ၜိုတ် ၅၀၀ တၠ ဓဝ်)။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဟွံសဵု ဇၞော်မောဝ် မံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (English Civil War) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၄ ဂှ်၊ ဍုင်လဳဗာပူ ဒးဒုင် ဗိုင်လဝ် နကဵု ပၞာန် တုဲ ဒးဆဵုဂဗ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ စိုပ် ကၞောတ် ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကု အမေရိက ကေုာံ ဝေတ်အေန္ဒဳ (West Indies) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ လဳဗာပူ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> == ၃။ ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Industrial Revolution and Trade) == [[File:Royal_Albert_Dock,_Liverpool.jpg|thumb|right|250px|သၞေဟ်က္ၜင် Royal Albert Dock မသိုင်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ဍုင်လဳဗာပူ။]] ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် အခိင် မပြံင်လှာဲထောအ် လဳဗာပူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၁၅၊ လဳဗာပူ သိုင်ပတန်လဝ် သၞေဟ်က္ၜင် မကၟာတ်လဒဵု ဍာ်ယာမမာန် (Commercial wet dock) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လဳဗာပူ ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကပေါတ်တဵုလွဳ ညံင်ရဴ တောမ် (Cotton)၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ၜံက် (Tobacco) ရ။ ဆဂး၊ အရာမဟွံခိုဟ်မွဲဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် သီုဒှ်လဝ် ဗဟဵု အဓိက သွက် '''ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အတ္တလာန်တေတ်''' (Transatlantic slave trade) ကီုရ။ က္ၜင် ဗွဲမဂၠိုင် မပြာပ်အာ အဖရိက တုဲ ရပ်ဏာ ဍိက်တအ် ဇရေင် အမေရိက ဂှ် တိတ်ကၠုင် နူ လဳဗာပူ ရ။<ref>{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> စိုပ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက်တုဲ၊ လဳဗာပူ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဗဟဵု ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြံင်လုပ်ဍုင် (Emigration) ရ။ မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ညးမပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ သြသတြေလျာ တအ်ဂှ် တိတ်အာ နူကဵု သၞေဟ်က္ၜင် လဳဗာပူ ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်လဳဗာပူဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (River Mersey) မတတ်အာ သွက်ဂွံ စိုပ် ၜဳအာဲရေတ် ရ。 တိဍာ် ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် တိဗလး မၞုံကဵု ဒဵုဍောတ်တ် လ္ၚဵုရ (ဥပမာ- Everton Hill)။ ပယျဵုဍုင်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု Bootle, Crosby ကေုာံ Huyton ရ။ ရာသဳဥတု လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍာ်ယာမ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ကြပ် ကု ၜဳတုဲ၊ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန်၊ ဟွံလမုဟ်လောန်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ရာသဳဥတု သၟဟ် ပ္ဍဲ လဳဗာပူ (Celsius) |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဨပြဳ !! ဂျူလာင် !! အံက် !! သၞာံ သၟဟ် |- | '''ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်''' || 7.0 || 11.6 || 19.3 || 13.9 || '''13.2''' |- | '''ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ်''' || 2.6 || 4.7 || 11.7 || 8.0 || '''7.0''' |- | '''လၟိဟ် ဗြဲဂူ (mm)''' || 74.9 || 53.8 || 64.5 || 91.0 || '''836.6''' |} <small>တင်နိဿဲ: Met Office ပရူ ရာသဳဥတု (၁၉၈၁–၂၀၁၀)</small> == ၅။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ် (Demographics and Scouse Language) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူနာနာ (Diverse population) ရ။ ဟိုတ်နူ မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်တုဲ၊ ညးဍုင် သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တေအ်ရ။ * '''ဂကောံ အာဲရေတ် (Irish):''' ပ္ဍဲအခိင် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် (Great Famine) သၞာံ ၁၈၄၀ တအ်ဂှ်၊ ဂကူ အာဲရေတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင် အာဲရေတ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဗွဲမလှဲလးရ။ * '''ဂကောံ အဖရိကန် ကေုာံ ကြုက်:''' လဳဗာပူဝွံ နွံကဵု ဂကောံမၞိဟ် လမ္စံက် (Black community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကြုက် (Chinese community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ。<ref>{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> မၞိဟ်မံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူတအ်ဂှ် ကော်ခဴစ **"သကောတ်သ်"** (Scousers) ရ။ ညးတအ် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် မၞုံကဵု ရမ္သာင် တၟေင် (Accent) မကော်ခဴစ "Scouse" ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ရမ္သာင် အာဲရေတ်၊ ဝေလသ် (Welsh) ကေုာံ ရမ္သာင် ဒေသ လာန်ကာရှာ (Lancashire) ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် (Economy and Industry) == အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞေဟ်က္ၜင်တအ် ကျအာ ဒြဟတ်တုဲ ဍုင်ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်၊ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု ကမၠောန် ဂၠိုင်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဆဂး စနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူ ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ကၠုင်မာန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ဂှ် ဒှ်- * '''ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် အရာ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိကရ။ ညးကၟုဲတအ် ကၠုင်ဝေင် ဟိုတ်နူ ဝင်၊ ဂဳတ The Beatles ကေုာံ ပရေင်ကစားရ။ * '''ပရေင်သိပ္ပံ သက်မံင် (Life Sciences):''' လဳဗာပူ နွံကဵု Knowledge Quarter မဒှ် ဗဟဵု သုတေသန ဂဥုဲ ကေုာံ ယဲဂၠးကဝ် (ဥပမာ- Liverpool School of Tropical Medicine)။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''စက်ပတိတ် ကွဳစက်:''' ရုံကၠောန် ကွဳစက် Jaguar Land Rover ပ္ဍဲ ဟေလဝုဒ် (Halewood) လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲမကဵု ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၇။ ယေန်သၞာၚ်၊ ဂဳတ ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Music and The Beatles) == [[File:The_Beatles_in_America.JPG|thumb|left|250px|ဂကောံ ဂဳတ The Beatles ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ညးမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်လဳဗာပူ တုဲ ယိုက်ဒယှ်ေ ပရေင်ဂဳတ အလုံဂၠးတိ။]] လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် ဗွဲမသၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဍုင်ဇၞော် ယေန်သၞာင် ဥရဝ်ပ''' (European Capital of Culture) ရ။ * '''ဂဳတ:''' လဳဗာပူဝွံ ဂင်းနက်သ် (Guinness World Records) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဍုင်ဇၞော် ဂဳတ ပံပ် ဂၠးတိ" (World Capital City of Pop) ရ။ အရာမဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဂဳတ '''The Beatles''' မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ကောန်ဂကောံ ဂျောန် လေန်နောန် (John Lennon)၊ ပဝ် မက်ကာတ်နဳ (Paul McCartney)၊ ဂျောတ် ဟာရဳသေန် (George Harrison) ကေုာံ ရေန်ဂဝ် သတာ (Ringo Starr) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ဝင် ဂဳတ ဂၠးကဝ် ရ။ ကၠပ် Cavern Club ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မစဒယှ်ေလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> * '''တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ အနုသုခုမ:''' လဳဗာပူ နွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး (Museums) ကေုာံ ဂါလာရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ World Museum, Tate Liverpool ကေုာံ Museum of Liverpool တအ်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ကစား ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Sports and Football) == [[File:Anfield_Stadium.jpg|thumb|right|250px|Anfield၊ မဒှ် သ္ၚိ ကောပ်ကၟာတ် သွက် ကလပ် Liverpool F.C.]] ပရေင်ကစား၊ တၟေင်တၟဟ် ကောပ်ကၟာတ် (Football) ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ကောန်ဍုင် လဳဗာပူ တအ်ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ကလပ် ကောပ်ကၟာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ် ဂၠးကဝ် ၜါ ကလပ်- # '''လဳဗာပူ ကလပ် (Liverpool F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ဒှ် ကလပ် မအံင်ဇၞးအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ အင်္ဂလိပ် ဖရဳမဳယာလဳတ် (Premier League) ကေုာံ ချန်ပဳယျာန်လဳတ် ဥရဝ်ပ (UEFA Champions League) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သ္ၚိကစားညးတအ်ဂှ် ဒှ် အာန်ဖဳဝ် (Anfield) ရ။<ref>{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> # '''အေဗာတေန် ကလပ် (Everton F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈၊ ဒှ် ကလပ် မတြေံနူ လဳဗာပူ တုဲ သ္ၚိကစားညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဂူဒဳသေန် ပါက် (Goodison Park) ရ။ ပါဲနူ ကောပ်ကၟာတ်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင် ချေဟ် မၞုံယၟု "Grand National" မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ်ပြိုင် Aintree ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပွဲပြိုင် ချေဟ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု တက္ကသိုလ် အဓိက ပိ- * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ (University of Liverpool):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Russell Group မဒှ် ဂကောံ တက္ကသိုလ် သုတေသန သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ရ။ မၞိဟ်မကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ နဝ်ဗဴ (Nobel laureates) ၁၀ တၠ ပြင်င် တိတ်ကၠုင် နူ တက္ကသိုလ်ဏအ်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဂျောန် မူရ် (Liverpool John Moores University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဟုပ် (Liverpool Hope University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် မစွံအာရီု လ္တူ ပညာ ဝိဇ္ဇာ (Liberal arts) ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ရုံဂဥုဲ Royal Liverpool University Hospital ကေုာံ Alder Hey Children's Hospital တအ်ဂှ် ဒှ် ရုံဂဥုဲ မဒယှ်တမ္ညဝ် ကေုာံ ကဵု လွဳလွတ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ == ၁၀။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အတိက်တေံ) ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Former World Heritage Site and Landmarks) == အတိက်တေံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ်၊ လဒေါဝ် ဍုင် လဳဗာပူ ကေုာံ ဇိုင်သၞေဟ်က္ၜင် တအ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်''' (UNESCO World Heritage Site) နကဵု ယၟု "Liverpool – Maritime Mercantile City" ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အာခဳတက်ချာ ခေတ် ဗေတ်တဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝင် သၞေဟ်က္ၜင် မကိစ္စဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ကမ္မတဳ ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီဏအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သိုင်ခၞံ တၟိတၟိ (ဥပမာ- ပရေင်ကမၠောန် Liverpool Waters ကေုာံ သ္ၚိကစား တၟိ သွက် Everton F.C.) မပလီုပလာ်ထောအ် ရုပ်သာ် ဝင် တြေံ ဍုင်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုလဝ် စၟတ်သမ္တီကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဒယှ်တအ်ဝွံ ဆက်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဒၟံင်ဏီရ- * '''Pier Head (ဇိုင်ၜဳ မာသဳ):''' နွံကဵု သ္ၚိဇၞော် ပိ မကော်ခဴစ "The Three Graces" (Royal Liver Building, Cunard Building, ကေုာံ Port of Liverpool Building) ရ။ * '''Royal Albert Dock:''' ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မကလေင် ပြင်ဆင်လဝ်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဆေင်စၞ ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ。<ref>{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Belchem">{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> <ref name="Mills">{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> <ref name="Aughton">{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> <ref name="Richardson">{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> <ref name="Costello">{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> <ref name="LEP">{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="DuNoyer">{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> <ref name="Williams">{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> <ref name="UoL">{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Pevsner">{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> </references> {{Navbox | name = လဳဗာပူ | title = ဍုင် [[လဳဗာပူ]] (Liverpool) | listclass = hlist | group1 = ပထဝဳ ကေုာံ ဒေသ | list1 = * [[မာသဳသာက်]] (Merseyside) * [[ၜဳမာသဳ]] (River Mersey) * [[အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်]] | group2 = ဒၞာဲဒယှ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် | list2 = * [[Albert Dock]] * [[The Three Graces]] * [[The Beatles]] * [[အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ်]] (Scouse) | group3 = ပရေင်ကစား | list3 = * [[လဳဗာပူ ကလပ်]] (Liverpool F.C.) * [[အေဗာတေန် ကလပ်]] (Everton F.C.) * [[အာန်ဖဳဝ်]] (Anfield) }} [[Category:လဳဗာပူ]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]] [[Category:မာသဳသာက်]] [[Category:ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ဗြိတိန်]] [[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂမၠိုင်]] ilqpkoekcg08eyz4a1ntoj6ojlvsm58 55317 55316 2026-06-15T13:08:46Z Aue Nai 24 55317 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = လဳဗာပူ (Liverpool) | image_skyline = Liverpool Pier Head.jpg | imagesize = 300px | image_caption = သ္ၚိလဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (Pier Head, Liverpool) | image_flag = | image_shield = Liverpool City Council coat of arms.png | pushpin_map = United Kingdom | coordinates = {{coord|53|24|27|N|2|59|31|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = ဍုင် | subdivision_name = [[အင်္ဂလာန်]] (England) | subdivision_type1 = ရး (Region) | subdivision_name1 = အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = မာသဳသာက် (Merseyside) | established_title = ဒက်ပတန် | established_date = သၞာံ ၁၂၀၇ | leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor) | leader_name = ဂျဝ်အာန် အာန်ဒါသေန် (Joanne Anderson) | area_total_km2 = 111.84 | population_total = ၄၈၆,၁၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = 4346 | timezone = GMT (UTC+0) | utc_offset = +0 | website = [https://liverpool.gov.uk/ liverpool.gov.uk] }} '''လဳဗာပူ''' ({{lang-en|Liverpool}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် မဟာနဂဵု (Metropolitan borough) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ခရိုင် မာသဳသာက် (Merseyside)၊ ဒေသ အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England)၊ ဍုင် [[ဗြိတိန်]] ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံ လ္ပာ်ဗမံက် ၜဳမာသဳ (River Mersey) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၄၈၆,၁၀၀ တၠတုဲ၊ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ သီုကဵု ဒေသ မဟာနဂဵု လဳဗာပူ (Liverpool City Region) မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ စဵုကဵု ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။<ref>{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် 항구 (Port city) မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်စၠောအ်က္ၜင် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်လဳဗာပူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဂဳတ (တၟေင်တၟဟ် ဂကောံ ဂဳတ [[The Beatles]])၊ ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Liverpool F.C. ကေုာံ Everton F.C.) တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) == ယၟု "လဳဗာပူ" (Liverpool) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ နူကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) မဟီုလဝ် ''lifer'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် မတီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်အုဲ" ကေုာံ ''pōl'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၟာဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်ၜဳ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် "ကၟာဍာ် မၞုံကဵု ဍာ်တီု" ရ။ ယၟုဏအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၀ နဒဒှ် ''Liuerpul'' ရ။<ref>{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင်မွဲ (Borough) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၀၇ နူကဵု ဨကရာဇ် ဂျောန် (King John) ရ။ သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂစေံ လဳဗာ" (Liver bird) မဒှ် ဂစေံဒဏ္ဍရဳ မွဲ မတုပ် ကု ဂစေံ ကောရ်မဝ်ရာန် (Cormorant) မယိုက်လဝ် တၞးဆု ပ္ဍဲသၟောဝ်ပါင်ဍေံရ။ == ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Early and Medieval History) == ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၂၀၇ ဂှ် လဳဗာပူဝွံ ဒှ်ဆ ကွာန်တမ္ၚာ ဍောတ်တ် မွဲဓဝ်ရ။ ဨကရာဇ် ဂျောန် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ညး နွံပၟိက် ဒၞာဲသၞေဟ်က္ၜင် သွက်ဂွံ ပလံင် ပၞာန် စိုပ် ဍုင် အာဲယာလာန် (Ireland) ရ။ ညး သိုင်ပတန်လဝ် နန် လဳဗာပူ (Liverpool Castle) မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသဂှ်ရ (လၟုဟ် နန်ဏအ် ဟွံမဲယျ)။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလဳဗာပူ နွံ အောန်လောန် (ၜိုတ် ၅၀၀ တၠ ဓဝ်)။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဟွံសဵု ဇၞော်မောဝ် မံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (English Civil War) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၄ ဂှ်၊ ဍုင်လဳဗာပူ ဒးဒုင် ဗိုင်လဝ် နကဵု ပၞာန် တုဲ ဒးဆဵုဂဗ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ စိုပ် ကၞောတ် ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကု အမေရိက ကေုာံ ဝေတ်အေန္ဒဳ (West Indies) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ လဳဗာပူ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> == ၃။ ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Industrial Revolution and Trade) == [[File:Royal_Albert_Dock,_Liverpool.jpg|thumb|right|250px|သၞေဟ်က္ၜင် Royal Albert Dock မသိုင်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ဍုင်လဳဗာပူ။]] ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် အခိင် မပြံင်လှာဲထောအ် လဳဗာပူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၁၅၊ လဳဗာပူ သိုင်ပတန်လဝ် သၞေဟ်က္ၜင် မကၟာတ်လဒဵု ဍာ်ယာမမာန် (Commercial wet dock) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လဳဗာပူ ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကပေါတ်တဵုလွဳ ညံင်ရဴ တောမ် (Cotton)၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ၜံက် (Tobacco) ရ။ ဆဂး၊ အရာမဟွံခိုဟ်မွဲဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် သီုဒှ်လဝ် ဗဟဵု အဓိက သွက် '''ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အတ္တလာန်တေတ်''' (Transatlantic slave trade) ကီုရ။ က္ၜင် ဗွဲမဂၠိုင် မပြာပ်အာ အဖရိက တုဲ ရပ်ဏာ ဍိက်တအ် ဇရေင် အမေရိက ဂှ် တိတ်ကၠုင် နူ လဳဗာပူ ရ။<ref>{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> စိုပ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက်တုဲ၊ လဳဗာပူ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဗဟဵု ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြံင်လုပ်ဍုင် (Emigration) ရ။ မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ညးမပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ သြသတြေလျာ တအ်ဂှ် တိတ်အာ နူကဵု သၞေဟ်က္ၜင် လဳဗာပူ ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်လဳဗာပူဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (River Mersey) မတတ်အာ သွက်ဂွံ စိုပ် ၜဳအာဲရေတ် ရ。 တိဍာ် ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် တိဗလး မၞုံကဵု ဒဵုဍောတ်တ် လ္ၚဵုရ (ဥပမာ- Everton Hill)။ ပယျဵုဍုင်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု Bootle, Crosby ကေုာံ Huyton ရ။ ရာသဳဥတု လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍာ်ယာမ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ကြပ် ကု ၜဳတုဲ၊ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန်၊ ဟွံလမုဟ်လောန်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ရာသဳဥတု သၟဟ် ပ္ဍဲ လဳဗာပူ (Celsius) |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဨပြဳ !! ဂျူလာင် !! အံက် !! သၞာံ သၟဟ် |- | '''ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်''' || 7.0 || 11.6 || 19.3 || 13.9 || '''13.2''' |- | '''ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ်''' || 2.6 || 4.7 || 11.7 || 8.0 || '''7.0''' |- | '''လၟိဟ် ဗြဲဂူ (mm)''' || 74.9 || 53.8 || 64.5 || 91.0 || '''836.6''' |} <small>တင်နိဿဲ: Met Office ပရူ ရာသဳဥတု (၁၉၈၁–၂၀၁၀)</small> == ၅။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ် (Demographics and Scouse Language) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူနာနာ (Diverse population) ရ။ ဟိုတ်နူ မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်တုဲ၊ ညးဍုင် သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တေအ်ရ။ * '''ဂကောံ အာဲရေတ် (Irish):''' ပ္ဍဲအခိင် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် (Great Famine) သၞာံ ၁၈၄၀ တအ်ဂှ်၊ ဂကူ အာဲရေတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင် အာဲရေတ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဗွဲမလှဲလးရ။ * '''ဂကောံ အဖရိကန် ကေုာံ ကြုက်:''' လဳဗာပူဝွံ နွံကဵု ဂကောံမၞိဟ် လမ္စံက် (Black community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကြုက် (Chinese community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ。<ref>{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> မၞိဟ်မံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူတအ်ဂှ် ကော်ခဴစ **"သကောတ်သ်"** (Scousers) ရ။ ညးတအ် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် မၞုံကဵု ရမ္သာင် တၟေင် (Accent) မကော်ခဴစ "Scouse" ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ရမ္သာင် အာဲရေတ်၊ ဝေလသ် (Welsh) ကေုာံ ရမ္သာင် ဒေသ လာန်ကာရှာ (Lancashire) ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် (Economy and Industry) == အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞေဟ်က္ၜင်တအ် ကျအာ ဒြဟတ်တုဲ ဍုင်ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်၊ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု ကမၠောန် ဂၠိုင်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဆဂး စနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူ ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ကၠုင်မာန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ဂှ် ဒှ်- * '''ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် အရာ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိကရ။ ညးကၟုဲတအ် ကၠုင်ဝေင် ဟိုတ်နူ ဝင်၊ ဂဳတ The Beatles ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ရ။ * '''ပရေင်သိပ္ပံ သက်မံင် (Life Sciences):''' လဳဗာပူ နွံကဵု Knowledge Quarter မဒှ် ဗဟဵု သုတေသန ဂဥုဲ ကေုာံ ယဲဂၠးကဝ် (ဥပမာ- Liverpool School of Tropical Medicine)။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''စက်ပတိတ် ကွဳစက်:''' ရုံကၠောန် ကွဳစက် Jaguar Land Rover ပ္ဍဲ ဟေလဝုဒ် (Halewood) လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲမကဵု ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၇။ ယေန်သၞာၚ်၊ ဂဳတ ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Music and The Beatles) == [[File:The_Beatles_in_America.JPG|thumb|left|250px|ဂကောံ ဂဳတ The Beatles ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ညးမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်လဳဗာပူ တုဲ ယိုက်ဒယှ်ေ ပရေင်ဂဳတ အလုံဂၠးတိ။]] လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် ဗွဲမသၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဍုင်ဇၞော် ယေန်သၞာင် ဥရဝ်ပ''' (European Capital of Culture) ရ။ * '''ဂဳတ:''' လဳဗာပူဝွံ ဂင်းနက်သ် (Guinness World Records) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဍုင်ဇၞော် ဂဳတ ပံပ် ဂၠးတိ" (World Capital City of Pop) ရ။ အရာမဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဂဳတ '''The Beatles''' မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ကောန်ဂကောံ ဂျောန် လေန်နောန် (John Lennon)၊ ပဝ် မက်ကာတ်နဳ (Paul McCartney)၊ ဂျောတ် ဟာရဳသေန် (George Harrison) ကေုာံ ရေန်ဂဝ် သတာ (Ringo Starr) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ဝင် ဂဳတ ဂၠးကဝ် ရ။ ကၠပ် Cavern Club ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မစဒယှ်ေလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> * '''တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ အနုသုခုမ:''' လဳဗာပူ နွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး (Museums) ကေုာံ ဂါလာရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ World Museum, Tate Liverpool ကေုာံ Museum of Liverpool တအ်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ဝေင် ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Sports and Football) == [[File:Anfield_Stadium.jpg|thumb|right|250px|Anfield၊ မဒှ် သ္ၚိ ကောပ်ကၟာတ် သွက် ကလပ် Liverpool F.C.]] ပရေင်ဝေင်၊ တၟေင်တၟဟ် ကောပ်ကၟာတ် (Football) ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ကောန်ဍုင် လဳဗာပူ တအ်ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ကလပ် ကောပ်ကၟာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ် ဂၠးကဝ် ၜါ ကလပ်- # '''လဳဗာပူ ကလပ် (Liverpool F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ဒှ် ကလပ် မအံင်ဇၞးအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ အင်္ဂလိပ် ဖရဳမဳယာလဳတ် (Premier League) ကေုာံ ချန်ပဳယျာန်လဳတ် ဥရဝ်ပ (UEFA Champions League) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သ္ၚိဝေင်ညးတအ်ဂှ် ဒှ် အာန်ဖဳဝ် (Anfield) ရ။<ref>{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> # '''အေဗာတေန် ကလပ် (Everton F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈၊ ဒှ် ကလပ် မတြေံနူ လဳဗာပူ တုဲ သ္ၚိဝေင်ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဂူဒဳသေန် ပါက် (Goodison Park) ရ။ ပါဲနူ ကောပ်ကၟာတ်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင် ချေဟ် မၞုံယၟု "Grand National" မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ်ပြိုင် Aintree ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပွဲပြိုင် ချေဟ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု တက္ကသိုလ် အဓိက ပိ- * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ (University of Liverpool):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Russell Group မဒှ် ဂကောံ တက္ကသိုလ် သုတေသန သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ရ။ မၞိဟ်မကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ နဝ်ဗဴ (Nobel laureates) ၁၀ တၠ ပြင်င် တိတ်ကၠုင် နူ တက္ကသိုလ်ဏအ်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဂျောန် မူရ် (Liverpool John Moores University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဟုပ် (Liverpool Hope University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် မစွံအာရီု လ္တူ ပညာ ဝိဇ္ဇာ (Liberal arts) ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ရုံဂဥုဲ Royal Liverpool University Hospital ကေုာံ Alder Hey Children's Hospital တအ်ဂှ် ဒှ် ရုံဂဥုဲ မဒယှ်တမ္ညဝ် ကေုာံ ကဵု လွဳလွတ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ == ၁၀။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အတိက်တေံ) ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Former World Heritage Site and Landmarks) == အတိက်တေံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ်၊ လဒေါဝ် ဍုင် လဳဗာပူ ကေုာံ ဇိုင်သၞေဟ်က္ၜင် တအ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်''' (UNESCO World Heritage Site) နကဵု ယၟု "Liverpool – Maritime Mercantile City" ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အာခဳတက်ချာ ခေတ် ဗေတ်တဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝင် သၞေဟ်က္ၜင် မကိစ္စဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ကမ္မတဳ ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီဏအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သိုင်ခၞံ တၟိတၟိ (ဥပမာ- ပရေင်ကမၠောန် Liverpool Waters ကေုာံ သ္ၚိဝေင် တၟိ သွက် Everton F.C.) မပလီုပလာ်ထောအ် ရုပ်သာ် ဝင် တြေံ ဍုင်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုလဝ် စၟတ်သမ္တီကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဒယှ်တအ်ဝွံ ဆက်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဒၟံင်ဏီရ- * '''Pier Head (ဇိုင်ၜဳ မာသဳ):''' နွံကဵု သ္ၚိဇၞော် ပိ မကော်ခဴစ "The Three Graces" (Royal Liver Building, Cunard Building, ကေုာံ Port of Liverpool Building) ရ။ * '''Royal Albert Dock:''' ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မကလေင် ပြင်ဆင်လဝ်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဆေင်စၞ ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ。<ref>{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Belchem">{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> <ref name="Mills">{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> <ref name="Aughton">{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> <ref name="Richardson">{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> <ref name="Costello">{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> <ref name="LEP">{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="DuNoyer">{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> <ref name="Williams">{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> <ref name="UoL">{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Pevsner">{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> </references> {{Navbox | name = လဳဗာပူ | title = ဍုင် [[လဳဗာပူ]] (Liverpool) | listclass = hlist | group1 = ပထဝဳ ကေုာံ ဒေသ | list1 = * [[မာသဳသာက်]] (Merseyside) * [[ၜဳမာသဳ]] (River Mersey) * [[အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်]] | group2 = ဒၞာဲဒယှ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် | list2 = * [[Albert Dock]] * [[The Three Graces]] * [[The Beatles]] * [[အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ်]] (Scouse) | group3 = ပရေင်ဝေင် | list3 = * [[လဳဗာပူ ကလပ်]] (Liverpool F.C.) * [[အေဗာတေန် ကလပ်]] (Everton F.C.) * [[အာန်ဖဳဝ်]] (Anfield) }} [[Category:လဳဗာပူ]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]] [[Category:မာသဳသာက်]] [[Category:ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ဗြိတိန်]] [[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂမၠိုင်]] gzdhnai7fjzixjz9iulboegbpg4qbes 55318 55317 2026-06-15T13:13:08Z Aue Nai 24 55318 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = လဳဗာပူ (Liverpool) | image_skyline = Liverpool Pier Head.jpg | imagesize = 300px | image_caption = သ္ၚိလဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (Pier Head, Liverpool) | image_flag = | image_shield = Liverpool City Council coat of arms.png | pushpin_map = United Kingdom | coordinates = {{coord|53|24|27|N|2|59|31|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = ဍုင် | subdivision_name = [[အင်္ဂလာန်]] (England) | subdivision_type1 = ရး (Region) | subdivision_name1 = အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England) | subdivision_type2 = ခရိုင် | subdivision_name2 = မာသဳသာက် (Merseyside) | established_title = ဒက်ပတန် | established_date = သၞာံ ၁၂၀၇ | leader_title = မြို့တော်ဝန် (Mayor) | leader_name = ဂျဝ်အာန် အာန်ဒါသေန် (Joanne Anderson) | area_total_km2 = 111.84 | population_total = ၄၈၆,၁၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = 4346 | timezone = GMT (UTC+0) | utc_offset = +0 | website = [https://liverpool.gov.uk/ liverpool.gov.uk] }} '''လဳဗာပူ''' ({{lang-en|Liverpool}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် မဟာနဂဵု (Metropolitan borough) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ခရိုင် မာသဳသာက် (Merseyside)၊ ဒေသ အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် (North West England)၊ ဍုင် [[ဗြိတိန်]] ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံ လ္ပာ်ဗမံက် ၜဳမာသဳ (River Mersey) မဆက်စၠောအ်လဝ် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၄၈၆,၁၀၀ တၠတုဲ၊ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ သီုကဵု ဒေသ မဟာနဂဵု လဳဗာပူ (Liverpool City Region) မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ စဵုကဵု ၁.၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။<ref>{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင်ပါင်ၜဳ (Port city) မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်စၠောအ်က္ၜင် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဍုင်လဳဗာပူဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဂဳတ (တၟေင်တၟဟ် ဂကောံ ဂဳတ [[The Beatles]])၊ ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Liverpool F.C. ကေုာံ Everton F.C.) တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ နိရုတ္တိ (Introduction and Etymology) == ယၟု "လဳဗာပူ" (Liverpool) ဝွံ နွံကဵု တမ်မူလ နူကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) မဟီုလဝ် ''lifer'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍာ် မတီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်အုဲ" ကေုာံ ''pōl'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကၟာဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်ၜဳ" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် "ကၟာဍာ် မၞုံကဵု ဍာ်တီု" ရ။ ယၟုဏအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၁၉၀ နဒဒှ် ''Liuerpul'' ရ။<ref>{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင်မွဲ (Borough) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၀၇ နူကဵု ဨကရာဇ် ဂျောန် (King John) ရ။ သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် "ဂစေံ လဳဗာ" (Liver bird) မဒှ် ဂစေံဒဏ္ဍရဳ မွဲ မတုပ် ကု ဂစေံ ကောရ်မဝ်ရာန် (Cormorant) မယိုက်လဝ် တၞးဆု ပ္ဍဲသၟောဝ်ပါင်ဍေံရ။ == ၂။ ဝၚ် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Early and Medieval History) == ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၂၀၇ ဂှ် လဳဗာပူဝွံ ဒှ်ဆ ကွာန်တမ္ၚာ ဍောတ်တ် မွဲဓဝ်ရ။ ဨကရာဇ် ဂျောန် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ညး နွံပၟိက် ဒၞာဲသၞေဟ်က္ၜင် သွက်ဂွံ ပလံင် ပၞာန် စိုပ် ဍုင် အာဲယာလာန် (Ireland) ရ။ ညး သိုင်ပတန်လဝ် နန် လဳဗာပူ (Liverpool Castle) မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒေသဂှ်ရ (လၟုဟ် နန်ဏအ် ဟွံမဲယျ)။ ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလဳဗာပူ နွံ အောန်လောန် (ၜိုတ် ၅၀၀ တၠ ဓဝ်)။ ဒေသဏအ်ဝွံ ဟွံសဵု ဇၞော်မောဝ် မံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (English Civil War) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၄ ဂှ်၊ ဍုင်လဳဗာပူ ဒးဒုင် ဗိုင်လဝ် နကဵု ပၞာန် တုဲ ဒးဆဵုဂဗ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ စိုပ် ကၞောတ် ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကု အမေရိက ကေုာံ ဝေတ်အေန္ဒဳ (West Indies) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ လဳဗာပူ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် အဓိက မွဲ လုပ်ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> == ၃။ ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ ကေုာံ ပရေၚ်ဗၞိက် (Industrial Revolution and Trade) == [[File:Royal_Albert_Dock,_Liverpool.jpg|thumb|right|250px|သၞေဟ်က္ၜင် Royal Albert Dock မသိုင်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ ဍုင်လဳဗာပူ။]] ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် အခိင် မပြံင်လှာဲထောအ် လဳဗာပူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၁၅၊ လဳဗာပူ သိုင်ပတန်လဝ် သၞေဟ်က္ၜင် မကၟာတ်လဒဵု ဍာ်ယာမမာန် (Commercial wet dock) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လဳဗာပူ ဒယှ်တမ္ညဝ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကပေါတ်တဵုလွဳ ညံင်ရဴ တောမ် (Cotton)၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ၜံက် (Tobacco) ရ။ ဆဂး၊ အရာမဟွံခိုဟ်မွဲဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် သီုဒှ်လဝ် ဗဟဵု အဓိက သွက် '''ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် အတ္တလာန်တေတ်''' (Transatlantic slave trade) ကီုရ။ က္ၜင် ဗွဲမဂၠိုင် မပြာပ်အာ အဖရိက တုဲ ရပ်ဏာ ဍိက်တအ် ဇရေင် အမေရိက ဂှ် တိတ်ကၠုင် နူ လဳဗာပူ ရ။<ref>{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> စိုပ် ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက်တုဲ၊ လဳဗာပူ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဗဟဵု ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ်ပြံင်လုပ်ဍုင် (Emigration) ရ။ မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ညးမပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ သြသတြေလျာ တအ်ဂှ် တိတ်အာ နူကဵု သၞေဟ်က္ၜင် လဳဗာပူ ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == ဍုင်လဳဗာပူဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ၜဳ မာသဳ (River Mersey) မတတ်အာ သွက်ဂွံ စိုပ် ၜဳအာဲရေတ် ရ。 တိဍာ် ဍုင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် တိဗလး မၞုံကဵု ဒဵုဍောတ်တ် လ္ၚဵုရ (ဥပမာ- Everton Hill)။ ပယျဵုဍုင်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု Bootle, Crosby ကေုာံ Huyton ရ။ ရာသဳဥတု လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍာ်ယာမ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံ ကြပ် ကု ၜဳတုဲ၊ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန်၊ ဟွံလမုဟ်လောန်ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ ရာသဳဥတု သၟဟ် ပ္ဍဲ လဳဗာပူ (Celsius) |- ! ဂိတု !! ဇာန် !! ဨပြဳ !! ဂျူလာင် !! အံက် !! သၞာံ သၟဟ် |- | '''ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်''' || 7.0 || 11.6 || 19.3 || 13.9 || '''13.2''' |- | '''ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ်''' || 2.6 || 4.7 || 11.7 || 8.0 || '''7.0''' |- | '''လၟိဟ် ဗြဲဂူ (mm)''' || 74.9 || 53.8 || 64.5 || 91.0 || '''836.6''' |} <small>တင်နိဿဲ: Met Office ပရူ ရာသဳဥတု (၁၉၈၁–၂၀၁၀)</small> == ၅။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ် (Demographics and Scouse Language) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူနာနာ (Diverse population) ရ။ ဟိုတ်နူ မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင်တုဲ၊ ညးဍုင် သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလံလာ်တေအ်ရ။ * '''ဂကောံ အာဲရေတ် (Irish):''' ပ္ဍဲအခိင် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ် ပ္ဍဲ အာဲယာလာန် (Great Famine) သၞာံ ၁၈၄၀ တအ်ဂှ်၊ ဂကူ အာဲရေတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင် အာဲရေတ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဗွဲမလှဲလးရ။ * '''ဂကောံ အဖရိကန် ကေုာံ ကြုက်:''' လဳဗာပူဝွံ နွံကဵု ဂကောံမၞိဟ် လမ္စံက် (Black community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ကြုက် (Chinese community) မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ。<ref>{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> မၞိဟ်မံင် ပ္ဍဲလဳဗာပူတအ်ဂှ် ကော်ခဴစ **"သကောတ်သ်"** (Scousers) ရ။ ညးတအ် ဟီု အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက် မၞုံကဵု ရမ္သာင် တၟေင် (Accent) မကော်ခဴစ "Scouse" ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ရမ္သာင် အာဲရေတ်၊ ဝေလသ် (Welsh) ကေုာံ ရမ္သာင် ဒေသ လာန်ကာရှာ (Lancashire) ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် (Economy and Industry) == အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလဒေါဝ် ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ သၞေဟ်က္ၜင်တအ် ကျအာ ဒြဟတ်တုဲ ဍုင်ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော်၊ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု ကမၠောန် ဂၠိုင်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဆဂး စနူ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လဳဗာပူ ကလေင်ဂျိုင်တိုန် ကၠုင်မာန် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ဂှ် ဒှ်- * '''ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ:''' ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ဒှ် အရာ မပတိတ်ကဵု သြန် အဓိကရ။ ညးကၟုဲတအ် ကၠုင်ဝေင် ဟိုတ်နူ ဝင်၊ ဂဳတ The Beatles ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ရ။ * '''ပရေင်သိပ္ပံ သက်မံင် (Life Sciences):''' လဳဗာပူ နွံကဵု Knowledge Quarter မဒှ် ဗဟဵု သုတေသန ဂဥုဲ ကေုာံ ယဲဂၠးကဝ် (ဥပမာ- Liverpool School of Tropical Medicine)။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> * '''စက်ပတိတ် ကွဳစက်:''' ရုံကၠောန် ကွဳစက် Jaguar Land Rover ပ္ဍဲ ဟေလဝုဒ် (Halewood) လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲမကဵု ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၇။ ယေန်သၞာၚ်၊ ဂဳတ ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Music and The Beatles) == [[File:The_Beatles_in_America.JPG|thumb|left|250px|ဂကောံ ဂဳတ The Beatles ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ညးမကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်လဳဗာပူ တုဲ ယိုက်ဒယှ်ေ ပရေင်ဂဳတ အလုံဂၠးတိ။]] လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ် ယေန်သၞာင် ဗွဲမသၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ ဍုင်ဏအ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဍုင်ဇၞော် ယေန်သၞာင် ဥရဝ်ပ''' (European Capital of Culture) ရ။ * '''ဂဳတ:''' လဳဗာပူဝွံ ဂင်းနက်သ် (Guinness World Records) စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "ဍုင်ဇၞော် ဂဳတ ပံပ် ဂၠးတိ" (World Capital City of Pop) ရ။ အရာမဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဂဳတ '''The Beatles''' မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ရ။ ကောန်ဂကောံ ဂျောန် လေန်နောန် (John Lennon)၊ ပဝ် မက်ကာတ်နဳ (Paul McCartney)၊ ဂျောတ် ဟာရဳသေန် (George Harrison) ကေုာံ ရေန်ဂဝ် သတာ (Ringo Starr) တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ဝင် ဂဳတ ဂၠးကဝ် ရ။ ကၠပ် Cavern Club ပ္ဍဲလဳဗာပူ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မစဒယှ်ေလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> * '''တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ အနုသုခုမ:''' လဳဗာပူ နွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး (Museums) ကေုာံ ဂါလာရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ World Museum, Tate Liverpool ကေုာံ Museum of Liverpool တအ်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ဝေင် ကေုာံ ကောပ်ကၟာတ် (Sports and Football) == [[File:Anfield_Stadium.jpg|thumb|right|250px|Anfield၊ မဒှ် သ္ၚိ ကောပ်ကၟာတ် သွက် ကလပ် Liverpool F.C.]] ပရေင်ဝေင်၊ တၟေင်တၟဟ် ကောပ်ကၟာတ် (Football) ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ကောန်ဍုင် လဳဗာပူ တအ်ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ကလပ် ကောပ်ကၟာတ် မဒယှ်တမ္ညဝ် ဂၠးကဝ် ၜါ ကလပ်- # '''လဳဗာပူ ကလပ် (Liverpool F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ဒှ် ကလပ် မအံင်ဇၞးအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ အင်္ဂလိပ် ဖရဳမဳယာလဳတ် (Premier League) ကေုာံ ချန်ပဳယျာန်လဳတ် ဥရဝ်ပ (UEFA Champions League) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သ္ၚိဝေင်ညးတအ်ဂှ် ဒှ် အာန်ဖဳဝ် (Anfield) ရ။<ref>{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> # '''အေဗာတေန် ကလပ် (Everton F.C.):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈၊ ဒှ် ကလပ် မတြေံနူ လဳဗာပူ တုဲ သ္ၚိဝေင်ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ဂူဒဳသေန် ပါက် (Goodison Park) ရ။ ပါဲနူ ကောပ်ကၟာတ်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင် ချေဟ် မၞုံယၟု "Grand National" မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ်ပြိုင် Aintree ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပွဲပြိုင် ချေဟ် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မွဲရ။ == ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) == လဳဗာပူဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု တက္ကသိုလ် အဓိက ပိ- * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ (University of Liverpool):''' ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Russell Group မဒှ် ဂကောံ တက္ကသိုလ် သုတေသန သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် ရ။ မၞိဟ်မကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာ နဝ်ဗဴ (Nobel laureates) ၁၀ တၠ ပြင်င် တိတ်ကၠုင် နူ တက္ကသိုလ်ဏအ်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဂျောန် မူရ် (Liverpool John Moores University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် ခေတ်တၟိ မၞုံကဵု ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''တက္ကသိုလ် လဳဗာပူ ဟုပ် (Liverpool Hope University):''' ဒှ် တက္ကသိုလ် မစွံအာရီု လ္တူ ပညာ ဝိဇ္ဇာ (Liberal arts) ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ်၊ ရုံဂဥုဲ Royal Liverpool University Hospital ကေုာံ Alder Hey Children's Hospital တအ်ဂှ် ဒှ် ရုံဂဥုဲ မဒယှ်တမ္ညဝ် ကေုာံ ကဵု လွဳလွတ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ == ၁၀။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အတိက်တေံ) ကေုာံ ဒၞာဲဒယှ်ဂမၠိုၚ် (Former World Heritage Site and Landmarks) == အတိက်တေံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ်၊ လဒေါဝ် ဍုင် လဳဗာပူ ကေုာံ ဇိုင်သၞေဟ်က္ၜင် တအ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် '''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ယူနေတ်သကဝ်''' (UNESCO World Heritage Site) နကဵု ယၟု "Liverpool – Maritime Mercantile City" ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အာခဳတက်ချာ ခေတ် ဗေတ်တဝ်ရဳယျာ ကေုာံ ဝင် သၞေဟ်က္ၜင် မကိစ္စဇၞော်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်၊ ကမ္မတဳ ယူနေတ်သကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် (Delist) စၟတ်သမ္တီဏအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သိုင်ခၞံ တၟိတၟိ (ဥပမာ- ပရေင်ကမၠောန် Liverpool Waters ကေုာံ သ္ၚိဝေင် တၟိ သွက် Everton F.C.) မပလီုပလာ်ထောအ် ရုပ်သာ် ဝင် တြေံ ဍုင်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုလဝ် စၟတ်သမ္တီကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲဒယှ်တအ်ဝွံ ဆက်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဒၟံင်ဏီရ- * '''Pier Head (ဇိုင်ၜဳ မာသဳ):''' နွံကဵု သ္ၚိဇၞော် ပိ မကော်ခဴစ "The Three Graces" (Royal Liver Building, Cunard Building, ကေုာံ Port of Liverpool Building) ရ။ * '''Royal Albert Dock:''' ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် တြေံ မကလေင် ပြင်ဆင်လဝ်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ဆေင်စၞ ခိုဟ်ခိုဟ်တအ်ရ。<ref>{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Belchem">{{cite book |last=Belchem |first=John |title=Liverpool 800: Culture, Character & History |year=2006 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310355}}</ref> <ref name="Mills">{{cite book |last=Mills |first=A. D. |title=A Dictionary of British Place-Names |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199609086}}</ref> <ref name="Aughton">{{cite book |last=Aughton |first=Peter |title=Liverpool: A People's History |year=2008 |publisher=Carnegie Publishing |isbn=978-1859361610}}</ref> <ref name="Richardson">{{cite book |last=Richardson |first=David |title=Liverpool and Transatlantic Slavery |year=2007 |publisher=Liverpool University Press |isbn=978-1846310669}}</ref> <ref name="Costello">{{cite book |last=Costello |first=Ray |title=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |year=2001 |publisher=Picton Press |isbn=978-1873245071}}</ref> <ref name="LEP">{{cite web |url=https://www.liverpoollep.org/ |title=Liverpool City Region Economy |publisher=Local Enterprise Partnership |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="DuNoyer">{{cite book |last=Du Noyer |first=Paul |title=Liverpool: Wondrous Place - Music from the Cavern to the Echo Arena |year=2004 |publisher=Virgin Books |isbn=978-0753508404}}</ref> <ref name="Williams">{{cite book |last=Williams |first=John |title=Red Men: Liverpool Football Club - The Biography |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1845967109}}</ref> <ref name="UoL">{{cite web |url=https://www.liverpool.ac.uk/about/ |title=About the University of Liverpool |publisher=University of Liverpool |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Pevsner">{{cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=Lancashire: Liverpool and the South-West |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300109108}}</ref> </references> {{Navbox | name = လဳဗာပူ | title = ဍုင် [[လဳဗာပူ]] (Liverpool) | listclass = hlist | group1 = ပထဝဳ ကေုာံ ဒေသ | list1 = * [[မာသဳသာက်]] (Merseyside) * [[ၜဳမာသဳ]] (River Mersey) * [[အင်္ဂလာန် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်]] | group2 = ဒၞာဲဒယှ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် | list2 = * [[Albert Dock]] * [[The Three Graces]] * [[The Beatles]] * [[အရေဝ်ဘာသာ သကောတ်သ်]] (Scouse) | group3 = ပရေင်ဝေင် | list3 = * [[လဳဗာပူ ကလပ်]] (Liverpool F.C.) * [[အေဗာတေန် ကလပ်]] (Everton F.C.) * [[အာန်ဖဳဝ်]] (Anfield) }} [[Category:လဳဗာပူ]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်]] [[Category:မာသဳသာက်]] [[Category:ဍုင်သၞေဟ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ဗြိတိန်]] [[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂမၠိုင်]] q8ghq71gnyfeip9v29ro0k9w1z7ir9i 0 11222 55319 2026-06-15T13:22:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox country | conventional_long_name = အင်္ဂလာန်<br/>(England) | common_name = အင်္ဂလာန် | image_flag = Flag of England.svg | image_coat = Royal Arms of England (1198-1340).svg | national_anthem = [[God Save the King]] | image_map = England in the United Kingdom.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် အင်္ဂလာန် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲ..." 55319 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = အင်္ဂလာန်<br/>(England) | common_name = အင်္ဂလာန် | image_flag = Flag of England.svg | image_coat = Royal Arms of England (1198-1340).svg | national_anthem = [[God Save the King]] | image_map = England in the United Kingdom.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် အင်္ဂလာန် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom) ကေုာံ ဥရဝ်ပ | capital = [[လာန်ဒါန်]] (London) | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = လာန်ဒါန် | official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) | ethnic_groups = ၈၁% ဂကူဗု, ၉.၆% အာရှ, ၄.၂% အဖရိကန်, ၃% ပံင်စပ်, ၂.၂% တၞဟ် | religion = ၄၆.၂% ခရေတ်ယာန်, ၃၇.၂% ဟွံမဲဘာသာ, ၆.၇% အေတ်သလာမ်, ၁.၈% ဟိန္ဒူ | demonym = အင်္ဂလိက် (English) | government_type = ဍုင်ပါဝင် ပ္ဍဲသၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် | leader_title1 = ဨကရာဇ် | leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ချာလ် တတိယ]] (Charles III) | leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | leader_name2 = [[ရဳရှဳ သူနာတ်]] (Rishi Sunak) - (UK) | legislature = ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (Parliament of the United Kingdom) | area_km2 = ၁၃၀,၂၇၉ | area_rank = | population_estimate = ၅၆,၄၈၉,၈၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = ၄၃၄ | GDP_PPP = $ ၃.၁ ထရဳလဳယျောန် | GDP_PPP_per_capita = $ ၅၀,၀၀၀ (ၜိုတ်အနော်) | currency = သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling) (GBP) | time_zone = GMT (UTC+0) | calling_code = +44 }} '''အင်္ဂလာန်''' ({{lang-en|England}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဍုင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပယျဵု ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင် [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုင် [[ဝေလ်]] (Wales) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)၊ ၜဳသေလ်တိက် (Celtic Sea) ကေုာံ ၜဳလဒေါဝ် (North Sea) ရ။ ပယျဵု လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ခြာလဝ် နကဵု ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက် (English Channel) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု တိုက် ဥရဝ်ပ ရ။ ဧရိယာ ဍုင်အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် မသုန်ပန်ကရေက် နူကဵု တကအ် ဇၞော် ဂရိတ် ဗြိတိန် (Great Britain) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[လာန်ဒါန်]] (London) မဒှ် ဗဟဵု ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် မွဲရ။ အင်္ဂလာန်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်ရ။ တၟေင်တၟဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]]၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (English common law)၊ သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology) == ယၟု "အင်္ဂလာန်" (England) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက်တြေံ "Englaland" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ဂကူအာန်ဂေဝ်" (Land of the Angles) ရ။ ဂကူ အာန်ဂေဝ် (Angles) တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ ဂျာမာန်နေတ် (Germanic tribes) မွဲ မပြံင်လှာဲ စိုပ်ကၠုင် တကအ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ အခိင် အကြာ ၅ ကေုာံ ၆ ဗွဝ်ကၠံ နူကဵု ဒေသ အာန်ဂေဝ်လာန် (Angeln) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ဂျာမနဳ ခေတ်လၟုဟ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> ၜိုန်ရ ဂကူ မပြံင်ကၠုင်တအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် (Angles, Saxons, Jutes) ကီုလေဝ်၊ ယၟု "Angles" ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ယၟု မစၟတ်သမ္တီ သွက် ဍုင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် မန် ပိုဲမ္ဂး၊ ပိုဲကော်ခဴစ "အင်္ဂလာန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အင်္ဂလိက်" အတိုင် ရမ္သာင် မကၠုင်နူ ယၟုဏအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (History: Antiquity and Middle Ages) == [[File:Hadrian's_Wall_view_near_Greenhead.jpg|thumb|left|250px|ဗဒင် ဟေဒရဳယျာန် (Hadrian's Wall) မသိုင်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် ရဝ်မ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အင်္ဂလာန် လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ။]] ပ္ဍဲ **အတိက်တေံ** ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်သက္ကရာဇ် ဟွံစိုပ်ဏီ၊ တကအ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ဒတန် ဂကူ သေဝ်တိက် (Celtic tribes) ညံင်ရဴ ဂကူ ဗြိတန် (Britons) တအ် မံင်တန်တဴလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ အေဒဳ၊ သၟိင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ၊ အုပ်ဓုပ်လဝ် လုကဴ ၄၀၀ သၞာံ ပြင်င်ရ။ ခေတ် ရဝ်မ အုပ်ဓုပ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဇၞော်တအ် ညံင်ရဴ လာန်ဒါန် (Londinium) ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဂကူ အာန်ဂေဝ်-သာတ်သန် (Anglo-Saxons) တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် ၇ ဍုင် (Heptarchy) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆ ဂှ်၊ ပၞာန် နဝ်မာန် (Norman Conquest) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝဳလဳယျာမ် ညးမအံင်ဇၞး (William the Conqueror) လုပ်သီကေတ် အင်္ဂလာန်တုဲ၊ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) စကတဵုဒှ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၅ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ဂျောန် ဖျေဟ်စၟတ်တဲ လ္တူ လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ ([[Magna Carta]]) မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၃။ ဝၚ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Modern History and Industrial Revolution) == အင်္ဂလာန် လၟုဟ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲခေတ် တူဒါ (Tudor period) အကြာ ၁၅ ကေုာံ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ မရနုက်ကဵု ဒစာံ (Henry VIII) ပါ်တိတ် နူကဵု ဘာကျာ် ရဝ်မာန် ကာတ္တလေတ် တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဨကရာဇ်ဗြဴ အဳလဳဇြဗေတ် ပထမ (Elizabeth I) ဂှ်၊ အင်္ဂလာန် စဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လ္ပာ် ဒြဟတ် ရေဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠာဲတရဴရ။<ref>{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အင်္ဂလာန် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ကျာဍာ် (Steam engine)၊ စက်ပတိတ် ယာတ်၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Railways) တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အင်္ဂလာန် ဂွံဒှ်ကၠုင် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == [[File:Derwent_Water_panorama.jpg|thumb|right|250px|ကၟာဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကၟာဍာ် (Lake District) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ဧရိယာ ၁၃၀,၂၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ တိဗလး ကေုာံ ဒဵုဍောတ်တ်တအ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲလ္ပာ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဍုင်ရ။ လ္ပာ် သၟဝ်ကျာဂှ် နွံကဵု ရေင်ဒဵု ပေန်နိုန်း (Pennines) မဒးဒုင် ကော်ခဴစ "ဇုတ်ကောန်ရိုင် အင်္ဂလာန်" (Backbone of England) ရ။ ကြုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကြုင် တေမ်းစ် (River Thames) မဇွောဝ် တတ်အာ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ကေုာံ ကြုင် သေဗာန် (River Severn) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> ရာသဳဥတု အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍုင်ၜိုဟ် သမၠုင်မှာသၟိတ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန် ကေုာံ ဟွံဂံက်လောန်ရ။ ဂမ္တဴ ဗွဲသၟဟ် နွံ အကြာ 0 °C စဵုကဵု 32 °C ရ။ ဗြဲဂူ ဗွဲမဂၠိုင် လၟိုန်သၞာံ၊ တၟေင်တၟဟ် လ္ပာ် ပလိုတ်တအ်ရ။ == ၅။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) တုဲ၊ သၞောတ် အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု ဨကရာဇ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်ဍုင် (Constitutional Monarchy) ရ။ ဍုင် အင်္ဂလာန် မွဲဓဝ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပါလဳမာန် တၞဟ်ခြာ (Devolved parliament) ညံင်ရဴ သကတ်တလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေလ် တအ်ရ။ စၞးဂှ် ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မနွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ်ဟေင် အုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက်ရ။<ref>{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် (English Law) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (Common Law) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံဂၠးတိ ညံင်ရဴ အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျာ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ပတိတ် (Economy and Industry) == [[File:City_of_London_skyline_from_London_City_Hall_-_Oct_2008.jpg|thumb|left|250px|လာန်ဒါန်၊ မဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ် မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။]] ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဍေံ ပါဝင် ၜိုတ် ၈၅% နူကဵု GDP သီုဖအိုတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ရ။ သြန်စကာ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling - £) ရ။ လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ် (Financial centre) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အင်္ဂလာန် နွံကဵု ကဏ္ဍ ကမၠောန်ပတိတ် မခိုင်ကၠိုက် ညံင်ရဴ စက်ကွဳစက် (Automotive)၊ စက်က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) ကေုာံ နဲကဲပညာ သၠုင် (High-tech) တအ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> ကမၠောန် တဵုလွဳဂှ် ၜိုန်ရ ပါဝင် အောန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵု စက်ယန္တရားဂှ် ပတိတ်ကဵု စၞစ ၜိုတ် ၆၀% သွက် ဍုင်ရ။ == ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ (Demographics, Language, and Religion) == အင်္ဂလာန် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၆ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု မၞိဟ်မံင် ထပ်ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာသာ် (Multicultural society) မၞုံကဵု ကောန်ဍုင်ကွာန် မပြံင်ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ ကာရဳဗဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ကေုာံ ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်တုဲ၊ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ကၠုင်မာန် အရေဝ်ဘာသာ ဒုတိယ မဟီုဂၠိုင်အိုတ် အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> '''ပရေင်ဘာသာ:''' ဘာသာခရေတ် (Christianity) မဒှ် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဟွံမဲကဵု ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ သိခ် တအ်လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ တၚ်ဂွံဆဵု သုတေသန (Education and Science) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မခိုဟ်ပြဲ အလုံဂၠးတိရ။ ဘာတက္ကသိုလ် ညံင်ရဴ [[တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]] (University of Oxford) ကေုာံ [[တက္ကသိုလ် ကိမ်းဗရစ်ချ်]] (University of Cambridge) တအ်ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။<ref>{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> လ္ပာ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန၊ အစာသိပ္ပံ အင်္ဂလာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါဝင် ပၠတရဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ညံင်ရဴ- * [[အာဲသေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) - အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် ဂရာဗဳတဳ။ * [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) - အစာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ တေသြရဳ ပြံင်လှာဲသဘာဝ။ * [[သတဳဖေန် ဟဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking) - အစာစကြဝဠာ။ == ၉။ ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Literature, and Arts) == ယေန်သၞာင် အင်္ဂလာန်ဝွံ ပြးဇး လွှမ်းမိုး လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ * '''လိက်ပတ်:''' အင်္ဂလာန်ဝွံ ကၠောန်ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ညံင်ရဴ [[ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare)၊ ဂျိန်း အဝ်သတေန် (Jane Austen)၊ ကေုာံ ချာလ် ဒေတ်ကေန် (Charles Dickens) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bate |first=Jonathan |title=The Genius of Shakespeare |year=1998 |publisher=Picador |isbn=978-0330444390}}</ref> လိက် ခေတ်တၟိ ညံင်ရဴ ဟာရဳ ပေါတ်တာ (Harry Potter) နူ J.K. Rowling လေဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။ * '''ဂဳတ:''' ဂဳတ ပေါပ် ကေုာံ ရံက် (Pop and Rock) အင်္ဂလာန်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ဂၠးကဝ် နကဵု ဂကောံ မဒယှ် ညံင်ရဴ ဘဳတေဝ် (The Beatles)၊ ရဝ်လဳန် သတုန် (The Rolling Stones)၊ ကေုာံ ကောန်ဒယှ်ေ သၟတ် ညံင်ရဴ အေဒေဝ် (Adele) တအ်ရ။ == ၁၀။ ပရေၚ်ကစား၊ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ (Sports, Tourism, and Landmarks) == [[File:Wembley_Stadium_inside_2012.jpg|thumb|right|200px|ကွဳဒေင် ဝေမ်ဗလဳ (Wembley Stadium)၊ ဒၞာဲသ္ၚိ ဂကောံကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ကစား ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကောပ်ကၟာတ်]] (Football)၊ ခရဳကေတ် (Cricket)၊ ကေုာံ ရာက်ဗဳ (Rugby) ရ။ ပွဲပြိုင် ကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန် (Premier League) ဝွံ ဒှ် ပွဲပြိုင် မၞုံကဵု ညးရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာလေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲရ။ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ညးကၟုဲ ပြကောဋိကိုဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်ဝေင် အင်္ဂလာန် ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် |- ! ဒၞာဲ (Landmark) !! ဒတန် (Location) !! တင်စၟတ် (Description) |- | '''သတုံဟေန် (Stonehenge)''' || ဝေလ်ရှာ (Wiltshire) || ခေတ်တၟအ်၊ ကလောအ်တၟအ် ဇၞော် မလဒက်လဝ် နကဵု ထၜိုတ်။ |- | '''တာဝါ လာန်ဒါန် (Tower of London)''' || လာန်ဒါန် (London) || နန်တြေံ ကေုာံ ထံင် ဝင်၊ မသိုင်လဝ် နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။ |- | '''ဗိစ်ဗေန် (Big Ben)''' || လာန်ဒါန် (London) || နိုင်နာဍဳ ဇၞော် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်၊ သင်္ကေတ လာန်ဒါန်။ |- | '''ဗြိတေတ် မျူဇြဳယျာမ် (British Museum)''' || လာန်ဒါန် (London) || မျူဇြဳယျာမ် ဝင် ကေုာံ အာဲကၟာဲကောန်မၞိဟ် မဇၞော်အိုတ်။ |} * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင် လာန်ဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (YouTube - Expedia)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="GOV">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Landes">{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> <ref name="Bede">{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> <ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> <ref name="Guy">{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> <ref name="Geography">{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> <ref name="ONS">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Crystal">{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> <ref name="Times">{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> </references> {{Navbox | name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် | title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) | listclass = hlist | group1 = ဍုင် ပါဝင်ဂမၠိုင် | list1 = * [[အင်္ဂလာန်]] (England) * [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) * [[ဝေလ်]] (Wales) * [[အာဲယာလာန် သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) | group2 = ဒေသ ပထဝဳ | list2 = * [[ဂရိတ် ဗြိတိန်]] (Great Britain) * [[ၜဳအာဲရေတ်]] (Irish Sea) * [[ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက်]] (English Channel) }} [[Category:အင်္ဂလာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]] 1dfmzxzryi69jd6jyn0jm1fxes1olgy 55320 55319 2026-06-15T13:25:23Z Aue Nai 24 55320 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = အင်္ဂလာန်<br/>(England) | common_name = အင်္ဂလာန် | image_flag = Flag of England.svg | image_coat = Royal Arms of England (1198-1340).svg | national_anthem = [[God Save the King]] | image_map = England in the United Kingdom.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် အင်္ဂလာန် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom) ကေုာံ ဥရဝ်ပ | capital = [[လာန်ဒါန်]] (London) | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = လာန်ဒါန် | official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) | ethnic_groups = ၈၁% ဂကူဗု, ၉.၆% အာရှ, ၄.၂% အဖရိကန်, ၃% ပံင်စပ်, ၂.၂% တၞဟ် | religion = ၄၆.၂% ခရေတ်ယာန်, ၃၇.၂% ဟွံမဲဘာသာ, ၆.၇% အေတ်သလာမ်, ၁.၈% ဟိန္ဒူ | demonym = အင်္ဂလိက် (English) | government_type = ဍုင်ပါဝင် ပ္ဍဲသၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် | leader_title1 = ဨကရာဇ် | leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ချာလ် တတိယ]] (Charles III) | leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | leader_name2 = [[ရဳရှဳ သူနာတ်]] (Rishi Sunak) - (UK) | legislature = ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (Parliament of the United Kingdom) | area_km2 = ၁၃၀,၂၇၉ | area_rank = | population_estimate = ၅၆,၄၈၉,၈၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = ၄၃၄ | GDP_PPP = $ ၃.၁ ထရဳလဳယျောန် | GDP_PPP_per_capita = $ ၅၀,၀၀၀ (ၜိုတ်အနော်) | currency = သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling) (GBP) | time_zone = GMT (UTC+0) | calling_code = +44 }} '''အင်္ဂလာန်''' ({{lang-en|England}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဍုင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပယျဵု ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင် [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုင် [[ဝေလ်]] (Wales) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)၊ ၜဳသေလ်တိက် (Celtic Sea) ကေုာံ ၜဳလဒေါဝ် (North Sea) ရ။ ပယျဵု လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ခြာလဝ် နကဵု ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက် (English Channel) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု တိုက် ဥရဝ်ပ ရ။ ဧရိယာ ဍုင်အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် မသုန်ပန်ကရေက် နူကဵု တကအ် ဇၞော် ဂရိတ် ဗြိတိန် (Great Britain) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[လာန်ဒါန်]] (London) မဒှ် ဗဟဵု ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် မွဲရ။ အင်္ဂလာန်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်ရ။ တၟေင်တၟဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]]၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (English common law)၊ သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology) == ယၟု "အင်္ဂလာန်" (England) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက်တြေံ "Englaland" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ဂကူအာန်ဂေဝ်" (Land of the Angles) ရ။ ဂကူ အာန်ဂေဝ် (Angles) တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ ဂျာမာန်နေတ် (Germanic tribes) မွဲ မပြံင်လှာဲ စိုပ်ကၠုင် တကအ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ အခိင် အကြာ ၅ ကေုာံ ၆ ဗွဝ်ကၠံ နူကဵု ဒေသ အာန်ဂေဝ်လာန် (Angeln) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ဂျာမနဳ ခေတ်လၟုဟ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> ၜိုန်ရ ဂကူ မပြံင်ကၠုင်တအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် (Angles, Saxons, Jutes) ကီုလေဝ်၊ ယၟု "Angles" ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ယၟု မစၟတ်သမ္တီ သွက် ဍုင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် မန် ပိုဲမ္ဂး၊ ပိုဲကော်ခဴစ "အင်္ဂလာန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အင်္ဂလိက်" အတိုင် ရမ္သာင် မကၠုင်နူ ယၟုဏအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (History: Antiquity and Middle Ages) == [[File:Hadrian's_Wall_view_near_Greenhead.jpg|thumb|left|250px|ဗဒင် ဟေဒရဳယျာန် (Hadrian's Wall) မသိုင်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် ရဝ်မ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အင်္ဂလာန် လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ။]] ပ္ဍဲ **အတိက်တေံ** ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်သက္ကရာဇ် ဟွံစိုပ်ဏီ၊ တကအ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ဒတန် ဂကူ သေဝ်တိက် (Celtic tribes) ညံင်ရဴ ဂကူ ဗြိတန် (Britons) တအ် မံင်တန်တဴလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ အေဒဳ၊ သၟိင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ၊ အုပ်ဓုပ်လဝ် လုကဴ ၄၀၀ သၞာံ ပြင်င်ရ။ ခေတ် ရဝ်မ အုပ်ဓုပ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဇၞော်တအ် ညံင်ရဴ လာန်ဒါန် (Londinium) ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဂကူ အာန်ဂေဝ်-သာတ်သန် (Anglo-Saxons) တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် ၇ ဍုင် (Heptarchy) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆ ဂှ်၊ ပၞာန် နဝ်မာန် (Norman Conquest) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝဳလဳယျာမ် ညးမအံင်ဇၞး (William the Conqueror) လုပ်သီကေတ် အင်္ဂလာန်တုဲ၊ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) စကတဵုဒှ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၅ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ဂျောန် ဖျေဟ်စၟတ်တဲ လ္တူ လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ ([[Magna Carta]]) မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၃။ ဝၚ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Modern History and Industrial Revolution) == အင်္ဂလာန် လၟုဟ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲခေတ် တူဒါ (Tudor period) အကြာ ၁၅ ကေုာံ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ မရနုက်ကဵု ဒစာံ (Henry VIII) ပါ်တိတ် နူကဵု ဘာကျာ် ရဝ်မာန် ကာတ္တလေတ် တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဨကရာဇ်ဗြဴ အဳလဳဇြဗေတ် ပထမ (Elizabeth I) ဂှ်၊ အင်္ဂလာန် စဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လ္ပာ် ဒြဟတ် ရေဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠာဲတရဴရ။<ref>{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အင်္ဂလာန် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ကျာဍာ် (Steam engine)၊ စက်ပတိတ် ယာတ်၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Railways) တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အင်္ဂလာန် ဂွံဒှ်ကၠုင် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == [[File:Derwent_Water_panorama.jpg|thumb|right|250px|ကၟာဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကၟာဍာ် (Lake District) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ဧရိယာ ၁၃၀,၂၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ တိဗလး ကေုာံ ဒဵုဍောတ်တ်တအ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲလ္ပာ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဍုင်ရ။ လ္ပာ် သၟဝ်ကျာဂှ် နွံကဵု ရေင်ဒဵု ပေန်နိုန်း (Pennines) မဒးဒုင် ကော်ခဴစ "ဇုတ်ကောန်ရိုင် အင်္ဂလာန်" (Backbone of England) ရ။ ကြုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကြုင် တေမ်းစ် (River Thames) မဇွောဝ် တတ်အာ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ကေုာံ ကြုင် သေဗာန် (River Severn) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> ရာသဳဥတု အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍုင်ၜိုဟ် သမၠုင်မှာသၟိတ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန် ကေုာံ ဟွံဂံက်လောန်ရ။ ဂမ္တဴ ဗွဲသၟဟ် နွံ အကြာ 0 °C စဵုကဵု 32 °C ရ။ ဗြဲဂူ ဗွဲမဂၠိုင် လၟိုန်သၞာံ၊ တၟေင်တၟဟ် လ္ပာ် ပလိုတ်တအ်ရ။ == ၅။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) တုဲ၊ သၞောတ် အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု ဨကရာဇ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်ဍုင် (Constitutional Monarchy) ရ။ ဍုင် အင်္ဂလာန် မွဲဓဝ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပါလဳမာန် တၞဟ်ခြာ (Devolved parliament) ညံင်ရဴ သကတ်တလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေလ် တအ်ရ။ စၞးဂှ် ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မနွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ်ဟေင် အုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက်ရ။<ref>{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် (English Law) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (Common Law) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံဂၠးတိ ညံင်ရဴ အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျာ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ပတိတ် (Economy and Industry) == [[File:City_of_London_skyline_from_London_City_Hall_-_Oct_2008.jpg|thumb|left|250px|လာန်ဒါန်၊ မဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ် မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။]] ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဍေံ ပါဝင် ၜိုတ် ၈၅% နူကဵု GDP သီုဖအိုတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ရ။ သြန်စကာ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling - £) ရ။ လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ် (Financial centre) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အင်္ဂလာန် နွံကဵု ကဏ္ဍ ကမၠောန်ပတိတ် မခိုင်ကၠိုက် ညံင်ရဴ စက်ကွဳစက် (Automotive)၊ စက်က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) ကေုာံ နဲကဲပညာ သၠုင် (High-tech) တအ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> ကမၠောန် တဵုလွဳဂှ် ၜိုန်ရ ပါဝင် အောန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵု စက်ယန္တရားဂှ် ပတိတ်ကဵု စၞစ ၜိုတ် ၆၀% သွက် ဍုင်ရ။ == ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ (Demographics, Language, and Religion) == အင်္ဂလာန် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၆ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု မၞိဟ်မံင် ထပ်ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာသာ် (Multicultural society) မၞုံကဵု ကောန်ဍုင်ကွာန် မပြံင်ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ ကာရဳဗဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ကေုာံ ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်တုဲ၊ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ကၠုင်မာန် အရေဝ်ဘာသာ ဒုတိယ မဟီုဂၠိုင်အိုတ် အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> '''ပရေင်ဘာသာ:''' ဘာသာခရေတ် (Christianity) မဒှ် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဟွံမဲကဵု ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ သိခ် တအ်လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ တၚ်ဂွံဆဵု သုတေသန (Education and Science) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မခိုဟ်ပြဲ အလုံဂၠးတိရ။ ဘာတက္ကသိုလ် ညံင်ရဴ [[တက္ကသိုလ် အံက်သဖိုအ်]] (University of Oxford) ကေုာံ [[တက္ကသိုလ် ကိမ်းဗရစ်ချ်]] (University of Cambridge) တအ်ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။<ref>{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> လ္ပာ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန၊ အစာသိပ္ပံ အင်္ဂလာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါဝင် ပၠတရဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ညံင်ရဴ- * [[အာဲသေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) - အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် ဂရာဗဳတဳ။ * [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) - အစာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ တေသြရဳ ပြံင်လှာဲသဘာဝ။ * [[သတဳဖေန် ဟဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking) - အစာစကြဝဠာ။ == ၉။ ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Literature, and Arts) == ယေန်သၞာင် အင်္ဂလာန်ဝွံ ပြးဇး လွှမ်းမိုး လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ * '''လိက်ပတ်:''' အင်္ဂလာန်ဝွံ ကၠောန်ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ညံင်ရဴ [[ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare)၊ ဂျိန်း အဝ်သတေန် (Jane Austen)၊ ကေုာံ ချာလ် ဒေတ်ကေန် (Charles Dickens) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bate |first=Jonathan |title=The Genius of Shakespeare |year=1998 |publisher=Picador |isbn=978-0330444390}}</ref> လိက် ခေတ်တၟိ ညံင်ရဴ ဟာရဳ ပေါတ်တာ (Harry Potter) နူ J.K. Rowling လေဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။ * '''ဂဳတ:''' ဂဳတ ပေါပ် ကေုာံ ရံက် (Pop and Rock) အင်္ဂလာန်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ဂၠးကဝ် နကဵု ဂကောံ မဒယှ် ညံင်ရဴ ဘဳတေဝ် (The Beatles)၊ ရဝ်လဳန် သတုန် (The Rolling Stones)၊ ကေုာံ ကောန်ဒယှ်ေ သၟတ် ညံင်ရဴ အေဒေဝ် (Adele) တအ်ရ။ == ၁၀။ ပရေၚ်ကစား၊ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ (Sports, Tourism, and Landmarks) == [[File:Wembley_Stadium_inside_2012.jpg|thumb|right|200px|ကွဳဒေင် ဝေမ်ဗလဳ (Wembley Stadium)၊ ဒၞာဲသ္ၚိ ဂကောံကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ကစား ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကောပ်ကၟာတ်]] (Football)၊ ခရဳကေတ် (Cricket)၊ ကေုာံ ရာက်ဗဳ (Rugby) ရ။ ပွဲပြိုင် ကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန် (Premier League) ဝွံ ဒှ် ပွဲပြိုင် မၞုံကဵု ညးရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာလေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲရ။ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ညးကၟုဲ ပြကောဋိကိုဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်ဝေင် အင်္ဂလာန် ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် |- ! ဒၞာဲ (Landmark) !! ဒတန် (Location) !! တင်စၟတ် (Description) |- | '''သတုံဟေန် (Stonehenge)''' || ဝေလ်ရှာ (Wiltshire) || ခေတ်တၟအ်၊ ကလောအ်တၟအ် ဇၞော် မလဒက်လဝ် နကဵု ထၜိုတ်။ |- | '''တာဝါ လာန်ဒါန် (Tower of London)''' || လာန်ဒါန် (London) || နန်တြေံ ကေုာံ ထံင် ဝင်၊ မသိုင်လဝ် နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။ |- | '''ဗိစ်ဗေန် (Big Ben)''' || လာန်ဒါန် (London) || နိုင်နာဍဳ ဇၞော် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်၊ သင်္ကေတ လာန်ဒါန်။ |- | '''ဗြိတေတ် မျူဇြဳယျာမ် (British Museum)''' || လာန်ဒါန် (London) || မျူဇြဳယျာမ် ဝင် ကေုာံ အာဲကၟာဲကောန်မၞိဟ် မဇၞော်အိုတ်။ |} * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင် လာန်ဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (YouTube - Expedia)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="GOV">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Landes">{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> <ref name="Bede">{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> <ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> <ref name="Guy">{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> <ref name="Geography">{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> <ref name="ONS">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Crystal">{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> <ref name="Times">{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> </references> {{Navbox | name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် | title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) | listclass = hlist | group1 = ဍုင် ပါဝင်ဂမၠိုင် | list1 = * [[အင်္ဂလာန်]] (England) * [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) * [[ဝေလ်]] (Wales) * [[အာဲယာလာန် သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) | group2 = ဒေသ ပထဝဳ | list2 = * [[ဂရိတ် ဗြိတိန်]] (Great Britain) * [[ၜဳအာဲရေတ်]] (Irish Sea) * [[ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက်]] (English Channel) }} [[Category:အင်္ဂလာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]] 3ghy4vztcfazw3a4ws6pmnzx8ij63l2 55321 55320 2026-06-15T13:28:23Z Aue Nai 24 55321 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = အင်္ဂလာန်<br/>(England) | common_name = အင်္ဂလာန် | image_flag = Flag of England.svg | image_coat = Royal Arms of England (1198-1340).svg | national_anthem = [[God Save the King]] | image_map = England in the United Kingdom.svg | map_caption = ဒၞာဲဒတန် အင်္ဂလာန် (သာ်တ္ၚေက်) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (United Kingdom) ကေုာံ ဥရဝ်ပ | capital = [[လာန်ဒါန်]] (London) | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = လာန်ဒါန် | official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) | ethnic_groups = ၈၁% ဂကူဗု, ၉.၆% အာရှ, ၄.၂% အဖရိကန်, ၃% ပံင်စပ်, ၂.၂% တၞဟ် | religion = ၄၆.၂% ခရေတ်ယာန်, ၃၇.၂% ဟွံမဲဘာသာ, ၆.၇% အေတ်သလာမ်, ၁.၈% ဟိန္ဒူ | demonym = အင်္ဂလိက် (English) | government_type = ဍုင်ပါဝင် ပ္ဍဲသၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ စၠတ်ထဝ် ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် | leader_title1 = ဨကရာဇ် | leader_name1 = ဨကရာဇ် [[ချာလ် တတိယ]] (Charles III) | leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | leader_name2 = [[ရဳရှဳ သူနာတ်]] (Rishi Sunak) - (UK) | legislature = ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (Parliament of the United Kingdom) | area_km2 = ၁၃၀,၂၇၉ | area_rank = | population_estimate = ၅၆,၄၈၉,၈၀၀ (၂၀၂၁) | population_density_km2 = ၄၃၄ | GDP_PPP = $ ၃.၁ ထရဳလဳယျောန် | GDP_PPP_per_capita = $ ၅၀,၀၀၀ (ၜိုတ်အနော်) | currency = သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling) (GBP) | time_zone = GMT (UTC+0) | calling_code = +44 }} '''အင်္ဂလာန်''' ({{lang-en|England}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဍုင်မွဲ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပယျဵု ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍုင် [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဍုင် [[ဝေလ်]] (Wales) လ္ပာ်ပလိုတ်ရ။ လ္ပာ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ၜဳအာဲရေတ် (Irish Sea)၊ ၜဳသေလ်တိက် (Celtic Sea) ကေုာံ ၜဳလဒေါဝ် (North Sea) ရ။ ပယျဵု လ္ပာ်သၠုင်ကျာဂှ် ခြာလဝ် နကဵု ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက် (English Channel) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု တိုက် ဥရဝ်ပ ရ။ ဧရိယာ ဍုင်အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ၜိုတ် မသုန်ပန်ကရေက် နူကဵု တကအ် ဇၞော် ဂရိတ် ဗြိတိန် (Great Britain) ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုင် [[လာန်ဒါန်]] (London) မဒှ် ဗဟဵု ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးကဝ် မွဲရ။ အင်္ဂလာန်ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်ရ။ တၟေင်တၟဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]]၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (English common law)၊ သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အင်္ဂလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology) == ယၟု "အင်္ဂလာန်" (England) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက်တြေံ "Englaland" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ဂကူအာန်ဂေဝ်" (Land of the Angles) ရ။ ဂကူ အာန်ဂေဝ် (Angles) တအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ ဂျာမာန်နေတ် (Germanic tribes) မွဲ မပြံင်လှာဲ စိုပ်ကၠုင် တကအ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ အခိင် အကြာ ၅ ကေုာံ ၆ ဗွဝ်ကၠံ နူကဵု ဒေသ အာန်ဂေဝ်လာန် (Angeln) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ ဂျာမနဳ ခေတ်လၟုဟ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> ၜိုန်ရ ဂကူ မပြံင်ကၠုင်တအ်ဂှ် နွံနာနာသာ် (Angles, Saxons, Jutes) ကီုလေဝ်၊ ယၟု "Angles" ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ယၟု မစၟတ်သမ္တီ သွက် ဍုင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် မန် ပိုဲမ္ဂး၊ ပိုဲကော်ခဴစ "အင်္ဂလာန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အင်္ဂလိက်" အတိုင် ရမ္သာင် မကၠုင်နူ ယၟုဏအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (History: Antiquity and Middle Ages) == [[File:Hadrian's_Wall_view_near_Greenhead.jpg|thumb|left|250px|ဗဒင် ဟေဒရဳယျာန် (Hadrian's Wall) မသိုင်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် ရဝ်မ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု အင်္ဂလာန် လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ။]] ပ္ဍဲ **အတိက်တေံ** ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်သက္ကရာဇ် ဟွံစိုပ်ဏီ၊ တကအ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ဒတန် ဂကူ သေဝ်တိက် (Celtic tribes) ညံင်ရဴ ဂကူ ဗြိတန် (Britons) တအ် မံင်တန်တဴလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၄၃ အေဒဳ၊ သၟိင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တအ် လုပ်သီကေတ် ဒေသဏအ်တုဲ၊ အုပ်ဓုပ်လဝ် လုကဴ ၄၀၀ သၞာံ ပြင်င်ရ။ ခေတ် ရဝ်မ အုပ်ဓုပ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဇၞော်တအ် ညံင်ရဴ လာန်ဒါန် (Londinium) ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူ ရဝ်မ တအ် ဆုတ်တိတ်အာတုဲ၊ ဂကူ အာန်ဂေဝ်-သာတ်သန် (Anglo-Saxons) တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဨကရာဇ် ဍောတ်တ် ၇ ဍုင် (Heptarchy) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆ ဂှ်၊ ပၞာန် နဝ်မာန် (Norman Conquest) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဝဳလဳယျာမ် ညးမအံင်ဇၞး (William the Conqueror) လုပ်သီကေတ် အင်္ဂလာန်တုဲ၊ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) စကတဵုဒှ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၅ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ဂျောန် ဖျေဟ်စၟတ်တဲ လ္တူ လိက်ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ ([[Magna Carta]]) မဒှ် သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၃။ ဝၚ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Modern History and Industrial Revolution) == အင်္ဂလာန် လၟုဟ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲခေတ် တူဒါ (Tudor period) အကြာ ၁၅ ကေုာံ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ မရနုက်ကဵု ဒစာံ (Henry VIII) ပါ်တိတ် နူကဵု ဘာကျာ် ရဝ်မာန် ကာတ္တလေတ် တုဲ၊ ဒက်ပတန် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဨကရာဇ်ဗြဴ အဳလဳဇြဗေတ် ပထမ (Elizabeth I) ဂှ်၊ အင်္ဂလာန် စဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လ္ပာ် ဒြဟတ် ရေဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠာဲတရဴရ။<ref>{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အင်္ဂလာန် ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက်ကျာဍာ် (Steam engine)၊ စက်ပတိတ် ယာတ်၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Railways) တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အင်္ဂလာန် ဂွံဒှ်ကၠုင် ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။ == ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) == [[File:Derwent_Water_panorama.jpg|thumb|right|250px|ကၟာဍာ် မကျေဝ်ဂေါဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ကၟာဍာ် (Lake District) ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဂြောပ်လဝ် ဧရိယာ ၁၃၀,၂၇၉ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာရ။ တိဗလး ကေုာံ ဒဵုဍောတ်တ်တအ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲလ္ပာ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဍုင်ရ။ လ္ပာ် သၟဝ်ကျာဂှ် နွံကဵု ရေင်ဒဵု ပေန်နိုန်း (Pennines) မဒးဒုင် ကော်ခဴစ "ဇုတ်ကောန်ရိုင် အင်္ဂလာန်" (Backbone of England) ရ။ ကြုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဒယှ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကြုင် တေမ်းစ် (River Thames) မဇွောဝ် တတ်အာ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ကေုာံ ကြုင် သေဗာန် (River Severn) ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> ရာသဳဥတု အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဍုင်ၜိုဟ် သမၠုင်မှာသၟိတ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂမ္တဴဂှ် ဟွံကတဴလောန် ကေုာံ ဟွံဂံက်လောန်ရ။ ဂမ္တဴ ဗွဲသၟဟ် နွံ အကြာ 0 °C စဵုကဵု 32 °C ရ။ ဗြဲဂူ ဗွဲမဂၠိုင် လၟိုန်သၞာံ၊ တၟေင်တၟဟ် လ္ပာ် ပလိုတ်တအ်ရ။ == ၅။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Politics and Law) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (UK) တုဲ၊ သၞောတ် အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု ဨကရာဇ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်ဍုင် (Constitutional Monarchy) ရ။ ဍုင် အင်္ဂလာန် မွဲဓဝ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပါလဳမာန် တၞဟ်ခြာ (Devolved parliament) ညံင်ရဴ သကတ်တလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေလ် တအ်ရ။ စၞးဂှ် ပါလဳမာန် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မနွံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ်ဟေင် အုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက်ရ။<ref>{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေ အင်္ဂလာန် (English Law) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ (Common Law) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံဂၠးတိ ညံင်ရဴ အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျာ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ပတိတ် (Economy and Industry) == [[File:City_of_London_skyline_from_London_City_Hall_-_Oct_2008.jpg|thumb|left|250px|လာန်ဒါန်၊ မဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ် မဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ။]] ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ရ။ ဍေံ ပါဝင် ၜိုတ် ၈၅% နူကဵု GDP သီုဖအိုတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ရ။ သြန်စကာ အလဵုအသဳဂှ် ဒှ် သြန် ပံင်သတာလင် (Pound sterling - £) ရ။ လာန်ဒါန် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဘဏ် (Financial centre) မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ ဂၠးတိရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အင်္ဂလာန် နွံကဵု ကဏ္ဍ ကမၠောန်ပတိတ် မခိုင်ကၠိုက် ညံင်ရဴ စက်ကွဳစက် (Automotive)၊ စက်က္ၜင်ကျာ (Aerospace)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) ကေုာံ နဲကဲပညာ သၠုင် (High-tech) တအ်ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> ကမၠောန် တဵုလွဳဂှ် ၜိုန်ရ ပါဝင် အောန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵု စက်ယန္တရားဂှ် ပတိတ်ကဵု စၞစ ၜိုတ် ၆၀% သွက် ဍုင်ရ။ == ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ (Demographics, Language, and Religion) == အင်္ဂလာန် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၅၆ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု မၞိဟ်မံင် ထပ်ဂၠိုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် ယေန်သၞာင် နာနာသာ် (Multicultural society) မၞုံကဵု ကောန်ဍုင်ကွာန် မပြံင်ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ ကာရဳဗဳယျာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ '''အရေဝ်ဘာသာ:''' [[အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်]] (English) ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ ရုင် ကေုာံ ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဏအ်တုဲ၊ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ်ကၠုင်မာန် အရေဝ်ဘာသာ ဒုတိယ မဟီုဂၠိုင်အိုတ် အလုံဂၠးတိရ။<ref>{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> '''ပရေင်ဘာသာ:''' ဘာသာခရေတ် (Christianity) မဒှ် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Church of England) ဝွံ ဒှ် ဘာသာ အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဟွံမဲကဵု ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ ဟိန္ဒူ ကေုာံ သိခ် တအ်လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ တၚ်ဂွံဆဵု သုတေသန (Education and Science) == အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မခိုဟ်ပြဲ အလုံဂၠးတိရ။ ဘာတက္ကသိုလ် ညံင်ရဴ [[တက္ကသိုလ် အံက်သဖိုအ်]] (University of Oxford) ကေုာံ [[တက္ကသိုလ် ကိမ်းဗရစ်ချ်]] (University of Cambridge) တအ်ဝွံ ဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။<ref>{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> လ္ပာ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန၊ အစာသိပ္ပံ အင်္ဂလာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါဝင် ပၠတရဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ညံင်ရဴ- * [[အာဲသေတ် နယူတန်]] (Isaac Newton) - အစာရူပဗေဒ ကေုာံ သၞောဝ် ဂရာဗဳတဳ။ * [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) - အစာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ တေသြရဳ ပြံင်လှာဲသဘာဝ။ * [[သတဳဖေန် ဟဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking) - အစာစကြဝဠာ။ == ၉။ ယေန်သၞာၚ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture, Literature, and Arts) == ယေန်သၞာင် အင်္ဂလာန်ဝွံ ပြးဇး ဓလီုဖ္ဍိုက် လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ * '''လိက်ပတ်:''' အင်္ဂလာန်ဝွံ ကၠောန်ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် မဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ညံင်ရဴ [[ဝဳလဳယျာမ် ရှက်သပဳယာ]] (William Shakespeare)၊ ဂျိန် အဝ်သတေန် (Jane Austen)၊ ကေုာံ ချာလ် ဒေတ်ကေန် (Charles Dickens) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Bate |first=Jonathan |title=The Genius of Shakespeare |year=1998 |publisher=Picador |isbn=978-0330444390}}</ref> လိက် ခေတ်တၟိ ညံင်ရဴ ဟာရဳ ပေါတ်တာ (Harry Potter) နူ J.K. Rowling လေဝ် ဒယှ်တမ္ညဝ်ရ။ * '''ဂဳတ:''' ဂဳတ ပေါပ် ကေုာံ ရံက် (Pop and Rock) အင်္ဂလာန်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ဂၠးကဝ် နကဵု ဂကောံ မဒယှ် ညံင်ရဴ ဘဳတေဝ် (The Beatles)၊ ရဝ်လဳန် သတုန် (The Rolling Stones)၊ ကေုာံ ကောန်ဒယှ်ေ သၟတ် ညံင်ရဴ အေဒေဝ် (Adele) တအ်ရ။ == ၁၀။ ပရေၚ်ဝေင်၊ ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ (Sports, Tourism, and Landmarks) == [[File:Wembley_Stadium_inside_2012.jpg|thumb|right|200px|ကွဳဒေင် ဝေမ်ဗလဳ (Wembley Stadium)၊ ဒၞာဲသ္ၚိ ဂကောံကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန်။]] အင်္ဂလာန်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ ဝေင် ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ကောပ်ကၟာတ်]] (Football)၊ ခရဳကေတ် (Cricket)၊ ကေုာံ ရာက်ဗဳ (Rugby) ရ။ ပွဲပြိုင် ကောပ်ကၟာတ် အင်္ဂလာန် (Premier League) ဝွံ ဒှ် ပွဲပြိုင် မၞုံကဵု ညးရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာလေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲရ။ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ညးကၟုဲ ပြကောဋိကိုဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်ဝေင် အင်္ဂလာန် ရ။ {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%;" |+ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီ ကၟုဲတမ္ၚာ အဓိက ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် |- ! ဒၞာဲ (Landmark) !! ဒတန် (Location) !! တင်စၟတ် (Description) |- | '''သတုံဟေန် (Stonehenge)''' || ဝေလ်ရှာ (Wiltshire) || ခေတ်တၟအ်၊ ကလောအ်တၟအ် ဇၞော် မလဒက်လဝ် နကဵု ထၜိုတ်။ |- | '''တာဝါ လာန်ဒါန် (Tower of London)''' || လာန်ဒါန် (London) || နန်တြေံ ကေုာံ ထံင် ဝင်၊ မသိုင်လဝ် နူခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ။ |- | '''ဗိစ်ဗေန် (Big Ben)''' || လာန်ဒါန် (London) || နိုင်နာဍဳ ဇၞော် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်၊ သင်္ကေတ လာန်ဒါန်။ |- | '''ဗြိတေတ် တိုက်ထ္ၜးပျး (British Museum)''' || လာန်ဒါန် (London) || တိုက်ထ္ၜးပျး ဝင် ကေုာံ အာဲကၟာဲကောန်မၞိဟ် မဇၞော်အိုတ်။ |} * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M လ္ၚတ် ဍုင် လာန်ဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (YouTube - Expedia)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="GOV">{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/how-government-works |title=How government works |publisher=GOV.UK |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Landes">{{cite book |last=Landes |first=David S. |title=The Wealth and Poverty of Nations |year=1999 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393318883}}</ref> <ref name="Bede">{{cite book |last=Bede |first=Venerable |title=Ecclesiastical History of the English People |year=1990 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140445657}}</ref> <ref name="Bates">{{cite book |last=Bates |first=David |title=William the Conqueror |year=2001 |publisher=Tempus |isbn=978-0752419800}}</ref> <ref name="Guy">{{cite book |last=Guy |first=John |title=Tudor England |year=1988 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192852137}}</ref> <ref name="Geography">{{cite web |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/ |title=Great Britain's Geography |publisher=Ordnance Survey |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Jones">{{cite book |last=Jones |first=Bill |title=British Politics |year=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1138686411}}</ref> <ref name="ONS">{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy |title=UK Economy Stats |publisher=Office for National Statistics |access-date=2023-10-18}}</ref> <ref name="Crystal">{{cite book |last=Crystal |first=David |title=English as a Global Language |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521530323}}</ref> <ref name="Times">{{cite web |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings |title=World University Rankings |publisher=Times Higher Education |access-date=2023-10-18}}</ref> </references> {{Navbox | name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် | title = ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (United Kingdom) | listclass = hlist | group1 = ဍုင် ပါဝင်ဂမၠိုင် | list1 = * [[အင်္ဂလာန်]] (England) * [[သကတ်တလာန်]] (Scotland) * [[ဝေလ်]] (Wales) * [[အာဲယာလာန် သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) | group2 = ဒေသ ပထဝဳ | list2 = * [[ဂရိတ် ဗြိတိန်]] (Great Britain) * [[ၜဳအာဲရေတ်]] (Irish Sea) * [[ပြင်ၜဳအင်္ဂလိက်]] (English Channel) }} [[Category:အင်္ဂလာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]] i48mchz5bckhy0p0lpqp278r21jc7p2 0 11223 55322 2026-06-15T13:30:46Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox political system | name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်<br/>(Monarchy / Kingdom) | image = File:Monarchies.svg|300px|ဂၠးတိ မထ္ၜးလဝ် ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ သာ်ဗ္ကေတ်: သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵ..." 55322 wikitext text/x-wiki {{Infobox political system | name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်<br/>(Monarchy / Kingdom) | image = [[File:Monarchies.svg|300px|ဂၠးတိ မထ္ၜးလဝ် ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ သာ်ဗ္ကေတ်: သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်၊ သာ်ခဍောင်: သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။]] | caption = မြေပုံ ဍုင်မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ | classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် | origins = ခေတ်တမၠာတေံ (Ancient times) | key_elements = ဨကရာဇ် မွဲတၠ (King/Queen/Emperor) အုပ်ဓုပ် လုကဴ မွဲဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု စွံဝှ်။ | variations = [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute), [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional), [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] (Elective) | examples = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|ဗြိတိန်]]၊ [[သေံ]]၊ [[ဂျပေန်]]၊ [[သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ]] }} '''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်''' ({{lang-en|Monarchy}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင်မွဲသာ် မၞုံကဵု ပုဂ္ဂိုလ် မွဲတၠ—မကော်ခဴစ ဨကရာဇ် (Monarch)—မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of State) စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုကဵု ညးစွံဝှ် (Abdication) နူကဵု ကဆံင်အဝဵုရ။<ref>{{cite book |last=Finer |first=Samuel E. |title=The History of Government from the Earliest Times |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198229045}}</ref> ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ဝွံ အဝဵုအာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဨကရာဇ် မွဲတၠဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ပါဝင်ကောံသၟဟ် ကု ပါလဳမာန်ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မပြးဇး ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဆဂး စနူ ခေတ် ကရောတ်ဗဗဵု (Revolutions) ကေုာံ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲအာ နကဵု သၞောတ် သမ္မတ (Republic) ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လၟုဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မသှ်ေဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Monarchy) တုဲ ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဆ သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ သၟးရ။<ref>{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=The Monarchy and the Constitution |year=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198293347}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) == ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် "Monarchy" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဘာသာ ဂရိတ် (Greek) မဟိမု "monarkhía" (μοναρχία) မဒှ် မလိက် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ "monos" (မွဲတၠ) ကေုာံ "arkhein" (ပွမအုပ်ဓုပ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံဇေတ်တ်ဂှ် "ပွမအုပ်ဓုပ် နကဵု မၞိဟ်မွဲတၠဓဝ်" ရ။<ref>{{cite book |last=Spellman |first=W.M. |title=Monarchies 1000-2000 |year=2001 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1861890870}}</ref> ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ မန် မ္ဂး "ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်" ဝွံ ပံင်စပ်လဝ် "ကၟိန်ဍုင်" (Country/Kingdom) ကေုာံ "ဨကရာဇ်" (Monarch/King) ရ။ ဝေါဟာရ "ဨကရာဇ်" ဂှ် ကၠုင်နူ ပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် "ဨကရာဇ" (Ekarāja) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဨက (မွဲ) ကေုာံ ရာဇ (သၟိင်/ညးမအုပ်ဓုပ်) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲအလုံမ္ဂး၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မၞုံကဵု ဨကရာဇ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၞကျာ်ဨကရာဇ်) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မွဲတၠရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == [[File:Louis_XIV_of_France.jpg|thumb|left|250px|ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဍုင်ပြင်သေတ်၊ မဒှ် ဥပမာ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲခေတ် အတိက်တေံ။]] သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ်ဏအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံတမ်မူလ (Tribal chiefdoms) ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (Ancient Egypt) ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia)၊ ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ကောန်ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ကျာ်မစုတ်လဝ် အဝဵုရ။<ref>{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}</ref> ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဥရဝ်ပ၊ သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ သၞောတ် ဖျူဒယ် (Feudal system) တုဲ ဨကရာဇ်တအ် ပါ်ပရအ် တိဍာ် ကု မှူးမတ် (Nobles) တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ပၞာန်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဨကရာဇ်တအ် သီကေတ် အဝဵု ပံင်ကောံ (Centralization) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် (Absolute Monarchy) ညံင်ရဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ပြင်သေတ် သၟဝ် ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ ရ။ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ရးဗမံက် မ္ဂး၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် တအ် ညံင်ရဴ ကၟိန်ဍုင်ကြုက်၊ ကၟိန်ဍုင် မန်-ခမာ၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နကဵု သၞောတ် အဝဵုအာဏာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။ == ၃။ ဂကူ သၞောတ်ဨကရာဇ်ဂမၠိုၚ် (Types of Monarchies) == သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် မတန်တဴ လ္တူ ကဆံင် အဝဵုအာဏာ မနွံ ဇရေင် ဨကရာဇ် ရ- * '''[[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy):''' ဨကရာဇ် မွဲတၠဓဝ် မၞုံကဵု အဝဵုပေင်ပေင် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်။ ဍုင် ညံင်ရဴ သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia)၊ သွာဇဳလာန် (Eswatini)၊ ကေုာံ အဝ်မာန် (Oman) တအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်ဏအ်ရ။ * '''[[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional Monarchy):''' ဨကရာဇ်ဝွံ ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) တုဲ၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရ။ ဨကရာဇ် ဒှ်ဆ သင်္ကေတ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် သၟးရ (ဥပမာ - ဗြိတိန်၊ ဂျပေန်၊ သေံ၊ ဒိန်မက်)။<ref>{{cite book |last=Meyers |first=Peter |title=Evolution of the Monarchy |year=2001 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> * '''[[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] (Elective Monarchy):''' ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ်၊ ဆဂး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံ မၞိဟ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ ရ။ (ဥပမာ - မလေရှာ - Yang di-Pertuan Agong ကေုာံ ဍုင် ဗာတဳကာန် - ရုဲစှ် သၟိင်ပုပ်)။ == ၄။ လက္ခဏာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်အာဲကၟာဲ (Characteristics and Succession) == လက္ခဏာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲ (Succession) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ဆက်အာဲကၟာဲဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဆီဇာတ် (Hereditary succession) ရ။ * '''ဆက်အာဲကၟာဲ ကောန်တြုံဇၞော်အိုတ် (Agnatic Primogeniture):''' အခေါင် မဒှ် ဨကရာဇ် ဂှ် ကဵု ကု ကောန်တြုံ မဇၞော်အိုတ် ဟေင်ရ။ ယဝ်ကောန်တြုံ ဟွံမဲမှ ကဵု ကု ကောန်ဗြဴ။ (လညာတ်ဏအ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ ဗွဲမဂၠိုင်)။ * '''ဆက်အာဲကၟာဲ ဇၞော်အိုတ် (Absolute Primogeniture):''' ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဍုင် ဥရဝ်ပ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ သွဳဒေန်၊ နဝ်ဝေ၊ ကေုာံ ဗြိတိန် တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် သၞောဝ်တုဲ၊ ကောန် မသၠးဂၠံဂဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် (တြုံ ဒှ်ဒှ် ဗြဴ ဒှ်ဒှ်) ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင် ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။<ref>{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> == ၅။ အခေါၚ်အာဏာကျာ် ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ (Divine Right and Religion) == [[File:Coronation_of_Nicholas_II.jpg|thumb|right|250px|သဘင်စဝ်အဘိသိက် ဨကရာဇ် (Coronation) ပ္ဍဲ ရုရှ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဨကရာဇ်။]] ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ ရ။ သွက်ဂွံ ဂွံ သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် ထေက်ကြိုက် ကဵု အုပ်ဓုပ်ဂှ်၊ လညာတ် [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။<ref>{{cite book |last=Frazer |first=James George |title=The Golden Bough: A Study in Comparative Religion |year=1922 |publisher=Macmillan}}</ref> * '''ဥရဝ်ပ:''' လညာတ်မ္ဂး ဨကရာဇ်ဂှ် ကျာ် မရုဲစှ်လဝ်တုဲ၊ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒစးဒုင် ကု ဨကရာဇ် ဟွံဂွံ။ * '''ကြုက်:''' လညာတ် "အခေါင် နူအကာသ" (Mandate of Heaven) - ဨကရာဇ်မွဲ ဂွံအုပ်ဓုပ်ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ဓဝ်စၟတ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဍုင်ကွာန်။ ယဝ် ဨကရာဇ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး အခေါင်အကာသ လီုအာတုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပၠန်ဂတး ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * '''အာရှ အဂၞဲ:''' လညာတ် "ဒေဝရာဇ" (Devaraja) - ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်သၟိင် (God-king) မစှ်ေကၠုင် အုပ်ဓုပ် လောကကောန်မၞိဟ် ရ။ == ၆။ သၞောတ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ခေတ်တၟိ (Modern Transformations) == ပ္ဍဲ အခိင် ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ဂွံချဳဇီုအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် အခေါင်အရာ၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ。<ref>{{cite book |last=Wood |first=Gordon |title=The Radicalism of the American Revolution |year=1992 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0679736882}}</ref> ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပလီုပလာ်ထောအ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ကၟိန်ဍုင် ရုရှ (Russian Empire)၊ ဂျာမနဳ (German Empire)၊ အဝ်သတြဳယျာ-ဟာင်ဂေရဳ (Austro-Hungarian) ကေုာံ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် လီုလာ်အာတုဲ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဍုင်သမ္မတ ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး နူ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ တုဲ၊ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် ဒက်ပတန် သၞောတ် သမ္မတ တုဲ၊ သၞောတ်ဨကရာဇ်ဝွံ အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမလောန်ရ။ == ၇။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် မဆက်သှ်ေဒၟံၚ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Current Monarchies) == လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ နွံ ဍုင် အတိုင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ၄၃ ဍုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဥပမာ ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် |- ! ဍုင် (Country) !! တိုက် (Continent) !! ဂကူ သၞောတ် (Type) !! က္ဍိုပ်သကိုပ် လၟုဟ် (Current Monarch) |- | [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|ဗြိတိန်]] (UK) || ဥရဝ်ပ || သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် || ဨကရာဇ် ချားလ် တတိယ (Charles III) |- | [[ဂျပေန်]] (Japan) || အာရှ || သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် || ဨကရာဇ် နာရူဟဳတဝ် (Naruhito) |- | [[သေံ]] (Thailand) || အာရှ အဂၞဲ || သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် || ဨကရာဇ် မဟာ ဝါဂျဳရာလံင်ကောန် (Rama X) |- | [[သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ]] (Saudi Arabia) || လဒေါဝ်ဗမံက် || အဝဵုပေင်ပေင် || ဨကရာဇ် သာလ်မာန် (Salman) |- | [[သပိန်]] (Spain) || ဥရဝ်ပ || သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် || ဨကရာဇ် ဖလဳပေ တြဆဌမ (Felipe VI) |- | [[မလေရှာ]] (Malaysia) || အာရှ အဂၞဲ || သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (ရုဲစှ်) || ယန် ဒဳ-ပါတွာန် အာဂံင် (Yang di-Pertuan Agong) |} == ၈။ ကဏ္ဍ ဨကရာဇ်တအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Role of Monarchs Today) == ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မၞုံကဵု သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ်၊ ကဏ္ဍ ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နူကဵု ညးမအုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက် ဂှ် ဒှ်အာ ညးမဒှ် သင်္ကေတ (Figurehead) ရ။ * '''သင်္ကေတ ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ (Symbol of Unity):''' ဨကရာဇ်ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မပံင်ကောံ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ဟွံပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲမွဲရ။ * '''တာလျိုင် ပရေင်ယေန်သၞာင် (Cultural Duties):''' ဨကရာဇ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် အခိုက်ကၞာ၊ ပအပ် တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပရဟိတ ရ။ * '''တာလျိုင် ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် (Diplomacy):''' ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်တုဲ မလေပ် တိတ်တရဴ အာဝေင် ဍုင်သ္အာင် သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်မိတ်သဟာဲ အကြာ ဍုင်ရ။<ref>{{cite book |last=Kostiner |first=Joseph |title=Middle East Monarchies: The Challenge of Modernity |year=2000 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=978-1555878629}}</ref> == ၉။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Advantages and Disadvantages) == သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု တင်ခိုဟ် ကေုာံ တင်ဟွံခိုဟ် နာနာသာ်ရ။ '''ဖဵုခိုဟ် (Advantages):''' * '''ပရေင်ညိင်ဝတ် ကေုာံ ဆက်စပ် (Stability and Continuity):''' ဨကရာဇ်တအ် မံင် ပ္ဍဲကဆံင် အဝဵု လုကဴ အာယုက်မွဲတုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံညိင်ဝတ်ရ။ * '''ဟွံပါ်ပါဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Non-partisan):''' ဨကရာဇ်တအ် ဟွံဒး ပြိုင်ပကာန် သွက် မာဲ တုဲ၊ မာန်ဒှ်ကၠုင် က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက် ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် မာန်ရ။ '''အခက်အခုဲ (Disadvantages):''' * '''ဟွံမဲကဵု ပရေင်ရုဲစှ် (Lack of Democratic Choice):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ညးတအ် နကဵု ဆန္ဒမာဲ။ * '''သြန်စရိတ် သၠုင် (High Cost):''' ပရေင်မင်မွဲ နန် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် ဂှ် ဒးစကာ သြန်အခေါန် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။<ref>{{cite book |last=Schumpeter |first=Joseph |title=Capitalism, Socialism and Democracy |year=1942 |publisher=Harper & Brothers}}</ref> * '''အန္တရာဲ သၞောတ်အဝဵုပေင် (Risk of Tyranny):''' ပ္ဍဲ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == သရုပ်မ္ဂး၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မတြေံအိုတ် မကေင်ဒှ်လဝ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု '''အတိက်တေံ''' ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ဏအ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ညံင်ဂွံ ဆက်သှ်ေတန်တဴမာန်ရ။ အနာဂတ် သွက် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်တအ် မာန်ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ တအ် ဟွံမာန် ရ။ ယဝ်ရ ဨကရာဇ်တအ် ဆက်တန်တဴ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကေုာံ ဟွံလုပ် နှဴရဴ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးကဝ်ပိုဲဏအ် လုကဴ အခိင်ဗွဲမလံ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Finer">{{cite book |last=Finer |first=Samuel E. |title=The History of Government from the Earliest Times |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198229045}}</ref> <ref name="Bogdanor">{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=The Monarchy and the Constitution |year=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198293347}}</ref> <ref name="Spellman">{{cite book |last=Spellman |first=W.M. |title=Monarchies 1000-2000 |year=2001 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1861890870}}</ref> <ref name="Bendix">{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}</ref> <ref name="Meyers">{{cite book |last=Meyers |first=Peter |title=Evolution of the Monarchy |year=2001 |publisher=Cambridge University Press}}</ref> <ref name="ONeil">{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> <ref name="Frazer">{{cite book |last=Frazer |first=James George |title=The Golden Bough: A Study in Comparative Religion |year=1922 |publisher=Macmillan}}</ref> <ref name="Wood">{{cite book |last=Wood |first=Gordon |title=The Radicalism of the American Revolution |year=1992 |publisher=Vintage Books |isbn=978-0679736882}}</ref> <ref name="Kostiner">{{cite book |last=Kostiner |first=Joseph |title=Middle East Monarchies: The Challenge of Modernity |year=2000 |publisher=Lynne Rienner Publishers |isbn=978-1555878629}}</ref> <ref name="Schumpeter">{{cite book |last=Schumpeter |first=Joseph |title=Capitalism, Socialism and Democracy |year=1942 |publisher=Harper & Brothers}}</ref> </references> {{Navbox | name = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် | title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | listclass = hlist | group1 = သၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchies) | list1 = * [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] * [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] | group2 = သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ | list2 = * [[သမ္မတ ဍုင်]] (Republic) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သၞောတ်ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system) * [[သၞောတ်သမ္မတ မအုပ်ဓုပ်]] (Presidential system) | group3 = သၞောတ် အဝဵုပေင် တၞဟ် | list3 = * [[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship) * [[သၞောတ်အဝ်လဳဂါခဳ]] (Oligarchy) * [[သၞောတ်ကောန်မျူနေတ်]] (Communism) }} [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဨကရာဇ်ဂမၠိုင်]] agg9lajrzupk46isfzyxyzckpgsoafh 10 11224 55323 2026-06-15T13:31:49Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox | abovestyle = background-color: #e6e6fa; font-size: 125%; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap; | label1 = ပွမပါ်ကဆံၚ် | data1 = {{{classification|}}} | label2 = တမ်မူလ | data2..." 55323 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #e6e6fa; font-size: 125%; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap; | label1 = ပွမပါ်ကဆံၚ် | data1 = {{{classification|}}} | label2 = တမ်မူလ | data2 = {{{origins|}}} | label3 = တၚ်နၚ် အဓိကဂမၠိုၚ် | data3 = {{{key_elements|}}} | label4 = ဗီုပြၚ် တၞဟ်ဟ် | data4 = {{{variations|}}} | label5 = ဥပမာ | data5 = {{{examples|}}} }}<noinclude> {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု တၚ်နၚ်အဓိက သွက် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်ကဵု သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ == ဗီုဂွံစကာ == ကော်ပဳကေတ် ကုဒ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်တုဲ စုတ်လ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်ဂှ်ညိ။ <pre> {{Infobox political system | name = | image = | caption = | classification = | origins = | key_elements = | variations = | examples = }} </pre> == ဥပမာ == <pre> {{Infobox political system | name = ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် | image = Monarchies.svg | caption = ဍုၚ် မဆက်စကာဒၟံၚ် သၞောတ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် | classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် | origins = ခေတ်တမၠာတေံ | key_elements = ဨကရာဇ် မွဲတၠ အုပ်ဓုပ် လုကဴ မွဲဘဝ။ | variations = သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေၚ်, သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် | examples = ဗြိတိန်၊ သေံ၊ ဂျပေန် }} </pre> [[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]] }} </noinclude> 4ixfzvgb2tb6c4w7codkf8jmy5ptcju 0 11225 55324 2026-06-15T13:34:56Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox political system | name = သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်<br/>(Absolute Monarchy) | image = File:Hyacinthe Rigaud - Louis XIV, roi de France (1638-1715) - Google Art Project.jpg|250px|ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဍုင်ပြင်သေတ် မဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝ..." 55324 wikitext text/x-wiki {{Infobox political system | name = သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်<br/>(Absolute Monarchy) | image = [[File:Hyacinthe Rigaud - Louis XIV, roi de France (1638-1715) - Google Art Project.jpg|250px|ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) ဍုင်ပြင်သေတ် မဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ။]] | caption = ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ ညးမဟီုလဝ် "အဲဂှ် ဒှ် ဍုင်ရ" ("L'État, c'est moi") | classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် | origins = ခေတ်တမၠာတေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် | key_elements = ဨကရာဇ် မွဲတၠဓဝ် မၞုံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ်၊ အဝဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အဝဵုစၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် သီုဖအိုတ် မဟွံမဲကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု။ | variations = [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right), [[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship) | examples = [[သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ]]၊ [[ဗရူနာင်]]၊ [[အဝ်မာန်]]၊ [[သွာဇဳလာန်]]၊ [[ဍုင်ဗာတဳကာန်]] }} '''သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်''' ({{lang-en|Absolute Monarchy}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲသာ် မၞုံကဵု ပုဂ္ဂိုလ် မွဲတၠ—မကော်ခဴစ ဨကရာဇ် (Monarch)—မရနုက်ဗပေင်လဝ် အဝဵုအာဏာ သီုဖအိုတ် လ္တူ ဍုင် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution)၊ သၞောဝ်ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံပါလဳမာန် မွဲသာ်ရ။<ref>{{cite book |last=Anderson |first=Perry |title=Lineages of the Absolute State |year=1974 |publisher=Verso |isbn=978-0860917106}}</ref> ညးဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် အဝဵုသၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative)၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ အဝဵုစၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် (Judicial) ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မပြးဇးလဝ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲ အကြာ ခေတ် ၁၆ စဵုကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ် စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲစကာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ကေုာံ အာဖရိက တအ် ဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်ဏအ် ဖိုဟ်ရ။<ref>{{cite book |last=Spellman |first=W. M. |title=Monarchies 1000–2000 |year=2001 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1861890870}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Etymology and Concept) == ဝေါဟာရ "Absolute" ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ အင်္ဂလိက်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ဘာသာ လေတ်တေန် (Latin) မဟိမု "absolutus" ရ။ ဝေါဟာရဏအ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် "မတိတ်ဗၠး နူကဵု အရာမကၟာတ်လဒဵု" (Unbound or free from restriction) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ "Absolute Monarchy" ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် ဨကရာဇ် မဟွံဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မွဲသာ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘဴဓဝ် (Concept) မ္ဂး၊ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် တၠအဝဵု (Dictatorship) ရ။ တၠအဝဵု ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ အဝဵု နကဵု ပရေင်သီအဝဵု နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု နကဵု အခိုက်ကၞာ ဆက်အာဲကၟာဲ (Hereditary right) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ပရေင်ဘာသာ ရ။<ref>{{cite book |last=Kiser |first=Edgar |author2=Kane, Joshua |title=The Perils of Absolute Monarchy |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521782258}}</ref> အဝဵု ဨကရာဇ်ဝွံ လုပ်ဒှ်ကၠုင် ဓဝ်စၟတ် ဟိုတ်နူကဵု ဝင်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် သၞောဝ် အခိုက်တြေံ ဍုင်ညးတအ်ရ။ == ၂။ ဝၚ် တမ်မူလ ကေုာံ အတိက်တေံ (Historical Origins and the Past) == သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ ဟွံသေင် အရာမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နကဵု မွဲတ္ၚဲဓဝ်ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု သၞောတ် ဖျူဒယ် (Feudalism) မဒှ် သၞောတ် ဨကရာဇ် ပါ်ပရအ်လဝ် အဝဵု ကု မှူးမတ် (Nobles) တအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ်၊ ဨကရာဇ်တအ် အဝဵုအောန်လောန်တုဲ ဒးဗ္ဒဗဒါဲ လ္တူ မှူးမတ် နာဲတိ (Feudal lords) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်ပၞာန် ရ။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် ၁၅ ကေုာံ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် လွဟ် ပၟတ် (Gunpowder) တုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ် စကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် ဒြဟတ်ပၞာန် အလဵုဇကု မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ညးတအ် သီကေတ် အဝဵု နူကဵု မှူးမတ်တအ်တုဲ ဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောတ်အဝဵု ပံင်ကောံ (Centralization of power) မာန်ကၠုင်ရ။<ref>{{cite book |last=Elias |first=Norbert |title=The Court Society |year=1983 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0394716049}}</ref> == ၃။ အခေါၚ်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဨကရာဇ် (Divine Right of Kings) == [[File:Jacques-Benigne_Bossuet_1.jpg|thumb|right|200px|သင်္ဃာဇၞော် ဗဝ်သူယေတ် (Jacques-Bénigne Bossuet) ညးမစုတ်လဝ် သဇိုင် တေသြရဳ "အခေါင်အာဏာကျာ်" ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်။]] သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵုဇကု၊ ဨကရာဇ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ တအ် စကာလဝ် လညာတ် '''"အခေါင်အာဏာကျာ်"''' (Divine Right of Kings) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် ကျာ်ဂမျိုင် မရုဲစှ်လဝ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် လောက ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဟိုတ်နူ မဒှ် ညးစၞး ကျာ်တုဲ၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံဒး သှ်တရဴ ကု ကောန်ဍုင်ကွာန်၊ ပါလဳမာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် လဵုမွဲရ။ ညးတအ် ဒးသှ်တရဴ ကု ကျာ် မွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ အစာပညာ လ္ပာ် ပရေင်ဘာသာ ပြင်သေတ် မၞုံယၟု ဂျာတ် ဗဝ်သူယေတ် (Jacques-Bénigne Bossuet) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "အဝဵု ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် အဝဵုကျာ်တုဲ ပရေင်ပၠန်ဂတး လ္တူ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒစးဒုင် ကု ကျာ်ရ"။<ref>{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=Royalists and Patriots: Politics and Ideology in England 1603-1640 |year=1999 |publisher=Longman |isbn=978-0582312154}}</ref> ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (James I) ဍုင်အင်္ဂလာန် လေဝ် ချူလဝ် လိက် ထံက်ဂလာန် လညာတ်ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ == ၄။ ခေတ် အဝဵုပေၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (The Age of Absolutism in Europe) == ခေတ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (Age of Absolutism) ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဇၞော်မောဝ် စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ်ရ။ * '''ပြင်သေတ် (France):''' ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV) မဂွံ ယၟု "ဨကရာဇ် တ္ၚဲ" (Sun King) ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဏအ်ရ။ ညး ဒက်ပတန်လဝ် နန် ဗာရ်သာဲ (Palace of Versailles) သွက်ဂွံ ကော်ပကောံ မှူးမတ်တအ် သၟဝ် မတ်ညးတုဲ ထိင်ဒဝ်လဝ် အဝဵုဍုင် သီုဖအိုတ်ရ။ * '''ရုရှ (Russia):''' ဨကရာဇ် ပဳတာ မဇၞော် (Peter the Great) ကေုာံ ကာတ္တရဳန် မဇၞော် (Catherine the Great) တအ် စကာလဝ် သၞောတ် အဝဵုပေင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ခေတ်တၟိ ကု ဍုင်ရုရှ၊ ဒက်ပတန် ပၞာန်ဍာ် ကေုာံ သီကေတ် အဝဵု နူကဵု ဘာကျာ် အံက်သဝ်ဒံက် (Orthodox Church) ရ。<ref>{{cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Russia in the Age of Peter the Great |year=1998 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300082661}}</ref> * '''ပရတ်ရှာ ကေုာံ အဝ်သတြဳယျာ:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တအ်ဏအ်လေဝ် ဨကရာဇ်တအ် ညံင်ရဴ ဖရေတ်ဒရေတ် မဇၞော် (Frederick the Great) တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင် နကဵု သၞောတ်အဝဵုပေင်ကီုရ။ == ၅။ သၞောတ်အဝဵုပေၚ် မ္ၚး ဥရဝ်ပ (Absolutism Outside Europe) == [[File:Qianlong_Emperor_in_Court_Dress.jpg|thumb|left|200px|ဨကရာဇ် ချန်လုံ (Qianlong) ပ္ဍဲ ခေတ် ချိင်၊ ဍုင်ကြုက် မအုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ်အဝဵုပေင် ကေုာံ အခေါင်အကာသ။]] မ္ၚး ဥရဝ်ပ လေဝ် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် မကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ဒေသရ။ * '''ကြုက် (China):''' ဨကရာဇ် ဍုင်ကြုက် (Emperor of China) တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဍုင် လုကဴ မသုန်လ္ၚီသၞာံ နကဵု လညာတ် "အခေါင် နူအကာသ" (Mandate of Heaven) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၞောဝ်သၟိင် ချိင် (Qing Dynasty) မ္ဂး ဨကရာဇ်တအ် နွံကဵု အဝဵု အတိုင်စိုတ် လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လမျီု ကောန်ဍုင်ကွာန်ရ။<ref>{{cite book |last=Rowe |first=William T. |title=China's Last Empire: The Great Qing |year=2009 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674066243}}</ref> * '''လဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East):''' သၞောတ် အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မ္ဂး၊ သူလတာန် (Sultan) ဂှ် ဒှ် သီု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Caliph) တုဲ မၞုံကဵု အဝဵု မဟွံမဲကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵုရ။ * '''အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ညံင်ရဴ သေံ၊ မန်-ခမာ၊ ကေုာံ မန်၊ သၞောတ် '''"ဒေဝရာဇ"''' (Devaraja / God-King) စကာလဝ်တုဲ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကျာ် မစှ်ေကၠုင် မံင် ပ္ဍဲ လောက ကောန်မၞိဟ် ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ခေတ်ပညာစဳပျး (Decline and the Enlightenment) == ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ လညာတ် သုတေသန ကေုာံ ဒဿန တၟိ မကော်ခဴစ '''ခေတ်ပညာစဳပျး''' (Age of Enlightenment) မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ အစာဒဿန ညံင်ရဴ ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ ရူသဝ် (Jean-Jacques Rousseau) တအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "အဝဵု ဍုင်ဂှ် ကၠုင်နူ ညးဍုင်ကွာန် တုဲ၊ ဨကရာဇ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် အဝဵုပေင်ပေင်" ရ။<ref>{{cite book |last=Gay |first=Peter |title=The Enlightenment: The Rise of Modern Paganism |year=1995 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393313028}}</ref> လညာတ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံကတဵုဒှ် ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် (French Revolution) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ တုဲ၊ ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၆ (Louis XVI) ဒးဒုင် ရေက်က္ဍိုပ် ရ။ စနူ အခိင်ဂှ်တုဲ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ စဍိုန်လျစှ်ေအာတုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်လှာဲ စကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၇။ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေၚ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Modern Absolute Monarchies) == ၜိုန်ရ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပြးဇးဒၟံင် အလုံဂၠးတိကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် နွံဒၟံင်ဏီရ။ {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center;" |+ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (စဵုကဵု ၂၀၂၃) |- ! ဍုင် (Country) !! ဒေသ !! က္ဍိုပ်သကိုပ် လၟုဟ် (Current Monarch) !! လၟိဟ်မၞိဟ် (ၜိုတ်) |- | '''[[ဗရူနာင်]]''' (Brunei) || အာရှ အဂၞဲ || သူလတာန် ဟာတ်သာနာလ် ဗော်ကဳယျာ (Hassanal Bolkiah) || ၄၆၀,၀၀၀ |- | '''[[သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ]]''' (Saudi Arabia) || လဒေါဝ်ဗမံက် || ဨကရာဇ် သာလ်မာန် (Salman bin Abdulaziz) || ၃၆ ပြကောဋိကောဋ် |- | '''[[အဝ်မာန်]]''' (Oman) || လဒေါဝ်ဗမံက် || သူလတာန် ဟာဲတာမ် (Haitham bin Tariq) || ၄.၅ ပြကောဋိကောဋ် |- | '''[[သွာဇဳလာန်]]''' (Eswatini) || အာဖရိက || ဨကရာဇ် အေမ်သဝါတဳ တတိယ (Mswati III) || ၁.၂ ပြကောဋိကောဋ် |- | '''[[ဍုင်ဗာတဳကာန်]]''' (Vatican City) || ဥရဝ်ပ || သၟိင်ပုပ် ဖရန်စစ် (Pope Francis) || ၈၀၀ |} ပ္ဍဲကဵု ဍုင်တအ်ဏအ်၊ ပါလဳမာန် ကေုာံ ဂကောံရုဲစှ် တအ် နွံကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ်ဝွံ ဒှ်ဆ ဂကောံ မကဵုကသပ် သၟးတုဲ အဝဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ဨကရာဇ် မွဲတၠဓဝ် ဟေင်ရ။<ref>{{cite book |last=Herb |first=Michael |title=All in the Family: Absolutism, Revolution, and Democracy in the Middle Eastern Monarchies |year=1999 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791441688}}</ref> == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လ္ပာ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် (Political and Economic Impact) == သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ ပတိတ်ကဵု ဖဵုသက်ရောက် (Impact) လ္ပာ်ခိုဟ် ကေုာံ လ္ပာ်ပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ '''တင်ခိုဟ် (Strengths):''' * '''ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပြဟ် (Quick Decision Making):''' ဟိုတ်နူ ဟွံဒး တက်ကျာ ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ကေုာံ ဟွံဒးကေတ် ဆန္ဒမာဲတုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပြဟ်လောန်ရ။ * '''ပရေင်ညိင်ဝတ် ရာဇာဝင် (Historical Stability):''' ပ္ဍဲဍုင် လ္ၚဵု ညံင်ရဴ အဝ်မာန် ကေုာံ ဗရူနာင်၊ သၞောတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညိင်ဝတ်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ '''တင်ပရေအ် ကေုာံ အခက်အခုဲ (Weaknesses):''' * '''သၞောတ် တၠအဝဵု (Risk of Tyranny):''' ယဝ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု စိုတ်ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ကြမ်ကြမ္ဂး၊ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ဗွဲမလောဲသွာရ။ * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သ္ၚိကၟိန် (Nepotism and Corruption):''' အဝဵု ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴ လ္တူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် မွဲဓဝ်တုဲ၊ ပရေင်အဂတိ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ရ။<ref>{{cite book |last=Acemoglu |first=Daron |author2=Robinson, James A. |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |year=2012 |publisher=Crown Publishers |isbn=978-0307719218}}</ref> == ၉။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Criticisms and Human Rights) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဏအ်၊ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နူကဵု ဂကောံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human Rights) ဂၠးကဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဂကောံ ညံင်ရဴ Amnesty International ကေုာံ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် အခေါင် ဟီုတွဟ် (Freedom of speech)၊ အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political rights) ကေုာံ အခေါင် ရုဲစှ် မာဲ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ မ္ဂး ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် ဒက်ပတန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political parties) ကေုာံ ဒးဒုင် ရပ်စုတ်ထံင် ယဝ်ရ ပါ်ပါဲ ဨကရာဇ် ရ။<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/middle-east/n-africa/saudi-arabia |title=Saudi Arabia: Human Rights Watch |publisher=Human Rights Watch |access-date=2023-10-18}}</ref> အရာဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မစကာ သၞောတ်အဝဵုပေင် တအ် ဂွံဒးဒုင် ဒြဟတ်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ်ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) == သရုပ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဝွံ ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မကိစ္စဇၞော်လဝ် ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ''' တုဲ ပကဵု ညံင် ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဂွံမံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ ကေုာံ တင်အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်တုဲ၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ လီုလာ် ကေုာံ အောန်စှ်ေကၠုင်ရ။ အနာဂတ် သွက် ဍုင် မသှ်ေဒၟံင် တအ်ဂှ် လုပ်ဒှ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နဒဒှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Monarchy) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ပၠန်ဂတး ကောန်ဍုင်ကွာန် မာန်ရ။ ဍုင် ညံင်ရဴ သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ ကေုာံ အဝ်မာန် တအ်ဝွံ စပံက်ကဵု အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိတၟိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အဝဵုအာဏာ ဂှ် ဆက်ထိင်လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် ဖိုဟ်ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=3R-z_9gM3c4 ပရူပရာ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ဥရဝ်ပ (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Anderson">{{cite book |last=Anderson |first=Perry |title=Lineages of the Absolute State |year=1974 |publisher=Verso |isbn=978-0860917106}}</ref> <ref name="Spellman">{{cite book |last=Spellman |first=W. M. |title=Monarchies 1000–2000 |year=2001 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1861890870}}</ref> <ref name="Kiser">{{cite book |last=Kiser |first=Edgar |author2=Kane, Joshua |title=The Perils of Absolute Monarchy |year=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521782258}}</ref> <ref name="Elias">{{cite book |last=Elias |first=Norbert |title=The Court Society |year=1983 |publisher=Pantheon Books |isbn=978-0394716049}}</ref> <ref name="Sommerville">{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=Royalists and Patriots: Politics and Ideology in England 1603-1640 |year=1999 |publisher=Longman |isbn=978-0582312154}}</ref> <ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Lindsey |title=Russia in the Age of Peter the Great |year=1998 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300082661}}</ref> <ref name="Rowe">{{cite book |last=Rowe |first=William T. |title=China's Last Empire: The Great Qing |year=2009 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674066243}}</ref> <ref name="Gay">{{cite book |last=Gay |first=Peter |title=The Enlightenment: The Rise of Modern Paganism |year=1995 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393313028}}</ref> <ref name="Herb">{{cite book |last=Herb |first=Michael |title=All in the Family: Absolutism, Revolution, and Democracy in the Middle Eastern Monarchies |year=1999 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791441688}}</ref> <ref name="Acemoglu">{{cite book |last=Acemoglu |first=Daron |author2=Robinson, James A. |title=Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty |year=2012 |publisher=Crown Publishers |isbn=978-0307719218}}</ref> <ref name="HRW">{{cite web |url=https://www.hrw.org/middle-east/n-africa/saudi-arabia |title=Saudi Arabia: Human Rights Watch |publisher=Human Rights Watch |access-date=2023-10-18}}</ref> </references> {{Navbox | name = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် | title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | listclass = hlist | group1 = သၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchies) | list1 = * [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] * [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] | group2 = သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ | list2 = * [[သမ္မတ ဍုင်]] (Republic) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သၞောတ်ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system) | group3 = သၞောတ် အဝဵုပေင် တၞဟ် | list3 = * [[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship) * [[သၞောတ်အဝ်လဳဂါခဳ]] (Oligarchy) * [[သၞောတ်ကောန်မျူနေတ်]] (Communism) }} [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[Category:သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] 4p33ogopecxqfg7qr82b7a5exy6i0ow 0 11226 55325 2026-06-15T13:39:47Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox political system | name = သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်<br/>(Constitutional Monarchy) | image = File:Monarchies.svg|300px|ဂၠးတိ မထ္ၜးလဝ် ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်။ သာ်ခဍောင်ဂှ် ထ္ၜးကဵု..." 55325 wikitext text/x-wiki {{Infobox political system | name = သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်<br/>(Constitutional Monarchy) | image = [[File:Monarchies.svg|300px|ဂၠးတိ မထ္ၜးလဝ် ဍုင် မဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်။ သာ်ခဍောင်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။]] | caption = ဍုင်ဂမၠိုင် မစကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (သာ်ခဍောင်) | classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် | origins = [[ဥရဝ်ပ]] (ဗွဲတၟေင် [[ဗြိတိန်]]) ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ | key_elements = ဨကရာဇ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်၊ ဆဂး အဝဵုအာဏာ တန်တဴ သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ | variations = သၞောတ် သင်္ကေတ (Ceremonial), သၞောတ် နွံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Executive) | examples = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|ဗြိတိန်]]၊ [[ဂျပေန်]]၊ [[သေံ]]၊ [[သပိန်]]၊ [[ဒိန်မက်]] }} '''သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' ({{lang-en|Constitutional Monarchy}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင်မွဲသာ် မၞုံကဵု ဨကရာဇ် မွဲတၠ (Monarch) နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of State) ဆဂး အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ညးဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် သၟဝ် '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constitution) ရ။<ref>{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=The Monarchy and the Constitution |year=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198293347}}</ref> သၞောတ်ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် (Absolute Monarchy) မဒှ် သၞောတ် မၞုံကဵု ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် လ္တူသၞောဝ်ဥပဒေ သီုဟွံမဲကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်၊ ဨကရာဇ်ဝွံ ဒှ်ဆ သင်္ကေတ ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ ကေုာံ မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင်အခိုက်ကၞာ (Ceremonial duties) သၟးတုဲ၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ် (Executive power) ဂှ် နွံ ဇရေင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ကေုာံ အလဵုအသဳ မကလိဂွံလဝ် မာဲရုဲစှ် နူညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ယဝ်ရ သၞောတ်ဏအ် ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ရုဲမာဲမ္ဂး၊ ဍေံဂှ် လုပ်ဒှ်ကၠုင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မၞုံကဵု ဨကရာဇ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Crowned Republic / Democratic Monarchy) ရ။<ref>{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |year=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300078930}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) == နကဵု [[အရေဝ်ဘာသာ]] အင်္ဂလိက် မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ "Constitutional" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် အရာမဆက်စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် "Constitution" (သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်) တုဲ "Monarchy" ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ မန် မ္ဂး ပိုဲစကာ "သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်" သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (The Monarch is under the Law) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဍုင်မၞုံကဵု ဨကရာဇ် ဆဂး ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက်၊ ညးဒး ကလင် လညာတ် နူကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲ အတိက်တေံ (History and Origins in the Past) == [[File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|thumb|left|250px|လိက် ကသုက် မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta) မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၅ မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အဝဵု ဨကရာဇ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။]] ပ္ဍဲ [[အတိက်တေံ]]၊ ဨကရာဇ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် အဝဵုပေင်ပေင် (Absolute power) ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် (England) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၅၊ မှူးမတ် ညးဇၞော်တအ် ဒစးဒုင် ကု ဨကရာဇ် ဂျောန် (King John) တုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ထ္ပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် '''မာဂ်နာ ကာတာ (Magna Carta)''' ရ။ လိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လိက်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်လေဝ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီုရ။<ref>{{cite book |last=Vile |first=M. J. C. |title=Constitutionalism and the Separation of Powers |year=1998 |publisher=Liberty Fund |isbn=978-0865971752}}</ref> ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် အင်္ဂလာန် (English Civil War) ကေုာံ ကရောတ်ဗဗဵု ဂၠောရဳယပ်သ် (Glorious Revolution) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၈၈ တုဲ၊ ပါလဳမာန် ပတိတ်လဝ် လိက်စၟတ်သမ္တီ အခေါင်အရာ (Bill of Rights 1689) ရ။ လိက်ဏအ်ဝွံ ပဒတန်လဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ် ဟွံမဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ခၞံသၞောဝ် သီုဟွံမဲကဵု တင်တုပ်စိုတ် နူ ပါလဳမာန် ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်ရ။<ref>{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1689 |publisher=Awnsham Churchill}}</ref> == ၃။ ဂကူ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေ (Types of Constitutional Monarchies) == သၞောတ်ဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ရံင် လ္တူ အဝဵု ဨကရာဇ်တုဲ ပါ်လဝ် ၜါဂကူ အဓိက နွံရ- # '''သၞောတ် သင်္ကေတ (Ceremonial / Parliamentary Monarchy):''' ဨကရာဇ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက်တုဲ ဒှ်ဆ သင်္ကေတ သၟးရ။ အဝဵုအာဏာ သီုဖအိုတ် နွံ ဇရေင် ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရ။ (ဥပမာ- ဗြိတိန်၊ ဂျပေန်၊ သပိန်၊ သွဳဒေန်)။ # '''သၞောတ် နွံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Executive Constitutional Monarchy):''' ဨကရာဇ်ဝွံ နွံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်တုဲ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက်ရ။ (ဥပမာ- ဘူတာန်၊ ကူဝိတ်၊ ဗာရိန်း၊ မဝ်ရဝ်ကဝ်)။<ref>{{cite book |last=Finer |first=Samuel E. |title=The History of Government from the Earliest Times |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198229045}}</ref> == ၄။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် အဝဵု (Constitution and Separation of Powers) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင် မစကာ သၞောတ်ဏအ်ရ။ သၞောဝ်ဝွံ မလေပ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် တာလျိုင် ဨကရာဇ်၊ ပါလဳမာန်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ တအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ အတိုင် လညာတ် အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ မောန်တက်သကယူ (Montesquieu) မ္ဂး၊ အဝဵုဍုင် ဒးပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍရ- * '''အဝဵု ခၞံသၞောဝ် (Legislative):''' ပါလဳမာန် (ကောန်ဍုင်ကွာန် ရုဲစှ်) ဒှ်ညး မခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ။ * '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒှ်ညး မအုပ်ဓုပ် ဍုင် (ၜိုန်ရ နကဵုယၟုမ္ဂး ဨကရာဇ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ကီုလေဝ်)။ * '''အဝဵု သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial):''' ရုင်ဗစာ မတန်တဴကေတ်တ် (Independent courts) ဒှ်ညး မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် အတိုင် သၞောဝ်။<ref>{{cite book |last=Montesquieu |first=Charles |title=The Spirit of the Laws |year=1748}}</ref> == ၅။ ကဏ္ဍ ကေုာံ တာလျိုၚ် ဨကရာဇ် (Roles and Duties of the Monarch) == [[File:King_Charles_III_2023.jpg|thumb|right|200px|ဨကရာဇ် ချားလ် တတိယ (King Charles III) မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth) မစကာ သၞောတ်ဏအ်။]] ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်၊ ဨကရာဇ်ဝွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂကောံမၞိဟ် ညံင်ရဴ- * '''တာလျိုင် ပရေင်အခိုက်ကၞာ (State functions):''' ပံက် သဘင် ပါလဳမာန်၊ တိတ်တရဴ ဍုင်သ္အာင် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ဍုင်၊ ကေုာံ ပအပ် တဆိပ်ကြာ ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ညးမကၠောန်လဝ် ခိုဟ်။ * '''ပရေင်ထ္ပက်စၟတ်တဲ လ္တူသၞောဝ် (Royal Assent):''' သၞောဝ်ဥပဒေ မအံင်ဇၞး နူပါလဳမာန်တအ်ဂှ် ဨကရာဇ် ဒးထ္ပက်စၟတ်တဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဒှ် သၞောဝ် အလဵုအစင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဨကရာဇ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံတးပါဲ လိက်ဏအ်ရ။ * '''လညာတ် အစာ ဝင် ဝေါလ်တာ ဗာဂေဟဝ် (Walter Bagehot):''' ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ် နွံကဵု အခေါင် ပိသာ် လ္တူ အလဵုအသဳ - (၁) အခေါင် မကဵု ကသပ်၊ (၂) အခေါင် မကဵု ဇြဟတ်စိုတ်၊ (၃) အခေါင် မကဵု သတိ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဨကရာဇ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင်မာန် မၞိဟ်မကဵုကသပ် သွက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရ။<ref>{{cite book |last=Bagehot |first=Walter |title=The English Constitution |year=1867 |publisher=Chapman and Hall}}</ref> == ၆။ သၞောတ်ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Parliamentary System and Prime Minister) == ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ပါလဳမာန် (Parliamentary System) ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စုတ်မာဲ ရုဲစှ် အမာတ် သွက် ပါလဳမာန် ရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကလိဂွံ မာဲဂၠိုင်အိုတ် (Majority) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော်မပံင်ကောံလဝ်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ဂှ် လုပ်ဒှ်ကၠုင် **သကိုပ်ဝန်ဇၞော်** (Prime Minister) တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် "က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ" (Head of Government) ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဏအ်ဟေင် ဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက်တုဲ၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်ဆ မၞိဟ်မပဒတန် ကဵုယၟု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် သၟးရ။<ref>{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> == ၇။ ဥပမာ ဍုၚ်မစကာ သၞောတ်ဏအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Examples of Modern Countries) == ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟုဟ် ဆက်စကာဒၟံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဍုင် !! က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (ဨကရာဇ်) !! က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ !! လက္ခဏာ တၟေင် |- | '''[[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်|ဗြိတိန်]]''' || ဨကရာဇ် / ဂၞကျာ် || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် || ဟွံမဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက်မွဲအုပ် (Uncodified constitution)။ ဨကရာဇ် ဒှ် က္ဍိုပ် ဘာသာခရေတ် အင်္ဂလဳကာန်။ |- | '''[[ဂျပေန်]]''' || ဨကရာဇ် (Emperor) || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် || အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ သၞာံ ၁၉၄၇၊ ဨကရာဇ် ဒှ်ဆ "သင်္ကေတ သွက် ဍုင်" သၟးတုဲ ဟွံမဲကဵု အဝဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်။ |- | '''[[သေံ]]''' || ဨကရာဇ် || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် || ဨကရာဇ် နွံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ဗွဲမသၠုင် နူကောန်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ နွံကဵု သၞောဝ် စဵုဒၞာ ဨကရာဇ် (Lèse-majesté)။<ref>{{cite book |last=Harding |first=Andrew |title=The Constitution of Thailand: A Contextual Analysis |year=2011 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1841139739}}</ref> |- | '''[[မလေရှာ]]''' || ယန် ဒဳ-ပါတွာန် အာဂံင် || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် || ဒှ် သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်။ သၟိင်စော် (Sultan) ၉ တၠ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် မွဲတၠ သွက် ၅ သၞာံ။<ref>{{cite book |last=Trindade |first=F. A. |title=The Constitution of Malaysia |year=1999 |publisher=Oxford University Press}}</ref> |- | '''[[သပိန်]]''' || ဨကရာဇ် || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် || ကလေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဏအ် ကြဴနူ တၠအဝဵု ဖရန်သဳသကဝ် ဖရန်ကဝ် စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ရ။ |} == ၈။ လညာတ် လ္တူ ပရေၚ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါၚ်အရာ (Democracy and Rights Perspectives) == သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ ဒှ် အရာမပံင်စပ် အကြာ အခိုက်ကၞာ တြေံ (Hereditary rule) ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ လ္ပာ် လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မာဲကီုလေဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် တန်တဴ လ္တူ အလဵုအသဳ မကလိဂွံ မာဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင် ညံင်ရဴ သွဳဒေန်၊ နဝ်ဝေ ကေုာံ ဒိန်မက် တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ဨကရာဇ် ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု စရင် ဍုင် မၞုံကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကဆံင်သၠုင်အိုတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟိုန်ရ။ == ၉။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Advantages and Disadvantages) == '''ဖဵုခိုဟ် (Advantages):''' * '''ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stability):''' ဨကရာဇ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ကောံသၟဟ် မဟွံပါ်ပါဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍုင် ဂွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲအခိင် ပြသၞာ ဍုင်ကွာန် ကတဵုဒှ်။ * '''ပရေင်ဆက်စပ် ဝင် ကေုာံ အနာဂတ် (Continuity):''' ဨကရာဇ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဝင် ဍုင် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံသၞာံ တုဲ ပကဵု ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူ ရ။ '''အခက်အခုဲ (Disadvantages):''' * '''ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် တုပ်သၟဟ် (Inequality):''' မၞိဟ်မွဲတၠ ကလိဂွံ အခေါင် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ဟိုတ်နူ ဂကူဆီဇာတ် (Birthright) ဓဝ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ * '''စရိတ် ညးဍုင်ကွာန် (Taxpayer Cost):''' သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ်၊ နန် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာဂှ် ဒးစကာ သြန်အခေါန် နူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == သရုပ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ မာန်ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် တြေံ ပ္ဍဲ [[အတိက်တေံ]] ဂွံကိတ်ညဳ ကု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ မာန်ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၞောတ်ဏအ် မာန်ဆက်တန်တဴအာ နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နာနာ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ ဥပမာ- ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တအ် မလေပ် ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ဇာတ် မကလိဂွံ သြန်ပရဲ နူဍုင် (Slimmed-down monarchy) ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကြပ်ညောန် ကု ညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်တိုန်ရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ အဝ်သတြေးလျာ ကေုာံ ကနေဒါ တအ်လေဝ် မလေပ် ကၠောန် သဘင် ဆန္ဒမာဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဍုင် သမ္မတ ဒှ်ကၠုင်မာန် ကီုရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - Politics Explained)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Bogdanor">{{cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=The Monarchy and the Constitution |year=1995 |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198293347}}</ref> <ref name="Lijphart">{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |year=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300078930}}</ref> <ref name="Vile">{{cite book |last=Vile |first=M. J. C. |title=Constitutionalism and the Separation of Powers |year=1998 |publisher=Liberty Fund |isbn=978-0865971752}}</ref> <ref name="Locke">{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1689 |publisher=Awnsham Churchill}}</ref> <ref name="Finer">{{cite book |last=Finer |first=Samuel E. |title=The History of Government from the Earliest Times |year=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198229045}}</ref> <ref name="Montesquieu">{{cite book |last=Montesquieu |first=Charles |title=The Spirit of the Laws |year=1748}}</ref> <ref name="Bagehot">{{cite book |last=Bagehot |first=Walter |title=The English Constitution |year=1867 |publisher=Chapman and Hall}}</ref> <ref name="ONeil">{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> <ref name="Harding">{{cite book |last=Harding |first=Andrew |title=The Constitution of Thailand: A Contextual Analysis |year=2011 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1841139739}}</ref> <ref name="Trindade">{{cite book |last=Trindade |first=F. A. |title=The Constitution of Malaysia |year=1999 |publisher=Oxford University Press}}</ref> </references> {{Navbox | name = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် | title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | listclass = hlist | group1 = သၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchies) | list1 = * [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] * [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] | group2 = သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ | list2 = * [[သမ္မတ ဍုင်]] (Republic) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သၞောတ်ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system) * [[သၞောတ်သမ္မတ မအုပ်ဓုပ်]] (Presidential system) | group3 = လညာတ် ကေုာံ သၞောဝ် | list3 = * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) * [[ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵု]] (Separation of powers) * [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta) }} [[Category:သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] sdwsacddteio2ai253spehgks461woe 0 11227 55326 2026-06-15T13:42:26Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox political system | name = သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်<br/>(Elective Monarchy) | image = [[File:Sede_vacante.jpg|300px|သင်္ကေတ Sede Vacante (ပလ္လင်လ္ၚု) မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာတဳကာန် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ မရုဲစှ် သၟိင်ပုပ် တၟိ။]] | caption = သင်္က..." 55326 wikitext text/x-wiki {{Infobox political system | name = သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်<br/>(Elective Monarchy) | image = [[File:Sede_vacante.jpg|300px|သင်္ကေတ Sede Vacante (ပလ္လင်လ္ၚု) မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာတဳကာန် ပ္ဍဲအခိင် အကြာ မရုဲစှ် သၟိင်ပုပ် တၟိ။]] | caption = သင်္ကေတ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲဍုင် ဗာတဳကာန်။ | classification = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင် / ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် | origins = ခေတ်တမၠာတေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် | key_elements = ဨကရာဇ်ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ်၊ ဆဂး ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ်ရုဲစှ် (Electoral College) ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ ရ။ | variations = ရုဲစှ် သွက် အာယုက်မွဲဘဝ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုဲစှ် သွက် အခိင်ကာလ ပိုင်ခြာလဝ် (ဥပမာ- ၅ သၞာံ) | examples = [[မလေရှာ]]၊ [[ဗာတဳကာန်]]၊ [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (အတိက်တေံ) }} '''သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်''' ({{lang-en|Elective Monarchy}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုင်မွဲသာ် မဒှ် ဂကူ [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] (Monarchy) တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဨကရာဇ် (Monarch) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ဂှ် ဟွံဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ် (Hereditary) အလဵုအလဵုရ။ စၞးဂှ် ဨကရာဇ်ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု အခေါင်ရုဲစှ် (Electoral College)၊ ပါလဳမာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ရ။<ref>{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}</ref> ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သၞောတ် မပြးဇး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ်၊ ဍုင် အာရှ၊ ကေုာံ ဂကောံတမ်မူလ အာဖရိက တအ်ရ။ ဥပမာ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (Holy Roman Empire) မၞုံကဵု ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ် (Prince-electors) ရ။<ref>{{cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire |year=2016 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674058095}}</ref> လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဆက်သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ညံင်ရဴ [[မလေရှာ]] (Malaysia)၊ [[ဗာတဳကာန်]] (Vatican City)၊ ကေုာံ [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]] (Cambodia) တအ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံ အကြာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ (Hereditary Monarchy) မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာဂှ် ပြံင်လှာဲ စှ်ေအာ ဇရေင် ကောန်တြုံ ဇၞော်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဗြဴ အတိုင် သၞောဝ် ဆီဇာတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ရုဲစှ်မ္ဂး၊ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိအာ ဟွံသေင်မ္ဂး စွံဝှ်မ္ဂး၊ ပလ္လင်ဂှ် ဒှ်အာ သၠးလ္ၚု (Interregnum) တုဲ ဂကောံမၞိဟ် မၞုံအခေါင်တအ် ဒးကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိ ရ။ မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရုဲစှ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသေင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု အဝဵုသြဇာ (Elite) ညံင်ရဴ မှူးမတ် (Nobles)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ (Clergy)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်စဍုင် (Provincial rulers) တအ်ရ။ မၞိဟ်မဒးဒုင် ရုဲစှ်ဂှ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒှ် မၞိဟ် မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဆီဇာတ် ဨကရာဇ် (Royal bloodline) ဟေင်ရ၊ ဆဂး ညးလဵု မဒှ် မၞိဟ်ထေက်ကြိုက်အိုတ်ဂှ် ကံင်သဳ တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရ။<ref>{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> == ၂။ ဝၚ် ကေုာံ တမ်မူလ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ (History and Origins in Antiquity) == [[File:Maccari-Cicero.jpg|thumb|left|250px|ကံင်သဳ သဳနေတ် (Roman Senate) ပ္ဍဲ ရဝ်မ၊ မဒှ် ဂကောံ မၞုံကဵု အဝဵု ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာ သမ္မတ။]] သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဂၠိင်သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တမၠာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ်မွဲဝွံ ဟွံထေက်ကဵု ဒးကလိဂွံ အဝဵု နကဵု ဆီဇာတ် ဓဝ်သၟးရ၊ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ သတ္တိ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ရ။ * '''ရဝ်မ တြေံ (Ancient Rome):''' ကိုပ်ကၠာ ရဝ်မ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်သမ္မတ (Roman Republic) ဂှ်၊ ရဝ်မ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု ဨကရာဇ် (Kings of Rome) ရ။ ဨကရာဇ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲရ။ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိမ္ဂး၊ ကံင်သဳ သဳနေတ် (Senate) တအ် ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိတုဲ၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် (Curiate Assembly) တအ် ဒးပဒတန် ကဵု အဝဵုအာဏာ ရ။ * '''ဂကောံ ဂကူ ဂျာမာန်နဳ (Germanic Tribes):''' ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ၊ ဂကောံဂကူ ဂျာမာန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ဇၞော် မကော်ခဴစ "Thing" (တေန်) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်ကောံဓရီုဏအ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန်တအ် ရုဲစှ် ဨကရာဇ်ညးတအ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞုံကဵု ဆီဇာတ် ဨကရာဇ် မသ္ဂေဟ်သွဟ်အိုတ်ရ။ == ၃။ သၞောတ်ရုဲစှ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ် (Elective Monarchy in Medieval Europe) == ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ခေတ်လဒေါဝ်၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ်လဝ် သၞောတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။ * '''[[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] (Holy Roman Empire):''' သၞောတ်ဏအ် ဒှ် ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ ဨကရာဇ် အေန်ပါယာ (Emperor) ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု "ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ်" (Prince-electors / Kurfürsten) မၞုံလၟိဟ် ၇ တၠ ရ။ မၞိဟ် ၇ တၠဏအ်ဂှ် ဒှ် လကျာ်ဇၞော် ၃ တၠ ကေုာံ သၟိင်စဍုင် ၄ တၠ ရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲကြဴ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဟပ်သဘက် (Habsburg) တအ် ကလိဂွံ ပလ္လင် လၟိုန်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရုဲစှ်ဂှ် ဒးကၠောန် အတိုင် သၞောဝ် လၟိုန်ရ။ * '''အေန်ဂလာန် (Anglo-Saxon England):''' ကိုပ်ကၠာ နဝ်မာန် တအ် ဟွံလုပ်သီဍုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆၊ ဨကရာဇ် အေန်ဂလာန် တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော် မကော်ခဴစ "ဝဳတာန်" (Witenagemot) ရ။<ref>{{cite book |last=Garnett |first=George |title=The Norman Conquest: A Very Short Introduction |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192801614}}</ref> == ၄။ သၞောတ်ရုဲစှ် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Elective Systems in Asia and Africa) == ပါဲနူ ဥရဝ်ပ တုဲ၊ သၞောတ်ရုဲစှ်ဝွံ သီုပြာကတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ကီုရ။ * '''အေန်ပါယာ မောန်ဂဝ် (Mongol Empire):''' ကာလ က္ဍိုပ်သကိုပ် မောန်ဂဝ် ဇၞော် ညံင်ရဴ ဂျေန်ဂေတ် ခါန် (Genghis Khan) စုတိမ္ဂး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံနာနာတအ် ကောံဓရီု ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် "ကူရူလ်တာဲ" (Kurultai) ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ဏအ်ဟေင် ညးတအ် ရုဲစှ် ခါန် (Khan) တၟိ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ရ။ * '''အာဖရိက (African Kingdoms):''' ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင် ညံင်ရဴ မာလဳ (Mali) ကေုာံ အာရှာန်တဳ (Ashanti) တအ်ဂှ်၊ ဨကရာဇ် (King/Mansa) ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ရ။ ကံင်သဳဝွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မွဲတၠ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဆီဇာတ် ဨကရာဇ်၊ ဆဂး ညးတအ် ရုဲစှ် မၞိဟ် မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲ အုပ်ဓုပ် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ == ၅။ ဍုၚ်ပဝ်လာန်-လဳသူယေနဳယျာ (The Polish-Lithuanian Commonwealth) == [[File:Elekcja_Stanislawa_Augusta.jpg|thumb|right|250px|သဘင်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် (Free election) ပ္ဍဲ ဍုင်ပဝ်လာန် ပ္ဍဲခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ မကောံဓရီုလဝ် နကဵု ဂကောံ မှူးမတ် ဗွဲမဂၠိုင်။]] ပ္ဍဲခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင်ပဝ်လာန် ကေုာံ လဳသူယေနဳယျာ (Polish-Lithuanian Commonwealth) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ် "ရုဲစှ် သၠးပွး" (Free election / Wolna elekcja) ဗွဲမပြာကတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်၊ ဨကရာဇ် ပဝ်လာန် ဝွံ ဟွံဆက်အာဲကၟာဲရ။ ကာလ ဨကရာဇ် စုတိမ္ဂး၊ ဂကောံ မှူးမတ် (Szlachta) သီုဖအိုတ် မၞုံလၟိဟ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီတၠတအ် ကောံဓရီုတုဲ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် တၟိရ။ မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု (သီုကဵု မၞိဟ် နူဍုင်သ္အာင်) လုပ်ပြိုင် ရုဲစှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ သၞောတ်ဏအ် ၜိုန်ရ ထ္ၜးကဵု အခေါင်အရာ မှူးမတ်တအ် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဍေံပကဵု ညံင် ဍုင်သ္အာင် (ညံင်ရဴ ရုရှ ကေုာံ ပရတ်ရှာ) တအ် လုပ်နှဴရဴ ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ်တုဲ၊ အလဵုအလဵု ဍုင်ပဝ်လာန် ဒးဒုင် ပါ်ပရအ် လီုလာ်အာ ရ။<ref>{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199253395}}</ref> == ၆။ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Elective Monarchy in Modern Times) == လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဆက်သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ ရ။ {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" |+ ဍုင် မစကာ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် |- ! ဍုင် !! က္ဍိုပ်သကိုပ် !! လၟေင်ကမၠောန် ရုဲစှ် (Selection Process) |- | '''[[မလေရှာ]]''' (Malaysia) || ယန် ဒဳ-ပါတွာန် အာဂံင် (Yang di-Pertuan Agong) || ရုဲစှ် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ မွဲအလန် နကဵု "ကံင်သဳ သၟိင်စဍုင်" (Conference of Rulers) နူကဵု အကြာ သၟိင်သော်လတာန် ၉ တၠ ပ္ဍဲဍုင်။<ref>{{cite book |last=Milner |first=Anthony |title=The Malays |year=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1405115025}}</ref> |- | '''[[ဗာတဳကာန်]]''' (Vatican City) || သၟိင်ပုပ် (Pope) || ရုဲစှ် အာယုက်မွဲဘဝ နကဵု ဂကောံ "ကာဒဳနယ်" (College of Cardinals) ပ္ဍဲအခိင် သဘင် Conclave ရ။<ref>{{cite book |last=Duffy |first=Eamon |title=Saints and Sinners: A History of the Popes |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300115970}}</ref> |- | '''[[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]]''' (Cambodia) || ဨကရာဇ် (King) || ရုဲစှ် အာယုက်မွဲဘဝ နကဵု "ကံင်သဳ ရုဲစှ် ဨကရာဇ်" (Royal Council of the Throne) နူကဵု အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဆီဇာတ် နဝ်ရဝ်ဒေါမ် ဟွံသေင်မ္ဂး သဳသဝ်ဝတ်။<ref>{{cite book |last=Osborne |first=Milton |title=Sihanouk: Prince of Light, Prince of Darkness |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824816391}}</ref> |- | '''[[ကၟိန်ဍုင်အာရပ်အေမဳရိတ်]]''' (UAE) || သမ္မတ (President) || ရုဲစှ် နကဵု ကံင်သဳ သၠုင်အိုတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal Supreme Council)။ (ဆဂး ဗွဲဓမ္မတာ သၟိင်ဍုင် အာဗူ ဒါဗဳ (Abu Dhabi) ဂှ် ကလိဂွံ ရုဲစှ် လၟိုန်)။ |} == ၇။ နဲကဲ ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန် ရုဲစှ် (Methods and Processes of Election) == လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အသီးသီးရ။ ဆဂး အဓိက ပါ်လဝ် ပိ သာ်- # '''ရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် (Selection within a Dynasty):''' သၞောတ်ဏအ် ပြာကတ်အိုတ်ရ။ ညးမရုဲစှ်တအ် ဒးရုဲစှ် မၞိဟ်မွဲ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဨကရာဇ် တြေံ ဟေင်ရ။ (ဥပမာ - ကာမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဂကောံတမ်မူလ အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်)။ # '''ရုဲစှ် မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု (Open Election):''' ညးလဵု မၞုံကဵု အစောမ်စရာဲဂှ် လုပ်ပြိုင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ (ဥပမာ - သၟိင်ပုပ် ဍုင် ဗာတဳကာန်)။ # '''ရုဲစှ် သွက် အခိင်ကာလ (Fixed-term Election):''' ဨကရာဇ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ဆ သွက် အခိင်ကာလ မပိုင်ခြာလဝ်ဟေင်ရ။ (ဥပမာ - မလေရှာ၊ မရုဲစှ် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ မွဲအလန် တုဲ သၟိင် ၉ တၠ ကေတ် တာလျိုင် ညဳသၟဟ် ကၠေင်ဂေတ်မံင် ရ)။ == ၈။ တၚ်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ (Comparison with Hereditary Monarchy) == သၞောတ်ရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ ဝွံ နွံကဵု တင်ခိုဟ် ကေုာံ တင်ဟွံခိုဟ် ညးကဵုညး ရ။ * '''တင်ခိုဟ် သၞောတ်ရုဲစှ်:''' သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ၊ အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ထေက်ကြိုက်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ရ။ ယဝ်ရ ကောန်တြုံ ဨကရာဇ် တြေံဂှ် ဟွံမဲကဵု ဉာဏ်ပညာ မ္ဂး၊ ကံင်သဳတအ် မာန်ပါဲထောအ်တုဲ ရုဲစှ် မၞိဟ်တၞဟ် ခိုဟ်နူဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * '''တင်ခိုဟ် သၞောတ်ဆက်အာဲကၟာဲ:''' သၞောတ် ဆက်အာဲကၟာဲ (Hereditary) ဝွံ ကဵု ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stability) ဂၠိုင်နူကဵု သၞောတ်ရုဲစှ် ရ။ မၞိဟ်ဂမၠိုင် တီလဝ်ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ ညးလဵု ဆက်တိုန် ပလ္လင်တုဲ၊ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Civil war) အကြာ သၟိင်စဍုင်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန်ရ။ == ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Succession Crises) == [[File:Charles_V,_Holy_Roman_Emperor.jpg|thumb|left|200px|ဨကရာဇ် ချားလ် မရနုက်ကဵု ၅ (Charles V) ညးမစကာလဝ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ လာပ်ဗဇဴ ညးရုဲစှ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး။]] အခက်အခုဲ အဓိက သွက် သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲအခိင် ပြံင်လှာဲ အဝဵု ရ။ * '''လာပ်ဗဇဴ ကေုာံ အဂတိ (Bribery and Corruption):''' ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပလ္လင်ဂှ်၊ မၞိဟ်လုပ်ပြိုင်တအ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ်ဗဇဴ ကု ဂကောံညးရုဲစှ် (Electoral College) ရ။ (ဥပမာ - ဨကရာဇ် ချားလ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး ဒးဂၠေင်လဝ် က္ဍုဲ သြန်ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး)။ * '''ပရေင်နှဴရဴ ဍုင်သ္အာင် (Foreign Interference):''' ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ် မလေပ် လုပ်နှဴရဴ ကေုာံ ထံက်ပင် မၞိဟ်ညးတအ် ဒးစိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဨကရာဇ် ရ။ * '''ပလ္လင်လ္ၚု (Interregnum):''' ကာလ ဨကရာဇ် စုတိတုဲ အခိင်ဟွံဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်တၟိဏီဂှ်၊ ဍုင်ဂှ် ဒှ်အာ ပလ္လင်လ္ၚု တုဲ မာန်ဒှ်ကၠုင် ဟိုတ် သွက် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == သရုပ်မ္ဂး၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မၞုံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ညံင်ရဴ မလေရှာ တုဲ၊ ဍေံထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ဝွံ ဟွံထေက်ကဵု ဒးဆက်အာဲကၟာဲ နကဵု ဆီဇာတ် ဓဝ်သၟးလၟိုန်ရ။ ယဝ်ရ နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဂကောံရုဲစှ် မတပ်တးမ္ဂး၊ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ ဒှ်ကၠုင်မာန် လၟိုန်ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=R_fL1-z3xEQ ဗီုလဵု ဍုင်မလေရှာ ရုဲစှ် ဨကရာဇ် ညးတအ်ရော? (YouTube - History & Politics)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Bendix">{{cite book |last=Bendix |first=Reinhard |title=Kings or People: Power and the Mandate to Rule |year=1978 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520040908}}</ref> <ref name="Wilson">{{cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Heart of Europe: A History of the Holy Roman Empire |year=2016 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0674058095}}</ref> <ref name="ONeil">{{cite book |last=O'Neil |first=Patrick H. |title=Essentials of Comparative Politics |year=2010 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393933991}}</ref> <ref name="Garnett">{{cite book |last=Garnett |first=George |title=The Norman Conquest: A Very Short Introduction |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0192801614}}</ref> <ref name="Davies">{{cite book |last=Davies |first=Norman |title=God's Playground: A History of Poland |year=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199253395}}</ref> <ref name="Milner">{{cite book |last=Milner |first=Anthony |title=The Malays |year=2008 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1405115025}}</ref> <ref name="Duffy">{{cite book |last=Duffy |first=Eamon |title=Saints and Sinners: A History of the Popes |year=2006 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300115970}}</ref> <ref name="Osborne">{{cite book |last=Osborne |first=Milton |title=Sihanouk: Prince of Light, Prince of Darkness |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824816391}}</ref> <ref name="HeardBey">{{cite book |last=Heard-Bey |first=Frauke |title=From Trucial States to United Arab Emirates |year=2004 |publisher=Motivate Publishing |isbn=978-1860631672}}</ref> <ref name="Reid">{{cite book |last=Reid |first=Anthony |title=Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680 |year=1993 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300054125}}</ref> </references> {{Navbox | name = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် | title = သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် | listclass = hlist | group1 = ဂကူ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် (Types of Monarchies) | list1 = * [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] * [[သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] | group2 = ဍုင် မစကာ သၞောတ်ရုဲစှ် ဨကရာဇ် လၟုဟ် | list2 = * [[မလေရှာ]] * [[ဗာတဳကာန်]] * [[ကာမ္ဗောဒဳယျာ]] * [[ကၟိန်ဍုင်အာရပ်အေမဳရိတ်]] | group3 = ဝင် ကေုာံ ဥပမာ အတိက်တေံ | list3 = * [[ကၟိန်ဍုင်အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး]] * [[ဍုင်ပဝ်လာန်-လဳသူယေနဳယျာ]] * [[ဂကောံ ညးရုဲစှ် ဨကရာဇ်]] (Prince-electors) * [[သဘင် Conclave]] (Papal conclave) }} [[Category:သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ပရေင်ရုဲမာဲ]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] pdu6vm1f67afq3uox7rkkyuess02qmj 0 11228 55327 2026-06-15T13:53:53Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာကျာ်<br/>(Divine right of kings) | image = File:King_James_I_of_England_from_NPG.jpg|250px|ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (James I of England) ညးမဒှ် မၞိဟ်မချူ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲကဵ..." 55327 wikitext text/x-wiki {{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာကျာ်<br/>(Divine right of kings) | image = [[File:King_James_I_of_England_from_NPG.jpg|250px|ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (James I of England) ညးမဒှ် မၞိဟ်မချူ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်။]] | caption = ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (၁၅၆၆–၁၆၂၅) ညးမချူလဝ် ပြကိုဟ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ်။ | creator = တေသြရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ | established = ခေတ်လဒေါဝ် စဵုကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political philosophy) | related_ideas = [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolutism)<br/>[[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven)<br/>[[ဒေဝရာဇ]] (Devaraja) | opposed_ideas = [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty)<br/>[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) }} '''အခေါင်အာဏာကျာ်''' ({{lang-en|Divine right of kings}} ဟွံသေင်မ္ဂး Divine-right theory of kingship) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် တေသြရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ မွဲသာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ [[ဨကရာဇ်]] မွဲတၠဝွံ ကလိဂွံလဝ် အခေါင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် တိုက်ရိုက် နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ကျာ်ထာဝရ ရ။<ref>{{cite book |last=Figgis |first=John Neville |title=The Divine Right of Kings |year=1914 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107426184}}</ref> အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အဝဵုအာဏာ လောကဳ မွဲသာ်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီု၊ ဂကောံအမာတ်တအ်ကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ကွာန်တအ်ကီုဂှ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် မပါ်ပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ်အဝဵု ဨကရာဇ် ရ။ ဨကရာဇ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် သၟဝ် စီရင် ကျာ် မွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ဍေံဒှ်လဝ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy) ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ''' လညာတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ စနူ ကရောတ်ဗဗဵု ညးဍုင်ကွာန် (Revolutions) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ခေတ်တၟိ မဆေင်ကဵု [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) ဂှ် ပြိုင်ပကာန်တုဲ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ လီုလာ် အိုတ်ကၠေအ်အာရ။<ref>{{cite book |last=Burgess |first=Glenn |title=Absolute Monarchy and the Stuart Constitution |year=1996 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300065336}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ဒှ် လညာတ် မပံင်စပ်လဝ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဍုင်ကွာန် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် တေသြရဳ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ "အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ကျာ် ကဵုလဝ် တိုက်ရိုက်" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် မွဲမွဲ တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠန်ဂတး လ္တူ ဨကရာဇ် မ္ဂး၊ အရာဂှ် ဒှ် ပွမတးပါဲ လ္တူ ပၟိက်ဆန္ဒ ကျာ် တုဲ၊ ဒှ် ဒုဟ် ပါပ် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ တေသြရဳဏအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Lex Rex - Law is King လညာတ်ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်အာ Rex Lex - King is Law) ရ။ ဨကရာဇ်တအ် စကာလဝ် လညာတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အဝဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ ဂကောံ ခမဳသင် ပရေင်ဘာသာ (The Church) တအ်ရ။ တေသြရဳဏအ် ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် ဂွံခိုင်ကၠိုက် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၂။ တမ်မူလ လညာတ် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ (Origins of the Concept in the Past) == [[File:Aachen_Dom_Karlsthron_a.jpg|thumb|left|200px|ပၞင် ဨကရာဇ် ရှားလ်မေန် (Charlemagne) ပ္ဍဲ အာချေန် (Aachen)။ ဨကရာဇ်တအ် ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် ဒးဒုင် စဝ်အဘိသိက် နကဵု သၟိင်ပုပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အခေါင်အာဏာ နူကျာ်။]] ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ က္ဍိုပ်သကိုပ် လောကဳ ကေုာံ ဒေဝတဴ/ကျာ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် စတမ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် တေအ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (Ancient Egypt)၊ ဖာရဝ် (Pharaohs) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ကောန်ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ် မစှ်ေကၠုင် လ္တူ လောကကောန်မၞိဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Frankfort |first=Henri |title=Kingship and the Gods |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226260112}}</ref> ဆဂး၊ လညာတ် "အခေါင်အာဏာကျာ်" အတိုင် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ဥရဝ်ပ ခေတ်တၟိဂှ်၊ တမ်မူလဍေံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဨကရာဇ်တအ် ဒးဒုင် စဝ်အဘိသိက် (Coronation) နကဵု သၟိင်ပုပ် (Pope) ဟွံသေင်မ္ဂး လကျာ်ဇၞော်တအ်တုဲ၊ နဲကဲဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် ပရေင်ပဒတန် နူကဵု ကျာ် ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဨကရာဇ်တအ် မိက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု အဝဵု သၟိင်ပုပ် တုဲ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်ကၠုင် လညာတ်မ္ဂး "ဨကရာဇ် ကလိဂွံ အဝဵု တိုက်ရိုက် နူကျာ် (ဟွံဒး ကၠောအ်တတ် နူကဵု ဂကောံဘာကျာ်)" ရ။ == ၃။ လညာတ် အခေါၚ်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (Divine Right in Europe) == လညာတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် အလုံ ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲအခိင် မကတဵုဒှ် ပရေင်ကယျာန်ယျေဝ် အကြာ ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂကောံသာသနာ ရဝ်မာန် ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic Church) ရ။ လညာတ် ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant Reformation) ဝွံ ပကဵု ညံင် ဨကရာဇ်တအ် ဂွံဂံင် ဒစးဒုင် ကု သၟိင်ပုပ် တုဲ၊ ညးတအ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သီုကဵု လ္ပာ် လောကဳ သီုကဵု လ္ပာ် ပရေင်ဘာသာ ရ (ဥပမာ- ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်)။<ref>{{cite book |last=Elton |first=G. R. |title=The Tudor Constitution: Documents and Commentary |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521287579}}</ref> အစာချူလိက် ညံင်ရဴ ရဝ်ဗာတ် ဖဳလ်မာ (Robert Filmer) ချူလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု ''Patriarcha'' (၁၆၈၀) မထံက်ဂလာန် လညာတ်ဏအ် နကဵု သက်သဳ နူ သမ္မာကျာ် (Bible) ရ။ ဖဳလ်မာ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "အာဒါမ် (Adam) မဒှ် မၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵု နူကျာ်တုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် မဆက်အာဲကၟာဲ အဝဵု နူကဵု အာဒါမ်" ရ။ == ၄။ ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ ကေုာံ လူဝဳ ၁၄ (King James I and Louis XIV) == ပ္ဍဲကဵု ဝင် လညာတ်ဏအ်၊ ဨကရာဇ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ညးမစကာလဝ် တေသြရဳ ဏအ်ဂှ် နွံ ၜါတၠရ- * '''ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (James I of England):''' ညးဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ရ။ ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ''The True Law of Free Monarchies'' (၁၅၉၈) တုဲ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒှ် ရုပ်စၞး ကျာ် မဂျိုင်ဒၟံင် လ္တူ ဂၠးတိဏအ်" ရ။ ညး တးပါဲ လညာတ် မဟီုလဝ် "ပါလဳမာန် မာန်ထိင်ဒဝ် အဝဵု ဨကရာဇ်" တအ် သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=King James VI and I: Political Writings |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521447291}}</ref> * '''ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV of France):''' ညးဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ရ။ ညး ဟီုလဝ် အရေဝ် မဒယှ်တမ္ညဝ် "L'état, c'est moi" (ဍုင်ဂှ် ဒှ် အဲရ)။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညး ကလိဂွံလဝ် အဝဵု နူကျာ်တုဲ၊ ညး မွဲတၠဓဝ် ဟေင် သ္ဒးဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ == ၅။ လညာတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ကြုက် (Similar Concepts in Asia and China) == [[File:Temple_of_Heaven_2016.jpg|thumb|right|250px|ဘာကျာ် အကာသ (Temple of Heaven) ပ္ဍဲ ဗေဂျေန်၊ မဒှ် ဒၞာဲ ဨကရာဇ် ကြုက်တအ် ပူဇဴ ဒေဝတဴ သွက်ဂွံ မင်မွဲ "အခေါင်နူအကာသ"။]] ၜိုန်ရ တေသြရဳ အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ဆက်စပ် ကု ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် မတုပ် ကု တေသြရဳဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှ ကီုရ။ * '''အခေါင်နူအကာသ (Mandate of Heaven - Tianming):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကြုက် တြေံ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ကော်ခဴစ "ကောန် အကာသ" (Son of Heaven) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် နူကဵု ဒေဝတဴ (အကာသ) ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာ နူကဵု လညာတ် ဥရဝ်ပ မွဲသာ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ကြုက် မွဲမွဲ အုပ်ဓုပ် ပလီုပလာ်မ္ဂး၊ အခေါင်အကာသဂှ် လီုအာတုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပၠန်ဂတး ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Mote |first=F. W. |title=Intellectual Foundations of China |year=1989 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0075539423}}</ref> * '''ဒေဝရာဇ (Devaraja):''' ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ (ဥပမာ- ကၟိန်ဍုင် ခမာ ကေုာံ မဂျပါဟိတ်) ဂှ်၊ လညာတ် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ပကဵု ညံင် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ဨကရာဇ် နဒဒှ် ရုပ်စၞး ကျာ်သဳဝ (Shiva) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိသၞု (Vishnu) မစှ်ေကၠုင် လ္တူတိ ရ။<ref>{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> == ၆။ ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Religion and Political Power) == လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အကြာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Church and State) ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ်ရ။ ဨကရာဇ်တအ် စကာ ဂကောံဘာကျာ် (The Church) နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ညးတအ်ရ。 လကျာ်တအ် တွဟ်ဓရ် လ္တူ ပၞင်ကျာ် ဒဒှ်ရ "ပွမဟွံကလင် အရေဝ် ဨကရာဇ် ဂှ် ဒှ် ပွမဒစးဒုင် ကု ကျာ်" ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဖေက်လ္ၚတ်တုဲ ဟွံဂံင် ပၠန်ဂတး ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂကောံဘာကျာ် ထ္ကးအာ ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင်လေဝ် လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၇။ ပရေၚ်ဒစးဒုၚ် ကေုာံ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ခေတ်တၟိ (Opposition and Modern Philosophy) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Age of Enlightenment) ဂှ်၊ အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ တအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဏအ်ရ။ * '''ဂျောန် လံက် (John Locke):''' ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ်ညး မၞုံယၟု ''Two Treatises of Government'' (၁၆၈၉) ဂှ်၊ လံက် တးပါဲ တေသြရဳ ဖဳလ်မာ တိုက်ရိုက်ရ။ ညး ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ "အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (Consent of the governed)" ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နကဵု အခေါင်အရာ သဘာဝ (Natural Rights) မတုပ်သၟဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> * '''ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ် (Jean-Jacques Rousseau):''' ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ''The Social Contract'' (၁၇၆၂) တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အဝဵုဍုင် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်ဆ ညးမကၠောန်ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သၟးရ။ == ၈။ ပရေၚ်အိုတ်ကၠေအ် လညာတ် အခေါၚ်အာဏာကျာ် (Decline of the Divine Right) == [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|thumb|left|250px|ပွမဂစိုတ် ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၆ (Louis XVI) ပ္ဍဲ ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ လအိတ် သၞောတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ။]] တေသြရဳ ဏအ် လီုလာ်အာ နကဵု ပေါဲပၠန်ဂတး အဓိက ၜါ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ- # '''ကရောတ်ဗဗဵု မၞုံကဵု ကျာ်သြဳ (Glorious Revolution, ၁၆၈၈):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ဂှ်၊ ပါလဳမာန် ဒစးဒုင် ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ၊ ရုဲစှ် ပတိုန် ဨကရာဇ် တၟိ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Bill of Rights 1689) ရ။ အရာဏအ် ပလီုကၠေအ် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် အလုံအစင်ရ။<ref>{{cite book |last=Schwoerer |first=Lois G. |title=The Declaration of Rights, 1689 |year=1981 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801824307}}</ref> # '''ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် (French Revolution, ၁၇၈၉):''' ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ဂှ်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပၠန်ဂတး လ္တူ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် တုဲ ဂစိုတ်ထောအ် ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၆ ရ။ ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ကောန်ဂကူ ရ။ == ၉။ အာဲကၟာဲ မသှ်ေၜက် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Legacy in the Modern World) == လၟုဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိဏအ်၊ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ကြပ်အိုတ်ကၠေအ်အာ အလုံ ဂၠးတိ ယျ။ သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မသှ်ေဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional monarchies) တုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (ဟွံသေင် နူကျာ်) ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဨကရာဇ် ဂှ် ဆက်သှ်ေဒၟံင်ညိညဏီရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဗြိတိန်၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Supreme Governor of the Church of England) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ညံင်ရဴ သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ ဂှ်၊ ဨကရာဇ်တအ် ဆက်စကာ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ (အေတ်သလာမ်) သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် အဝဵုအာဏာ ညးတအ် နွံဒၟံင်ဏီရ။<ref>{{cite book |last=Al-Rasheed |first=Madawi |title=A History of Saudi Arabia |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521747547}}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုင် |- ! လက္ခဏာ (Characteristic) !! အခေါင်အာဏာကျာ် (Divine Right) !! အခေါင်နူအကာသ (Mandate of Heaven) !! အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty) |- | '''တမ်မူလ အဝဵု (Source of Power)''' || ကျာ်ထာဝရ တိုက်ရိုက် || ဒေဝတဴ အကာသ || ညးဍုင်ကွာန် (The People) |- | '''အခေါင် ပၠန်ဂတး (Right to Rebel)''' || ဟွံမဲ။ ဒှ် ဒုဟ်ပါပ် ဇၞော်။ || နွံ။ ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ဟွံမင်မွဲ ဓဝ်စၟတ်။ || နွံ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်။ |- | '''ပရေင်တာလျိုင် (Accountability)''' || ဨကရာဇ် ဒးသှ်ောင် ကု ကျာ် မွဲဓဝ်ဟေင်။ || ဨကရာဇ် ဒးသှ်ောင် ကု လောက ကေုာံ အကာသ။ || က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒးသှ်ောင် ကု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပါလဳမာန်။ |} == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ လညာတ် အစာဝၚ် (Conclusion and Historical Perspectives) == သရုပ်မ္ဂး၊ တေသြရဳ "အခေါင်အာဏာကျာ်" ဝွံ ဒှ် လညာတ် မပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဂွံခိုင်ကၠိုက်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍေံဒှ်လဝ် ကိရိယာ မွဲ သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် အဝဵု ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဍေံဒှ်ကၠုင် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ရ။ အစာဝင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ်ဏအ် လီုလာ်အာဂှ် ဒှ် ဇိုင်ဂါံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ တေသြရဳဏအ် အိုတ်ကၠေအ်အာယျ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ပရူဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပိုဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ (Beliefs) ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Power) ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ဂကောံမၞိဟ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=EXsgB8XpE8Y အခေါင်အာဏာကျာ် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - History Explored)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Figgis">{{cite book |last=Figgis |first=John Neville |title=The Divine Right of Kings |year=1914 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107426184}}</ref> <ref name="Burgess">{{cite book |last=Burgess |first=Glenn |title=Absolute Monarchy and the Stuart Constitution |year=1996 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300065336}}</ref> <ref name="Frankfort">{{cite book |last=Frankfort |first=Henri |title=Kingship and the Gods |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226260112}}</ref> <ref name="Elton">{{cite book |last=Elton |first=G. R. |title=The Tudor Constitution: Documents and Commentary |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521287579}}</ref> <ref name="Sommerville">{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=King James VI and I: Political Writings |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521447291}}</ref> <ref name="Mote">{{cite book |last=Mote |first=F. W. |title=Intellectual Foundations of China |year=1989 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0075539423}}</ref> <ref name="Coedes">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> <ref name="Locke">{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> <ref name="Schwoerer">{{cite book |last=Schwoerer |first=Lois G. |title=The Declaration of Rights, 1689 |year=1981 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801824307}}</ref> <ref name="AlRasheed">{{cite book |last=Al-Rasheed |first=Madawi |title=A History of Saudi Arabia |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521747547}}</ref> </references> {{Navbox | name = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | title = လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ | listclass = hlist | group1 = လညာတ် အတိက် ကေုာံ ဨကရာဇ် | list1 = * [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy) * [[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven) * [[ဒေဝရာဇ]] (Devaraja) | group2 = လညာတ် ခေတ်တၟိ (Modern) | list2 = * [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) * [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[အခေါင်အရာ သဘာဝ]] (Natural rights) | group3 = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိကဂမၠိုင် | list3 = * [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) * [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes) * [[ရဝ်ဗာတ် ဖဳလ်မာ]] (Robert Filmer) * [[ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) }} [[Category:ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ]] [[Category:ဝင် ဥရဝ်ပ]] c6fe6nzqstsqdewiq4kpkg6wns7el6t 55330 55327 2026-06-15T13:56:30Z Aue Nai 24 55330 wikitext text/x-wiki {{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာကျာ်<br/>(Divine right of kings) | image = [[File:King_James_I_of_England_from_NPG.jpg|250px|ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု မွဲ (James I of England) ညးမဒှ် မၞိဟ်မချူ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်။]] | caption = ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု မွဲ (၁၅၆၆–၁၆၂၅) ညးမချူလဝ် ပြကိုဟ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ်။ | creator = တေသြရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ | established = ခေတ်လဒေါဝ် စဵုကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political philosophy) | related_ideas = [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolutism)<br/>[[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven)<br/>[[ဒေဝရာဇ]] (Devaraja) | opposed_ideas = [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty)<br/>[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) }} '''အခေါင်အာဏာကျာ်''' ({{lang-en|Divine right of kings}} ဟွံသေင်မ္ဂး Divine-right theory of kingship) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် တေသြရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ မွဲသာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ [[ဨကရာဇ်]] မွဲတၠဝွံ ကလိဂွံလဝ် အခေါင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် တိုက်ရိုက် နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ကျာ်ထာဝရ ရ။<ref>{{cite book |last=Figgis |first=John Neville |title=The Divine Right of Kings |year=1914 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107426184}}</ref> အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် အဝဵုအာဏာ လောကဳ မွဲသာ်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီု၊ ဂကောံအမာတ်တအ်ကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ကွာန်တအ်ကီုဂှ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် မပါ်ပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျေဟ်အဝဵု ဨကရာဇ် ရ။ ဨကရာဇ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် သၟဝ် စီရင် ကျာ် မွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ဍေံဒှ်လဝ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute Monarchy) ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ''' လညာတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ စနူ ကရောတ်ဗဗဵု ညးဍုင်ကွာန် (Revolutions) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ခေတ်တၟိ မဆေင်ကဵု [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) ဂှ် ပြိုင်ပကာန်တုဲ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ လီုလာ် အိုတ်ကၠေအ်အာရ။<ref>{{cite book |last=Burgess |first=Glenn |title=Absolute Monarchy and the Stuart Constitution |year=1996 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300065336}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ဒှ် လညာတ် မပံင်စပ်လဝ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဍုင်ကွာန် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် တေသြရဳ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ "အဝဵု သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ကျာ် ကဵုလဝ် တိုက်ရိုက်" ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် မွဲမွဲ တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠန်ဂတး လ္တူ ဨကရာဇ် မ္ဂး၊ အရာဂှ် ဒှ် ပွမတးပါဲ လ္တူ ပၟိက်ဆန္ဒ ကျာ် တုဲ၊ ဒှ် ဒုဟ် ပါပ် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ တေသြရဳဏအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Lex Rex - Law is King လညာတ်ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်အာ Rex Lex - King is Law) ရ။ ဨကရာဇ်တအ် စကာလဝ် လညာတ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အဝဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ ဂကောံ ခမဳသင် ပရေင်ဘာသာ (The Church) တအ်ရ။ တေသြရဳဏအ် ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် ဂွံခိုင်ကၠိုက် လုကဴ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၂။ တမ်မူလ လညာတ် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ (Origins of the Concept in the Past) == [[File:Aachen_Dom_Karlsthron_a.jpg|thumb|left|200px|ပၞင် ဨကရာဇ် ရှားလ်မေန် (Charlemagne) ပ္ဍဲ အာချေန် (Aachen)။ ဨကရာဇ်တအ် ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် ဒးဒုင် စဝ်အဘိသိက် နကဵု သၟိင်ပုပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အခေါင်အာဏာ နူကျာ်။]] ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ က္ဍိုပ်သကိုပ် လောကဳ ကေုာံ ဒေဝတဴ/ကျာ် ဂှ် နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် စတမ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် တေအ်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ (Ancient Egypt)၊ ဖာရဝ် (Pharaohs) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ကောန်ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ် မစှ်ေကၠုင် လ္တူ လောကကောန်မၞိဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Frankfort |first=Henri |title=Kingship and the Gods |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226260112}}</ref> ဆဂး၊ လညာတ် "အခေါင်အာဏာကျာ်" အတိုင် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ဥရဝ်ပ ခေတ်တၟိဂှ်၊ တမ်မူလဍေံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဨကရာဇ်တအ် ဒးဒုင် စဝ်အဘိသိက် (Coronation) နကဵု သၟိင်ပုပ် (Pope) ဟွံသေင်မ္ဂး လကျာ်ဇၞော်တအ်တုဲ၊ နဲကဲဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဝွံ ကလိဂွံလဝ် ပရေင်ပဒတန် နူကဵု ကျာ် ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဨကရာဇ်တအ် မိက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု အဝဵု သၟိင်ပုပ် တုဲ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ်ကၠုင် လညာတ်မ္ဂး "ဨကရာဇ် ကလိဂွံ အဝဵု တိုက်ရိုက် နူကျာ် (ဟွံဒး ကၠောအ်တတ် နူကဵု ဂကောံဘာကျာ်)" ရ။ == ၃။ လညာတ် အခေါၚ်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (Divine Right in Europe) == လညာတ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် အလုံ ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲအခိင် မကတဵုဒှ် ပရေင်ကယျာန်ယျေဝ် အကြာ ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂကောံသာသနာ ရဝ်မာန် ကာတ္တလေတ် (Roman Catholic Church) ရ။ လညာတ် ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant Reformation) ဝွံ ပကဵု ညံင် ဨကရာဇ်တအ် ဂွံဂံင် ဒစးဒုင် ကု သၟိင်ပုပ် တုဲ၊ ညးတအ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သီုကဵု လ္ပာ် လောကဳ သီုကဵု လ္ပာ် ပရေင်ဘာသာ ရ (ဥပမာ- ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်)။<ref>{{cite book |last=Elton |first=G. R. |title=The Tudor Constitution: Documents and Commentary |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521287579}}</ref> အစာချူလိက် ညံင်ရဴ ရဝ်ဗာတ် ဖဳလ်မာ (Robert Filmer) ချူလဝ် လိက်အုပ် မၞုံယၟု ''Patriarcha'' (၁၆၈၀) မထံက်ဂလာန် လညာတ်ဏအ် နကဵု သက်သဳ နူ သမ္မာကျာ် (Bible) ရ။ ဖဳလ်မာ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "အာဒါမ် (Adam) မဒှ် မၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵု နူကျာ်တုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒှ် တၞောဝ်ဒတောဝ် မဆက်အာဲကၟာဲ အဝဵု နူကဵု အာဒါမ်" ရ။ == ၄။ ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု မွဲ ကေုာံ လူဝဳ ၁၄ (King James I and Louis XIV) == ပ္ဍဲကဵု ဝင် လညာတ်ဏအ်၊ ဨကရာဇ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ညးမစကာလဝ် တေသြရဳ ဏအ်ဂှ် နွံ ၜါတၠရ- * '''ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု မွဲ (James I of England):''' ညးဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် သကတ်လာန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် ရ။ ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ''The True Law of Free Monarchies'' (၁၅၉၈) တုဲ ညးဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ "ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒှ် ရုပ်စၞး ကျာ် မဂျိုင်ဒၟံင် လ္တူ ဂၠးတိဏအ်" ရ။ ညး တးပါဲ လညာတ် မဟီုလဝ် "ပါလဳမာန် မာန်ထိင်ဒဝ် အဝဵု ဨကရာဇ်" တအ် သီုဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=King James VI and I: Political Writings |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521447291}}</ref> * '''ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၄ (Louis XIV of France):''' ညးဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ရ။ ညး ဟီုလဝ် အရေဝ် မဒယှ်တမ္ညဝ် "L'état, c'est moi" (ဍုင်ဂှ် ဒှ် အဲရ)။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညး ကလိဂွံလဝ် အဝဵု နူကျာ်တုဲ၊ ညး မွဲတၠဓဝ် ဟေင် သ္ဒးဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ == ၅။ လညာတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ကြုက် (Similar Concepts in Asia and China) == [[File:Temple_of_Heaven_2016.jpg|thumb|right|250px|ဘာကျာ် အကာသ (Temple of Heaven) ပ္ဍဲ ဗေဂျေန်၊ မဒှ် ဒၞာဲ ဨကရာဇ် ကြုက်တအ် ပူဇဴ ဒေဝတဴ သွက်ဂွံ မင်မွဲ "အခေါင်နူအကာသ"။]] ၜိုန်ရ တေသြရဳ အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ဆက်စပ် ကု ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် မတုပ် ကု တေသြရဳဏအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရးအာရှ ကီုရ။ * '''အခေါင်နူအကာသ (Mandate of Heaven - Tianming):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကြုက် တြေံ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ကော်ခဴစ "ကောန် အကာသ" (Son of Heaven) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင်အုပ်ဓုပ် နူကဵု ဒေဝတဴ (အကာသ) ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာ နူကဵု လညာတ် ဥရဝ်ပ မွဲသာ်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ကြုက် မွဲမွဲ အုပ်ဓုပ် ပလီုပလာ်မ္ဂး၊ အခေါင်အကာသဂှ် လီုအာတုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပၠန်ဂတး ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။<ref>{{cite book |last=Mote |first=F. W. |title=Intellectual Foundations of China |year=1989 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0075539423}}</ref> * '''ဒေဝရာဇ (Devaraja):''' ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ (ဥပမာ- ကၟိန်ဍုင် ခမာ ကေုာံ မဂျပါဟိတ်) ဂှ်၊ လညာတ် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ပကဵု ညံင် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ဨကရာဇ် နဒဒှ် ရုပ်စၞး ကျာ်သဳဝ (Shiva) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိသၞု (Vishnu) မစှ်ေကၠုင် လ္တူတိ ရ။<ref>{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> == ၆။ ပရေၚ်ဆက်စပ် အကြာ ပရေၚ်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Religion and Political Power) == လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံမာန် ပါ်ကရေက် အကြာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Church and State) ပ္ဍဲ ခေတ်ဂှ်ရ။ ဨကရာဇ်တအ် စကာ ဂကောံဘာကျာ် (The Church) နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ညးတအ်ရ。 လကျာ်တအ် တွဟ်ဓရ် လ္တူ ပၞင်ကျာ် ဒဒှ်ရ "ပွမဟွံကလင် အရေဝ် ဨကရာဇ် ဂှ် ဒှ် ပွမဒစးဒုင် ကု ကျာ်" ရ။ လညာတ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဖေက်လ္ၚတ်တုဲ ဟွံဂံင် ပၠန်ဂတး ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ကေုာံ ဂကောံဘာကျာ် ထ္ကးအာ ရေင်သကအ်မ္ဂး၊ ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင်လေဝ် လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၇။ ပရေၚ်ဒစးဒုၚ် ကေုာံ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ခေတ်တၟိ (Opposition and Modern Philosophy) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Age of Enlightenment) ဂှ်၊ အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ တအ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကေုာံ တးပါဲ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဏအ်ရ။ * '''ဂျောန် လံက် (John Locke):''' ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ်ညး မၞုံယၟု ''Two Treatises of Government'' (၁၆၈၉) ဂှ်၊ လံက် တးပါဲ တေသြရဳ ဖဳလ်မာ တိုက်ရိုက်ရ။ ညး ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ "အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳဂှ် ကၠုင်နူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (Consent of the governed)" ရ။ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နကဵု အခေါင်အရာ သဘာဝ (Natural Rights) မတုပ်သၟဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> * '''ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ် (Jean-Jacques Rousseau):''' ညး ချူလဝ် လိက်အုပ် ''The Social Contract'' (၁၇၆၂) တုဲ ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အဝဵုဍုင် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်ဆ ညးမကၠောန်ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သၟးရ။ == ၈။ ပရေၚ်အိုတ်ကၠေအ် လညာတ် အခေါၚ်အာဏာကျာ် (Decline of the Divine Right) == [[File:Execution_of_Louis_XVI.jpg|thumb|left|250px|ပွမဂစိုတ် ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၆ (Louis XVI) ပ္ဍဲ ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ လအိတ် သၞောတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ။]] တေသြရဳ ဏအ် လီုလာ်အာ နကဵု ပေါဲပၠန်ဂတး အဓိက ၜါ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ- # '''ကရောတ်ဗဗဵု မၞုံကဵု ကျာ်သြဳ (Glorious Revolution, ၁၆၈၈):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ဂှ်၊ ပါလဳမာန် ဒစးဒုင် ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ၊ ရုဲစှ် ပတိုန် ဨကရာဇ် တၟိ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Bill of Rights 1689) ရ။ အရာဏအ် ပလီုကၠေအ် လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ပ္ဍဲ ဗြိတိန် အလုံအစင်ရ။<ref>{{cite book |last=Schwoerer |first=Lois G. |title=The Declaration of Rights, 1689 |year=1981 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801824307}}</ref> # '''ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် (French Revolution, ၁၇၈၉):''' ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ဂှ်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပၠန်ဂတး လ္တူ သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် တုဲ ဂစိုတ်ထောအ် ဨကရာဇ် လူဝဳ မရနုက်ကဵု ၁၆ ရ။ ပရေင်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် ကောန်ဂကူ ရ။ == ၉။ အာဲကၟာဲ မသှ်ေၜက် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Legacy in the Modern World) == လၟုဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိဏအ်၊ လညာတ် အခေါင်အာဏာကျာ် ဝွံ ကြပ်အိုတ်ကၠေအ်အာ အလုံ ဂၠးတိ ယျ။ သၞောတ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် မသှ်ေဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional monarchies) တုဲ၊ ဨကရာဇ်တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (ဟွံသေင် နူကျာ်) ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဨကရာဇ် ဂှ် ဆက်သှ်ေဒၟံင်ညိညဏီရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲ ဗြိတိန်၊ ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဘာကျာ် အင်္ဂလာန် (Supreme Governor of the Church of England) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ညံင်ရဴ သဴဒဳ အာရေဗဳယျာ ဂှ်၊ ဨကရာဇ်တအ် ဆက်စကာ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ (အေတ်သလာမ်) သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် အဝဵုအာဏာ ညးတအ် နွံဒၟံင်ဏီရ။<ref>{{cite book |last=Al-Rasheed |first=Madawi |title=A History of Saudi Arabia |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521747547}}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုင် |- ! လက္ခဏာ (Characteristic) !! အခေါင်အာဏာကျာ် (Divine Right) !! အခေါင်နူအကာသ (Mandate of Heaven) !! အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty) |- | '''တမ်မူလ အဝဵု (Source of Power)''' || ကျာ်ထာဝရ တိုက်ရိုက် || ဒေဝတဴ အကာသ || ညးဍုင်ကွာန် (The People) |- | '''အခေါင် ပၠန်ဂတး (Right to Rebel)''' || ဟွံမဲ။ ဒှ် ဒုဟ်ပါပ် ဇၞော်။ || နွံ။ ယဝ်ရ ဨကရာဇ် ဟွံမင်မွဲ ဓဝ်စၟတ်။ || နွံ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်။ |- | '''ပရေင်တာလျိုင် (Accountability)''' || ဨကရာဇ် ဒးသှ်ောင် ကု ကျာ် မွဲဓဝ်ဟေင်။ || ဨကရာဇ် ဒးသှ်ောင် ကု လောက ကေုာံ အကာသ။ || က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒးသှ်ောင် ကု ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပါလဳမာန်။ |} == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ လညာတ် အစာဝၚ် (Conclusion and Historical Perspectives) == သရုပ်မ္ဂး၊ တေသြရဳ "အခေါင်အာဏာကျာ်" ဝွံ ဒှ် လညာတ် မပကဵု ညံင် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ဂွံခိုင်ကၠိုက်လဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍေံဒှ်လဝ် ကိရိယာ မွဲ သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် အဝဵု ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ညိင်ဝတ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဗွဲကြဴ ဍေံဒှ်ကၠုင် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ရ။ အစာဝင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ်ဏအ် လီုလာ်အာဂှ် ဒှ် ဇိုင်ဂါံ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ တေသြရဳဏအ် အိုတ်ကၠေအ်အာယျ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ပရူဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပိုဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဓဝ်ပတှ်ေ (Beliefs) ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Power) ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ဂကောံမၞိဟ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=EXsgB8XpE8Y အခေါင်အာဏာကျာ် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - History Explored)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Figgis">{{cite book |last=Figgis |first=John Neville |title=The Divine Right of Kings |year=1914 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107426184}}</ref> <ref name="Burgess">{{cite book |last=Burgess |first=Glenn |title=Absolute Monarchy and the Stuart Constitution |year=1996 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300065336}}</ref> <ref name="Frankfort">{{cite book |last=Frankfort |first=Henri |title=Kingship and the Gods |year=1948 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226260112}}</ref> <ref name="Elton">{{cite book |last=Elton |first=G. R. |title=The Tudor Constitution: Documents and Commentary |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521287579}}</ref> <ref name="Sommerville">{{cite book |last=Sommerville |first=Johann P. |title=King James VI and I: Political Writings |year=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521447291}}</ref> <ref name="Mote">{{cite book |last=Mote |first=F. W. |title=Intellectual Foundations of China |year=1989 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0075539423}}</ref> <ref name="Coedes">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> <ref name="Locke">{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> <ref name="Schwoerer">{{cite book |last=Schwoerer |first=Lois G. |title=The Declaration of Rights, 1689 |year=1981 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801824307}}</ref> <ref name="AlRasheed">{{cite book |last=Al-Rasheed |first=Madawi |title=A History of Saudi Arabia |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521747547}}</ref> </references> {{Navbox | name = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | title = လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ | listclass = hlist | group1 = လညာတ် အတိက် ကေုာံ ဨကရာဇ် | list1 = * [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy) * [[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven) * [[ဒေဝရာဇ]] (Devaraja) | group2 = လညာတ် ခေတ်တၟိ (Modern) | list2 = * [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) * [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[အခေါင်အရာ သဘာဝ]] (Natural rights) | group3 = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိကဂမၠိုင် | list3 = * [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) * [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes) * [[ရဝ်ဗာတ် ဖဳလ်မာ]] (Robert Filmer) * [[ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) }} [[Category:ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ]] [[Category:ဝင် ဥရဝ်ပ]] 3bjqgivs59784cuun3ihceeapfqlmda 10 11229 55328 2026-06-15T13:55:15Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox | abovestyle = background-color: #f0f8ff; font-size: 125%; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap; | label1 = ညးမဖန်ဗဒှ် / တမ်မူလ | data1 = {{{creator|}}} | label2 = အခိၚ်..." 55328 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #f0f8ff; font-size: 125%; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap; | label1 = ညးမဖန်ဗဒှ် / တမ်မူလ | data1 = {{{creator|}}} | label2 = အခိၚ်ကာလ | data2 = {{{established|}}} | label3 = ဘာသာရပ် | data3 = {{{field|}}} | label4 = လညာတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် | data4 = {{{related_ideas|}}} | label5 = လညာတ် မဒစးဒုၚ်ဂမၠိုၚ် | data5 = {{{opposed_ideas|}}} }}<noinclude> {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု တၚ်နၚ်အဓိက သွက် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်ကဵု လညာတ်၊ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ၊ တေသြရဳ ကေုာံ အယူအဆဂမၠိုၚ်ရ။ == ဗီုဂွံစကာ == ကော်ပဳကေတ် ကုဒ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်တုဲ စုတ်လ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်ဂှ်ညိ။ <pre> {{Infobox idea | name = | image = | caption = | creator = | established = | field = | related_ideas = | opposed_ideas = }} </pre> == ဥပမာ == <pre> {{Infobox idea | name = အခေါၚ်အာဏာကျာ် | image = King_James_I_of_England_from_NPG.jpg | caption = ဨကရာဇ် ဂျိမ်း မရနုက်ကဵု မွဲ (၁၅၆၆–၁၆၂၅) | creator = တေသြရဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ | established = ခေတ်လဒေါဝ် စဵုကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် | related_ideas = သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေၚ် | opposed_ideas = ဒဳမဝ်ကရေသဳ }} </pre> [[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ]] }} </noinclude> odnsj91t0mqfnp2lzh327oekbv2vnjn 55329 55328 2026-06-15T13:55:52Z Aue Nai 24 55329 wikitext text/x-wiki {{Infobox | abovestyle = background-color: #f0f8ff; font-size: 125%; | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = white-space: nowrap; | label1 = ညးမဖန်ဗဒှ် / တမ်မူလ | data1 = {{{creator|}}} | label2 = အခိၚ်ကာလ | data2 = {{{established|}}} | label3 = ဘာသာရပ် | data3 = {{{field|}}} | label4 = လညာတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် | data4 = {{{related_ideas|}}} | label5 = လညာတ် မဒစးဒုၚ်ဂမၠိုၚ် | data5 = {{{opposed_ideas|}}} }}<noinclude> {{Documentation|content= == လွပ် == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာသွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု တၚ်နၚ်အဓိက သွက် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်ကဵု လညာတ်၊ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ၊ တေသြရဳ ကေုာံ အယူအဆဂမၠိုၚ်ရ။ == ဗီုဂွံစကာ == ကော်ပဳကေတ် ကုဒ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်တုဲ စုတ်လ္တူအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်ဂှ်ညိ။ <pre> {{Infobox idea | name = | image = | caption = | creator = | established = | field = | related_ideas = | opposed_ideas = }} </pre> == ဥပမာ == <pre> {{Infobox idea | name = အခေါၚ်အာဏာကျာ် | image = King_James_I_of_England_from_NPG.jpg | caption = ဨကရာဇ် ဂျုင် မရနုက်ကဵု မွဲ (၁၅၆၆–၁၆၂၅) | creator = တေသြရဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်ဘာသာ | established = ခေတ်လဒေါဝ် စဵုကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် | related_ideas = သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေၚ် | opposed_ideas = ဒဳမဝ်ကရေသဳ }} </pre> [[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ]] }} </noinclude> npq3usqu1gs7ykkzybi2ceyii7rfbon 0 11230 55331 2026-06-15T14:00:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်<br/>(Popular sovereignty) | image = [[File:Constitution We the People.jpg|300px|မလိက် "ပိုဲညးဍုင်ကွာန်" (We the People) မဒှ် မလိက်စတမ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]]..." 55331 wikitext text/x-wiki {{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်<br/>(Popular sovereignty) | image = [[File:Constitution We the People.jpg|300px|မလိက် "ပိုဲညးဍုင်ကွာန်" (We the People) မဒှ် မလိက်စတမ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]] | caption = မလိက် "We the People" ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇) မဒှ် သင်္ကေတ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်။ | creator = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ညံင်ရဴ ဂျောန် လံက် ကေုာံ ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ် | established = ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Age of Enlightenment) ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် | related_ideas = [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract)<br/>[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)<br/>[[သမ္မတဍုင်]] (Republic) | opposed_ideas = [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings)<br/>[[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy)<br/>[[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship) }} '''အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Popular sovereignty}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sovereignty of the peoples' rule) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တေသြရဳ ကေုာံ သဇိုင်သၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲသာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုအာဏာ မအုပ်ဓုပ် ဍုင် (State) ကေုာံ အလဵုအသဳ (Government) တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (Consent of the people) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Morgan |first=Edmund S. |title=Inventing the People: The Rise of Popular Sovereignty in England and America |year=1988 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393306231}}</ref> အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲတုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ညးမကၠောန်ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် (Servants of the people) သၟးရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ လညာတ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) မဟီုလဝ် ဨကရာဇ် ကလိဂွံ အဝဵု နူကျာ် ဂှ်ရ။ လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Enlightenment) နကဵု လညာတ် [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) မချူလဝ် နကဵု အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ညံင်ရဴ [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes)၊ [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Tuck |first=Richard |title=The Sleeping Sovereign: The Invention of Modern Democracy |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107130630}}</ref> လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် ကေုာံ ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အလုံဂၠးတိရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ အဓိက ၜါသာ်ရ။ "အခေါင်အာဏာ" (Sovereignty) ဟီုဂှ် ဒှ် အဝဵု မသၠုင်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်မွဲရ။ "ညးဍုင်ကွာန်" (Popular) ဟီုဂှ် ဆေင်စပ် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲအလုံမ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ်ဂှ် ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဨကရာဇ် မွဲတၠ၊ ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဂကောံအမာတ် လ္ၚဵု၊ ဆဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ အဝဵုဏအ် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် မာဲ (Elections) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးစၞး ညးတအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်ဍုင် လုကဴ အခိင်ကာလ မွဲမွဲရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဟွံကၠောန် အတိုင် ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် ပလီုထောအ် အလဵုအသဳဂှ်တုဲ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ တၟိ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၂။ တမ်မူလ ကေုာံ ဝၚ် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ (Origins and History in the Past) == [[File:Roman_Senate_Cicero.jpg|thumb|left|250px|ပရေင်ကောံဓရီု သဳနေတ် ရဝ်မ (Roman Senate)။ လညာတ် "အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်" ဝွံ နွံကၠုင် သဇိုင် နူကဵု ခေတ် ဍုင်သမ္မတ ရဝ်မ တြေံတေအ်ရ။]] ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သဇိုင် လညာတ် အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ကေုာံ ဍုင်သမ္မတ ရဝ်မ (Roman Republic) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် အေသင် (Athens)၊ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ပါဝင် တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုင်ကွာန် (Direct Democracy) ရ။ ပ္ဍဲ ရဝ်မ မ္ဂး၊ သၞောတ်သၞောဝ်ဥပဒေ ညးတအ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵု ဨကရာဇ် ရဝ်မ (Imperium) ဂှ် ကၠုင်နူ ညးဍုင်ကွာန် ရဝ်မ (Populus Romanus) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198762446}}</ref> ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် လညာတ်ဏအ် ကၠေအ်အာတုဲ၊ လညာတ် [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) လုပ်ကေတ်အာ ဒၞာဲရ။ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ဟေင်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကယျာန်ယျေဝ် အကြာ ဨကရာဇ် ကေုာံ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) တုဲ၊ လညာတ် အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ကလေင်မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပၠန်ရ။ == ၃။ အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိက ကေုာံ လညာတ်ညးတအ် (Key Philosophers and Their Ideas) == လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နကဵု အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိက ပိတၠ- # '''တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ် (Thomas Hobbes, ၁၅၈၈–၁၆၇၉):''' ပ္ဍဲ လိက်ညး ''Leviathan'' (၁၆၅၁) ဂှ်၊ ဟံဗ်သ် ဟီုလဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ နကဵု "ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်" သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဝ သဘာဝ မၞုံကဵု ပေါဲဗတိုက်ရ။ ၜိုန်ရ ညး ထံက်ဂလာန် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ကီုလေဝ်၊ ညး ပဒတန်လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုဂှ် ကၠုင်နူ ညးဍုင်ကွာန် (ဟွံသေင် နူကျာ်) ရ။<ref>{{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |title=Leviathan |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521567978}}</ref> # '''ဂျောန် လံက် (John Locke, ၁၆၃၂–၁၇၀၄):''' ပ္ဍဲ ''Two Treatises of Government'' (၁၆၈၉) ဂှ်၊ လံက် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ သဘာဝညးတအ် (လမျီု၊ ပရေင်သၠးပွး၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ်) ရ။ ယဝ် အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ အခေါင်တအ်ဏအ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် ပၠန်ဂတး တုဲ ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ မာန်ရ။ # '''ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ် (Jean-Jacques Rousseau, ၁၇၁၂–၁၇၇၈):''' ပ္ဍဲ ''The Social Contract'' (၁၇၆၂) ဂှ်၊ ရူးသဝ် ချူလဝ် အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ ဍေံ ပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ ရ။ ညး စကာလဝ် လညာတ် "ပၟိက်ဆန္ဒ အလုံမၞိဟ်" (General Will) မဒှ် သဇိုင် သွက် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဇေတ် ရ။<ref>{{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |title=The Social Contract |year=1968 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140442014}}</ref> == ၄။ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (The Social Contract Theory) == [[File:Rousseau.jpg|thumb|right|200px|ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ် (Jean-Jacques Rousseau) ညးမချူလဝ် လိက်အုပ် "The Social Contract" မထံက်ဂလာန် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်။]] အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု လညာတ် '''[[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]]''' (Social Contract) ရ။ အတိုင် တေသြရဳ ဏအ်မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နကဵု ပရေင်သၠးပွး သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ညိင်ဝတ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးကဵုပအပ် အခေါင်သၠးပွး ညးတအ် ညိည ကု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် (State) ရ။ အလဵုအသဳဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ်ဒုဟ် ရ။ ဆဂး အဝဵုဏအ်ဂှ် ဒှ် အဝဵု မလွဳစလဝ် (Borrowed power) နူ ညးဍုင်ကွာန် သၟးရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဖံက်ပလီု ပရေင်တုပ်စိုတ် (ဥပမာ - ကဵု ဒုဟ် ဟွံမဲကဵု ဓဝ်စၟတ်၊ ဍဵုဍိုက် ညးဍုင်ကွာန်) မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာဂှ် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ပၠန်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် သၞောတ်တၟိ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၅။ ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် ကေုာံ အခေါၚ်အာဏာ ညးဍုၚ်ကွာန် (American Revolution) == လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် လွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် (American Revolution, ၁၇၇၆) ရ။ ကောန်ဍုင် အမေရိကာန် တအ် ဒစးဒုင် ကု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (George III) ဟိုတ်နူကဵု "ပွမကံက်အခေါန် သီုဟွံမဲကဵု ညးစၞး" (Taxation without representation) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်လလောင်တြး ပရေင်သၠးပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) မချူလဝ် နကဵု တဝ်မာတ် ဂျက်ဖာသာန် (Thomas Jefferson) ဂှ် ချူလဝ်ကၠးကၠးမးမး ဒဒှ်ရ "အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု ဍာံဇေတ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးမဒးဒုင်အုပ်ဓုပ် (Consent of the governed) တအ်ရ။"<ref>{{cite book |last=Bailyn |first=Bernard |title=The Ideological Origins of the American Revolution |year=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674443020}}</ref> ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇၊ ကာလ ညးတအ် ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် တၟိဂှ်၊ ညးတအ် စကာလဝ် မလိက် စတမ် "We the People" (ပိုဲညးဍုင်ကွာန်) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ == ၆။ ကရောတ်ဗဗဵု ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဇိုၚ်ဂါံ တၟိ (French Revolution) == [[File:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|left|250px|လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန် (၁၇၈၉) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် မပဒတန်လဝ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်။]] ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ကီုလေဝ်၊ လညာတ်ဏအ် ပလီုပလာ်ထောအ် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ တေအ်ရ။ ကောန်ဍုင် ပြင်သေတ်တအ် ပၠန်ဂတး တုဲ လလောင်တြးလဝ် "လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန်" (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) ရ။ ပ္ဍဲ ပိုဒ် ၃ ဍေံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ "တမ်မူလ အခေါင်အာဏာ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂကူ (The Nation) မွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ ပုဂ္ဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လဵုမွဲလေဝ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် စကာ အဝဵု မဟွံကၠုင် နူကဵု ကောန်ဂကူ တိုက်ရိုက် ဂှ်ရ။"<ref>{{cite book |last=Hunt |first=Lynn |title=The French Revolution and Human Rights: A Brief Documentary History |year=1996 |publisher=Bedford/St. Martin's |isbn=978-0312108021}}</ref> အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇိုင်ဂါံ တၟိ မွဲ သွက် ဥရဝ်ပ မပြံင်လှာဲ နူကဵု အဝဵုဨကရာဇ် ကၠုင်စိုပ် အဝဵုညးဍုင်ကွာန် ရ။ == ၇။ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုၚ် (Comparisons of Sovereignty) == လညာတ် အဝဵုအာဏာ ဍုင်ကွာန် နွံ တၞဟ်ခြာ နာနာသာ်ရ။ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ပိသာ်- {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုင် |- ! လညာတ် (Concept) !! တမ်မူလ အဝဵု (Source of Power) !! လက္ခဏာ အဓိက (Key Characteristics) !! ဥပမာ ဍုင် (Examples) |- | '''[[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine Right)''' || ကျာ်ထာဝရ || ဨကရာဇ် နွံ အဝဵုပေင်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဒစးဒုင် ဟွံဂွံ။ || ပြင်သေတ် (ခေတ် လူဝဳ ၁၄) |- | '''[[သၞောတ်ပါလဳမာန် အဝဵုပေင်]] (Parliamentary Sovereignty)''' || ပါလဳမာန် (လွှတ်တော်) || ပါလဳမာန် မာန်ခၞံ သၞောဝ် လဵုမွဲမွဲ၊ ရုင်ဗစာ မာန်ပလီု သၞောဝ် ပါလဳမာန် ဟွံမာန်။ || [[ဗြိတိန်]] (UK) |- | '''အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty)''' || ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် || အလဵုအသဳ ကလိဂွံ အဝဵု နူ ညးဍုင်ကွာန်။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဒှ် အဝဵုသၠုင်အိုတ်။ || [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]၊ [[ပြင်သေတ်]]၊ [[အိန္ဒိယ]] |} == ၈။ အခေါၚ်အာဏာ ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် ခေတ်တၟိ (Popular Sovereignty in Modern Constitutions) == ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်၊ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပၠောပ်လဝ် လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ညးတအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ အဝဵုညးတအ် နကဵု နဲကဲ နာနာသာ်- * '''ပရေင်ရုဲစှ် မာဲ (Elections):''' ညးဍုင်ကွာန်တအ် ရုဲစှ် ညးစၞး (Members of Parliament/President) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ * '''ဆန္ဒမာဲ အလုံညးဍုင်ကွာန် (Referendums):''' ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တအ်ဂှ် (ဥပမာ- ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်) အလဵုအသဳ သၟာန် ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက်။<ref>{{cite book |last=Qvortrup |first=Matt |title=Demystifying Direct Democracy |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199672625}}</ref> * '''ပရေင်ပါဝင် ညးဍုင်ကွာန် (Civic Participation):''' ပွမပါဝင် ပ္ဍဲ ဂကောံ အခေါင်အရာ၊ ပွမထ္ၜးဆန္ဒ၊ ကေုာံ ပွမချူလိက် အာတ်မိက် ကု အလဵုအသဳ။ == ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) == ၜိုန်ရ လညာတ်ဏအ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လွပ် ဍာံဇေတ်မ္ဂး ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ နာနာသာ်ရ- * '''အဝဵုပေင် လ္ပာ်မၞိဟ်ဂၠိုင် (Tyranny of the Majority):''' ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် မၞိဟ်လ္ပာ်ဂၠိုင် စကာ အဝဵုညးတအ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်လ္ပာ်အောန် (Minorities) မ္ဂး၊ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ်အန္တရာဲ မာန်ရ။ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင်တအ် ဒးနွံကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် မပြေင်စွံလဝ်)။<ref>{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=On Liberty |year=1859 |publisher=John W. Parker and Son}}</ref> * '''ပရေင်လှေံလှန် ညးဍုင်ကွာန် (Populism):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် လ္ၚဵုတအ် စကာ မအရေဝ် "အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်" တုဲ လှေံလှန် စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ပလီု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ * '''ပရေင်ဟွံပါဝင် (Voter Apathy):''' ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံစုတ်မာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစွံအာရီု ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အဝဵု ဍာံဇေတ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေအာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံသြန်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ အမာတ် အောန်အောန် တအ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == သရုပ်မ္ဂး၊ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ပလီုပလာ်လဝ် အဝဵုဨကရာဇ် မသကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ''' တုဲ၊ ပအပ်ပြာပ်လဝ် အဝဵု ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ်၊ နကဵု အသိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နယ်ပညာ (Technology) ကေုာံ အေန်တာနေတ်၊ လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ မာန်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် မာန်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုင် တိုက်ရိုက် ဂၠိုင်နူ ကိုပ်ကၠာ (E-democracy) မာန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မွဲ အဝဵုဏအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လှေံလှန် နကဵု ပရိုင်ပလီု (Fake news) ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=qXVXkntfVz4 အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - Civics Education)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Edmund S. |title=Inventing the People: The Rise of Popular Sovereignty in England and America |year=1988 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393306231}}</ref> <ref name="Tuck">{{cite book |last=Tuck |first=Richard |title=The Sleeping Sovereign: The Invention of Modern Democracy |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107130630}}</ref> <ref name="Kelly">{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198762446}}</ref> <ref name="Hobbes">{{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |title=Leviathan |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521567978}}</ref> <ref name="Rousseau">{{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |title=The Social Contract |year=1968 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140442014}}</ref> <ref name="Bailyn">{{cite book |last=Bailyn |first=Bernard |title=The Ideological Origins of the American Revolution |year=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674443020}}</ref> <ref name="Hunt">{{cite book |last=Hunt |first=Lynn |title=The French Revolution and Human Rights: A Brief Documentary History |year=1996 |publisher=Bedford/St. Martin's |isbn=978-0312108021}}</ref> <ref name="Qvortrup">{{cite book |last=Qvortrup |first=Matt |title=Demystifying Direct Democracy |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199672625}}</ref> <ref name="Mill">{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=On Liberty |year=1859 |publisher=John W. Parker and Son}}</ref> <ref name="Locke">{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> </references> {{Navbox | name = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | title = လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ | listclass = hlist | group1 = လညာတ် ခေတ်တၟိ (Modern) | list1 = * [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) * [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သမ္မတဍုင်]] (Republic) * [[အခေါင်အရာ သဘာဝ]] (Natural rights) | group2 = လညာတ် အတိက် ကေုာံ ဨကရာဇ် | list2 = * [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy) * [[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven) | group3 = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိကဂမၠိုင် | list3 = * [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) * [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes) * [[ဂျိန်း ဂျက် ရူးသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) * [[ချာလ်သ် လုဝဳ မောန်တက်သကဳယူ]] (Montesquieu) }} [[Category:ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] [[Category:အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] iengtxdsojo1pqblzc9m0qs1wlrb2jj 55332 55331 2026-06-15T14:06:51Z Aue Nai 24 55332 wikitext text/x-wiki {{Infobox idea | name = အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်<br/>(Popular sovereignty) | image = [[File:Constitution We the People.jpg|300px|မလိက် "ပိုဲညးဍုင်ကွာန်" (We the People) မဒှ် မလိက်စတမ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]] | caption = မလိက် "We the People" ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇) မဒှ် သင်္ကေတ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်။ | creator = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ညံင်ရဴ ဂျောန် လံက် ကေုာံ ဂျုင် ဂျက် ရူသဝ် | established = ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Age of Enlightenment) ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ | field = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် | related_ideas = [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract)<br/>[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)<br/>[[သမ္မတဍုင်]] (Republic) | opposed_ideas = [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings)<br/>[[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy)<br/>[[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship) }} '''အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Popular sovereignty}} ဟွံသေင်မ္ဂး Sovereignty of the peoples' rule) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တေသြရဳ ကေုာံ သဇိုင်သၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲသာ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုအာဏာ မအုပ်ဓုပ် ဍုင် (State) ကေုာံ အလဵုအသဳ (Government) တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးဍုင်ကွာန် (Consent of the people) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Morgan |first=Edmund S. |title=Inventing the People: The Rise of Popular Sovereignty in England and America |year=1988 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393306231}}</ref> အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲတုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ညးမကၠောန်ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် (Servants of the people) သၟးရ။ ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ လညာတ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) မဟီုလဝ် ဨကရာဇ် ကလိဂွံ အဝဵု နူကျာ် ဂှ်ရ။ လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဉာဏ်ပညာ (Enlightenment) နကဵု လညာတ် [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) မချူလဝ် နကဵု အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ညံင်ရဴ [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes)၊ [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဂျုင် ဂျက် ရူသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Tuck |first=Richard |title=The Sleeping Sovereign: The Invention of Modern Democracy |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107130630}}</ref> လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်လဝ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် ကေုာံ ကရောတ်ဗဗဵု ပြင်သေတ် တုဲ လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အလုံဂၠးတိရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ အဓိက ၜါသာ်ရ။ "အခေါင်အာဏာ" (Sovereignty) ဟီုဂှ် ဒှ် အဝဵု မသၠုင်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်မွဲရ။ "ညးဍုင်ကွာန်" (Popular) ဟီုဂှ် ဆေင်စပ် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲအလုံမ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ်ဂှ် ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဨကရာဇ် မွဲတၠ၊ ဟွံတန်တဴ လ္တူ ဂကောံအမာတ် လ္ၚဵု၊ ဆဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ အဝဵုဏအ် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် မာဲ (Elections) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးစၞး ညးတအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ်ဍုင် လုကဴ အခိင်ကာလ မွဲမွဲရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဟွံကၠောန် အတိုင် ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် ပလီုထောအ် အလဵုအသဳဂှ်တုဲ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ တၟိ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၂။ တမ်မူလ ကေုာံ ဝၚ် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ (Origins and History in the Past) == [[File:Roman_Senate_Cicero.jpg|thumb|left|250px|ပရေင်ကောံဓရီု သဳနေတ် ရဝ်မ (Roman Senate)။ လညာတ် "အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်" ဝွံ နွံကၠုင် သဇိုင် နူကဵု ခေတ် ဍုင်သမ္မတ ရဝ်မ တြေံတေအ်ရ။]] ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ သဇိုင် လညာတ် အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ကေုာံ ဍုင်သမ္မတ ရဝ်မ (Roman Republic) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် အေသင် (Athens)၊ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ပါဝင် တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုင်ကွာန် (Direct Democracy) ရ။ ပ္ဍဲ ရဝ်မ မ္ဂး၊ သၞောတ်သၞောဝ်ဥပဒေ ညးတအ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵု ဨကရာဇ် ရဝ်မ (Imperium) ဂှ် ကၠုင်နူ ညးဍုင်ကွာန် ရဝ်မ (Populus Romanus) တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198762446}}</ref> ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် လညာတ်ဏအ် ကၠေအ်အာတုဲ၊ လညာတ် [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) လုပ်ကေတ်အာ ဒၞာဲရ။ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ၁၆ ကေုာံ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ဟေင်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကယျာန်ယျေဝ် အကြာ ဨကရာဇ် ကေုာံ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ (တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) တုဲ၊ လညာတ် အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ကလေင်မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပၠန်ရ။ == ၃။ အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိက ကေုာံ လညာတ်ညးတအ် (Key Philosophers and Their Ideas) == လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နကဵု အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိက ပိတၠ- # '''တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ် (Thomas Hobbes, ၁၅၈၈–၁၆၇၉):''' ပ္ဍဲ လိက်ညး ''Leviathan'' (၁၆၅၁) ဂှ်၊ ဟံဗ်သ် ဟီုလဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ နကဵု "ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်" သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဝ သဘာဝ မၞုံကဵု ပေါဲဗတိုက်ရ။ ၜိုန်ရ ညး ထံက်ဂလာန် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ကီုလေဝ်၊ ညး ပဒတန်လဝ် ဒဒှ်ရ အဝဵုဂှ် ကၠုင်နူ ညးဍုင်ကွာန် (ဟွံသေင် နူကျာ်) ရ။<ref>{{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |title=Leviathan |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521567978}}</ref> # '''ဂျောန် လံက် (John Locke, ၁၆၃၂–၁၇၀၄):''' ပ္ဍဲ ''Two Treatises of Government'' (၁၆၈၉) ဂှ်၊ လံက် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ သဘာဝညးတအ် (လမျီု၊ ပရေင်သၠးပွး၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ်) ရ။ ယဝ် အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ အခေါင်တအ်ဏအ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် ပၠန်ဂတး တုဲ ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ မာန်ရ။ # '''ဂျုင် ဂျက် ရူသဝ် (Jean-Jacques Rousseau, ၁၇၁၂–၁၇၇၈):''' ပ္ဍဲ ''The Social Contract'' (၁၇၆၂) ဂှ်၊ ရူသဝ် ချူလဝ် အဝဵုအာဏာ ဍာံဇေတ်ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ ဍေံ ပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ ရ။ ညး စကာလဝ် လညာတ် "ပၟိက်ဆန္ဒ အလုံမၞိဟ်" (General Will) မဒှ် သဇိုင် သွက် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဇေတ် ရ။<ref>{{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |title=The Social Contract |year=1968 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140442014}}</ref> == ၄။ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (The Social Contract Theory) == [[File:Rousseau.jpg|thumb|right|200px|ဂျုင် ဂျက် ရူသဝ် (Jean-Jacques Rousseau) ညးမချူလဝ် လိက်အုပ် "The Social Contract" မထံက်ဂလာန် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်။]] အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု လညာတ် '''[[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]]''' (Social Contract) ရ။ အတိုင် တေသြရဳ ဏအ်မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် နကဵု ပရေင်သၠးပွး သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ညိင်ဝတ်ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးကဵုပအပ် အခေါင်သၠးပွး ညးတအ် ညိည ကု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် (State) ရ။ အလဵုအသဳဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ်ဒုဟ် ရ။ ဆဂး အဝဵုဏအ်ဂှ် ဒှ် အဝဵု မလွဳစလဝ် (Borrowed power) နူ ညးဍုင်ကွာန် သၟးရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳဂှ် ဖံက်ပလီု ပရေင်တုပ်စိုတ် (ဥပမာ - ကဵု ဒုဟ် ဟွံမဲကဵု ဓဝ်စၟတ်၊ ဍဵုဍိုက် ညးဍုင်ကွာန်) မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာဂှ် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ပၠန်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒက်ပတန် သၞောတ်တၟိ ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၅။ ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် ကေုာံ အခေါၚ်အာဏာ ညးဍုၚ်ကွာန် (American Revolution) == လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် လွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ကရောတ်ဗဗဵု အမေရိကာန် (American Revolution, ၁၇၇၆) ရ။ ကောန်ဍုင် အမေရိကာန် တအ် ဒစးဒုင် ကု ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂျောတ် မရနုက်ကဵု ပိ (George III) ဟိုတ်နူကဵု "ပွမကံက်အခေါန် သီုဟွံမဲကဵု ညးစၞး" (Taxation without representation) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်လလောင်တြး ပရေင်သၠးပွး အမေရိကာန် (Declaration of Independence) မချူလဝ် နကဵု တဝ်မာတ် ဂျက်ဖာသာန် (Thomas Jefferson) ဂှ် ချူလဝ်ကၠးကၠးမးမး ဒဒှ်ရ "အလဵုအသဳတအ်ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု ဍာံဇေတ် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ညးမဒးဒုင်အုပ်ဓုပ် (Consent of the governed) တအ်ရ။"<ref>{{cite book |last=Bailyn |first=Bernard |title=The Ideological Origins of the American Revolution |year=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674443020}}</ref> ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၇၊ ကာလ ညးတအ် ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် တၟိဂှ်၊ ညးတအ် စကာလဝ် မလိက် စတမ် "We the People" (ပိုဲညးဍုင်ကွာန်) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု အဝဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ == ၆။ ကရောတ်ဗဗဵု ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဇိုၚ်ဂါံ တၟိ (French Revolution) == [[File:Declaration_of_the_Rights_of_Man_and_of_the_Citizen_in_1789.jpg|thumb|left|250px|လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန် (၁၇၈၉) ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် မပဒတန်လဝ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်။]] ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ကီုလေဝ်၊ လညာတ်ဏအ် ပလီုပလာ်ထောအ် သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၉ တေအ်ရ။ ကောန်ဍုင် ပြင်သေတ်တအ် ပၠန်ဂတး တုဲ လလောင်တြးလဝ် "လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန်" (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) ရ။ ပ္ဍဲ ပိုဒ် ၃ ဍေံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ "တမ်မူလ အခေါင်အာဏာ သီုဖအိုတ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂကူ (The Nation) မွဲဓဝ်ဟေင်ရ။ ပုဂ္ဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ လဵုမွဲလေဝ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် စကာ အဝဵု မဟွံကၠုင် နူကဵု ကောန်ဂကူ တိုက်ရိုက် ဂှ်ရ။"<ref>{{cite book |last=Hunt |first=Lynn |title=The French Revolution and Human Rights: A Brief Documentary History |year=1996 |publisher=Bedford/St. Martin's |isbn=978-0312108021}}</ref> အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် ဇိုင်ဂါံ တၟိ မွဲ သွက် ဥရဝ်ပ မပြံင်လှာဲ နူကဵု အဝဵုဨကရာဇ် ကၠုင်စိုပ် အဝဵုညးဍုင်ကွာန် ရ။ == ၇။ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုၚ် (Comparisons of Sovereignty) == လညာတ် အဝဵုအာဏာ ဍုင်ကွာန် နွံ တၞဟ်ခြာ နာနာသာ်ရ။ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ပိသာ်- {| class="wikitable" style="width:90%; text-align:center;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုင် |- ! လညာတ် (Concept) !! တမ်မူလ အဝဵု (Source of Power) !! လက္ခဏာ အဓိက (Key Characteristics) !! ဥပမာ ဍုင် (Examples) |- | '''[[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine Right)''' || ကျာ်ထာဝရ || ဨကရာဇ် နွံ အဝဵုပေင်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဒစးဒုင် ဟွံဂွံ။ || ပြင်သေတ် (ခေတ် လူဝဳ ၁၄) |- | '''[[သၞောတ်ပါလဳမာန် အဝဵုပေင်]] (Parliamentary Sovereignty)''' || ပါလဳမာန် (လွှတ်တော်) || ပါလဳမာန် မာန်ခၞံ သၞောဝ် လဵုမွဲမွဲ၊ ရုင်ဗစာ မာန်ပလီု သၞောဝ် ပါလဳမာန် ဟွံမာန်။ || [[ဗြိတိန်]] (UK) |- | '''အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် (Popular Sovereignty)''' || ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် || အလဵုအသဳ ကလိဂွံ အဝဵု နူ ညးဍုင်ကွာန်။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဒှ် အဝဵုသၠုင်အိုတ်။ || [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]၊ [[ပြင်သေတ်]]၊ [[အိန္ဒိယ]] |} == ၈။ အခေါၚ်အာဏာ ညးဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် ခေတ်တၟိ (Popular Sovereignty in Modern Constitutions) == ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်၊ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပၠောပ်လဝ် လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ညးတအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာ အဝဵုညးတအ် နကဵု နဲကဲ နာနာသာ်- * '''ပရေင်ရုဲစှ် မာဲ (Elections):''' ညးဍုင်ကွာန်တအ် ရုဲစှ် ညးစၞး (Members of Parliament/President) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ * '''ဆန္ဒမာဲ အလုံညးဍုင်ကွာန် (Referendums):''' ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တအ်ဂှ် (ဥပမာ- ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်) အလဵုအသဳ သၟာန် ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက်။<ref>{{cite book |last=Qvortrup |first=Matt |title=Demystifying Direct Democracy |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199672625}}</ref> * '''ပရေင်ပါဝင် ညးဍုင်ကွာန် (Civic Participation):''' ပွမပါဝင် ပ္ဍဲ ဂကောံ အခေါင်အရာ၊ ပွမထ္ၜးဆန္ဒ၊ ကေုာံ ပွမချူလိက် အာတ်မိက် ကု အလဵုအသဳ။ == ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) == ၜိုန်ရ လညာတ်ဏအ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လွပ် ဍာံဇေတ်မ္ဂး ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ နာနာသာ်ရ- * '''အဝဵုပေင် လ္ပာ်မၞိဟ်ဂၠိုင် (Tyranny of the Majority):''' ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် မၞိဟ်လ္ပာ်ဂၠိုင် စကာ အဝဵုညးတအ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်လ္ပာ်အောန် (Minorities) မ္ဂး၊ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ်အန္တရာဲ မာန်ရ။ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင်တအ် ဒးနွံကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် မပြေင်စွံလဝ်)။<ref>{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=On Liberty |year=1859 |publisher=John W. Parker and Son}}</ref> * '''ပရေင်လှေံလှန် ညးဍုင်ကွာန် (Populism):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် လ္ၚဵုတအ် စကာ မအရေဝ် "အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်" တုဲ လှေံလှန် စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ပလီု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ * '''ပရေင်ဟွံပါဝင် (Voter Apathy):''' ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံစုတ်မာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစွံအာရီု ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အဝဵု ဍာံဇေတ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေအာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံသြန်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ အမာတ် အောန်အောန် တအ် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == သရုပ်မ္ဂး၊ အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ပလီုပလာ်လဝ် အဝဵုဨကရာဇ် မသကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ''' တုဲ၊ ပအပ်ပြာပ်လဝ် အဝဵု ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ်၊ နကဵု အသိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နယ်ပညာ (Technology) ကေုာံ အေန်တာနေတ်၊ လညာတ် အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ မာန်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဒှ်ကၠုင်မာန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် မာန်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုင် တိုက်ရိုက် ဂၠိုင်နူ ကိုပ်ကၠာ (E-democracy) မာန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မွဲ အဝဵုဏအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လှေံလှန် နကဵု ပရိုင်ပလီု (Fake news) ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၟာပ်ပ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=qXVXkntfVz4 အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ဟီုဂှ် မုရော? (YouTube - Civics Education)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Edmund S. |title=Inventing the People: The Rise of Popular Sovereignty in England and America |year=1988 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0393306231}}</ref> <ref name="Tuck">{{cite book |last=Tuck |first=Richard |title=The Sleeping Sovereign: The Invention of Modern Democracy |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107130630}}</ref> <ref name="Kelly">{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |year=1992 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198762446}}</ref> <ref name="Hobbes">{{cite book |last=Hobbes |first=Thomas |title=Leviathan |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521567978}}</ref> <ref name="Rousseau">{{cite book |last=Rousseau |first=Jean-Jacques |title=The Social Contract |year=1968 |publisher=Penguin Classics |isbn=978-0140442014}}</ref> <ref name="Bailyn">{{cite book |last=Bailyn |first=Bernard |title=The Ideological Origins of the American Revolution |year=1992 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674443020}}</ref> <ref name="Hunt">{{cite book |last=Hunt |first=Lynn |title=The French Revolution and Human Rights: A Brief Documentary History |year=1996 |publisher=Bedford/St. Martin's |isbn=978-0312108021}}</ref> <ref name="Qvortrup">{{cite book |last=Qvortrup |first=Matt |title=Demystifying Direct Democracy |year=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199672625}}</ref> <ref name="Mill">{{cite book |last=Mill |first=John Stuart |title=On Liberty |year=1859 |publisher=John W. Parker and Son}}</ref> <ref name="Locke">{{cite book |last=Locke |first=John |title=Two Treatises of Government |year=1988 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521357302}}</ref> </references> {{Navbox | name = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် | title = လညာတ် ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ | listclass = hlist | group1 = လညာတ် ခေတ်တၟိ (Modern) | list1 = * [[အခေါင်အာဏာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) * [[ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သမ္မတဍုင်]] (Republic) * [[အခေါင်အရာ သဘာဝ]] (Natural rights) | group2 = လညာတ် အတိက် ကေုာံ ဨကရာဇ် | list2 = * [[အခေါင်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings) * [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေင်]] (Absolute monarchy) * [[အခေါင်နူအကာသ]] (Mandate of Heaven) | group3 = အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ အဓိကဂမၠိုင် | list3 = * [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) * [[တဝ်မာတ် ဟံဗ်သ်]] (Thomas Hobbes) * [[ဂျုင် ဂျက် ရူသဝ်]] (Jean-Jacques Rousseau) * [[ချာလ်သ် လုဝဳ မောန်တက်သကဳယူ]] (Montesquieu) }} [[Category:ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] [[Category:အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] m0s07x3ac4swiamh5hpzdrkp3f24nze