ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၇. ဂျောန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၇. ဂျောန်</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11231</id>
    <revision>
      <id>55338</id>
      <timestamp>2026-06-17T02:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''၁၇ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[အာက်သလာန်]]''' (၁၉၄၄)  * [[၁၆၃၁]] – '''[[ဂၞကျာ် မုမ်တာဇ် မဟာရ်]]''' (Mumtaz Mahal) စုတိအာ ပ္ဍဲအခိၚ် သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ၊ တၠသ္ၚိညး ဨကရာဇ်မဂိုရ် သျှာ ဂျ...&quot;</comment>
      <origin>55338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="76cs2e0gymvi36m3hepm57h5bjabk7v" xml:space="preserve">'''၁၇ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[အာက်သလာန်]]''' (၁၉၄၄)

* [[၁၆၃၁]] – '''[[ဂၞကျာ် မုမ်တာဇ် မဟာရ်]]''' (Mumtaz Mahal) စုတိအာ ပ္ဍဲအခိၚ် သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ၊ တၠသ္ၚိညး ဨကရာဇ်မဂိုရ် [[သျှာ ဂျာဟာန်]] (Shah Jahan) စသိုၚ်ခၞံဗဒှ်ကၠုၚ် ဘာကျာ်ဂိုဟ် '''[[တာဂျ်မာဟာရ်]]''' (Taj Mahal) သွက်ဂွံ စွံဇွကလာပ်ရုပ်ညးရ။
* [[၁၈၈၅]] – '''[[ရုပ်ပဋိမာရုပ် သၠးပွး]]''' (Statue of Liberty) မဒှ်လာဘ် မကဵုလဝ် နူကဵု ဍုၚ်ပြင်သေတ်ဂှ် စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ မုက်ၜဳ ဍုင်[[နျူယံက်]] ရ။
* [[၁၉၄၄]] – ဍုၚ် '''[[အာက်သလာန်]]''' (Iceland) လလောၚ်တြး ပရေၚ်သၠးပွး နူကဵု ဍုၚ်[[ဒိန်မက်]] (Denmark) တုဲ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ ရ။
* [[၁၉၇၂]] – ပရေၚ်အရှုပ်အယောၚ် '''[[ဝါတာဂိတ်]]''' (Watergate scandal) စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ[[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] ကြဴနူ မၞိဟ်မသုန်တၠ ဒးဒုၚ်ရပ် ဟိုတ်နူ မလုပ်ကၠတ်လုပ် ရုၚ်ဗဟဵု ကမ္မတဳ ဗော်ဒဳမဝ်ကရက်တစ် ရ။

'''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' 
'''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' 
&lt;div style=&quot;float:right; margin-left: 0.5em;&quot;&gt;
{{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}}
{{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၈. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}}
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၁၇]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>76cs2e0gymvi36m3hepm57h5bjabk7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာက်သလာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11232</id>
    <revision>
      <id>55339</id>
      <timestamp>2026-06-17T02:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် အာက်သလာန် | native_name = Ísland | common_name = အာက်သလာန် (Iceland) | image_flag = Flag of Iceland.svg | image_coat = Coat of arms of Iceland.svg | image_map = Iceland in its region.svg | capital = [[ရေဂျာဗေက်]] (Reykjavík) | largest_city = [[ရေဂျာဗေက်]] | official_langua...&quot;</comment>
      <origin>55339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22705" sha1="kkdsqe65ynkttyrjlw306hfnr6f9996" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုင် အာက်သလာန်
| native_name = Ísland
| common_name = အာက်သလာန် (Iceland)
| image_flag = Flag of Iceland.svg
| image_coat = Coat of arms of Iceland.svg
| image_map = Iceland in its region.svg
| capital = [[ရေဂျာဗေက်]] (Reykjavík)
| largest_city = [[ရေဂျာဗေက်]]
| official_languages = ဘာသာ အာက်သလာန် (Icelandic)
| ethnic_groups = ၈၆% အာက်သလာန်၊ ၁၄% ညးကၠုင်စိုပ်တၟိ
| religion = ၇၂% ခရေတ်ယာန် လလူတာ (Lutheran)
| demonym = အာက်သလာန်ဒါ (Icelander)
| government_type = သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = ဂူနဳ ထဝ်လာသဳယျာတ်သန် (Guðni Th. Jóhannesson)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = ကာတ်ထရိန် ယျာကံက်သဒဝ်တိရ် (Katrín Jakobsdóttir)
| legislature = [[အာလ်တိင်]] (Althing)
| establishment_event1 = လဒက်ပတန် အာက်သလာန်
| establishment_date1 = ၈၇၄ AD
| establishment_event2 = သၠးပွး နူ ဒိန်မက်
| establishment_date2 = ၁၇ ဂျောန် ၁၉၄၄
| area_km2 = ၁၀၃,၀၀၀
| population_estimate = ၃၇၆,၂၄၈ (၂၀၂၂)
| currency = ခရဝ်နာ အာက်သလာန် (ISK)
| time_zone = GMT (UTC+0)
| calling_code = +354
| cctld = .is
}}

'''အာက်သလာန်''' ({{lang-en|Iceland}}) ဝွံ ဒှ် ဍုင်တကအ် ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ မၞုံပ္ဍဲ ၜဳမှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ် သၟဝ်ကျာ (North Atlantic Ocean) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင်မၞုံကဵု ကောန်မၞိဟ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ တုဲ၊ ရေဂျာဗေက် (Reykjavík) ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မၞုံကဵု မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဍုင်အာက်သလာန်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံင် နကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မတၟေင်တၟဟ် ညံင်ရဴ က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ်၊ ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ကေုာံ ကွာ်ဍာ်ဂမ္တဴ (Geysers) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Karlsson |first=G. |title=Iceland's 1100 Years: History of a Marginal Society |year=2000 |publisher=Hurst &amp; Company |isbn=978-1850654209}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင်မွဲ မနွံ လ္တူ ပရေင်တိချဳ မကတိုင်ကၟဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံနွံ လ္တူ လဒေါဝ်-အာတ်လာန်တေတ် (Mid-Atlantic Ridge) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဏအ် က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ် မဂျိုင်ဒၟံင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အလုံမွဲ ဍုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ်လာဗာ (Lava) ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် (Glaciers) ရ။ ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲ ဒေသသၟဝ်ကျာ ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ရာသဳဥတု အာက်သလာန် ဂှ် ၜိုတ်ဒးရးဒၟံင် သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴရ။

== ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ (History in the Past) ==
[[File:Ingolfr_Arnarson_statue.jpg|thumb|left|250px|ရုပ်ပဋိမာရုပ် အေန်ဂဝ်ဖာ အာနာသန် (Ingólfr Arnarson) မဒှ် မၞိဟ်မလုပ်ကၠုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ အာက်သလာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။]]
ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် တကအ် မဟွံမဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ရ။ အတိုင် လိက်ဝင် (Landnámabók) မ္ဂး၊ မၞိဟ်မလုပ်ကၠုင် တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် [[နဝ်ဝေ]] မၞုံယၟု အေန်ဂဝ်ဖာ အာနာသန် (Ingólfr Arnarson) ပ္ဍဲသၞာံ ၈၇၄ AD ရ။ ကြဴနူဂှ် ကောန်ဂကူ နံတ် (Norse) ကေုာံ ခေတ် (Celtic) တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gunnarsson |first=G. |title=Iceland's Settlement and History |year=2000 |publisher=University of Iceland Press |isbn=978-9979544256}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၉၃၀ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပတန်လဝ် ပါလဳမာန် မၞုံယၟု '''[[အာလ်တိင်]] (Althing)''' မဒှ် ပါလဳမာန် မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ အာက်သလာန် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် ဍုင်နဝ်ဝေ ကေုာံ [[ဒိန်မက်]] ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ ဂျောန် ၁၉၄၄ ဂှ်၊ အာက်သလာန် လလောင်တြး သၠးပွး နူကဵု ဒိန်မက် တုဲ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
အာက်သလာန် ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် ၁၀၃,၀၀၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ၊ ဒှ် ဍုင်တကအ် မဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၈ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လ္ပာ် ၆၀% နူကဵု တိဍာ်ဂှ် ဒှ် တိဗွိုက်လ္ၚု (Tundra) ကေုာံ တၟအ်လာဗာ (Lava fields) ရ။ တိဍာ် မမာန် တဵုလွဳ ဂှ် နွံဆ ၁.၅% ဓဝ်ရ။ 

* '''က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ်:''' က္ဍိုပ်ဒဵုပၟတ် ဒယှ်တမ္ညဝ် ညံင်ရဴ ဟေက်လာ (Hekla) ကေုာံ [[အေယာဖျာလာယဝ်ကူ]] (Eyjafjallajökull) တအ် နွံဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အေယာဖျာလာယဝ်ကူ ခတိုဟ်တုဲ ပရေင်ကျာ ဥရဝ်ပ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဝ်ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thorarinsson |first=S. |title=The Eruption of Hekla |year=1967 |publisher=Visindafelag Islendinga}}&lt;/ref&gt;
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဍေံဟွံဂံက် လောန်ကာဲရ။ ဥတုကညင် မ္ဂး ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံ ၜိုတ် ၁၀°C - ၁၅°C တုဲ ဥတုဂံက်မ္ဂး နွံ ၜိုတ် 0°C ရ။

== ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
[[File:Althingi_Reykjavik.jpg|thumb|right|250px|ရုင် အာလ်တိင် (Althing) မဒှ် ပါလဳမာန် ဍုင်အာက်သလာန် ပ္ဍဲ ရေဂျာဗေက်။]]
အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင်သမ္မတ မၞုံကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မၞုံကဵု တာလျိုင် သင်္ကေတ (Ceremonial head of state) တုဲ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။

ပါလဳမာန် အာလ်တိင် ဂှ် နွံကဵု အမာတ် ၆၃ တၠ မဒးဒုင် ရုဲစှ် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ မွဲအလန် ရ။ အာက်သလာန် ဝွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ နေတဝ် (NATO) ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမဲကဵု ဒပ်ပၞာန် (Military) ရ။ ဆဂး နွံကဵု ဒပ်မင်ၜဳ (Coast Guard) မွဲသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hálfdanarson |first=G. |title=Historical Dictionary of Iceland |year=2001 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810839223}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) ==
အာက်သလာန် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲ အတိက်တေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် တန်တဴ လ္တူ ပရေင်တမ္ၚာ (Fishing) ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism)၊ ပရေင်ခုတ်သတ္တု အာလျူမဳနဳယျာမ် (Aluminum smelting) ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜုတ် ဒြဟတ်သဘာဝ (Geothermal energy) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်၊ အာက်သလာန် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဘဏ် လီုလာ် (Financial crisis) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊ ၚုဟ်မး သြန် ခရဝ်နာ ညးတအ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ **ကဆံင်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) လေဝ် သၠုင်တိုန်အာ စဵုကဵု ၁၈ က္ဍိုပ်ကၠံ (18%) ပြင်င်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Asgeirsson |first=J. |title=The Icelandic Economy and the 2008 Crisis |year=2009 |publisher=Iceland University Press}}&lt;/ref&gt; ဆဂး၊ ညးတအ် မာန်ကလေင် ဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဗွဲမပြဟ် မာန်ကၠုင်လဝ်ရ။

== ၆။ မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် အာက်သလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃၈၀,၀၀၀ တၠ (သၞာံ ၂၀၂၃) တုဲ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ သၠးပွး လောန်ရ။ ကောန်ဍုင် အာက်သလာန် တအ်ဝွံ ကလိဂွံ ကဆံင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human Development Index) သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:70%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ်မၞိဟ် အာက်သလာန် ပ္ဍဲ သၞာံနာနာ
|-
! သၞာံ !! လၟိဟ်မၞိဟ် !! တင်စၟတ်
|-
| ၁၉၀၀ || ၇၈,၄၇၀ || တန်တဴ လ္တူ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ တမ္ၚာ
|-
| ၁၉၅၀ || ၁၄၃,၉၃၇ || ကြဴနူ သၠးပွး ကေုာံ စဇၞော်မောဝ်
|-
| ၂၀၀၀ || ၂၈၃,၃၆၁ || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ်
|-
| ၂၀၂၂ || ၃၇၆,၂၄၈ || ကောန်ဍုင်သ္အာင် လုပ်ဂၠိုင်ကၠုင်
|}

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ (Language) ==
[[File:Icelandic_manuscript.jpg|thumb|right|200px|ပြကိုဟ်ခေတ်တြေံ အာက်သလာန် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာ အာက်သလာန်။]]
**အရေဝ်ဘာသာ** အဓိက ကေုာံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဝွံ ဒှ် **ဘာသာ အာက်သလာန် (Icelandic)** ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ ဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ (North Germanic) တုဲ ဍေံ ကြပ်ညောန် ကု ဘာသာ နံတ် တြေံ (Old Norse) အိုတ်ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍုင်ညးတအ် နွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ် မသ္ၚောဲခြာတုဲ၊ **အရေဝ်ဘာသာ** ညးတအ်ဂှ် ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဘာသာ သ္အာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ကောန်ဍုင် အာက်သလာန် ခေတ်လၟုဟ် တအ် မာန်ဗှ် လိက်ဝင် ပြကိုဟ် (Sagas) မချူလဝ် နူကဵု ၈၀၀ သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ် ဂွံလောဲလောဲသွာသွာဏီရ။ ညးတအ် နွံကဵု ပရေင်မင်မွဲ ဝေါဟာရ ညးတအ် ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ စၞး မကေတ် ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် သွက် ကပေါတ်တၟိတၟိတအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရ တၟိ နကဵု သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် လိက်အာက်သလာန် သၟးရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kress |first=H. |title=Icelandic Sagas and Cultural Heritage |year=1993 |publisher=University of Iceland}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် (Culture) ==
ယေန်သၞာင် အာက်သလာန် ဝွံ တန်တဴ လ္တူ ဝင် နံတ် (Norse) ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ 
* '''ပြကိုဟ်ဝင် (Sagas):''' လိက်ပတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Sagas of Icelanders မချူလဝ် ပရူ ဝင် သ္ၚိကၟိန်၊ ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တမၠာ တအ်ရ။
* '''အနုသုခုမ ကေုာံ ဒွက်:''' အာက်သလာန် ဝွံ ပတိတ်လဝ် သၟာဒွက် မဒယှ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ရဴ ဒဗျံက် (Björk) ကေုာံ ဂကောံ Sigur Rós တအ်ရ။
* '''စၞအာဟာရ:''' စၞအခိုက်ကၞာ ညးတအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နူကဵု က ကေုာံ သဵု ရ။ စၞ မဒယှ် ကေုာံ ဂွဵုအိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဟာကာတ်&quot; (Hákarl) မဒှ် ဖျုန်ကမ္မကရက် (Shark) မကၠောန်စွံလဝ် ညံင်ဂွံ ဖျိုဟ် ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵုလဝ် အခိင် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် နူ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် (Universal and Free) ရ။ 
* '''ပရေင်ပညာ:''' ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန်ဘာ မူလ ကေုာံ လဒေါဝ် သက်ကုၚုဟ်မးရ။ တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ တအ်လေဝ် ဟွံကံက် ငုဟ်မး တန်ဗတောန် ရ (ဆ နွံ ငုဟ်မး စၟတ်သမ္တီ ညိည သၟး)။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက်:''' အာက်သလာန် နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ အာယုက် မံင်တန်တဴ (Life expectancy) ညးတအ် နွံ ၜိုတ် ၈၃ သၞာံ၊ မဒှ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မွဲကီုရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=OECD |title=Economic Surveys: Iceland 2021 |year=2021 |publisher=OECD Publishing}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Environmental Conservation) ==
[[File:Geothermal_power_plant_Iceland.jpg|thumb|left|250px|ရုင် စက် ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳ နူကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ သဘာဝ (Geothermal Power) ပ္ဍဲ အာက်သလာန်။]]
အာက်သလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မစကာ ဒြဟတ် သဘာဝ (Renewable energy) ၁၀၀% အလုံမွဲဍုင်ရ။ ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ဍာ် (Hydro power) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ်ဂမ္တဴ သဘာဝ (Geothermal power) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Neij |first=L. |title=Renewable Energy in Iceland |year=2017 |publisher=Energy Policy Journal}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် ဍုင်အာက်သလာန် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးကဝ် (Climate change) ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴကၠုင်တုဲ၊ ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင် ညံင်ရဴ [[ဗာတ်နာယဝ်ကူ]] (Vatnajökull) တအ်ဝွံ အိုတ်ကၠေအ် လီုလာ်အာ **ဒှ်ကၠုင်မာန်** ရ။ အာက်သလာန် ဂစာန်ဖန်ဇန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုင် မဟွံပတိတ် ကာဗောန် (Carbon neutral) ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ သဘာဝ ညးတအ်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=vzO74f8_ZKE ပရူပရာ အာက်သလာန် - Iceland 4K (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Karlsson&quot;&gt;{{cite book |last=Karlsson |first=G. |title=Iceland's 1100 Years: History of a Marginal Society |year=2000 |publisher=Hurst &amp; Company |isbn=978-1850654209}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gunnarsson&quot;&gt;{{cite book |last=Gunnarsson |first=G. |title=Iceland's Settlement and History |year=2000 |publisher=University of Iceland Press |isbn=978-9979544256}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thorarinsson&quot;&gt;{{cite book |last=Thorarinsson |first=S. |title=The Eruption of Hekla |year=1967 |publisher=Visindafelag Islendinga}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Halfdanarson&quot;&gt;{{cite book |last=Hálfdanarson |first=G. |title=Historical Dictionary of Iceland |year=2001 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810839223}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Asgeirsson&quot;&gt;{{cite book |last=Asgeirsson |first=J. |title=The Icelandic Economy and the 2008 Crisis |year=2009 |publisher=Iceland University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kress&quot;&gt;{{cite book |last=Kress |first=H. |title=Icelandic Sagas and Cultural Heritage |year=1993 |publisher=University of Iceland}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OECD&quot;&gt;{{cite book |last=OECD |title=Economic Surveys: Iceland 2021 |year=2021 |publisher=OECD Publishing}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Neij&quot;&gt;{{cite book |last=Neij |first=L. |title=Renewable Energy in Iceland |year=2017 |publisher=Energy Policy Journal}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Magnusson&quot;&gt;{{cite book |last=Magnusson |first=S. A. |title=Northern Sphinx: Iceland and the Icelanders from the Settlement to the Present |year=1977 |publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=978-0773503254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Johannesson&quot;&gt;{{cite book |last=Jóhannesson |first=G. T. |title=The History of Iceland |year=2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0313376207}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာက်သလာန် ကေုာံ ဍုင် ဥရဝ်ပ
| title      = [[အာက်သလာန်]] ကေုာံ ဍုင် ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုင် နဝ်ဒေတ် (Nordic Countries)
| list1      = 
* [[အာက်သလာန်]]
* [[နဝ်ဝေ]]
* [[သွဳဒေန်]]
* [[ဒိန်မက်]]
* [[ဖေန်လာန်]]
| group2     = ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ အာက်သလာန်
| list2      = 
* [[ရေဂျာဗေက်]] (Reykjavík)
* [[အာကူရေရဳ]] (Akureyri)
* [[ခေဖလာဗေက်]] (Keflavík)
| group3     = ပထဝဳ
| list3      = 
* [[အေယာဖျာလာယဝ်ကူ]]
* [[ဗာတ်နာယဝ်ကူ]]
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
}}

[[Category:အာက်သလာန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဍုင်တကအ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒေသ နဝ်ဒေတ်]]</text>
      <sha1>kkdsqe65ynkttyrjlw306hfnr6f9996</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဝ်ဝေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11233</id>
    <revision>
      <id>55340</id>
      <timestamp>2026-06-17T02:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ&lt;br/&gt;(Kingdom of Norway) | native_name = Kongeriket Norge | common_name = နဝ်ဝေ (Norway) | image_flag = Flag of Norway.svg | image_coat = Coat of arms of Norway.svg | image_map = Europe-Norway.svg | capital = [[အဝ်သလဝ်]] (Oslo) | largest_city = [[အဝ်သလဝ်]] | official_languages...&quot;</comment>
      <origin>55340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17389" sha1="4d65dc4782e9nu8kw5kcu67q54bgmv0" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ&lt;br/&gt;(Kingdom of Norway)
| native_name = Kongeriket Norge
| common_name = နဝ်ဝေ (Norway)
| image_flag = Flag of Norway.svg
| image_coat = Coat of arms of Norway.svg
| image_map = Europe-Norway.svg
| capital = [[အဝ်သလဝ်]] (Oslo)
| largest_city = [[အဝ်သလဝ်]]
| official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ နဝ်ဝေ]] (Norwegian)
| ethnic_groups = ၈၃.၂% နဝ်ဝေ၊ ၁၆.၈% ညးကၠုၚ်စိုပ်တၟိ
| religion = ၆၈% ခရေတ်ယာန် လလူတာ (Lutheran)
| demonym = နဝ်ဝေဂျေန် (Norwegian)
| government_type = [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ်]] (Constitutional Monarchy)
| leader_title1 = ဨကရာဇ်
| leader_name1 = ဟာရလ် မရနုက်ကဵု ၅ (Harald V)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = ဂျောန်နာသ် ဂါ သတဝ်ရ် (Jonas Gahr Støre)
| legislature = [[သတဝ်တိၚ်]] (Storting)
| establishment_event1 = လဒက်ပတန် ဍုၚ်
| establishment_date1 = ၈၇၂ AD
| establishment_event2 = သၠးပွး နူ သွဳဒေန်
| establishment_date2 = ၇ ဂျောန် ၁၉၀၅
| area_km2 = ၃၈၅,၂၀၇
| population_estimate = ၅,၃၆၇,၅၈၀
| currency = ခရဝ်နာ နဝ်ဝေ (NOK)
| time_zone = CET (UTC+1)
| calling_code = +47
| cctld = .no
}}

'''နဝ်ဝေ''' ({{lang-en|Norway}}) ယၟုပေၚ်ပေၚ် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ်ဒေသသကေန်ဒဳနေဗဳယျာ ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပယျဵု ကု ဍုၚ်[[သွဳဒေန်]] ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက်တုဲ၊ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အဂၞဲဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ဍုၚ်[[ဖေန်လာန်]] ကေုာံ ဍုၚ်[[ရုရှ]] ရ။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဍုၚ်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုၚ်အဝ်သလဝ် (Oslo) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကဆံၚ်မံၚ်တန်တဴ သၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ဍုၚ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် နကဵု ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ၊ ၜဳဖျောတ် (Fjords) မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် မသ္အးဇ္ၚးရ။ နဝ်ဝေ ဝွံ ဟွံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ (EU) ကီုလေဝ်၊ ဍေံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် (NATO) ကေုာံ ဂကောံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဥရဝ်ပ (EEA) အလုံအစၚ်ရ။

== ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ခေတ် ဗိုက်ကေန် (History and Viking Age) ==
[[File:Viking_ship_museum_Oslo.jpg|thumb|left|250px|က္ၜၚ် ဗိုက်ကေန် (Viking Ship) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ဍုၚ်အဝ်သလဝ်။]]
ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ တိဍာ် နဝ်ဝေဝွံ ဒှ်လဝ် ဒတန် မၞိဟ်တအ် ကၠုၚ်မံၚ်တန်တဴ နူကဵု ကြဴနူ ခေတ်ဍာ်ကလောအ် (Ice Age) ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ တေအ်ရ။ ခေတ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ညးတအ်ဂှ် ဒှ် ခေတ်ဗိုက်ကေန် (Viking Age) မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ကောန်ဍုၚ်နဝ်ဝေတအ် စကာ က္ၜၚ်တုဲ အာဗတိုက် ကေုာံ တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်၊ အာက်သလာန် ကေုာံ ဂရေန်လာန် တအ်ရ။ 

ဨကရာဇ် ဟာရလ် ဖေယျာဟဲ (Harald Fairhair) ပံၚ်ကောံလဝ် ဍုၚ်နဝ်ဝေ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၇၂ ရ။ ကြဴနူဂှ် ဍုၚ်ဝွံ ဒးဒုၚ် ပံၚ်ကောံ သၟဝ် ဍုၚ်[[ဒိန်မက်]] (၁၅၃၇–၁၈၁၄) ကေုာံ [[သွဳဒေန်]] (၁၈၁၄–၁၉၀၅) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် နဝ်ဝေ ကလိဂွံ ပရေၚ်သၠးပွး ပေၚ်ပေၚ် နူ သွဳဒေန် ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
နဝ်ဝေဝွံ နွံကဵု ဇမၞော်တိဍာ် ၃၈၅,၂၀၇ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ နွံကဵု ဇၚ်ၜဳ မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ကေုာံ က္ဍိုပ်ဒဵု ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ 
* '''ၜဳဖျောတ် (Fjords):''' ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု ၜဳဖျောတ် မဒှ် ဇၚ်ၜဳဍာ်ဖ္ဍုၚ် မလုပ်ဒၟံၚ် အကြာ က္ဍိုပ်ဒဵု သၠုၚ်သၠုၚ်တအ်ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ၜိုန်ရ နွံပ္ဍဲ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတုဂံက် ပ္ဍဲ ဒေသဇၚ်ၜဳဂှ် ဟွံဂံက်လောန်ကာဲရ။ ဆဂး လ္ပာ်ဒေသ ဒဵုတအ်မ္ဂး ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ နှင်း စှ်ေဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဒှ် ဍုၚ်မစကာ [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ်]] တုဲ၊ ဨကရာဇ် ဟာရလ် မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် ရ။ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် ပါလဳမာန် မၞုံယၟု သတဝ်တိၚ် (Storting) ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

လၟုဟ်မ္ဂး သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုၚ်ဂှ် ဒှ် ယောန်နာသ် ဂါ သတဝ်ရ် (Jonas Gahr Støre) မကၠုၚ်နူကဵု ဗော်ကောန်ကမၠောန် (Labour Party) ရ။ ညးဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကြဴနူ မအံၚ်ဇၞးလဝ် ပရေၚ်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် အလဵုအသဳ ပံၚ်ကောံ ကု ဗော်လဒေါဝ် (Centre Party) ရ။

== ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) ==
[[File:Barcode_Oslo.jpg|thumb|right|250px|ဒေသ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် တၟိ Barcode ပ္ဍဲ ဍုၚ်အဝ်သလဝ်။]]
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် နဝ်ဝေဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပံၚ်စပ် (Mixed economy) မၞုံကဵု ပရေၚ်ပပိုၚ်ပြဳ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိကတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကၠေၚ်ဍာ် (Petroleum) ပ္ဍဲကဵု မှာသၟိတ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဍုၚ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမပြဟ်ရ။ လၟုဟ် နဝ်ဝေဂှ် ဒှ် ဍုၚ်မပလံၚ်ပတိတ် ကၠေၚ်ဍာ် ကေုာံ ဓါတ်ဂါတ် သဘာဝ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

သြန်မစကာဂှ် ဒှ် ခရဝ်နာ နဝ်ဝေ (Norwegian krone) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ်၊ **ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) ပ္ဍဲနဝ်ဝေဝွံ နွံ ၜိုတ် ၃.၃% တုဲ၊ အလဵုအသဳတအ် ဂစာန် ထိၚ်ဒဝ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ဘဝ ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅,၃၆၇,၅၈၀ တၠ (အတိုၚ် စရၚ် ၂၀၂၀) ရ။ နဝ်ဝေဝွံ နွံကဵု သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် (Social security system) မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ တုဲ၊ ပရေၚ်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေၚ်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ညးတအ် နွံအောန် ဗွဲမလောန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ တၚ်နၚ် သ္ၚိအၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ် နဝ်ဝေ
|-
! လက္ခဏာ (Indicator) !! စၟတ်သမ္တီ (Value) !! တၚ်စၟတ် (Notes)
|-
| လၟိဟ်မၞိဟ် (Population) || ၅.၃၆ ပြကောဋိကိုဋ် || သၞာံ ၂၀၂၀
|-
| GDP မွဲတၠ (Per capita) || $၉၀,၃၂၀ || ကဆံၚ် ၄ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၄)
|-
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (HDI) || ၀.၉၆၆ || ကဆံၚ် ၂ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၂)
|-
| ကဆံၚ် ဟွံမဲကမၠောန် (Unemployment) || ၃.၉% || ဇန်နဝါရဳ ၂၀၂၄
|}

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ (Language) ==
**အရေဝ်ဘာသာ** ရုၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာနဝ်ဝေ (Norwegian) ရ။ အရေဝ်ဘာသာဏအ်ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ ဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ကြပ်ညောန် ကု ဘာသာ သွဳဒေန် ကေုာံ ဒိန်မက် ဗွဲမလောန်ရ။ 

ဘာသာနဝ်ဝေ နွံကဵု ဗီုပြၚ် အချူ ၜါသာ် မဒှ် ဘံက်မာလ် (Bokmål) ကေုာံ နဳနံက် (Nynorsk) ရ။ သၟတ် နဝ်ဝေ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် မာန်ဟီု ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာၚ် ဍုၚ်နဝ်ဝေဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဝၚ် ခေတ်တမၠာ ညးတအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် နဝ်ဝေ ညံၚ်ရဴ ဟေန်ရေတ် အေပ်သေန် (Henrik Ibsen) တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ် အလုံဂၠးတိရ။ ညးဝွံ ချူလဝ် ပြဇာတ် မဒယှ် ညံၚ်ရဴ &quot;A Doll's House&quot; ရ။ 
* '''သဘၚ်:''' ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ် တ္ၚဲကောန်ဂကူ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ မေ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နကဵု လတက် ကယျာၚ် အခိုက်ကၞာ ဘူနာတ် (Bunad) ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် (Education and Health) ==
ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ နဝ်ဝေ ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မကဵုလဝ် အခိၚ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် နူ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန်ဘာ မူလ ကေုာံ လဒေါဝ် သက်ကုၚုဟ်မးတုဲ၊ တက္ကသိုလ် အလဵုအသဳ တအ်လေဝ် ဟွံကံက် ၚုဟ်မး တန်ဗတောန် သွက် ကောန်ဍုၚ် ညးတအ်ရ။ 

ပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂှ် လွဳလွတ်ကဵု သက်ကုၚုဟ်မး (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၚုဟ်မး အောန်အိုတ်) နကဵု သြန်အခေါန် ကောန်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Sustainability) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် ဍုၚ်နဝ်ဝေ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုၚ် မစကာ ဒြဟတ် သဘာဝ ၁၀၀% ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ပတိတ်ဒၟံၚ် ကၠေၚ်ဍာ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအပ္ဍဲဍုၚ်မ္ဂး ကွဳစက် မစကာ ဒြဟတ် လလဳ (EV) သီုဖအိုတ်ဂှ် နဝ်ဝေ ဒှ် ဍုၚ်မစကာ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။ 

သြန်မကလိဂွံ နူကဵု ကၠေၚ်ဍာ် တအ်ဂှ် အလဵုအသဳ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သြန်ဗွဝ် ဍုၚ် (Sovereign wealth fund) သွက် အနာဂတ် တၞောဝ်ဒတောဝ် ဂတတေအ် ဂွံစကာ **ဒှ်ကၠုၚ်မာန်** ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ ဍုၚ်နဝ်ဝေ (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. (2024). History of Norway. In ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. (2024). Culture of Norway. In ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. (2024). Jonas Gahr Støre. In ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. (2024). Economy of Norway. In ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Wikipedia contributors. (2024). Norway. In ''Wikipedia, The Free Encyclopedia''.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = နဝ်ဝေ ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ
| title      = [[နဝ်ဝေ]] ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုၚ် နဝ်ဒေတ် (Nordic Countries)
| list1      = 
* [[နဝ်ဝေ]]
* [[အာက်သလာန်]]
* [[သွဳဒေန်]]
* [[ဒိန်မက်]]
* [[ဖေန်လာန်]]
| group2     = ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ နဝ်ဝေ
| list2      = 
* [[အဝ်သလဝ်]] (Oslo)
* [[ဗာဂေန်]] (Bergen)
* [[ထရွမ်သဝ်]] (Tromsø)
| group3     = ပထဝဳ
| list3      = 
* [[ၜဳဖျောတ်]] (Fjords)
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[ဒေသ သကေန်ဒဳနေဗဳယျာ]]
}}

[[Category:နဝ်ဝေ]]
[[Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ နဝ်ဒေတ်]]
[[Category:သၞောတ်ဨကရာဇ်]]</text>
      <sha1>4d65dc4782e9nu8kw5kcu67q54bgmv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖေန်လာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11234</id>
    <revision>
      <id>55341</id>
      <timestamp>2026-06-17T02:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် ဖေန်လာန်&lt;br/&gt;(Republic of Finland) | native_name = Suomen tasavalta&lt;br/&gt;Republiken Finland | common_name = ဖေန်လာန် (Finland) | image_flag = Flag of Finland.svg | image_coat = Coat of arms of Finland.svg | image_map = Europe-Finland.svg | capital = [[ဟေလ်သေန်ကဳ]] (Helsinki) | largest_city = ...&quot;</comment>
      <origin>55341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22085" sha1="faf3dcf783xde7v66ojyxm96l3xjea0" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် ဖေန်လာန်&lt;br/&gt;(Republic of Finland)
| native_name = Suomen tasavalta&lt;br/&gt;Republiken Finland
| common_name = ဖေန်လာန် (Finland)
| image_flag = Flag of Finland.svg
| image_coat = Coat of arms of Finland.svg
| image_map = Europe-Finland.svg
| capital = [[ဟေလ်သေန်ကဳ]] (Helsinki)
| largest_city = [[ဟေလ်သေန်ကဳ]]
| official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ ဖေန်လာန်]] (Finnish), [[အရေဝ်ဘာသာ သွဳဒေန်]] (Swedish)
| ethnic_groups = ၈၆.၅% ဖေန်လာန်၊ ၅.၂% သွဳဒေန်၊ ၈.၃% တၞဟ်ဟ်
| religion = ၆၅% ခရေတ်ယာန် လလူတာ (Lutheran)
| demonym = ဖေန်လာန်ဒါ (Finn)
| government_type = [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Parliamentary Republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = အာလေတ်ဇြာန်ဒါ သတပ် (Alexander Stubb)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = ပေတ်တေရဳ အဝ်ပဝ် (Petteri Orpo)
| legislature = [[အဳဒုသ်ကောန်တာ]] (Eduskunta / Parliament)
| establishment_event1 = လဒက်ပတန် နဒဒှ် ဍုၚ်သၠးပွး
| establishment_date1 = ၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၁၇
| area_km2 = ၃၃၈,၄၅၅
| population_estimate = ၅,၆၀၈,၂၁၈ (၂၀၂၄)
| currency = ယူရဝ် (Euro - EUR)
| time_zone = EET (UTC+2)
| calling_code = +358
| cctld = .fi
}}

'''ဖေန်လာန်''' ({{lang-en|Finland}}) ယၟုပေၚ်ပေၚ် သမ္မတ ဍုၚ် ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဒေသနဝ်ဒေတ် (Nordic region) ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပယျဵု ကု ဍုၚ်[[သွဳဒေန်]] ပ္ဍဲလ္ပာ်ပလိုတ်၊ ဍုၚ်[[နဝ်ဝေ]] ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုၚ်[[ရုရှ]] ပ္ဍဲလ္ပာ်ဗမံက် ရ။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဍုၚ်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုၚ်[[ဟေလ်သေန်ကဳ]] (Helsinki) ရ။ ဖေန်လာန်ဝွံ နွံကဵု ၜဳကၟာ (Lakes) မဂၠိုၚ်လောန်တုဲ ဒးဒုၚ်ကော်ခဴစ &quot;ဍုၚ် ၜဳကၟာ မွဲလ္ၚီ&quot; (Land of a Thousand Lakes) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singleton |first=Fred |title=A Short History of Finland |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521647014}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ကဆံၚ်ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ကဆံၚ်မံၚ်တန်တဴ သၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ အလုံမွဲဂၠးကဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဖေန်လာန် နဒဒှ် &quot;ဍုၚ် မၞုံကဵု တသိုက်စိုတ် အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ&quot; (Happiest country in the world) လုကဴ အခိၚ်ဗွဲမလံရ။ ဍုၚ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် နကဵု ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ၊ ဂြိုပ်ဆု မလှဲလး၊ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် မသ္အးဇ္ၚးရ။ ဖေန်လာန် ဝွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ (EU) ကေုာံ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ်ကောန်ဂကောံ နေတဝ် (NATO) မွဲ ဍာံဍာံပြပြယျရ။

== ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ပရေၚ်သၠးပွး (History in the Past and Independence) ==
[[File:Akseli_Gallen-Kallela_-_The_Defense_of_the_Sampo.jpg|thumb|left|250px|ကွတ်အနုသုခုမ မထ္ၜးကဵု လိက်ဝင် ကေဗလာ (Kalevala) မဒှ် သဇိုင် ယေန်သၞာင် ဖေန်လာန် ပ္ဍဲ အတိက်တေံ။]]
ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ တိဍာ် ဖေန်လာန် ဝွံ ဒးဒုၚ် အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် သၟဝ် ဍုၚ်[[သွဳဒေန်]] လုကဴ အခိၚ်ဗွဲမလံ (နူ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၀၉) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန် ဖေန်လာန် (Finnish War) တုဲ၊ ဖေန်လာန် ဒးဒုၚ် သီကေတ် နကဵု အေန်ပါယာ ရုရှ ကေုာံ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဒေသအုပ်ဓုပ်အပိုင် (Grand Duchy of Finland) လၟေၚ် ၁၀၈ သၞာံရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jutikkala |first=Eino |title=A History of Finland |year=2003 |publisher=WSOY |isbn=978-9510279116}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိၚ် ကရောတ်ဗဗဵု ရုရှ သၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ်၊ ဖေန်လာန် လလောၚ်တြး ပရေၚ်သၠးပွး ညးတအ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၆ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၁၇ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ် ဒးဆဵုဂဗ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် (Finnish Civil War) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ဥတုဂံက် (Winter War ၁၉၃၉-၁၉၄၀) ကု ရုရှ (ကောန်မျူနေတ်) တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဒးကျလဝ် တိဍာ် ညိည ကီုလေဝ်၊ ဖေန်လာန် မၚ်မွဲလဝ် ပရေၚ်သၠးပွး ညးတအ် မာန်ကၠုၚ်လဝ်ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဖေန်လာန် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော်တိဍာ် ၃၃၈,၄၅၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ တိဍာ် ညးတအ် ၇၅% ဂှ် ဒှ် ဂြိုပ်ဆု (Taiga forest) ရ။ ဍုၚ်ဏအ် နွံကဵု ၜဳကၟာ (Lakes) ၜိုတ် ၁၈၈,၀၀၀ ပြၚ်ၚ် ကေုာံ တကအ် ၜိုတ် ၁၇၉,၀၀၀ ပြၚ်ၚ် ရ။
* '''ၜဳကၟာ အဓိက:''' ၜဳကၟာ သာဲမာ (Saimaa) ဝွံ ဒှ် ၜဳကၟာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဖေန်လာန် ကေုာံ မရနုက်ကဵု ၄ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ရာသဳဥတု ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂံက်တဴ (Boreal climate) ရ။ ပ္ဍဲ ဥတုဂံက် မ္ဂး ဒေသ လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ (Lapland) ဂှ် တ္ၚဲဟွံတၟး (Polar night) လုကဴ သတ္တာဟ ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဥတုကညၚ် မ္ဂး တ္ၚဲဟွံပၠိုတ် (Midnight sun) ရ။

== ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မစကာ [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် မၞုံကဵု တာလျိုၚ် လ္ပာ် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ဍုၚ်သ္အာၚ် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် တုဲ၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။

ပါလဳမာန် ဍုၚ် ဖေန်လာန် မၞုံယၟု အဳဒုသ်ကောန်တာ (Eduskunta) ဂှ် နွံကဵု အမာတ် ၂၀၀ တၠ မဒးဒုၚ် ရုဲစှ် ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံ မွဲအလန် ရ။ ကြဴနူ ပေါဲပၞာန် ရုရှ-ယူကရေန် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဖေန်လာန် ပြံၚ်လှာဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ညးတအ်တုဲ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ နေတဝ် (NATO) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Arter |first=David |title=Scandinavian Politics Today |year=2008 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0719078538}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) ==
[[File:Nokia_Headquarters_in_Espoo.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု နဝ်ကဳယာ (Nokia) ပ္ဍဲ အက်သပဝ် (Espoo)၊ မဒှ် သင်္ကေတ ဇၞော်မောဝ် နယ်ပညာ ဖေန်လာန်။]]
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကဆံၚ်သၠုၚ် မတန်တဴ လ္တူ ကဏ္ဍ စက်ယန္တရား၊ နယ်ပညာ တၟိ ကေုာံ ထဝ်ဂြိုပ် (Forestry) ရ။ ပ္ဍဲ အတိက်တေံ ကုမ္ပဏဳ နဝ်ကဳယာ (Nokia) ဝွံ ဒှ်လဝ် ကုမ္ပဏဳ ကၠောန် မဝ်ဘိုင်းဖုၚ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကဏ္ဍ ဂိမ်း (ဥပမာ- Rovio, Supercell) ကေုာံ ပရေၚ်ဆက်စပ် လလဳ ရ။

သြန်မစကာဂှ် ဒှ် ယူရဝ် (Euro) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ မတုဲကၠုၚ်ဏအ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ တုဲ၊ **ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) ပ္ဍဲ ဖေန်လာန် သၠုၚ်တိုန်ကၠုၚ် ညိည ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ ညးတအ် ထိၚ်ဒဝ်လဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက် ရ။ 

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဖေန်လာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅.၆ ပြကောဋိကိုဋ် တၠ ရ။ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မံၚ်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်ဇၞော် လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ ညံၚ်ရဴ ဟေလ်သေန်ကဳ၊ တာမ်ပဲရေ (Tampere) ကေုာံ တူရ်ကူ (Turku) တအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ တၚ်နၚ် သ္ၚိအၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ် ဖေန်လာန်
|-
! လက္ခဏာ (Indicator) !! စၟတ်သမ္တီ (Value) !! တၚ်စၟတ် (Notes)
|-
| လၟိဟ်မၞိဟ် (Population) || ၅.၆၀ ပြကောဋိကိုဋ် || သၞာံ ၂၀၂၄
|-
| GDP မွဲတၠ (Per capita) || $၅၅,၀၀၀ ပြၚ်ၚ် || ကဆံၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ
|-
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (HDI) || ၀.၉၄၂ || ကဆံၚ် ၁၁ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၂)
|-
| မံၚ်တန်တဴ ပ္ဍဲဍုၚ် (Urbanization)|| ၈၆% || မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဇၞော်
|}

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Language and Education) ==
[[File:University_of_Helsinki_Main_Building.jpg|thumb|left|250px|တက္ကသိုလ် ဟေလ်သေန်ကဳ (University of Helsinki) မဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဖေန်လာန်။]]
**အရေဝ်ဘာသာ** ရုၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာဖေန်လာန် (Finnish) ကေုာံ ဘာသာသွဳဒေန် (Swedish) ရ။ ဘာသာဖေန်လာန် ဝွံ ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဘာသာ ယူရဝ်လစ် (Uralic) တုဲ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ ဥရဝ်ပ သ္အာၚ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ 

ဖေန်လာန် ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အလဵုအသဳ ကဵုလဝ် ပရေၚ်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး စဵုကဵု ကဆံၚ် တက္ကသိုလ် ရ။ ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ပရေၚ်ပြိုၚ်ပကာန် စာမေးပွဲ၊ ဆဂး စွံအာရီု လ္တူ လဒက်ပတန် ကွတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေၚ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ဍာံဇေတ် သွက် ကွးဘာတအ်ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sahlberg |first=Pasi |title=Finnish Lessons: What Can the World Learn from Educational Change in Finland? |year=2011 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0807752579}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာၚ် ဖေန်လာန် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ကု သဘာဝ၊ ဂြိုပ် ကေုာံ ပရေၚ်တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ 
* '''သောဝ်နာ (Sauna):''' ဖေန်လာန် ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သောဝ်နာ (ရုၚ်ဍာ်ဂမ္တဴ) ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ် မၞုံကဵု မၞိဟ် ၅.၆ ပြကောဋိကိုဋ် ဏအ်၊ နွံ သောဝ်နာ ၜိုတ် ၃ ပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိုက်ကၞာ လၟေၚ်တ္ၚဲ ညးတအ်ရ။
* '''အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ်:''' ဖေန်လာန် ဝွံ ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကွတ်ဂဳတ မဒယှ် ညံၚ်ရဴ ဂျေန် သဳဗေလဳယျာတ် (Jean Sibelius) ကေုာံ တဝ်ဗဳ ယျာန်သန် (Tove Jansson) ညးမချူလဝ် ပရူ ကောန်မုမ်မေန် (Moomins) တအ်ရ。

== ၉။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ (Health and Well-being) ==
ဖေန်လာန် နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မကဵုလဝ် သက်ကုၚုဟ်မး သွက် ကောန်ဍုၚ် သီုဖအိုတ် (Universal Healthcare) ရ။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် (Social welfare) ညးတအ်ဝွံ ခိုၚ်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ကောန်ၚာ် သၠးဂၠံဂဝ်တၟိတအ် ကလိဂွံ &quot;ကဠာကောန်ၚာ်&quot; (Maternity package/Baby box) နူ အလဵုအသဳ ရ။

ဟိုတ်နူ ပရေၚ်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက် မခိုဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚးတုဲ၊ ဖေန်လာန် ကလိဂွံလဝ် ကဆံၚ် &quot;ဍုၚ် တသိုက်စိုတ်အိုတ်&quot; (World Happiness Report) မဂၠိုၚ်ကဵု သၞာံ ဆက်က် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Helliwell |first=John F. |title=World Happiness Report |year=2023 |publisher=Sustainable Development Solutions Network}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Environmental Conservation) ==
[[File:Wind_turbines_in_Finland.jpg|thumb|right|250px|စက်ကျာ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ပ္ဍဲ ဖေန်လာန်။]]
ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် ဖေန်လာန် ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဍုၚ် မဟွံပတိတ် ကာဗောန် (Carbon neutral) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၅ ရ။ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဒြဟတ် သဘာဝ ညံၚ်ရဴ ဒြဟတ်ကျာ (Wind power)၊ ဒြဟတ် နူ ဂြိုပ်ဆု (Biomass) ကေုာံ နူကလဳယျာ ညံၚ်ဂွံ ဒှ် သဇိုၚ် အဓိက သွက် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ်ရ။

ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗဒၟံၚ် ပြသၞာ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ကီုလေဝ်၊ နကဵု နယ်ပညာ မသၠုၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကောံသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်မ္ဂး၊ ဖေန်လာန် မာန် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုၚ် မစိုန်သကီုအိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏအ် **ဒှ်ကၠုၚ်မာန်** ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1b3yTzQ_v9M ပရူပရာ သမ္မတ ဍုၚ် ဖေန်လာန် - Finland Travel Guide (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Singleton&quot;&gt;{{cite book |last=Singleton |first=Fred |title=A Short History of Finland |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521647014}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jutikkala&quot;&gt;{{cite book |last=Jutikkala |first=Eino |title=A History of Finland |year=2003 |publisher=WSOY |isbn=978-9510279116}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Arter&quot;&gt;{{cite book |last=Arter |first=David |title=Scandinavian Politics Today |year=2008 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0719078538}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sahlberg&quot;&gt;{{cite book |last=Sahlberg |first=Pasi |title=Finnish Lessons: What Can the World Learn from Educational Change in Finland? |year=2011 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0807752579}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Helliwell&quot;&gt;{{cite book |last=Helliwell |first=John F. |title=World Happiness Report |year=2023 |publisher=Sustainable Development Solutions Network}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kirby&quot;&gt;{{cite book |last=Kirby |first=David |title=A Concise History of Finland |year=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521539890}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Solsten&quot;&gt;{{cite book |last=Solsten |first=Eric |title=Finland: A Country Study |year=1990 |publisher=Library of Congress |isbn=978-0160216147}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rantanen&quot;&gt;{{cite book |last=Rantanen |first=T. |title=The Finnish Economy |year=2020 |publisher=Helsinki University Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aho&quot;&gt;{{cite book |last=Aho |first=Esko |title=Finland's High-Tech Transformation |year=2015 |publisher=Innovation Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vihavainen&quot;&gt;{{cite book |last=Vihavainen |first=Timo |title=The Winter War and Finland's Survival |year=2010 |publisher=Finnish Literature Society}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဖေန်လာန် ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ
| title      = [[ဖေန်လာန်]] ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ
| listclass  = hlist
| group1     = ဍုၚ် နဝ်ဒေတ် (Nordic Countries)
| list1      = 
* [[ဖေန်လာန်]]
* [[နဝ်ဝေ]]
* [[အာက်သလာန်]]
* [[သွဳဒေန်]]
* [[ဒိန်မက်]]
| group2     = ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ ဖေန်လာန်
| list2      = 
* [[ဟေလ်သေန်ကဳ]] (Helsinki)
* [[တာမ်ပဲရေ]] (Tampere)
* [[တူရ်ကူ]] (Turku)
* [[အက်သပဝ်]] (Espoo)
| group3     = ပထဝဳ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်
| list3      = 
* [[သာဲမာ]] (Lake Saimaa)
* [[ဒေသ လပ်လာန်]] (Lapland)
* [[သောဝ်နာ]] (Sauna)
* [[မှာသၟိတ် ဗောလ်တစ်]] (Baltic Sea)
}}

[[Category:ဖေန်လာန်]]
[[Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဒေသ နဝ်ဒေတ်]]
[[Category:သမ္မတ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>faf3dcf783xde7v66ojyxm96l3xjea0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11235</id>
    <revision>
      <id>55342</id>
      <timestamp>2026-06-17T07:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox political system | name = သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&lt;br/&gt;(Parliamentary Republic) | image = File:Parliament_House_New_Delhi.jpg|250px|ရုၚ်ပါလဳမာန် ဍုၚ်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ နယူးဒေလဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ပါလဳမာန် မဇၞော်အ...&quot;</comment>
      <origin>55342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30008" sha1="4z2vggvd6op9wipt1i9ri089vh2knya" xml:space="preserve">{{Infobox political system
| name = သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ&lt;br/&gt;(Parliamentary Republic)
| image = [[File:Parliament_House_New_Delhi.jpg|250px|ရုၚ်ပါလဳမာန် ဍုၚ်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ နယူးဒေလဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ သၞောတ်ပါလဳမာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။]]
| caption = ရုၚ်ပါလဳမာန် ဍုၚ်အိန္ဒိယ (Sansad Bhavan) မဒှ် ဥပမာ သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။
| classification = [[သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဍုၚ်]], [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
| origins = ရးဥရဝ်ပ (ကြဴနူ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်ဉာဏ်ပညာ)
| key_elements = က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် (သမ္မတ) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ပါ်လဝ် တာလျိုၚ် တၞဟ်ခြာ။ အလဵုအသဳ ဒးဒုၚ်သှ်ောၚ် ကု ပါလဳမာန်။
| variations = သၞောတ် သမ္မတ မၞုံကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Executive presidency), သၞောတ် ပံၚ်စပ်
| examples = [[အိန္ဒိယ]]၊ [[ဂျာမနဳ]]၊ [[အဳတလဳ]]၊ [[အာဲယျာလာန်]]
}}

'''သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ''' ({{lang-en|Parliamentary republic}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကၟိန်ဍုၚ်သမ္မတ မွဲသာ် မစကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary system) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် (Executive branch / Government) ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေၚ်ပဒတန် နူကဵု ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislature / Parliament) တုဲ၊ ဒးဒုၚ်သှ်ောၚ် (Accountable) ကု ပါလဳမာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |year=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300078930}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်မ္ဂး၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် (Head of State) မကော်ခဴစ [[သမ္မတ]] ဂှ် ဒှ်ဆ ပုဂ္ဂိုလ် မၞုံကဵု အဝဵု သင်္ကေတ (Ceremonial role) ဟွံသေၚ်မ္ဂး အဝဵုအာဏာ အောန်အောန် သၟးတုဲ၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government) မကော်ခဴစ [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister / Chancellor) တအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောတ်သမ္မတ အဝဵုပေၚ်]] (Presidential system) မတွဟ်ဂး သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန် ပါ်ခြာလဝ် အဝဵုအာဏာ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ်ရ။ ဍုၚ် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ၊ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sartori |first=Giovanni |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |year=1997 |publisher=NYU Press |isbn=978-0814780633}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အကြာ လညာတ် &quot;ဍုၚ်သမ္မတ&quot; (Republic) မဟွံမဲကဵု ဨကရာဇ်၊ ကေုာံ လညာတ် &quot;ပါလဳမာန်&quot; (Parliament) မဒှ် ဒၞာဲ ညးစၞး ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဏအ်၊ ပါလဳမာန် ဂှ် ဒှ် ဒတန် အဝဵုအာဏာ မသၠုၚ်အိုတ် (Supreme authority) ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန်တအ် ရုဲစှ် အမာတ် ပါလဳမာန် တအ်တုဲ၊ ပါလဳမာန် ဂှ် ဆက်ရုဲစှ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပဒတန်) သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် '''ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဝဵုအာဏာ (Fusion of powers)''' ရ။ အလဵုအသဳ (ဝန်ဇၞော်တအ်) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပါလဳမာန် တအ်ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံပတှ်ေစိုတ် လ္တူ အလဵုအသဳမ္ဂး၊ ပါလဳမာန် နွံ အခေါၚ် ပတိုန် '''ဆန္ဒမာဲ ဟွံဗိုၚ်ထံက်ဂလာန်''' (Vote of no confidence) တုဲ ပလီုထောအ် အလဵုအသဳဂှ် မာန်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
[[File:Palazzo_Montecitorio.jpg|thumb|left|250px|ရုၚ်ပါလဳမာန် အဳတလဳ ပ္ဍဲ ရဝ်မ။ အဳတလဳ ပြံၚ်လှာဲ ကၠုၚ် နူ သၞောတ်ဨကရာဇ် ကၠုၚ်စိုပ် သၞောတ်သမ္မတ ပါလဳမာန် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ။]]
သဇိုၚ် သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် (England) ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဆဂး အၚ်္ဂလာန်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် [[ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ်]] ရ။ လညာတ် သၞောတ် &quot;သမ္မတ ပါလဳမာန်&quot; ဍာံဇေတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူကဵု ဍုၚ်ဨကရာဇ်တအ် လီုလာ်အာ အိုတ်ရ။

ဥပမာ - ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ပြၚ်သေတ်-ပရတ်ယှာ (Franco-Prussian War) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၀ ဂှ်၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ပြံၚ်လှာဲ ဒက်ပတန် တတိယ သမ္မတ ဍုၚ် (French Third Republic) မဒှ် သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Duverger |first=Maurice |title=A New Political System Model: Semi-Presidential Government |year=1980 |publisher=European Journal of Political Research |isbn=}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ တုဲ၊ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ညံၚ်ရဴ ဂျာမနဳ ကေုာံ အဳတလဳ တအ်လေဝ် တးပါဲထောအ် သၞောတ်ဨကရာဇ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သၞောတ်တၠအဝဵု တုဲ၊ ဒက်ပတန်ကၠုၚ် သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဏအ် အိုတ်ရ။ 

== ၃။ လက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု လက္ခဏာ အဓိက နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

# '''ပွမပါ်ခြာ က္ဍိုပ်သကိုပ်:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် (Head of State - သမ္မတ) ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government - သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ဝွံ ဒှ် ပုဂ္ဂိုလ် ၜါတၠ တၞဟ်ခြာရ။
# '''အလဵုအသဳ ဒးဒုၚ်သှ်ောၚ်:''' သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ (Cabinet) ဝွံ ဒးဒုၚ်သှ်ောၚ် (Accountable) ကု ပါလဳမာန် လၟိုန်ရ။
# '''ပရေၚ်ပံၚ်စပ် အဝဵုအာဏာ:''' ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ပံၚ်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်ရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော် မကလိဂွံ မာဲဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။
# '''အခေါၚ် ပလီု ပါလဳမာန်:''' ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဗွဲမဂၠိုၚ်၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမ္မတ နွံ အခေါၚ် ပလီုထောအ် ပါလဳမာန် (Dissolve parliament) တုဲ ကော်ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ တၟိ မာန်ရ။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ်သမ္မတ (Differences from Presidential Systems) ==
လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နွံ ဗီုပြၚ် တၞဟ်ခြာ တအ်ဂှ် ပိုဲမာန် ပါ်ပါဲ ကေတ် နကဵု သ္ၚိအၚ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန်
|-
! လက္ခဏာ (Features) !! သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် (Parliamentary Republic) !! သၞောတ် သမ္မတ အဝဵုပေၚ် (Presidential Republic) !! သၞောတ် သမ္မတ ၜါကရေက် (Semi-Presidential)
|-
| '''က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ်''' || သမ္မတ (အဝဵု သင်္ကေတ သၟး) || သမ္မတ (နွံ အဝဵုပေၚ်) || သမ္မတ (နွံ အဝဵု ဗွဲမဂၠိုၚ်)
|-
| '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ''' || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (အဝဵု ဍာံဇေတ်) || သမ္မတ ညးမွဲဓဝ် || သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (ဒးပါ် အဝဵု ကု သမ္မတ)
|-
| '''ပရေၚ်ရုဲစှ် အလဵုအသဳ''' || ပါလဳမာန် ရုဲစှ် ကေုာံ ပဒတန် || ညးဍုၚ်ကွာန် ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် || သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန် ရုဲစှ်
|-
| '''အခေါၚ် ပလီု အလဵုအသဳ''' || ပါလဳမာန် ပတိုန်မာဲ ဒစးဒုၚ် မာန် (No confidence) || ပါလဳမာန် ပလီု ဟွံမာန် (ဆ အခေါၚ် Impeachment နွံ) || ပါလဳမာန် ပတိုန်မာဲ ဒစးဒုၚ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မာန်
|-
| '''ဥပမာ ဍုၚ်''' || ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ၊ အဳတလဳ || ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်၊ ဗြာဇြဳ || ပြၚ်သေတ်၊ ရုရှ
|}

== ၅။ အဝဵု ကေုာံ တာလျိုၚ် သမ္မတ (Powers and Duties of the President) ==
[[File:Alexander_Van_der_Bellen_(2022).jpg|thumb|right|200px|အာလေတ်ဇြာန်ဒါ ဗန် ဒါ ဗေလ္လာန် (Alexander Van der Bellen) သမ္မတ ဍုၚ် ဥသတြဳယျာ (Austria)။ သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန် တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒှ် သင်္ကေတ ဍုၚ်။]]
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဝွံ၊ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် ကီုလေဝ်၊ ညး ဟွံမဲကဵု အဝဵု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် တိုက်ရိုက် ရ။ တာလျိုၚ် ညး ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒှ် တာလျိုၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ဂုဏ်စရာဲ ဍုၚ်၊ ဒုၚ်တဲ ကၟုဲဍုၚ်သ္အာၚ်၊ ကေုာံ ထပက်စၟတ်တဲ လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ မအံၚ်ဇၞးလဝ် နူ ပါလဳမာန် တအ်ရ။

ဆဂး သမ္မတ နွံကဵု '''အဝဵု အရန်''' (Reserve powers) ပ္ဍဲ အခိၚ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political crisis) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲတုဲ ဗော်လဵုမွဲလေဝ် ဟွံကလိဂွံ မာဲ လ္ပာ်ဂၠိုၚ် (Hung parliament) မ္ဂး၊ သမ္မတ ဒးစကာ ဉာဏ်ပညာ ညးတုဲ ရုဲစှ် မၞိဟ် မထေက်ကဵု ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံၚ်ကောံ (Coalition government) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=José Antonio |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521834674}}&lt;/ref&gt; သမ္မတ တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ် ရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံရုဲစှ် (Electoral College) ဥပမာ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ၊ ဟွံသေၚ်မ္ဂး နကဵု ညးဍုၚ်ကွာန် တိုက်ရိုက် ဥပမာ ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် (Ireland) ရ။

== ၆။ သၞောတ်ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Parliament and the Government) ==
အလဵုအသဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ်ဍုၚ် ဝွံ နွံ ဇရေၚ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ကၠုၚ်နူကဵု ဗော် မကလိဂွံ မာဲ ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။

* '''ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ:''' ကြဴနူ ပေါဲရုဲမာဲတုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော် မကလိဂွံ မာဲဂၠိုၚ်အိုတ် ဂှ် ဒးဒုၚ် ခါန်ကၞက် နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရ။ ယဝ်ရ ဗော်မွဲဓဝ် မာဲ ဟွံပေၚ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ဒးပံၚ်ကောံ ကု ဗော်တၞဟ်တအ်တုဲ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံၚ်ကောံ ရ။
* '''တာလျိုၚ် သမဂ္ဂ (Collective Responsibility):''' အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ဒးကေတ် တာလျိုၚ် မွဲစွံ လ္တူ ပါလဳမာန် ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဖျေဟ် မာဲ ဒစးဒုၚ် (Vote of no confidence) လ္တူ အလဵုအသဳမ္ဂး၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဝန်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ဒးနုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tsebelis |first=George |title=Veto Players: How Political Institutions Work |year=2002 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691099898}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် လက္ခဏာ ထိၚ်ဒဝ် (Checks and balances) မခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ဏအ်ရ။

== ၇။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ဍိုန်လျ (Advantages and Disadvantages) ==
သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ ဒၞာဲဍိုန်လျ နာနာသာ်ရ-

'''ဖဵုခိုဟ်ဂမၠိုၚ် (Advantages):'''
* '''ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ မလောဲသွာ:''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ အုပ်ဓုပ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး၊ ပါလဳမာန် မာန် ပလီုထောအ် အလဵုအသဳဂှ် ဗွဲမပြဟ် သီုဟွံဒး မၚ် စဵုကဵု အာယုက်အိုတ်ရ။ (ပရေၚ်ဏအ် ကာကွယ်ကဵု ညံၚ်ဟွံဂွံ ဒှ် သၞောတ်တၠအဝဵု)။
* '''ပရေၚ်ညဳသာ လ္ပာ်သၞောဝ် (No Gridlock):''' ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပါလဳမာန် ဒှ်ဒၟံၚ် မွဲဗော်တုပ်တုပ်တုဲ၊ ပွမခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေၚ်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်ဆာတ် ဍုၚ်ကွာန် တအ်ဂှ် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weaver |first=R. Kent |title=The Politics of Industrial Change |year=1985 |publisher=Brookings Institution Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;

'''ပရေၚ်ဍိုန်လျဂမၠိုၚ် (Disadvantages):'''
* '''ပရေၚ်ဟွံညိၚ်ဝတ် (Instability):''' ယဝ်ရ ဒက်ပတန်လဝ် အလဵုအသဳ ပံၚ်ကောံ မၞုံကဵု ဗော် ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး၊ ကယျာန်ယျေဝ် ဒှ်လောဲတုဲ အလဵုအသဳ လီုလာ် ပြဟ်မာန်ရ။ (ဥပမာ- ပ္ဍဲ အဳတလဳ၊ အလဵုအသဳ ပြံၚ်လှာဲဒၟံၚ် လၟိုန်ရ)။
* '''အဝဵု လောန်ကာဲ လ္တူ အလဵုအသဳ:''' ယဝ်ရ ဗော်မွဲ ကလိဂွံ မာဲ ဂၠိုၚ်လောန်အာမ္ဂး၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဂှ် နွံ အဝဵု သၠုၚ်လောန်တုဲ ဒှ်အာ &quot;တၠအဝဵု ပါလဳမာန်&quot; ဒှ်ကၠုၚ်မာန် ရ။

== ၈။ ဍုၚ်မစကာ သၞောတ်ဏအ် ဂမၠိုၚ် (Countries using this System) ==
[[File:Reichstag_building_Berlin.jpg|thumb|left|250px|ရုၚ် ဗောန်ဒက်သတတ် (Bundestag) မဒှ် ပါလဳမာန် ဍုၚ်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲ ဘာလဳန်။ ဂျာမနဳ ဒှ် ဥပမာ သၞောတ် ပါလဳမာန် မခိုၚ်ကၠိုက်အိုတ် မွဲ။]]
ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ်၊ ဍုၚ် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် နွံ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်-

* '''[[ဂျာမနဳ]] (Germany):''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ၊ ဂျာမနဳ ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ် ပါလဳမာန် မခိုၚ်ကၠိုက်မွဲရ။ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Chancellor) နွံ အဝဵု ဍာံဇေတ်တုဲ၊ သမ္မတ ဂှ် ဒှ်ဆ သင်္ကေတ သၟးရ။
* '''[[အိန္ဒိယ]] (India):''' ဒှ် ဍုၚ် သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ကေတ်လဝ် အာဲကၟာဲ သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ (Westminster system) နူ ဗြိတိန် ကီုလေဝ်၊ ဒက်ပတန်လဝ် နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ ရ။
* '''[[အဳတလဳ]] (Italy):''' ကြဴနူ ညးတအ် တးပါဲ သၞောတ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ၊ ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်ဏအ်ရ။
* '''[[အေဿရေ]] (Israel):''' ဍုၚ်ဏအ်လေဝ် စကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် တုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်အဓိက ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
အစာဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ကေုာံ အစာသၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ပါ်ပါဲလဝ် သၞောတ်ဏအ် နွံဒၟံၚ်ကီုရ။ တၚ်ပါ်ပါဲ အဓိကဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ '''ပရေၚ်ဟွံညိၚ်ဝတ် (Instability)''' ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Linz |first=Juan J. |title=The Perils of Presidentialism |year=1990 |publisher=Journal of Democracy}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် မၞုံကဵု ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ်မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳဂှ် ဒးပံၚ်ကောံ ဗော်နာနာ (Coalition building) ရ။ ကာလ ပံၚ်ကောံမ္ဂး၊ ဗော်ဍောတ်တ်တအ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ တံၚ်ထိၚ်လဝ် (Blackmail potential) အလဵုအသဳ ရ။ ယဝ် ညးတအ် ဟွံပတှ်ေစိုတ်မ္ဂး နုက်တိတ်တုဲ အလဵုအသဳ လီုလာ်အာ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်လှေံလှန် ညးဍုၚ်ကွာန် (Populism) လုပ်စိုပ်လောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် ရ ဟီုတုဲ ပါ်ပါဲလဝ် နွံရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သၞောတ်ပါလဳမာန် (Future of the Parliamentary Republic) ==
သရုပ်မ္ဂး၊ သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ဍိုတ်ပၠောတ် (Flexible) အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဏအ်ရ။ တေသြရဳ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဍုၚ် မစကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် တအ်ဝွံ အောန်ကဵု ပရေၚ်အာဏာသီ (Coup d'état) ကေုာံ ပရေၚ်လီုလာ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နူကဵု သၞောတ် သမ္မတ အဝဵုပေၚ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gerring |first=John |title=Are Parliamentary Systems Better? |year=2009 |publisher=Comparative Political Studies}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ်၊ သၞောတ်ဝွံ ဆက်တုဲ ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်အာ ဒှ်ကၠုၚ်မာန် ရ။ တၞဟ်န ဂွံဝေၚ်ပါဲ ပရေၚ်ဟွံညိၚ်ဝတ်ဂှ် ဍုၚ်လ္ၚဵုတအ် ညံၚ်ရဴ ဂျာမနဳ ဂှ် စကာလဝ် သၞောဝ် &quot;ဆန္ဒမာဲ ဒစးဒုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်လဒက်ပတန်&quot; (Constructive vote of no confidence) မတွဟ်ဂး ယဝ် မိက်ဂွံ ပလီု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တြေံမ္ဂး၊ ပါလဳမာန် ဒးရုဲစှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တၟိ မွဲတၠ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်ရ။ ပရေၚ်ဏအ် ပကဵု ညံၚ် အလဵုအသဳ ဂွံ ခိုၚ်ကၠိုက် လၟိုန်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=ParliamentaryVsPresidential ပရေၚ်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပါလဳမာန် ကေုာံ သမ္မတ (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |year=1999 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300078930}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=Giovanni |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |year=1997 |publisher=NYU Press |isbn=978-0814780633}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Duverger&quot;&gt;{{cite book |last=Duverger |first=Maurice |title=A New Political System Model: Semi-Presidential Government |year=1980 |publisher=European Journal of Political Research |isbn=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=José Antonio |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521834674}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tsebelis&quot;&gt;{{cite book |last=Tsebelis |first=George |title=Veto Players: How Political Institutions Work |year=2002 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691099898}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Weaver&quot;&gt;{{cite book |last=Weaver |first=R. Kent |title=The Politics of Industrial Change |year=1985 |publisher=Brookings Institution Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Linz&quot;&gt;{{cite book |last=Linz |first=Juan J. |title=The Perils of Presidentialism |year=1990 |publisher=Journal of Democracy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gerring&quot;&gt;{{cite book |last=Gerring |first=John |title=Are Parliamentary Systems Better? |year=2009 |publisher=Comparative Political Studies}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bagehot&quot;&gt;{{cite book |last=Bagehot |first=Walter |title=The English Constitution |year=1867 |publisher=Chapman &amp; Hall}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stepan&quot;&gt;{{cite book |last=Stepan |first=Alfred |title=Constitutional Frameworks and Democratic Consolidation: Parliamentarianism versus Presidentialism |year=1993 |publisher=World Politics}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| title      = သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
| listclass  = hlist
| group1     = သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
| list1      = 
* [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Parliamentary Republic)
* [[သၞောတ်သမ္မတ အဝဵုပေၚ်]] (Presidential System)
* [[သၞောတ် သမ္မတ ၜါကရေက်]] (Semi-presidential System)
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ်]] (Constitutional Monarchy)
| group2     = သၞောတ် တၞဟ်ဟ် (Other Systems)
| list2      = 
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် အဝဵုပေၚ်]] (Absolute Monarchy)
* [[သၞောတ်တၠအဝဵု]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် ကောန်မျူနေတ်]] (Communism)
* [[ဍုၚ်ဟွံမဲကဵုဨကရာဇ်]] (Republic)
| group3     = လညာတ် အဝဵုအာဏာဂမၠိုၚ်
| list3      = 
* [[အခေါၚ်အာဏာ ညးဍုၚ်ကွာန်]] (Popular sovereignty)
* [[ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ်]] (Social contract)
* [[အခေါၚ်အာဏာကျာ်]] (Divine right of kings)
}}

[[Category:ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောတ်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:သမ္မတ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>4z2vggvd6op9wipt1i9ri089vh2knya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲယျာလာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11236</id>
    <revision>
      <id>55343</id>
      <timestamp>2026-06-17T07:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် အာဲယျာလာန်&lt;br/&gt;(Republic of Ireland) | native_name = Poblacht na hÉireann | common_name = အာဲယျာလာန် (Ireland) | image_flag = Flag of Ireland.svg | image_coat = Coat of arms of Ireland.svg | image_map = Europe-Republic of Ireland.svg | capital = [[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin) | largest_city = ဒ...&quot;</comment>
      <origin>55343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24544" sha1="h3nmvn9f711x8opykza589bzkol77ku" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် အာဲယျာလာန်&lt;br/&gt;(Republic of Ireland)
| native_name = Poblacht na hÉireann
| common_name = အာဲယျာလာန် (Ireland)
| image_flag = Flag of Ireland.svg
| image_coat = Coat of arms of Ireland.svg
| image_map = Europe-Republic of Ireland.svg
| capital = [[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin)
| largest_city = [[ဒပ်ဗလိန်]]
| official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ အာဲရေတ်]] (Irish), [[အရေဝ်ဘာသာ အၚ်္ဂလိက်]] (English)
| ethnic_groups = ၇၆.၅% အာဲရေတ်လာန်၊ ၉.၄% ဥရဝ်ပ တၞဟ်ဟ်၊ ၁၄.၁% တၞဟ်ဟ်
| religion = ၆၉% ခရေတ်ယာန် ကာတ်သလေတ် (Catholic)
| demonym = အာဲရေတ် (Irish)
| government_type = [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Parliamentary Republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = မာဲကယ် ဒဳ ဟေဂ်ဂေန် (Michael D. Higgins)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Taoiseach)
| leader_name2 = သာဲမောန် ဟာရေတ် (Simon Harris)
| legislature = [[အဝ်ရေတ်တာသ်]] (Oireachtas)
| establishment_event1 = လလောၚ်တြး သၠးပွး
| establishment_date1 = ၂၄ ဨပြဳ ၁၉၁၆
| establishment_event2 = ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ
| establishment_date2 = ၁၈ ဨပြဳ ၁၉၄၉
| area_km2 = ၇၀,၂၇၃
| population_estimate = ၅,၂၈၁,၆၀၀ (၂၀၂၃)
| currency = ယူရဝ် (Euro - EUR)
| time_zone = WET (UTC±0)
| calling_code = +353
| cctld = .ie
}}

'''အာဲယျာလာန်''' ({{lang-en|Ireland}}၊ {{lang-ga|Éire}}) ယၟုပေၚ်ပေၚ် သမ္မတ ဍုၚ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ ပလိုတ် ကေုာံ နွံ လ္တူ တကအ် အာဲယျာလာန် ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပယျဵု တိဍာ် ကု [[အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) မဒှ် ကရေက်မွဲ နူကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (UK) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဍုၚ်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုၚ်[[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin) ရ။ အာဲယျာလာန်ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မတ္ၚေက်လၟိုန်တုဲ ဒးဒုၚ်ကော်ခဴစ &quot;တကအ် မရမျာတ်&quot; (Emerald Isle) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foster |first=R. F. |title=Modern Ireland, 1600-1972 |year=1989 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140132502}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ကဆံၚ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်မံၚ်တန်တဴ သၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ အလုံမွဲဂၠးကဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲယျာလာန် နဒဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် သၠုၚ်လောန် (Very High Human Development) ရ။ ဍုၚ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် နကဵု ယေန်သၞာၚ် လိက်ပတ်၊ ဒွက် ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ အာဲယျာလာန် ဝွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ (EU) ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် မၚ်မွဲလဝ် ပရေၚ်ဟွံလုပ်လ္ပာ်လဵုမွဲ (Military neutrality) တုဲ ဟွံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် (NATO) ရ။

== ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ပရေၚ်သၠးပွး (History in the Past and Independence) ==
[[File:GPO_Dublin_after_1916_Rising.jpg|thumb|left|250px|ရုၚ်ဖလာတ် သၟိၚ် (GPO) ပ္ဍဲ ဒပ်ဗလိန် မဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲကလိုက်ကမဵု သဘၚ် အဳသတာ (Easter Rising) သၞာံ ၁၉၁၆။]]
ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ တိဍာ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် ဒတန် မၞိဟ်တအ် ကၠုၚ်မံၚ်တန်တဴ နူကဵု ခေတ်တၟအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူ ဆေလ်တစ် (Celtic) တအ် လုပ်ကၠုၚ် စိုပ်တုဲ ယေန်သၞာၚ် အာဲရေတ် တမ်မူလ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ နူကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်တအ် စလုပ်သီကေတ် အာဲယျာလာန် တုဲ လုကဴ အခိၚ် ၈၀၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ် အာဲယျာလာန် ဒးဒုၚ် အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် သၟဝ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kee |first=Robert |title=The Green Flag: A History of Irish Nationalism |year=2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140291650}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၅-၁၈၄၉ ဂှ် အာဲယျာလာန် ဒးဆဵုဂဗ ကပ်ကၞောဝ် ကဥ ဇၞော် (Great Famine) တုဲ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ် ဒးဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ ဍုၚ်သ္အာၚ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် ပေါဲကလိုက်ကမဵု သဘၚ် အဳသတာ (Easter Rising) ကတဵုဒှ်တုဲ လလောၚ်တြး ပရေၚ်သၠးပွး ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်သၠးပွး အာဲယျာလာန် (၁၉၁၉-၁၉၂၁) တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် ဍုၚ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်အပိုၚ် နဒဒှ် Irish Free State ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် ညးတအ် လလောၚ်တြး နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ သၠးပွး ပေၚ်ပေၚ် တုဲ နုက်တိတ် နူကဵု ဓနသဟာယ ဗြိတိန် ရ။ 

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော်တိဍာ် ၇၀,၂၇၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ နွံ ပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ် ဥရဝ်ပ ရ။ တကအ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ပွဳပွူ ဒးဒုၚ် ဗိုၚ်လဝ် နကဵု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) ကေုာံ ၜဳ အာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ 

* '''လက္ခဏာ တိဍာ်:''' လဒေါဝ် ဍုၚ်ဂှ် ဒှ် ဒေသ တွဵုဝါ မလှဲလးတုဲ ပွဳပွူ သြၚ်ၜဳတအ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု ကေုာံ ဇၚ်ၜဳ မသၠုၚ်ရ။ ၜဳ ဇြာန်နောန် (River Shannon) ဂှ် ဒှ် ၜဳ မဂၠိၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ တကအ်ဏအ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ရာသဳဥတု အာဲယျာလာန် ဝွံ ၜိုတ်ဒးရးဒၟံၚ် လၟိုန်ရ (Temperate oceanic climate)။ ဂံက်လောန်ကာဲ ဟွံမဲတုဲ ကတဴလောန်ကာဲ လေဝ် ဟွံမဲရ၊ ဆဂး ဗြဲဂူ ဂၠိုၚ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မစကာ [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် မၞုံကဵု တာလျိုၚ် သင်္ကေတ တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် သွက် ၇ သၞာံ ရ။ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မကော်ခဴစ တာရှာ (Taoiseach) ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coakley |first=John |title=Politics in the Republic of Ireland |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415476720}}&lt;/ref&gt;

ပါလဳမာန် ဍုၚ် အာဲယျာလာန် မၞုံယၟု အဝ်ရေတ်တာသ် (Oireachtas) ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါ မဒှ် စၠတ်ထဝ် သၟဝ် ဒါဲလ် (Dáil Éireann) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ သဳနတ် (Seanad Éireann) ရ။ အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒက်ပတန် နကဵု ဗော်ပံၚ်ကောံ (Coalition) ရ။ 

== ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) ==
[[File:IFSC_Dublin.jpg|thumb|right|250px|ဗဟဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ (IFSC) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဒပ်ဗလိန် မဒှ် ဒၞာဲ ရုၚ် ကုမ္ပဏဳ နယ်ပညာ ကေုာံ ဘဏ် ဂၠးကဝ် ဂမၠိုၚ်။]]
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ မတန်တဴ လ္တူ ကဏ္ဍ နယ်ပညာ (Technology)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) ကေုာံ ဌာန သြန်ဘဏ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ်တုဲ ဒးဒုၚ် ကော်ခဴစ &quot;ကၠာ် ဆေလ်တစ်&quot; (Celtic Tiger) ရ။ 

ဟိုတ်နူ အခေါန် ကုမ္ပဏဳ (Corporate tax) အောန်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ညံၚ်ရဴ Google, Apple, ကေုာံ Meta တအ် စွံလဝ် ရုၚ်ဗဟဵု ဥရဝ်ပ ညးတအ် ပ္ဍဲ ဒပ်ဗလိန် ရ။ သြန်မစကာဂှ် ဒှ် ယူရဝ် (Euro) ရ။ ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ကေုာံ ပၞာန် ဥရဝ်ပ တုဲ၊ **ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် လေဝ် သၠုၚ်တိုန် ကၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် အလဵုအသဳ ညးတအ် ထိၚ်ဒဝ်မာန်ကၠုၚ် ကဆံၚ် ၜိုတ် ၃% ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Hagan |first=John |title=The Economy of Ireland: National and Sectoral Policy Issues |year=2014 |publisher=Macmillan Education |isbn=978-1137318049}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅.၂၈ ပြကောဋိကိုဋ် တၠ (၂၀၂၃) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ညးတအ် သၠုၚ်တိုန်ဒၟံၚ် လၟိုန်တုဲ၊ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ် ဂၠိုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ တၚ်နၚ် သ္ၚိအၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ် အာဲယျာလာန်
|-
! လက္ခဏာ (Indicator) !! စၟတ်သမ္တီ (Value) !! တၚ်စၟတ် (Notes)
|-
| လၟိဟ်မၞိဟ် (Population) || ၅.၂၈ ပြကောဋိကိုဋ် || သၞာံ ၂၀၂၃
|-
| GDP မွဲတၠ (Per capita) || $၁၀၆,၉၉၈ || ကဆံၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (HDI) || ၀.၉၅၀ || ကဆံၚ် ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၂)
|-
| ညးဍုၚ်သ္အာၚ် မံၚ်တန်တဴ (Immigrants)|| ၜိုတ် ၂၀% || ဇၞော်မောဝ် တိုန်လၟိုန်
|}

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Language and Education) ==
[[File:Trinity_College_Dublin_Front_Square.jpg|thumb|left|250px|တက္ကသိုလ် ထရဳနဳတဳ (Trinity College Dublin) မဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်။]]
**အရေဝ်ဘာသာ** ရုၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အာဲရေတ် (Irish/Gaeilge) ကေုာံ ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ရ。 ၜိုန်ရ ဘာသာ အာဲရေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ကောန်ဂကူ ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။ အလဵုအသဳ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ အာဲရေတ် နကဵု ဘာဗတောန် ကေုာံ ဌာန ရေဒဳယဝ် ဂမၠိုၚ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kelly |first=Adrian |title=Compulsory Irish: Language and Education in Ireland |year=2002 |publisher=Irish Academic Press |isbn=978-0716526933}}&lt;/ref&gt;

အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ကဵုလဝ် ပရေၚ်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး စဵုကဵု ကဆံၚ် လဒေါဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ရ။ တက္ကသိုလ် ထရဳနဳတဳ (Trinity College Dublin) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် (ဒက်ပတန် ၁၅၉၂) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာၚ် အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အာဲယျာလာန် ဝွံ ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် မကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ် (Nobel Prize) ၄ တၠ ရ။ အစာချူလိက် မဒယှ်တမ္ညဝ် ညံၚ်ရဴ ဂျေမ်း ဂျောတ် (James Joyce)၊ အဝ်သကာ ဝါက် (Oscar Wilde) ကေုာံ ဝဳလဳယျာမ် ဘတ်လာ ယေတ် (W.B. Yeats) တအ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ အာဲရေတ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Deane |first=Seamus |title=A Short History of Irish Literature |year=1986 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0268017254}}&lt;/ref&gt;
* '''ဒွက် ကေုာံ လှေ်:''' ဒွက် အခိုက်ကၞာ အာဲရေတ် ကေုာံ ပရေၚ်လှေ် ညံၚ်ရဴ Riverdance တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ် လောန်ရ။ ဂကောံဒွက် U2 ကေုာံ The Cranberries တအ်လေဝ် ကၠုၚ်နူ အာဲယျာလာန် ရ။
* '''သဘၚ်:''' သဘၚ် တ္ၚဲ စိန့် ပါထရေတ် (St. Patrick's Day) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ မာတ် ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ (Health and Well-being) ==
အာဲယျာလာန် နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မကော်ခဴစ HSE (Health Service Executive) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ပရေၚ်လွဳလွတ် သက်ကုၚုဟ်မး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၚုဟ်မး အောန် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ 

အာယုက် မံၚ်တန်တဴ (Life expectancy) ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၈၂ သၞာံ ပြၚ်ၚ်တုဲ၊ ဒှ် ကဆံၚ် မသၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ ပရေၚ်ဝေၚ်ဒြဟတ် အခိုက်ကၞာ ညံၚ်ရဴ ဘဝ်လုံး အာဲရေတ် (Gaelic football) ကေုာံ ဟာလၚ် (Hurling) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကာယ ကေုာံ ပရေၚ်ကောံသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cronin |first=Mike |title=Sport and Nationalism in Ireland |year=1999 |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1851824564}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Environmental Conservation) ==
[[File:Wind_farm_in_Ireland.jpg|thumb|right|250px|စက်ကျာ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ပ္ဍဲ တွဵုရး အာဲယျာလာန် ပလိုတ်။]]
ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် အာဲယျာလာန် ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ပတိတ် ကာဗောန် ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဍုၚ် မဟွံပတိတ် ကာဗောန် (Carbon neutral) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဒြဟတ်ကျာ (Wind power) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ လၟုဟ် ဒြဟတ်လလဳ ဍုၚ် ၄၀% ပြၚ်ၚ်ဂှ် ကၠုၚ်နူကဵု ဒြဟတ် သဘာဝ ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Connolly |first=John |title=Environmental Policy in Ireland |year=2007 |publisher=UCD Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗဒၟံၚ် ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် က္ဍၚ် (Housing crisis) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ကီုလေဝ်၊ နကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ မသၠုၚ်တအ်မ္ဂး၊ အာဲယျာလာန် မာန် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုၚ် မစိုန်သကီု ကေုာံ မၞုံကဵု တသိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏအ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;{{cite book |last=Foster |first=R. F. |title=Modern Ireland, 1600-1972 |year=1989 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140132502}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kee&quot;&gt;{{cite book |last=Kee |first=Robert |title=The Green Flag: A History of Irish Nationalism |year=2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140291650}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coakley&quot;&gt;{{cite book |last=Coakley |first=John |title=Politics in the Republic of Ireland |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415476720}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OHagan&quot;&gt;{{cite book |last=O'Hagan |first=John |title=The Economy of Ireland: National and Sectoral Policy Issues |year=2014 |publisher=Macmillan Education |isbn=978-1137318049}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;{{cite book |last=Kelly |first=Adrian |title=Compulsory Irish: Language and Education in Ireland |year=2002 |publisher=Irish Academic Press |isbn=978-0716526933}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Deane&quot;&gt;{{cite book |last=Deane |first=Seamus |title=A Short History of Irish Literature |year=1986 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0268017254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cronin&quot;&gt;{{cite book |last=Cronin |first=Mike |title=Sport and Nationalism in Ireland |year=1999 |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1851824564}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Connolly&quot;&gt;{{cite book |last=Connolly |first=John |title=Environmental Policy in Ireland |year=2007 |publisher=UCD Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ferriter&quot;&gt;{{cite book |last=Ferriter |first=Diarmaid |title=The Transformation of Ireland |year=2005 |publisher=Profile Books |isbn=978-1861974433}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=Terence |title=Ireland: A Social and Cultural History |year=2004 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0006532185}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲယျာလာန် ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ
| title      = [[အာဲယျာလာန်]] ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ ပလိုတ်
| listclass  = hlist
| group1     = တကအ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်
| list1      = 
* [[အာဲယျာလာန်]]
* [[အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ]]
* [[အၚ်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ]]
| group2     = ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ အာဲယျာလာန်
| list2      = 
* [[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin)
* [[ကံက်]] (Cork)
* [[ဂေါလ်ဝေ]] (Galway)
* [[လဳမာရေတ်]] (Limerick)
| group3     = ပထဝဳ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်
| list3      = 
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[ၜဳ ဇြာန်နောန်]] (River Shannon)
* [[အရေဝ်ဘာသာ အာဲရေတ်]] (Irish)
* [[သဘၚ် စိန့် ပါထရေတ်]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်]]
[[Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဍုၚ်တကအ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:သမ္မတ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>h3nmvn9f711x8opykza589bzkol77ku</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>