ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 828 330 55392 1132 2026-06-20T01:19:13Z Uzume 2138 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q16914835|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 55392 Scribunto text/plain require ('strict'); local p = {} p.trim = function(frame) return mw.text.trim(frame.args[1] or "") end p.sentence = function (frame) -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. frame.args[1] = frame:callParserFunction('lc', frame.args[1]) return p.ucfirst(frame) end p.ucfirst = function (frame) local s = frame.args[1]; if not s or '' == s or s:match ('^%s+$') then -- when <s> is nil, empty, or only whitespace return s; -- abandon because nothing to do end s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local s1 = "" local prefix_patterns_t = { -- sequence of prefix patterns '^\127[^\127]*UNIQ%-%-%a+%-%x+%-QINU[^\127]*\127', -- stripmarker '^([%*;:#]+)', -- various list markup '^(\'\'\'*)', -- bold / italic markup '^(%b<>)', -- html-like tags because some templates render these '^(&%a+;)', -- html character entities because some templates render these '^(&#%d+;)', -- html numeric (decimal) entities because some templates render these '^(&#x%x+;)', -- html numeric (hexadecimal) entities because some templates render these '^(%s+)', -- any whitespace characters '^([%(%)%-%+%?%.%%!~!@%$%^&_={}/`,‘’„“”ʻ|\"\'\\]+)', -- miscellaneous punctuation } local prefixes_t = {}; -- list, bold/italic, and html-like markup, & whitespace saved here local function prefix_strip (s) -- local function to strip prefixes from <s> for _, pattern in ipairs (prefix_patterns_t) do -- spin through <prefix_patterns_t> if s:match (pattern) then -- when there is a match local prefix = s:match (pattern); -- get a copy of the matched prefix table.insert (prefixes_t, prefix); -- save it s = s:sub (prefix:len() + 1); -- remove the prefix from <s> return s, true; -- return <s> without prefix and flag; force restart at top of sequence because misc punct removal can break stripmarker end end return s; -- no prefix found; return <s> with nil flag end local prefix_removed; -- flag; boolean true as long as prefix_strip() finds and removes a prefix repeat -- one by one remove list, bold/italic, html-like markup, whitespace, etc from start of <s> s, prefix_removed = prefix_strip (s); until (not prefix_removed); -- until <prefix_removed> is nil s1 = table.concat (prefixes_t); -- recreate the prefix string for later reattachment local first_text = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^%]]+%]%]'); -- extract wikilink at start of string if present; TODO: this can be string.match()? local upcased; if first_text then if first_text:match ('^%[%[[^|]+|[^%]]+%]%]') then -- if <first_text> is a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^|]+|%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%[[^|]+|%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace else -- here when <first_text> is a wikilink but not a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[%W*%w'); -- get '[[' and first letter upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%[%[%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end elseif s:match ('^%[%S+%s+[^%]]+%]') then -- if <s> is a ext link of some sort; must have label text upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%S+%s+%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%S+%s+%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace elseif s:match ('^%[%S+%s*%]') then -- if <s> is a ext link without label text; nothing to do return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done else -- <s> is not a wikilink or ext link; assume plain text upcased = mw.ustring.match (s, '^%W*%w'); -- get the first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done end p.title = function (frame) -- http://grammar.yourdictionary.com/capitalization/rules-for-capitalization-in-titles.html -- recommended by The U.S. Government Printing Office Style Manual: -- "Capitalize all words in titles of publications and documents, -- except a, an, the, at, by, for, in, of, on, to, up, and, as, but, or, and nor." local alwayslower = {['a'] = 1, ['an'] = 1, ['the'] = 1, ['and'] = 1, ['but'] = 1, ['or'] = 1, ['for'] = 1, ['nor'] = 1, ['on'] = 1, ['in'] = 1, ['at'] = 1, ['to'] = 1, ['from'] = 1, ['by'] = 1, ['of'] = 1, ['up'] = 1 } local res = '' local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local words = mw.text.split( s, " ") for i, s in ipairs(words) do -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. s = frame:callParserFunction('lc', s) if i == 1 or alwayslower[s] ~= 1 then s = mw.getContentLanguage():ucfirst(s) end words[i] = s end return table.concat(words, " ") end -- findlast finds the last item in a list -- the first unnamed parameter is the list -- the second, optional unnamed parameter is the list separator (default = comma space) -- returns the whole list if separator not found p.findlast = function(frame) local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local sep = frame.args[2] or "" if sep == "" then sep = ", " end local pattern = ".*" .. sep .. "(.*)" local a, b, last = s:find(pattern) if a then return last else return s end end -- stripZeros finds the first number and strips leading zeros (apart from units) -- e.g "0940" -> "940"; "Year: 0023" -> "Year: 23"; "00.12" -> "0.12" p.stripZeros = function(frame) local s = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local n = tonumber( string.match( s, "%d+" ) ) or "" s = string.gsub( s, "%d+", n, 1 ) return s end -- nowiki ensures that a string of text is treated by the MediaWiki software as just a string -- it takes an unnamed parameter and trims whitespace, then removes any wikicode p.nowiki = function(frame) local str = mw.text.trim(frame.args[1] or "") return mw.text.nowiki(str) end -- split splits text at boundaries specified by separator -- and returns the chunk for the index idx (starting at 1) -- #invoke:String2 |split |text |separator |index |true/false -- #invoke:String2 |split |txt=text |sep=separator |idx=index |plain=true/false -- if plain is false/no/0 then separator is treated as a Lua pattern - defaults to plain=true p.split = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = args[1] or args.txt or "" if txt == "" then return nil end local sep = (args[2] or args.sep or ""):gsub('"', '') local idx = tonumber(args[3] or args.idx) or 1 local plain = (args[4] or args.plain or "true"):sub(1,1) plain = (plain ~= "f" and plain ~= "n" and plain ~= "0") local splittbl = mw.text.split( txt, sep, plain ) if idx < 0 then idx = #splittbl + idx + 1 end return splittbl[idx] end -- val2percent scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each number it finds into a percentage and returns the resultant string. p.val2percent = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end local function v2p (x) x = (tonumber(x) or 0) * 100 if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x .. "%" end txt = txt:gsub("%d[%d%.]*", v2p) -- store just the string return txt end -- one2a scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each occurrence of 'one ' into either 'a ' or 'an ' and returns the resultant string. p.one2a = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end txt = txt:gsub(" one ", " a "):gsub("^one", "a"):gsub("One ", "A "):gsub("a ([aeiou])", "an %1"):gsub("A ([aeiou])", "An %1") return txt end -- findpagetext returns the position of a piece of text in a page -- First positional parameter or |text is the search text -- Optional parameter |title is the page title, defaults to current page -- Optional parameter |plain is either true for plain search (default) or false for Lua pattern search -- Optional parameter |nomatch is the return value when no match is found; default is nil p._findpagetext = function(args) -- process parameters local nomatch = args.nomatch or "" if nomatch == "" then nomatch = nil end -- local text = mw.text.trim(args[1] or args.text or "") if text == "" then return nil end -- local title = args.title or "" local titleobj if title == "" then titleobj = mw.title.getCurrentTitle() else titleobj = mw.title.new(title) end -- local plain = args.plain or "" if plain:sub(1, 1) == "f" then plain = false else plain = true end -- get the page content and look for 'text' - return position or nomatch local content = titleobj and titleobj:getContent() return content and mw.ustring.find(content, text, 1, plain) or nomatch end p.findpagetext = function(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args for k, v in pairs(pargs) do args[k] = v end if not (args[1] or args.text) then return nil end -- just the first value return (p._findpagetext(args)) end -- returns the decoded url. Inverse of parser function {{urlencode:val|TYPE}} -- Type is: -- QUERY decodes + to space (default) -- PATH does no extra decoding -- WIKI decodes _ to space p._urldecode = function(url, type) url = url or "" type = (type == "PATH" or type == "WIKI") and type return mw.uri.decode( url, type ) end -- {{#invoke:String2|urldecode|url=url|type=type}} p.urldecode = function(frame) return mw.uri.decode( frame.args.url, frame.args.type ) end -- what follows was merged from [[Module:StringFunc]] -- Argument list helper function, as per [[Module:String]] function p._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end -- Escape Pattern helper function so that all characters are treated as plain text, as per [[Module:String]] function p._escapePattern( pattern_str ) return mw.ustring.gsub( pattern_str, "([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ) end -- Helper Function to interpret boolean strings, as per [[Module:String]] function p._getBoolean( boolean_str ) local boolean_value; if type( boolean_str ) == 'string' then boolean_str = boolean_str:lower(); if boolean_str == 'false' or boolean_str == 'no' or boolean_str == '0' or boolean_str == '' then boolean_value = false; else boolean_value = true; end elseif type( boolean_str ) == 'boolean' then boolean_value = boolean_str; else error( 'No boolean value found' ); end return boolean_value end --[[ Strip This function Strips characters from string Usage: {{#invoke:String2|strip|source_string|characters_to_strip|plain_flag}} Parameters source: The string to strip chars: The pattern or list of characters to strip from string, replaced with '' plain: A flag indicating that the chars should be understood as plain text. defaults to true. Leading and trailing whitespace is also automatically stripped from the string. ]] function p.strip( frame ) local new_args = p._getParameters( frame.args, {'source', 'chars', 'plain'} ) local source_str = new_args['source'] or '' local chars = new_args['chars'] or '' or 'characters' source_str = mw.text.trim(source_str) if source_str == '' or chars == '' then return source_str end local l_plain = p._getBoolean( new_args['plain'] or true ) if l_plain then chars = p._escapePattern( chars ) end local result result = mw.ustring.gsub(source_str, "["..chars.."]", '') return result end --[[ Match any Returns the index of the first given pattern to match the input. Patterns must be consecutively numbered. Returns the empty string if nothing matches for use in {{#if:}} Usage: {{#invoke:String2|matchAll|source=123 abc|456|abc}} returns '2'. Parameters: source: the string to search plain: A flag indicating that the patterns should be understood as plain text. defaults to true. 1, 2, 3, ...: the patterns to search for ]] function p.matchAny(frame) local source_str = frame.args['source'] or error('The source parameter is mandatory.') local l_plain = p._getBoolean( frame.args['plain'] or true ) for i = 1, math.huge do local pattern = frame.args[i] if not pattern then return '' end if mw.ustring.find(source_str, pattern, 1, l_plain) then return tostring(i) end end end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list ]] function p.hyphen_to_dash( str, spacing ) if (str == nil or str == '') then return str end local accept str = mw.text.decode(str, true ) -- replace html entities with their characters; semicolon mucks up the text.split local out = {} local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*') -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item = mw.text.trim(item) -- trim whitespace item, accept = item:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') if accept == 0 and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2') -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–') -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item) -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = table.concat (out, ',' .. spacing) -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = temp_str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept ~= 0 then temp_str = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value end return temp_str end function p.hyphen2dash( frame ) local str = frame.args[1] or '' local spacing = frame.args[2] or ' ' -- space is part of the standard separator for normal spacing (but in conjunction with templates r/rp/ran we may need a narrower spacing return p.hyphen_to_dash(str, spacing) end -- Similar to [[Module:String#endswith]] function p.startswith(frame) return (frame.args[1]:sub(1, frame.args[2]:len()) == frame.args[2]) and 'yes' or '' end -- Implements [[Template:Isnumeric]] function p.isnumeric(frame) local s = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local boolean = (frame.args.boolean or frame:getParent().args.boolean) == 'true' if type(s) == 'string' and mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) then return boolean and 1 or s end return boolean and 0 or '' end -- Checks if a value in a group of numbers is not an interger. -- Allows usage of an |empty= parameter to allow empty values to be skipped. function p.isInteger(frame) local values = frame.args or frame:getParent().args local allow_empty = frame.args.empty or frame:getParent().args.empty for _, value in ipairs(values) do -- Trim spaces value = value and value:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") if value == "" or value == nil then if not allow_empty then return false -- Empty values are not allowed end else value = tonumber(value) if not (type(value) == "number" and value == math.floor(value)) then return false end end end return true end -- Returns an error found in a string. function p.getError(frame) local text = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local error_message = text:match('(<strong class="error">.-</strong>)') return error_message or nil end return p ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8 4 1927 55371 15582 2026-06-19T22:13:11Z Aue Nai 24 55371 wikitext text/x-wiki '''၂၆ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[မာဒါဂါသကာ]]''' (၁၉၆၀)၊ တ္ၚဲစဵုဒၞာ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ပရေင်သုင်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲ ဂၠးကဝ် (International Day Against Drug Abuse and Illicit Trafficking)။ * [[၁၉၄၅]] – ကောန်စၞး နူ ၅၀ ဍုင် ထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ '''[[လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations Charter) ပ္ဍဲ ဍုင်သေန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' ရ။ * [[၁၉၆၃]] – သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် '''[[ဂျောန် အေဖ် ကနေဒဳ]]''' (John F. Kennedy) ဟီုတွဟ် လဟီု ဒယှ်တမ္ညဝ် မၞုံယၟု "Ich bin ein Berliner" (အဲ ဒှ် ကောန်ဍုင်ဘာလိန် မွဲ) ပ္ဍဲ ဍုင်ဘာလိန် ပလိုတ် အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် ရ။ * [[၁၉၇၇]] – အစာဒွက် ရံက် ကေုာံ ရဝ် အမေရိကာန် '''[[အေလ်ဗေတ် ပရက်သလဳ]]''' (Elvis Presley) သ္ပပေါဲဒွက် လက္ကရဴအိုတ် ညး ပ္ဍဲ တွဵုရး အေန်ဒဳယျာနာ ကိုပ်ကၠာ ညး ဟွံဂွံ စုတိအာ။ * [[၁၉၉၇]] – လိက်ကၞပ် ဝတ္ထု '''[[ဟာရဳ ပေါတ်တာ ကေုာံ တၟအ်ဒဿန]]''' (Harry Potter and the Philosopher's Stone) မချူလဝ် နကဵု ဂျေ. ကေ. ရိုးလင်း (J. K. Rowling) ဂှ် စပတိတ်တြး ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ လန်ဒန် ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၆]] </noinclude> r4t981pgjopufy2inonu5aacmrdsbxp 0 11246 55363 2026-06-19T14:11:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox year|year=1865|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၄]]|followed_by=[[၁၈၆၆]]|image=Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg|caption=သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် ယူလဳသေတ် အ..." 55363 wikitext text/x-wiki {{Infobox year|year=1865|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၄]]|followed_by=[[၁၈၆၆]]|image=Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg|caption=သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန် (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Appomattox Court House ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။}} သၞာံ '''၁၈၆၅''' (MDCCCLXV) ဝွံ ဒှ် သၞာံဓမ္မတာ မစတမ်နူ တ္ၚဲအဒိုက် ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ကေုာံ ဒှ် သၞာံ မရနုက်ကဵု ၈၆၅ ပ္ဍဲကဵု ဒုတိယ လ္ၚီသၞာံ၊ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆၅ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကေုာံ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် ရ။ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ အဓိက မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်အတိက် ဂၠးကဝ်၊ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီုတုဲ၊ ပွမပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် တအ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ်လေဝ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ (Introduction and Historical Context) == ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဏအ်ဂှ်၊ ရးဥရဝ်ပ ဝွံ မံၚ်ဒၟံၚ် သၟဝ် ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံၚ် အသိၚ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ (Victorian era) တုဲ အဝဵုအာဏာ အေန်ပါယာ ညးတအ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် "ပရေၚ်ကလေၚ်လဒက်ပတန်" (Reconstruction Era) ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာရ။ ဍုၚ်တအ် ဒးကလေၚ်ပံၚ်ကောံ ရေၚ်သကအ်တုဲ ပရေၚ်သၠးပွး သွက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။<ref>{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|year=1988|publisher=Harper & Row|isbn=978-0060158514}}</ref> == ၂။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီု (End of the American Civil War) == [[ဝှာင်:Appomattox_Court_House_National_Historical_Park_McLean_House.jpg|right|thumb|250x250px|သ္ၚိ McLean ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House မဒှ် ဒၞာဲ သကိုပ်ပၞာန် လဳ ထပက်စၟတ်တဲ ဒုၚ်ကျပၞာန်။]] လုကဴ ပွိုၚ် ၄ သၞာံ ပြၚ်ၚ် မဆောမ်လေၚ်လဝ် လမျီု ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ဂၠိုၚ်ကဵု ကိုဋ်ဂှ်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ အုပ်နိဂီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၉၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် (Confederate) မၞုံယၟု '''ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ''' (Robert E. Lee) ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ယူနဳယောန် (Union) မၞုံယၟု '''ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန်''' (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။<ref>{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}</ref> ပရေၚ်ဒုၚ်ကျ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒပ်လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ တအ် စှ်ေကျအာတုဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဂွံကလေၚ် ပံၚ်ကောံ သၟဟ်သၟန် အာ မွဲစွံပၠန်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၀၊ ညးမဒှ် သမ္မတ ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မၞုံယၟု ဂျက်ဖါသာန် ဒေးဗေတ် (Jefferson Davis) ဒးဒုၚ် ရပ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂျဝ်ဂျဳယျာ တုဲ ပၞာန်ဂှ် အုပ်နိဂီုအာ ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၃။ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Assassination of Abraham Lincoln) == [[ဝှာင်:Abraham_Lincoln_November_1863.jpg|left|thumb|247x247px|သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln) ညးမဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။]] ၜိုန်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာတုဲ ဍုၚ်မံၚ် မိပ်မြဟ်ဒၟံၚ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဟောံဇြ ဗွဲမဇၞော် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဨပြဳ ၁၄၊ ၁၈၆၅၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် '''အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန်''' (Abraham Lincoln) ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရုံဇာတ် ဖေါတ် (Ford's Theatre) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ ရ။<ref>{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}</ref> ညးမပန်ဂစိုတ်ဂှ် ဒှ် အစာဇာတ် မၞုံယၟု '''ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ်''' (John Wilkes Booth) မဒှ် ညးမထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မွဲရ။ လေန်ကောန် စုတိအာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲယးတေံ (ဨပြဳ ၁၅) တုဲ၊ ညးဝွံ ဒှ်အာ သမ္မတ အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု အခိၚ်မကေတ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် ရ။ ကြဴနူ လေန်ကောန် စုတိတုဲ၊ ဒု-သမ္မတ အေန်ဒရူး ဂျောန်သေန် (Andrew Johnson) တိုန်ဒှ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၁၇ ရ။ == ၄။ ပွမပလီု သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ဂျောန်တိန် (Abolition of Slavery and Juneteenth) == သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ အုပ်နိဂီု သၞောတ်ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ * '''ဂျောန်တိန် (Juneteenth):''' ပ္ဍဲ ဂျောန် ၁၉၊ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဂဝ်ဒန် ဂရန်ဂျာ (Gordon Granger) လလောၚ်တြး အမိၚ် မရနုက်ကဵု (၃) ပ္ဍဲ ဂါလ်ဗေတ်သတာန်၊ တွဵုရး တက်ဆက်သ် (Texas) တုဲ လလောၚ်တြး ကဵု သၠးပွး ကု ဍိက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ "ဂျောန်တိန်" တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ。<ref>{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}</ref> * '''ပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၆၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ပွမပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု (၁၃) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပဒတန်တုဲ၊ သၞောတ်ဍိက် ဂှ် ကတဵုဒှ်အာ အရာ ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။ == ၅။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ရးဥရဝ်ပ (Developments in Europe) == ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ လေဝ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက နာနာသာ်ရ- * '''ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ (Salvation Army):''' ပ္ဍဲ ဂျူလာၚ် ၂၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် (William Booth) ကေုာံ ကေသသရေန် ဗုတ် (Catherine Booth) တအ် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ "ခရေတ်ယာန် မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်" မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်လာန်ဒါန်၊ ကြဴနူဂှ် ဒှ်အာ ယၟု သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ မဒှ် ဂကောံရီုဗၚ် မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ် တအ်ရ။<ref>{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}</ref> * '''ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ်:''' ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀၊ ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (Leopold I) မဒှ် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် စုတိအာတုဲ၊ ကောန်ညး လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၂ (Leopold II) တိုန်နန် ရ။ * '''ပရေၚ်ဆက်သွယ်:''' ပ္ဍဲ မေ ၁၇၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (International Telegraph Union - လၟုဟ် ITU) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ်၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ရ။ == ၆။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိတၞဟ် (Developments in Asia and the Rest of the World) == [[ဝှာင်:Bombardment_of_Shimonoseki.jpg|right|thumb|250x250px|ပေါဲဗတိုက် ရှဳမဝ်နဝ်သေကဳ (Bombardment of Shimonoseki) ပ္ဍဲ ဂျပေန်၊ ၁၈၆၄-၁၈၆၅။]] * '''ဍုၚ်ဂျပေန်:''' သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဘာကူမာတ်သု (Bakumatsu period) මဒှ် အခိၚ် အုပ်နိဂီု ခေတ် ဨဒဝ် (Edo) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် နူ ဍုၚ်ပလိုတ်တအ်တုဲ၊ ဂျပေန် ဒးပံက် သၞေဟ်က္ၜၚ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဗၞိက် ကု ဍုၚ်မ္ၚး ရ။ * '''ဍုၚ်အိန္ဒိယ:''' သၞောဝ် ဆက်သွယ်ရေၚ် တေလဳဂရပ် အကြာ ဍုၚ်အိန္ဒိယ (သၟဝ် ဗြိတိန်) ကေုာံ ဥရဝ်ပ ဂှ် ပံက်လဝ် ကဵု ပရေၚ်ဆက်သွယ် မပြဟ်ပြေဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။ * '''အာဖရိက:''' သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိၚ် ဍုၚ်ဥရဝ်ပ တအ် စစွံအာရီု လ္တူ ဒေသ အာဖရိက သွက်ဂွံ သီကေတ် တိဍာ် နဒဒှ် ဍုၚ်ကဝ်လဝ်နဳ တအ်ရ။ == ၇။ ပရေၚ်ကွတ်သိပ္ပံ ကေုာံ နယ်ပညာ (Science and Technology) == ပ္ဍဲ လ္ပာ် ကွတ်သိပ္ပံ (Science) မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ- * '''ဗဳဇဗေဒ (Genetics):''' ခမဳ လ္ပာ် သာသနာ ကာတ်သလေတ် မၞုံယၟု '''ဂရေဂဝ် မေန်ဒေဝ်''' (Gregor Mendel) ထ္ၜးပျး ပတိုန် လိက်စံၚ် လ္ၚတ် သုတေသန ညး မဆေၚ်ကဵု "ပွမကၠောအ်ဗဳဇ ပ္ဍဲ တၞံလေၚ်" (Experiments on Plant Hybridization) ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ဘာသာ ဗဳဇဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။<ref>{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}</ref> * '''ပရေၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ လွဳလွတ်:''' အစာသဝ် ပြၚ်သေတ် လူဝဳ ပါသချာ (Louis Pasteur) ဂွံဆဵုကေတ် နယ်လမ်း ပွမဂစိုတ် စၟယဲ ပ္ဍဲ ယိုဟ် ကေုာံ ဍာ်တှ် မကော်ခဴစ "Pasteurization" ရ။ တုပ်ပ်ကဵု အခိၚ်ဏအ်ကီု၊ အစာသဝ် ဗြိတိန် ဂျဝ်သေပ် လေတ်သတာ (Joseph Lister) စကာ ဓါတ် ကာဗဝ်လေတ် (Carbolic acid) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟယဲ ပ္ဍဲအခိၚ် ပတိတ် ကရေက် ဂဥုဲ (Antiseptic surgery) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ。<ref>{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}</ref> == ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) == [[ဝှာင်:Alice_par_John_Tenniel_02.png|left|thumb|306x306px|ဗီုရုပ် အဲလေတ် နူကဵု လိက်ကၞပ် "အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ်" မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၅။]] သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ပတိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဝတ္ထု မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ- * '''အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ် (Alice's Adventures in Wonderland):''' ချူလဝ် နကဵု လူးဝေတ် ခါရဝ် (Lewis Carroll) (ယၟုဍာံ Charles Dodgson) ဂှ် ပတိတ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆၊ ၁၈၆၅ ရ။ ဝတ္ထုဏအ်ဝွံ ဒှ် ဝတ္ထု ကောန်ၚာ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် လိက်ပတ် ရ။<ref>{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}</ref> * '''နူ ဂၠးတိ စိုပ် ဂိတု (From the Earth to the Moon):''' ချူလဝ် နကဵု ဂျူလာ ဗါန် (Jules Verne) မဒှ် လိက် ဝတ္ထု သိပ္ပံ-စိတ်ကူးယဉ် (Science fiction) မွဲ။ * '''ရာဇာဝတ် ကေုာံ ဒုဟ်ဒဏ် (Crime and Punishment):''' အစာချူလိက် ရုရှ ဖဳယဝ်ဒဝ် ဒဝ်သတဝ်ယေပ်သကဳ (Fyodor Dostoevsky) စချူလဝ် ဝတ္ထုဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ (ၜိုန်ရ ပတိတ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၆ ကီုလေဝ်)။ == ၉။ ပရေၚ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Events Chronology) == ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအၚ် ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ပရေၚ်မကတဵုဒှ် သၞာံ ၁၈၆၅ (၁၈၆၅ လၟေၚ်အခိၚ်) !စၟတ်တ္ၚဲ (Date) !ပရူပရာ (Event) !ဍုၚ်/ဒေသ (Location) |- |'''ဨပြဳ ၉''' |သကိုပ်ပၞာန် လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန်။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီု။ |ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် |- |'''ဨပြဳ ၁၄-၁၅''' |သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် တုဲ စုတိ။ |ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ |- |'''မေ ၁၇''' |ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (ITU) ဒက်ပတန်။ |ဍုၚ်ပဴရေတ် |- |'''ဂျောန် ၁၉''' |တ္ၚဲ ဂျောန်တိန် (Juneteenth)၊ လလောၚ်တြး သၠးပွး ဍိက်။ |တက်ဆက်သ် |- |'''ဂျူလာၚ် ၂''' |ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ။ |ဍုၚ်လာန်ဒါန် |- |'''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆''' |လိက်ကၞပ် ''Alice's Adventures in Wonderland'' ပတိတ်တြး။ |ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် |- |'''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၆''' |သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment) ပဒတန်၊ ပလီု သၞောတ်ဍိက်။ |ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် |} == ၁၀။ မၞိဟ်မဒှ် ကေုာံ မၞိဟ်မစုတိ (Births and Deaths) == '''မၞိဟ်မဒှ် (Births):''' * '''ဇာန်နဝါရဳ ၂၈:''' လာလာ လာတ်ပါတ် ရာဲ (Lala Lajpat Rai)၊ ညးမလုပ်ပေါဲဗတိုက် သၠးပွး ဍုၚ်အိန္ဒိယ။ (စုတိ ၁၉၂၈) * '''မေ ၂၅:''' ပဳတာ သဳမာန် (Pieter Zeeman)၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုၚ်ဒါတ် မကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ်။ (စုတိ ၁၉၄၃) * '''ဂျောန် ၁၃:''' ဝဳလဳယျာမ် ဗာတ်လာ ယေတ် (W. B. Yeats)၊ အစာကဗျ ကောန်ဍုၚ် အာဲယျာလာန် ကေုာံ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ် လိက်ပတ်။ (စုတိ ၁၉၃၉)<ref>{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}</ref> * '''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂:''' ဝါရ်ရန် ဂျဳ ဟာဒေန် (Warren G. Harding)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၂၉။ (စုတိ ၁၉၂၃) * '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၈:''' ဂျန် သဳဗေလဳယပ် (Jean Sibelius)၊ အစာဂဳတ သွက် ဍုၚ်ဖေန်လာန်။ (စုတိ ၁၉၅၇) '''မၞိဟ်မစုတိ (Deaths):''' * '''ဨပြဳ ၁၅:''' အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆။ (ဒှ် ၁၈၀၉)<ref>{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|year=1995|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0684808468}}</ref> * '''ဨပြဳ ၂၆:''' ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ် (John Wilkes Booth)၊ ညးမဂစိုတ် သမ္မတ လေန်ကောန်။ (ဒှ် ၁၈၃၈) * '''အံက်တဝ်ဗါ ၁၈:''' ဇြေန်ရဳ ပါမာသတန် (Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston)၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။ (ဒှ် ၁၇၈၄) * '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀:''' ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (King Leopold I of Belgium)၊ ဨကရာဇ် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ (ဒှ် ၁၇၉၀) * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1865AmericanCivilWar ဝင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references><ref name="McPherson">{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}</ref> <ref name="Foner">{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|year=1988|publisher=Harper & Row|isbn=978-0060158514}}</ref> <ref name="Foote">{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}</ref> <ref name="Swanson">{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}</ref> <ref name="Gordon-Reed">{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}</ref> <ref name="Hattersley">{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}</ref> <ref name="Henig">{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}</ref> <ref name="Fitzharris">{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}</ref> <ref name="Carroll">{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}</ref> <ref name="Donald">{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|year=1995|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-0684808468}}</ref> <ref name="Foster">{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}</ref></references> {{Navbox|name=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|title=သၞာံဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် (1860s)|listclass=hlist|group1=သၞာံဂမၠိုၚ်|list1=* [[၁၈၆၀]] * [[၁၈၆၁]] * [[၁၈၆၂]] * [[၁၈၆၃]] * [[၁၈၆၄]] * [[၁၈၆၅]] * [[၁၈၆၆]] * [[၁၈၆၇]] * [[၁၈၆၈]] * [[၁၈၆၉]]|group2=ခေတ် ကေုာံ ဝင်|list2=* [[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ]] * [[ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ]] * [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန်]]}} hjlazi8im6oj959dar9161659e5kt39 10 11247 55364 2026-06-19T14:12:13Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: center; font-size: 90%; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px;" ! colspan="3" style="font-size: 125%; background-color: #efefef; padding: 0.2em;" | သၞာံ {{{year}}} |- {{#if:{{{image|}}}| {{!}} colspan="3" style="text-align:center; padding-top: 0.5em;" {{!}} [[File:{{{image}}}|frameless|upright=1.15|alt={{{caption|}}}]]..." 55364 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox" style="width: 22em; text-align: center; font-size: 90%; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px;" ! colspan="3" style="font-size: 125%; background-color: #efefef; padding: 0.2em;" | သၞာံ {{{year}}} |- {{#if:{{{image|}}}| {{!}} colspan="3" style="text-align:center; padding-top: 0.5em;" {{!}} [[File:{{{image}}}|frameless|upright=1.15|alt={{{caption|}}}]]<br/><span style="font-size: smaller;">{{{caption|}}}</span> }} |- ! style="text-align: right; white-space: nowrap; padding: 0.2em 0.5em;" | လ္ၚီသၞာံ | colspan="2" style="text-align: left; padding: 0.2em 0.5em;" | {{{millennium|}}} |- ! style="text-align: right; white-space: nowrap; padding: 0.2em 0.5em;" | ဗွဝ်ကၠံ | colspan="2" style="text-align: left; padding: 0.2em 0.5em;" | {{{century|}}} |- ! style="text-align: right; white-space: nowrap; padding: 0.2em 0.5em;" | စှ်သၞာံဂမၠိုၚ် | colspan="2" style="text-align: left; padding: 0.2em 0.5em;" | {{{decade|}}} |- ! colspan="3" style="background-color: #efefef; padding: 0.2em; border-top: 1px solid #a2a9b1;" | လၟေၚ် သၞာံ |- | style="width: 33%; text-align: right; padding: 0.2em;" | {{#if:{{{preceded_by|}}}|&lt; {{{preceded_by}}}}} | style="width: 33%; text-align: center; font-size: 110%; padding: 0.2em;" | '''{{{year}}}''' | style="width: 33%; text-align: left; padding: 0.2em;" | {{#if:{{{followed_by|}}}|{{{followed_by}}} &gt;}} |}</includeonly><noinclude> {{Documentation|content= == သွက်ဂွံစကာ (Usage) == ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် "သၞာံ" ဂမၠိုၚ် (ဥပမာ- ၁၈၆၅၊ ၂၀၂၄) သွက်ဂွံ ထ္ၜး တၚ်နၚ် သ္ၚိအၚ် လၟေၚ်အခိၚ် ဗွဲခမၞောန် ရ။ <pre> {{Infobox year | year = | millennium = | century = | decade = | preceded_by = | followed_by = | image = | caption = }} </pre> == ဥပမာ (Example) == <pre> {{Infobox year | year = 1865 | millennium = မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ | century = ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ | decade = ၁၈၆၀ တအ် | preceded_by = [[၁၈၆၄]] | followed_by = [[၁၈၆၆]] | image = Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg | caption = သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် ဂရန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။ }} </pre> [[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအၚ်ဂမၠိုၚ်|Year]] }} </noinclude> 0dyjbos44hh06ustgezdw2tcst74dlj 0 11248 55365 2026-06-19T14:15:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox year|year=1864|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၃]]|followed_by=[[၁၈၆၅]]|image=First Geneva Convention, 1864.jpg|caption=ပရေၚ်ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (First Geneva Conventi..." 55365 wikitext text/x-wiki {{Infobox year|year=1864|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၃]]|followed_by=[[၁၈၆၅]]|image=First Geneva Convention, 1864.jpg|caption=ပရေၚ်ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (First Geneva Convention) ပ္ဍဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ်၊ သၞာံ ၁၈၆၄။}}သၞာံ '''၁၈၆၄''' (MDCCCLXIV) ဝွံ ဒှ် သၞာံထပ် (Leap year) မစတမ်နူ တ္ၚဲသိုက် ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ကေုာံ ဒှ် သၞာံ မရနုက်ကဵု ၈၆၄ ပ္ဍဲကဵု ဒုတိယ လ္ၚီသၞာံ၊ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆၄ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကေုာံ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် ရ။ သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ဒှ် သၞာံ အဓိက မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်အတိက် ဂၠးကဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဏအ်ဝွံ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (First Geneva Convention) မဒှ် သဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်ကောန်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် (International Humanitarian Law) ဂှ် ဒးဒုၚ် ထပက်လဝ် စၟတ်တဲရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မ္ဂး ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ဆက်တုဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် အသိၚ်ဇၞော်တုဲ သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ကလေၚ်ဇၞးကေတ် ပေါဲရုဲမာဲ နဒဒှ် သမ္မတ မွဲဝါပၠန်ရ။ ပ္ဍဲ အာရှမ္ဂး ပေါဲကလိုက်ကမဵု တာဲပေၚ် (Taiping Rebellion) မၞုံကဵု လမျီု ဆောမ်လေၚ် ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်ကြုက် ဂှ် အုပ်နိဂီုအာရ။<ref>{{cite book|last=Bowman|first=John S.|title=Chronology of World History|year=2000|publisher=Barnes & Noble Books|isbn=978-0760722394}}</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ (Introduction and Historical Context) == ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် သၞာံ ၁၈၆၄ ဏအ်ဂှ်၊ ရးဥရဝ်ပ ဝွံ မံၚ်ဒၟံၚ် သၟဝ် ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံၚ် အသိၚ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ (Victorian era) တုဲ အဝဵုအာဏာ အေန်ပါယာ ညးတအ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ကောန်ဂကူ ဥရဝ်ပ တအ် စသီကေတ် တိဍာ် ကဝ်လဝ်နဳ တၟိ ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မရနုက်ကဵု ၄ သွက် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ရ။ အလဵုအသဳ ဖက်ဒရယ် ယူနဳယောန် (Union) တအ် စကေတ်ဇၞးကၠုၚ် လ္တူ ဒပ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် (Confederate) တအ် လၟေၚ်ၚ်ရ။<ref>{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}</ref> == ၂။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် ကေုာံ ပေါဲရုဲမာဲ (American Civil War and Re-election) == [[ဝှာင်:Shermans_March_to_the_Sea.jpg|right|thumb|250x250px|သကိုပ်ပၞာန် ရှာမာန် (William T. Sherman) ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် ယူနဳယောန် ညး ကွာ်တရဴ ပၞာန် စိုပ် ၜဳ (March to the Sea) ပ္ဍဲ ဂျဝ်ဂျဳယျာ။]] သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မပြံၚ်လှာဲ အသိၚ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် ရ။ * '''ပရေၚ်ကွာ်တရဴ စိုပ် ၜဳ (March to the Sea):''' သကိုပ်ပၞာန် ယူနဳယောန် ဝဳလဳယျာမ် တဳ. ရှာမာန် (William T. Sherman) လုပ်သီကေတ် ဍုၚ်အာတ်လာန်တာ (Atlanta) ပ္ဍဲ ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၜါ တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ညး ဆက်ကွာ်တရဴ ဖျေဟ် ဗတိုက် ပလီုပလာ် အလုံမွဲ တွဵုရး ဂျဝ်ဂျဳယျာ စဵုကဵု စိုပ် ၜဳ မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် ရ။ ပရေၚ်ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံၚ် ဒြဟတ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် တအ် ဂွံလီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။<ref>{{cite book|last=Davis|first=Burke|title=Sherman's March|year=1980|publisher=Random House|isbn=978-0394507393}}</ref> * '''ပေါဲရုဲမာဲ သမ္မတ ၁၈၆၄:''' ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဗေမ်ဗါ ၈၊ သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ကလေၚ်ဇၞးကေတ် ပေါဲရုဲမာဲ လ္တူ ညးပြိုၚ်ပကာန် သကိုပ်ပၞာန် ဂျော့ချ် ဘဳ. မက်ကလေလာန် (George B. McClellan) ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။ ပရေၚ်ဇၞးဏအ်ဝွံ သ္ပဒတန် ကဵု သၞောဝ် ပွမပလီု သၞောတ်ဍိက် ဆက်တုဲ မံက်ဂကတ်ကၠုၚ် ရ။<ref>{{cite book|last=White|first=Ronald C.|title=A. Lincoln: A Biography|year=2009|publisher=Random House|isbn=978-1400064991}}</ref> == ၃။ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကေုာံ ခရက်သေတ် (Geneva Convention and the Red Cross) == သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ဒှ် သၞာံ တၟေၚ်အိုတ် သွက် ဝင် ပရေၚ်ကောန်မၞိဟ် ဂၠးကဝ် ရ။ * '''လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် (First Geneva Convention):''' ပ္ဍဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၂၊ ကောန်စၞး နူ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ ၁၂ ဍုၚ် ကောံဓရီုတုဲ ထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျနဳဗါ၊ သွိဇြာလာန် ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ်ဝွံ သ္ပဒတန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သက်ကု ပါ်ခြာ လ္ပာ်လဵုမွဲ ရ။<ref>{{cite book|last=Hutchinson|first=John F.|title=Champions of Charity: War and the Rise of the Red Cross|year=1996|publisher=Westview Press|isbn=978-0813331495}}</ref> * '''ဂကောံ ကြက်ခြေနီ (Red Cross):''' ကြဴနူ ပရေၚ်ထပက် လိက်ကသုက် ဏအ်တုဲ၊ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ အလုံဂၠးကဝ် (ICRC) ဂှ် စကတဵုဒှ် မံက်ဂကတ်ကၠုၚ် ကေုာံ စကာ သင်္ကေတ လေက်ကမက် ဗကေတ် လ္တူ ပိတ် ဗု (Red Cross) နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ရ။ == ၄။ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ ပၞာန် သလေတ်သဝေတ် (Events in Europe and Second Schleswig War) == [[ဝှာင်:Schlacht_bei_Oeversee_1864.jpg|left|thumb|250x250px|ပေါဲဗတိုက် အဝ်ဗါသဳ (Battle of Oeversee) ပ္ဍဲ အခိၚ် ပၞာန် သလေတ်သဝေတ် ဒုတိယ အကြာ ပရတ်ယှာ ကေုာံ ဒေန်မက်။]] * '''ပၞာန် သလေတ်သဝေတ် ဒုတိယ (Second Schleswig War):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ပၞာန် ကတဵုဒှ် အကြာ ဍုၚ်ဒေန်မက် (Denmark) ကေုာံ မဟာမိတ် ပရတ်ယှာ ကဵု သြသတြဳယျာ (Prussia and Austria) ပရူ ပြသၞာ တိဍာ် တွဵုရး သလေတ်သဝေတ် ကေုာံ ဟဝ်စတိန် (Schleswig and Holstein) ရ။ ဒပ်မဟာမိတ် ဂျာမနဳ တအ် ဇၞးအာတုဲ ဒေန်မက် ဒးကျယိုက် တိဍာ် ညးတအ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဗဳယေန်နာ (Treaty of Vienna) မထပက် ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗါ ၃၀ ရ。<ref>{{cite book|last=Embree|first=Michael|title=Bismarck's First War: The Campaign of Schleswig and Jutland 1864|year=2007|publisher=Helion & Company|isbn=978-1906033033}}</ref> * '''ရုရှ (Russia):''' ဨကရာဇ် ရုရှ အာလေတ်ဇြာန်ဒါ မရနုက်ကဵု ၂ (Alexander II) ကၠောန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဒက်ပတန် ကံၚ်သဳ ဒေသနာ ဇမ်သတဝ် (Zemstvo) မာန်ရ။ == ၅။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ တၞဟ်ဟ် (Developments in Asia and Others) == * '''ဍုၚ်ကြုက်:''' လုကဴ ပွိုၚ် ၁၄ သၞာံ မကတဵုဒှ်လဝ် ပေါဲကလိုက်ကမဵု တာဲပေၚ် (Taiping Rebellion) မၞုံကဵု လမျီုဆောမ်လေၚ် ၜိုတ် ၂၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ်ဂှ်၊ အုပ်နိဂီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာၚ် ၁၉၊ ဒပ် အလဵုအသဳ ခေန် (Qing dynasty) တအ် လုပ်သီကေတ် ဍုၚ်ဇၞော် တာဲပေၚ် နာန်ကျေန် (Nanjing) တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟုန် ရှဳချန် (Hong Xiuquan) စုတိအာ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဂျိဇကု ဇကု) ပ္ဍဲ ဂျောန် ၁ ရ。<ref>{{cite book|last=Spence|first=Jonathan D.|title=God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan|year=1996|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0393315561}}</ref> * '''ဍုၚ်ဂျပေန်:''' ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာၚ်၊ ပေါဲကလိုက်ကမဵု ဍောတ်တ် ညံၚ်ရဴ ကိစ္စ အဳကေဒါယာ (Ikedaya incident) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကဳယဝ်တဝ် တုဲ၊ ဒပ်ပၞာန် ဍုၚ်ပလိုတ် ၄ ဍုၚ် ပံၚ်ကောံတုဲ ပန်ဗတိုက် သၞေဟ် ရှဳမဝ်နဝ်သေကဳ (Bombardment of Shimonoseki) သွက်ဂွံ ဂျပေန် ပံက် သၞေဟ် သွက် ဗၞိက်ကွဳသၚ် ရ။ == ၆။ သိပ္ပံ ကေုာံ နယ်ပညာ (Science and Technology) == [[ဝှာင်:James_Clerk_Maxwell.png|left|thumb|224x224px|ဂျေမ်း ကလာတ် မက်သဝေဝ် (James Clerk Maxwell) ညးမကၠောန်ဗဒှ် သီအဝ်ရဳ ဓါတ်လလဳသံလိုက်။]] * '''ရူပဗေဒ (Physics):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၈၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုၚ်သကတ်တလာန် '''ဂျေမ်း ကလာတ် မက်သဝေဝ်''' (James Clerk Maxwell) ပတိုန်ထ္ၜး လိက်စံၚ် "A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field" (သီအဝ်ရဳ ဒြဟတ် ဓါတ်လလဳသံလိုက်) ဇရေၚ် ဂကောံ ရဝ်ယျယ် သဝ်သာဲတဳ (Royal Society) ရ။ လိက်စံၚ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ。<ref>{{cite book|last=Mahon|first=Basil|title=The Man Who Changed Everything: The Life of James Clerk Maxwell|year=2003|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0470861714}}</ref> * '''ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ:''' လူးဝဳ ပါသချာ (Louis Pasteur) သ္ပ ပရေၚ်စမ်ၜတ် ထ္ၜးပျး ဒဒှ်ရ စၟယဲတအ် ကၠုၚ်နူ လဟီုလဟာ မွဲ ကေုာံ ပွမစကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် စၟ (Pasteurization) ဂှ် ဆက်တုဲ ပြာကတ်ကၠုၚ် ရ။ == ၇။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) == သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ပတိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဝတ္ထု မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ- * '''တရဴ ဇရေၚ် လဒေါဝ် ဂၠးတိ (Journey to the Center of the Earth):''' အစာချူလိက် ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် '''ဂျူလာ ဗါန်''' (Jules Verne) ပတိတ်တြး လိက်ဝတ္ထု သိပ္ပံ-စိတ်ကူးယဉ် ဏအ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဗေမ်ဗါ ရ။ ဍေံဒှ် ဝတ္ထု မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မွဲ စဵုကဵု လၟုဟ်ရ。<ref>{{cite book|last=Verne|first=Jules|title=Journey to the Center of the Earth|year=1864|publisher=Pierre-Jules Hetzel|isbn=}}</ref> * '''ဝၚ် ပၞာန် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် (War and Peace):''' အစာချူလိက် ဍုၚ်ရုရှ '''လဳအဝ် တဝ်သတဝ်''' (Leo Tolstoy) စချူ ကေုာံ ပတိတ် ဇာတ်လမ်း ဝတ္ထု ဝၚ် ပၞာန် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု ယၟု "သၞာံ ၁၈၀၅" ပ္ဍဲ ဂျာနယ် The Russian Messenger ရ။<ref>{{cite book|last=Tolstoy|first=Leo|title=War and Peace|year=1869|publisher=The Russian Messenger|isbn=}}</ref> == ၈။ ပရေၚ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Events Chronology) == ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအၚ် ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ပရေၚ်မကတဵုဒှ် သၞာံ ၁၈၆၄ (၁၈၆၄ လၟေၚ်အခိၚ်) !စၟတ်တ္ၚဲ (Date) !ပရူပရာ (Event) !ဍုၚ်/ဒေသ (Location) |- |'''ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁''' |ပၞာန် သလေတ်သဝေတ် ဒုတိယ စကတဵုဒှ်။ |ဥရဝ်ပ (ဒေန်မက်) |- |'''ဂျူလာၚ် ၁၉''' |ဍုၚ်နာန်ကျေန် ဒးကျအာ ဒပ်အလဵုအသဳ။ ပေါဲကလိုက်ကမဵု တာဲပေၚ် အုပ်နိဂီု။ |ဍုၚ်ကြုက် |- |'''အဝ်ဂေတ် ၂၂''' |လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ထပက်စၟတ်တဲ။ |ဂျနဳဗါ၊ သွိဇြာလာန် |- |'''သေပ်တေမ်ဗါ ၂''' |ဒပ်ပၞာန် ယူနဳယောန် သီဂွံ ဍုၚ်အာတ်လာန်တာ။ |ဂျဝ်ဂျဳယျာ၊ အမေရိကာန် |- |'''အံက်တဝ်ဗါ ၃၀''' |လိက်ကသုက် ဗဳယေန်နာ ထပက်စၟတ်တဲ၊ ဒေန်မက် ဒးကဵု တိဍာ်။ |ဩသတြဳယျာ |- |'''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၈''' |အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ကလေၚ်ဇၞး ပေါဲရုဲမာဲ သမ္မတ။ |ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် |- |'''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၅''' |လိက်ဝတ္ထု "Journey to the Center of the Earth" ပတိတ်တြး။ |ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် |} == ၉။ မၞိဟ်မဒှ် ကေုာံ မၞိဟ်မစုတိ (Births and Deaths) == '''မၞိဟ်မဒှ် (Births):''' * '''ဨပြဳ ၂၁:''' မက်စ် ဝေဗါ (Max Weber)၊ တၠပညာ မၞိဟ်ပရေၚ် ဂကောံ (Sociologist) ဍုၚ်ဂျာမနဳ။ (စုတိ ၁၉၂၀) * '''မေ ၅:''' နေလဳ ဗလာၚ် (Nellie Bly)၊ အစာပရိုၚ် ညးဗြဴ ဍုၚ်အမေရိကာန် မပြာကတ်။ (စုတိ ၁၉၂၂) * '''ဂျောန် ၁၁:''' ရဳချတ် သတြောတ် (Richard Strauss)၊ အစာချူဒွက် ဂဳတ ဍုၚ်ဂျာမနဳ။ (စုတိ ၁၉၄၉)<ref>{{cite book|last=Kennedy|first=Michael|title=Richard Strauss: Man, Musician, Enigma|year=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521027748}}</ref> * '''ဂျူလာၚ် ၂၀:''' အဳရေတ် အာလေက်ဇြေန်ဒါ (Erik Axel Karlfeldt)၊ အစာကဗျ ဍုၚ်သွဳဒေန် ကေုာံ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ်။ (စုတိ ၁၉၃၁) * '''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၄:''' ဟေန်ရဳ ဒဳ လဝ်တရက် (Henri de Toulouse-Lautrec)၊ အစာကသူ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ်။ (စုတိ ၁၉၀၁) '''မၞိဟ်မစုတိ (Deaths):''' * '''မေ ၁၉:''' နာသာန်နဳယျယ် ဟဝ်သွန် (Nathaniel Hawthorne)၊ အစာချူလိက် ဝတ္ထု ဍုၚ်အမေရိကာန် (ဥပမာ- The Scarlet Letter)။ (ဒှ် ၁၈၀၄)<ref>{{cite book|last=Wineapple|first=Brenda|title=Hawthorne: A Life|year=2003|publisher=Random House|isbn=978-0812972917}}</ref> * '''ဂျောန် ၁:''' ဟုန် ရှဳချန် (Hong Xiuquan)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပေါဲကလိုက်ကမဵု တာဲပေၚ် ဍုၚ်ကြုက်။ (ဒှ် ၁၈၁၄) * '''အံက်တဝ်ဗါ ၁၂:''' ရဝ်ဂျာ တာနဳ (Roger B. Taney)၊ သကိုပ်တၠသၞောဝ်ဓဝ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၅ (ညးမသ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ် Dred Scott)။ (ဒှ် ၁၇၇၇) * '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၈:''' ဂျော့ချ် ဗူး (George Boole)၊ တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန် (Boolean algebra)။ (ဒှ် ၁၈၁၅) == ၁၀။ အနာဂတ်ဆက်စပ် ကေုာံ သရုပ် (Legacy and Conclusion) == သၞာံ ၁၈၆၄ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစွံလဝ် သဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် အနာဂတ် ဂၠးကဝ် ရ။ ပွမထပက်စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ပြံၚ်လှာဲထောအ် လညာတ် ဥပဒေ ပရေၚ်ကောန်မၞိဟ် လ္တူ ကောန်ပၞာန် မဒးဝပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် တုဲ၊ ဒှ်ကၠုၚ် သဇိုၚ် သွက် သၞောဝ် ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ခေတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ပရေၚ်ဇၞး ပေါဲရုဲမာဲ လေန်ကောန် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သွက်ဂွံ အုပ်နိဂီု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် ကေုာံ သၞောတ်ဍိက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ လောဲသွာအာရ။ ပရေၚ်အုပ်နိဂီု ပေါဲကလိုက်ကမဵု တာဲပေၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ကြုက် ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပရေၚ်မကလေၚ် ထိၚ်ဒဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် သရ လီုလာ် အသိၚ်ဇၞော် သွက် အေန်ပါယာ ခေန် (Qing) ညံၚ်ဂွံ ဍိုန်လျအာ လၟေၚ်ၚ် ရ။ == နိဿဲ (References) == <references><ref name="Bowman">{{cite book|last=Bowman|first=John S.|title=Chronology of World History|year=2000|publisher=Barnes & Noble Books|isbn=978-0760722394}}</ref> <ref name="Foote">{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}</ref> <ref name="Davis">{{cite book|last=Davis|first=Burke|title=Sherman's March|year=1980|publisher=Random House|isbn=978-0394507393}}</ref> <ref name="White">{{cite book|last=White|first=Ronald C.|title=A. Lincoln: A Biography|year=2009|publisher=Random House|isbn=978-1400064991}}</ref> <ref name="Hutchinson">{{cite book|last=Hutchinson|first=John F.|title=Champions of Charity: War and the Rise of the Red Cross|year=1996|publisher=Westview Press|isbn=978-0813331495}}</ref> <ref name="Embree">{{cite book|last=Embree|first=Michael|title=Bismarck's First War: The Campaign of Schleswig and Jutland 1864|year=2007|publisher=Helion & Company|isbn=978-1906033033}}</ref> <ref name="Spence">{{cite book|last=Spence|first=Jonathan D.|title=God's Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan|year=1996|publisher=W. W. Norton & Company|isbn=978-0393315561}}</ref> <ref name="Mahon">{{cite book|last=Mahon|first=Basil|title=The Man Who Changed Everything: The Life of James Clerk Maxwell|year=2003|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0470861714}}</ref> <ref name="Verne">{{cite book|last=Verne|first=Jules|title=Journey to the Center of the Earth|year=1864|publisher=Pierre-Jules Hetzel|isbn=}}</ref> <ref name="Tolstoy">{{cite book|last=Tolstoy|first=Leo|title=War and Peace|year=1869|publisher=The Russian Messenger|isbn=}}</ref> <ref name="Kennedy">{{cite book|last=Kennedy|first=Michael|title=Richard Strauss: Man, Musician, Enigma|year=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521027748}}</ref> <ref name="Wineapple">{{cite book|last=Wineapple|first=Brenda|title=Hawthorne: A Life|year=2003|publisher=Random House|isbn=978-0812972917}}</ref></references> {{Navbox|name=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|title=သၞာံဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် (1860s)|listclass=hlist|group1=သၞာံဂမၠိုၚ်|list1=* [[၁၈၆၀]] * [[၁၈၆၁]] * [[၁၈၆၂]] * [[၁၈၆၃]] * [[၁၈၆၄]] * [[၁၈၆၅]] * [[၁၈၆၆]] * [[၁၈၆၇]] * [[၁၈၆၈]] * [[၁၈၆۹]]|group2=ခေတ် ကေုာံ ဝင်|list2=* [[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ]] * [[ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ]] * [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန်]] * [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗါ]]}} 4dq14y9agfngfwnb7oggh9eiqow8cw7 0 11249 55366 2026-06-19T18:50:47Z ~2026-35675-56 5423 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[ဝှာင်:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|right|thumb|ရှာကဳရာ (၂၀၂၃)]] '''ရှာကဳရာ''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll) (သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇) ဇာတိ ဍုၚ်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဝွံ ဒှ်သၟာဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ သၟာလှ်ေဒယှ..." 55366 wikitext text/x-wiki [[ဝှာင်:2023-11-16_Gala_de_los_Latin_Grammy,_03_(cropped)02.jpg|right|thumb|ရှာကဳရာ (၂၀၂၃)]] '''ရှာကဳရာ''' (Shakira Isabel Mebarak Ripoll) (သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇) ဇာတိ ဍုၚ်ကဝ်လောမ်ဗဳယျာ ဝွံ ဒှ်သၟာဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ သၟာလှ်ေဒယှ် ညးဂၠးတိတအ် ဒးစိုတ်မွဲတုဲ ဗွဲတၟေင် ယၟုဒယှ်တၟိဟ် ပ္ဍဲဂကူဒွက်လာတေန် (Latin)၊ ပံပ် (Pop) ကဵု ရံက် (Rock) ရ။ နူသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် စလုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ဗွိုၚ်သုခုမတုဲ ယၟုဒယှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲလောကဂဳတရ။<ref>https://www.noticiascaracol.com/entretenimiento/shakira-en-la-historia-los-momentos-que-la-consolidaron-como-artista-so35</ref> ရှာကဳရာ ဝွံ ဂွံထ္ၜးရုပ်တက်ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲကဝးဗဳဒဳယော ဂၠိုၚ်ကဵုကဝးရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် နကဵုညးဂၠးတိတအ် ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု "သၟိၚ်ဗြဴဂဳတလာတေန်" (Queen of Latin Music) ရ။<ref>https://www.forbes.com/sites/andreazarczynski/2023/04/30/as-latin-music-booms-grammy-museum-honors-shakira/</ref> နူဂှ် တိုန်ကၠုၚ်စၚ် လုပ်စိုပ်ဂဳတဂၠးတိရ။ ရှာကဳရာ ကၠောန်ပ္တိတ်ကၠုၚ်လဝ် ကဝးဒွက် ''Laundry Service'' မွဲကဝးကီု၊ ကဝးဒွက်ပူဂဵု ယၟုကဝး ''Fijación Oral, Vol. 1'' ကီု၊ မ္ၚးနူဂှ် ဒွက်ပူဂဵု (Single) မပ္တံကဵု ဒွက် "Whenever, Wherever" ၊ ဒွက် "La Tortura" ၊ ဒွက် "Hips Don't Lie" ၊ ဒွက် "Loca" ၊ ဒွက် "Waka Waka" ကေုာံ ဒွက်ဒယှ်ေပံၚ်တောဲလဝ်ကဵု သၟာလှ်ေဒယှ်တၞဟ်တအ်ကီု နွံရ။ နကဵု ရှာကဳရာ နူစချူဒွက် စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ်မ္ဂး လၟိဟ်ဒွက် ၁၄၀ ပြၚ် နွံရ။<ref>https://www.billboard.com/lists/shakiras-top-songs-billboard-hot-100/</ref> == နိဿဲ (references list) == {{reflist}} 48fbvq4mil707uics2khnwecwwjrq27 4 11250 55367 2026-06-19T22:09:33Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၃ ဂျောန်''': '''[[တ္ၚဲ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]''' (International Olympic Day)၊ တ္ၚဲ ညးရာဇဝတ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Public Service Day)။ * [[၁၇၅၇]] – ဒပ်ပၞာန် ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိန် (British East India Company) သၟဝ် ပရေင်က္..." 55367 wikitext text/x-wiki '''၂၃ ဂျောန်''': '''[[တ္ၚဲ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]''' (International Olympic Day)၊ တ္ၚဲ ညးရာဇဝတ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Public Service Day)။ * [[၁၇၅၇]] – ဒပ်ပၞာန် ကမ္မဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိန် (British East India Company) သၟဝ် ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရဝ်ဘတ် ကလာက် (Robert Clive) ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး လ္တူ သၟိင် နာဝပ် ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် ပလာသဳ]]''' (Battle of Plassey) တုဲ စဟုပ်သီ ဒေသ ဗေန်ဂေါဝ် (Bengal) ရ။ * [[၁၈၉၄]] – တၠပညာ ပြင်သေတ် ဘာရွန် ပဳယေရ် ဒဳ ကူဘာတင် (Baron Pierre de Coubertin) ဒက်ပတန် '''[[ကမ္မတဳ အဝ်လေမ်ပေတ် ဂၠးကဝ်]]''' (International Olympic Committee) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သဝ်ဗောန် ဍုင်ပဴရေတ်။ * [[၁၉၆၁]] – '''[[လိက်ကသုက် အာန်တာတိက]]''' (Antarctic Treaty) မဒှ် လိက်ကသုက် စၟတ်သမ္တီ ဒေသ အာန်တာတိက နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက် ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သက်ကု ပရေင်ပၞာန်ဂှ် စဒှ်ဒတန် တရားဝင်ရ။ * [[၂၀၁၆]] – ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ '''[[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]''' (United Kingdom) သ္ပ ပေါဲကေတ်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် (Referendum) တုဲ ရုဲစှ် သွက်ဂွံ နုက်တိတ် နူ ဂကောံ '''[[သမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ]]''' (EU) မကော်ခဴစ ပရေင် ဗရက်သေတ် (Brexit) ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၂. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၄. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၃]] </noinclude> kxpmpy01e3sx1oecyi4uci8epu9nlc1 4 11251 55368 2026-06-19T22:10:47Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၄ ဂျောန်''': * [[၁၃၁၄]] – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် ဗာန်နံက်ဘန်း]]''' (Battle of Bannockburn)၊ ဒပ်ပၞာန် သကတ်တလာန် သၟဝ် ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရဝ်ဘတ် (Robert the Bruce) ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး လ္တူ ဒပ်ပၞ..." 55368 wikitext text/x-wiki '''၂၄ ဂျောန်''': * [[၁၃၁၄]] – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် ဗာန်နံက်ဘန်း]]''' (Battle of Bannockburn)၊ ဒပ်ပၞာန် သကတ်တလာန် သၟဝ် ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရဝ်ဘတ် (Robert the Bruce) ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး လ္တူ ဒပ်ပၞာန် အင်္ဂလာန် ရ။ * [[၁၅၇၁]] – သကိုပ်ပၞာန် သပေန် မဳဂဲလဝ်ပေဇ် ဒဳ လဳဂါဇပဳ (Miguel López de Legazpi) ဒက်ပတန် ဍုင် '''[[မာနဳလာ]]''' (Manila) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ဖဳလိပ်ပေန် လၟုဟ်ရ။ * [[၁၉၃၂]] – ပေါဲကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (Siamese revolution of 1932) ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍုင် '''[[သေံ]]''' (Thailand) ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ်ဨကရာဇ် အုပ်ဓုပ်အဝဵုပေင်ပေင် (Absolute Monarchy) ဇရေင် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Monarchy) ရ။ * [[၁၉၄၈]] – ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) တအ် စကၟာတ်ဒဒိုအ် ဂၠံင်တရဴ စလောအ်ပလံင် ကေုာံ ရထာ သွက်ဂွံ လုပ် ဍုင်ဘာလိန် ပလိုတ် (West Berlin) တုဲ '''[[ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်]]''' (Berlin Blockade) စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၄]] </noinclude> 8mbsvbnhdaj9uivuwtsn1wtxpljmejh 55369 55368 2026-06-19T22:11:11Z Aue Nai 24 55369 wikitext text/x-wiki '''၂၄ ဂျောန်''': * [[၁၃၁၄]] – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် ဗာန်နံက်ဘာန်]]''' (Battle of Bannockburn)၊ ဒပ်ပၞာန် သကတ်တလာန် သၟဝ် ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရဝ်ဘတ် (Robert the Bruce) ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး လ္တူ ဒပ်ပၞာန် အင်္ဂလာန် ရ။ * [[၁၅၇၁]] – သကိုပ်ပၞာန် သပေန် မဳဂဲလဝ်ပေဇ် ဒဳ လဳဂါဇပဳ (Miguel López de Legazpi) ဒက်ပတန် ဍုင် '''[[မာနဳလာ]]''' (Manila) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်ဖဳလိပ်ပေန် လၟုဟ်ရ။ * [[၁၉၃၂]] – ပေါဲကလိုက်ကမဵု ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (Siamese revolution of 1932) ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ဍုင် '''[[သေံ]]''' (Thailand) ပြံင်လှာဲ နူ သၞောတ်ဨကရာဇ် အုပ်ဓုပ်အဝဵုပေင်ပေင် (Absolute Monarchy) ဇရေင် သၞောတ်ဨကရာဇ် သၟဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Monarchy) ရ။ * [[၁၉၄၈]] – ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) တအ် စကၟာတ်ဒဒိုအ် ဂၠံင်တရဴ စလောအ်ပလံင် ကေုာံ ရထာ သွက်ဂွံ လုပ် ဍုင်ဘာလိန် ပလိုတ် (West Berlin) တုဲ '''[[ပွမကၟာတ်ဒဒိုအ် ဘာလိန်]]''' (Berlin Blockade) စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၄]] </noinclude> tv5ifywwajay9hvfub8j06rcv5y3opx 4 11252 55370 2026-06-19T22:12:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၅ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[မဝ်ဇြမ်ဗေတ်]]''' (၁၉၇၅) * [[၁၈၇၆]] – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် လေတ်တဲ ဗေတ်ဟွန်း]]''' (Battle of the Little Bighorn)၊ ဒပ်ပၞာန် ကောန်အရင် အမေရိကာန်တအ် ဗတိုက်ဖျ..." 55370 wikitext text/x-wiki '''၂၅ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[မဝ်ဇြမ်ဗေတ်]]''' (၁၉၇၅) * [[၁၈၇၆]] – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် လေတ်တဲ ဗေတ်ဟွန်း]]''' (Battle of the Little Bighorn)၊ ဒပ်ပၞာန် ကောန်အရင် အမေရိကာန်တအ် ဗတိုက်ဖျေဟ် ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန် သၟဝ် သကိုပ်ပၞာန် ဂျော့ ကာတ်သတာ (George Custer) ရ။ * [[၁၉၄၇]] – လိက်စၟတ်သမ္တီ လၟေင်တ္ၚဲ (The Diary of a Young Girl) မချူလဝ် နကဵု သၟတ်ဗြဴ ယሁဒါ '''[[အာန် ဖရာန်]]''' (Anne Frank) ဂှ် စပတိတ်တြး ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ * [[၁၉၅၀]] – ဒပ်ပၞာန် သၟဝ်ကျာ ကိုဝ်ရဳယျာ တအ် တတ်သၠောအ် ပယျဵု လၞင် ၃၈ ဒီဂရဳ တုဲ လုပ်ဗတိုက် သၠုင်ကျာ ကိုဝ်ရဳယျာ ဂှ်ရ '''[[ပၞာန် ကိုဝ်ရဳယျာ]]''' (Korean War) စကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ * [[၁၉၉၃]] – '''[[ကိမ် ကာမ်ဘဴ]]''' (Kim Campbell) ဒှ်အာ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ညးဗြဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုင် '''[[ကာနေဒါ]]''' (Canada) ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၄. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၅]] </noinclude> nksmu3pmhyiz4n1l6idfazhw34zoy7n 4 11253 55372 2026-06-19T22:14:12Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၇ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[ဂျဳဘူတဳ]]''' (၁၉၇၇)။ * [[၁၈၄၄]] – ညးမဒက်ပတန် ဘာသာ မဝ်မန် (Mormonism) မၞုံယၟု '''[[ဂျဝ်သေပ် သမေတ်]]''' (Joseph Smith) ကေုာံ ကောညး ဟာင်ရမ် (Hyrum) တအ် ဒးဒုင် ပ..." 55372 wikitext text/x-wiki '''၂၇ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[ဂျဳဘူတဳ]]''' (၁၉၇၇)။ * [[၁၈၄၄]] – ညးမဒက်ပတန် ဘာသာ မဝ်မန် (Mormonism) မၞုံယၟု '''[[ဂျဝ်သေပ် သမေတ်]]''' (Joseph Smith) ကေုာံ ကောညး ဟာင်ရမ် (Hyrum) တအ် ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကာသေ့ တွဵုရး အဳလဳနွိုင် ရ။ * [[၁၉၅၄]] – ရုင်ဒြဟတ် လလဳနျူကလဳယျာ အံက်နေန် (Obninsk Nuclear Power Plant) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် စပံက်တုဲ၊ ဍေံဒှ်အာ ရုင်ဒြဟတ် လလဳနျူကလဳယျာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ ညးဍုင်ကွာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * [[၁၉၆၇]] – စက်ပတိတ်သြန် အလဵုအလဵု ဟွံသေင်မ္ဂး '''[[အေတဳအေမ်]]''' (ATM) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် စစွံပတန် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဘဏ် ဘာကလေ (Barclays) ပ္ဍဲ ဍုင်လန်ဒန် ရ။ * [[၁၉၇၇]] – ဍုင် '''[[ဂျဳဘူတဳ]]''' (Djibouti) ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ အခေါင်အာဏာ အုပ်ဓုပ်အပိုင် နူကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ * [[၂၀၀၇]] – '''[[ဂေါ်ဒွန် ဘရောင်း]]''' (Gordon Brown) တိုန်ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကြဴနူ တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၈. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၇]] </noinclude> p2zlkb2mi3njnaiu0jh9lcj3gof7f3o 4 11254 55373 2026-06-19T22:15:08Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၈ ဂျောန်''': * [[၁၈၃၈]] – '''[[ဂၞကျာ် ဝိတဝ်ရိယျာ]]''' (Queen Victoria) ဒုင်စဝ်ဘိသေက် ဒက်ၝောအ်ကိုဋ် နဒဒှ် ဂၞကျာ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဝေတ်မေန်သတာ (Westminster Abbey) ရ။ * ၁၉..." 55373 wikitext text/x-wiki '''၂၈ ဂျောန်''': * [[၁၈၃၈]] – '''[[ဂၞကျာ် ဝိတဝ်ရိယျာ]]''' (Queen Victoria) ဒုင်စဝ်ဘိသေက် ဒက်ၝောအ်ကိုဋ် နဒဒှ် ဂၞကျာ် ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဝေတ်မေန်သတာ (Westminster Abbey) ရ။ * [[၁၉၁၄]] – သၟိင်အာဲကၟာဲ ဩသတြဳယျာ '''[[ဖရန် ဖာဒဳနာန်]]''' (Franz Ferdinand) ကေုာံ ဂၞကျာ်ညး ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သာရာယေဗဝ် (Sarajevo) တုဲ ဍေံဒှ်အာ ဟိုတ်တမ် သွက် '''[[ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ]]''' ဂွံစကတဵုဒှ်ရ။ * [[၁၉၁၉]] – လိက်ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် မၞုံယၟု '''[[လိက်ကသုက် ဗာသေဝ်]]''' (Treaty of Versailles) ဂှ် ထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ပြင်သေတ် တုဲ '''[[ပၞာန်ဂၠးတိ ပထမ]]''' အုပ်နိဂီုအာ ပေင်ပေင်ရ။ * [[၁၉၆၉]] – ပေါဲကလိုက်ကမဵု '''[[သတုံဝေါလ်]]''' (Stonewall riots) စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်နျူယံက် မဒှ် ပရေင်ချဳဒရာင် အဓိက သွက် အခေါင်အရာ ဂကောံမၞိဟ် လိင်တုပ် (LGBTQ+) တအ်ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၉. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၈]] </noinclude> dl3w9bywiwdwpltmzss6b6vzrrqosx9 4 11255 55374 2026-06-19T22:16:17Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၂၉ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[သေရှေလ်]]''' (Seychelles) (၁၉၇၆)။ * [[၁၆၁၃]] – ရုံဇာတ် '''[[ဂလောဗ်]]''' (Globe Theatre) ပ္ဍဲ ဍုင်လန်ဒန် မဒှ် ဒၞာဲ ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပဳယျာ (William Shakespeare) ထ္ၜးဇာတ်..." 55374 wikitext text/x-wiki '''၂၉ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[သေရှေလ်]]''' (Seychelles) (၁၉၇၆)။ * [[၁၆၁၃]] – ရုံဇာတ် '''[[ဂလောဗ်]]''' (Globe Theatre) ပ္ဍဲ ဍုင်လန်ဒန် မဒှ် ဒၞာဲ ဝဳလဳယျာမ် ရှိတ်သပဳယျာ (William Shakespeare) ထ္ၜးဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တူအာ ပၟတ်ပေင်ပေင်ရ။ * [[၁၉၇၆]] – ဍုင် '''[[သေရှေလ်]]''' (Seychelles) ကလိဂွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ရ။ * [[၁၉၉၅]] – က္ၜင်အာကာသ အမေရိကာန် '''[[အာတ်လာန်တေတ်]]''' (Space Shuttle Atlantis) ဆက်စပ် ပံင်ကောံ (docking) ကု စက်လတာ်အာကာသ ရုရှ '''[[မဳယျာ]]''' (Mir) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ အာကာသ ရ။ * [[၂၀၀၇]] – ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲ (Apple Inc.) စပတိတ် သွံရာန် စက်ဖုင်တဲ '''[[အာင်ဖုင်]]''' (iPhone) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၈. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃၀. ဂျောန်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၂၉]] </noinclude> myjbu2ppopdcuamh56olvzzh2audqpx 4 11256 55375 2026-06-19T22:17:05Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''၃၀ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[ကွန်ဂို]]''' (Democratic Republic of the Congo) (၁၉၆၀)၊ တ္ၚဲ ဂြိုဟ်သၟတ် ဂၠးကဝ် (International Asteroid Day)။ * [[၁၉၀၅]] – တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ပတိတ်..." 55375 wikitext text/x-wiki '''၃၀ ဂျောန်''': တ္ၚဲသၠးပွး ပ္ဍဲဍုင် '''[[ကွန်ဂို]]''' (Democratic Republic of the Congo) (၁၉၆၀)၊ တ္ၚဲ ဂြိုဟ်သၟတ် ဂၠးကဝ် (International Asteroid Day)။ * [[၁၉၀၅]] – တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ပတိတ်တြး လိက်စံင် မဆေင်ကဵု "သီအဝ်ရဳ ရေလလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်" (Special relativity) ရ။ * [[၁၉၀၈]] – ပရေင်ခတိုဟ် အသိင်ဇၞော် မကော်ခဴစ ပရေင်ကတဵုဒှ် '''[[တွန်ဂူသကာ]]''' (Tunguska event) မဒှ်အာ ဟိုတ်နူ တၟအ်အာကာသ ဒတုံစှ်ေဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ သိုက်ဗဳရဳယျာ ဍုင်ရုရှ ရ။ * [[၁၉၃၆]] – လိက်ဝတ္ထု ဒယှ် '''[[ဂေါန် ဝေဒ် သဳ ဝေန်]]''' (Gone with the Wind) မချူလဝ် နကဵု မာဂရက် မေတ်ချေဝ် (Margaret Mitchell) ဂှ် စပတိတ်တြး ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ * [[၁၉၉၇]] – အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ပအပ်ပြိုင် ကလေင်ကဵု အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍုင် '''[[ဟံင်ကံင်]]''' (Hong Kong) ဇရေင် ဍုင်ကြုက် ပေင်ပေင်ရ။ '''တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်:''' '''တ္ၚဲစုတိဂမၠိုၚ်:''' <div style="float:right; margin-left: 0.5em;"> {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၉. ဂျောန်|တ္ၚဲကၠာတေံ|class=mw-ui-quiet}} {{Clickable button 2|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁. ဂျူလာင်|တ္ၚဲယးတေံ|class=mw-ui-quiet}} </div> <noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံဂမၠိုင်|ဂျောန် ၃၀]] </noinclude> 55iuufbmikfb3xl9ppwyrnkg2xvc5tr 0 11257 55376 2026-06-19T22:24:18Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox website|name=Abstract Wikipedia (ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်)|logo=Abstract Wikipedia logo.svg|logocaption=သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်|owner=[[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)|creator=[[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić)|launch..." 55376 wikitext text/x-wiki {{Infobox website|name=Abstract Wikipedia (ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်)|logo=Abstract Wikipedia logo.svg|logocaption=သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်|owner=[[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)|creator=[[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić)|launched=၂၀၂၀ (လလောင်တြး ကေုာံ ပဒတန်)|status=ကမၠောန်မဆောတ်ခရောတ်ဒၟံင် (Under development)|content_license=[[CC BY-SA 4.0]]|website=[https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia မုက်လိက် မေတာ]|type=ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူ အရေဝ်ဘာသာ}}'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်''' ({{lang-en|Abstract Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ နူကဵု ဂကောံ [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူကဵု ပယျဵုအရေဝ်ဘာသာ (Language-independent encyclopedia) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပွမစကာ ဒေတာ ကေုာံ သၞောတ်ဗီုပြင် မပကောံလဝ် တုဲ ဖန်ပတိတ်ကဵု လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ နာနာ အလဵုအလဵု (Automatically generate text) ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု တၠပညာ ကောမ်ပျူတာ ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić) မဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ကီုရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကြပ်ပ် ကု ပရေင်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''ဝဳကဳဖင်ရှေန်''' ([[Wikifunctions]]) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဖင်ရှေန် (Functions) ကေုာံ ကောဒ် (Code) တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ဟွံဒးချူ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲတုဲ၊ စကာ ဒေတာ သာမည တုဲ စက် ကၠာဲကဵု ဘာသာ အလဵုအလဵု မာန်ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia) ဝွံ ဒှ် လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ၃၀၀ ပြင်င် တုဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမွဲ ကု မွဲ ဂှ် လၟိဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် နွံ ဆ လ္ၚီ ပြင်င် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ်ရ။ စၞးမချူ လိက်ပရေင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲ၊ မၞိဟ်မချူလိက် တအ်ဂှ် ချူစုတ် "အာပ်သတရက်" (Abstract representation) မဒှ် သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဘာသာ ရ။ ကြဴနူဂှ် စက်ကောမ်ပျူတာ (Renderers) တအ် ကၠာဲစၠောအ်ကဵု ဒေတာ တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမန် ရ။<ref>{{cite journal|last=Vrandečić|first=Denny|year=2020|title=Architecture for a multilingual Wikipedia|journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733|url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ ကေုာံ Abstract Wikipedia !အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature) !ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ (Traditional Wikipedia) !Abstract Wikipedia |- |'''သၞောတ်ချူလိက် (Writing System)''' |ချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ (Natural Language Text) |ချူ နကဵု ဒေတာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Abstract Representation) |- |'''အရေဝ်ဘာသာ (Language)''' |ဒးချူတၞဟ်ဟ် သွက် ဘာသာနာနာ |ချူ မွဲဒၞာဲဓဝ် ကၠာဲကဵု ဘာသာ သီုဖအိုတ် |- |'''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Consistency)''' |တင်နင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် |တင်နင် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် (ဟိုတ်နူ ကၠုင်နူ ဒေတာ မွဲဓဝ်) |- |'''ပရေင်မံက်ဂကတ် (Accessibility)''' |ဘာသာဇၞော်ဇၞော် သၟး ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် |ဘာသာဍောတ်တ် တအ်လေဝ် ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် မာန် |} == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origins) == [[ဝှာင်:Denny_Vrandečić_2012.jpg|right|thumb|250x250px|ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić)၊ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikidata။]] လညာတ် ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် ဝွံ စပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဨပြဳ ရ။ ဒေန်နဳ ဝွံ ကိုပ်ကၠာဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် '''ဝဳကဳဒေတာ''' ([[Wikidata]]) မဒှ် သဇိုင်တင်နင် (Knowledge base) သွက် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ်ရ။ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ပကောံလဝ် ဒေတာ နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် (Structured data) ကီုလေဝ်၊ ဍေံ ဟွံမာန် ကၠောန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် ဝါကျ ဓမ္မတာ ဏီရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမေ ၂၀၂၀ ဂှ် လညာတ် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒးဒုင် ပတိုန်ထ္ၜး ဇရေင် ကမ္မတဳ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၂၀ ဂှ် ကမ္မတဳ တအ် ပဒတန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဍေံဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကြဴနူ စပံက်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ တေအ် ရ။<ref>{{cite web|last=Wikimedia Foundation|date=2020-07-02|title=Abstract Wikipedia/Resolution|url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia|website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> == ၃။ တိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ရန်တၟအ် အဓိက (Main Goals and Objectives) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တိုင်ဂၠံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးကဝ်- * '''ပွမသၠးပွး နူ ပယျဵုဘာသာ (Breaking Language Barriers):''' လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအင်္ဂလိက် နွံ လိက်ပရေင် ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဆ လ္ၚီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဋ် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ဂွံ ပကဵု လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဂွံမံက်ဂကတ် ပ္ဍဲ သီုဖအိုတ် ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Information Consistency):''' ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ပြံင်လှာဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာတၞဟ်ဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ အလဵုအလဵု ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia ယဝ်ရ ပလေဝ်စုတ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲအဓိက မ္ဂး လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပြံင်လှာဲအာ မွဲစွံ ရ။ * '''ပရေင်ရီုဗင် သွက် ဘာသာဍောတ်တ် (Empowering Under-resourced Languages):''' ဘာသာ မၞုံကဵု မၞိဟ်ဟီုဂး အောန် ညံင်ရဴ ဘာသာမန်၊ ဘာသာကရေင် တအ် ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး ကၠာဲစၠောအ် နကဵု မၞိဟ်၊ စက်ကောမ်ပျူတာ အလဵုအလဵု ဖန်ဗဒှ်ကဵု မာန်ရ။<ref>{{cite news|last=Haugen|first=Patric|date=2021-08-16|title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia|url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/|work=Diff Wikimedia}}</ref> == ၄။ သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Architecture and Components) == သၞောတ်ဗီုပြင် (Architecture) အဓိက သွက် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် ရ- # '''ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် သဇိုင် (Facts)။ ဥပမာ - "ဍုင်မတ်မလီု ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်"။ တင်နင်ဏအ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု သင်္ကေတ (Items and Properties) ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ရ။ # '''ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် တၟိ မသ္ပဒတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် "ဖင်ရှေန်" (Functions) တအ်ရ။ ဖင်ရှေန် တအ်ဂှ် ဒှ် ကောဒ် (Code) မကၠာဲစၠောအ် ဒေတာ နူ ဝဳကဳဒေတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဝါကျ လိက်ပတ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ချူစုတ် လိက်ပရေင် နကဵု "အာပ်သတရက်" (Abstract representation)။ ဍေံဒှ် ညံင်ရဴ ဖရင်ဝေါက် (Framework) မပံင်ကောံ ကဏ္ဍ ၜါ လ္တူတေအ် တုဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး လိက်ပရေင် ဇရေင် ညးဗှ်လိက် တအ်ရ။<ref>{{cite web|title=Wikifunctions|url=https://www.wikifunctions.org/|website=Wikifunctions.org|access-date=2023-10-01}}</ref> == ၅။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် ကေုာံ ဝဳကဳဒေတာ (Wikifunctions and Wikidata) == [[ဝှာင်:Wikifunctions-logo.svg|left|thumb|150x150px|သင်္ကေတ ဝဳကဳဖင်ရှေန် မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia။]] Abstract Wikipedia မာန်ကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ '''Wikidata''' ကေုာံ '''Wikifunctions''' ရ။ * '''Wikidata (ဝဳကဳဒေတာ):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ (Database) မသၠးပွး သွက် အလုံမွဲ လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ဂှ် နွံ ဒေတာ (Items) ဂၠိုင်ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ရ။ ဒေတာ တအ်ဏအ်ဝွံ ကောမ်ပျူတာ တအ် ဗှ်ကၠိုဟ်မာန် (Machine-readable) ရ။ * '''Wikifunctions (ဝဳကဳဖင်ရှေန်):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ သွက် "ဖင်ရှေန်" တအ်ရ။ မၞိဟ်မပါဝင် ချူလိက် တအ် သီုဖအိုတ် မာန် ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲဏအ် မာန်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝါကျ မဟီုဂး "X ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y" ဂှ်၊ မၞိဟ်ချူကောဒ် တအ် ဒးချူ ဖင်ရှေန် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက် (X is the capital of Y)၊ သွက် ဘာသာမန် (X ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y ရ) စသ်မပ္တံကဵု ဗီုဏအ်ရ။ Wikifunctions ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် Abstract Wikipedia မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ မာန်စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန် သ္အာင် တၞဟ်ဟ် လေဝ် မာန်ရ (ဥပမာ - ကၠောန် ပရေင်တွက် သင်္ချာ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒေတာ တအ်)။ == ၆။ ဗီုပြင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဘာသာ (Workflow and Language Generation) == ဗီုပြင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု Abstract Wikipedia ဂှ် နွံ ဗီုဏအ်ရ- # '''ပွမချူ အာပ်သတရက် (Creating the Abstract):''' မၞိဟ်ချူလိက် မွဲတၠ သၠုင်ပတိုန် "အာပ်သတရက်" မွဲ။ အာပ်သတရက် ဂှ် ဟွံချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ၊ ချူ နကဵု ကောဒ် ဒေတာ ညံင်ရဴ - `Instance_of (San_Francisco, City)` ကေုာံ `Located_in (San_Francisco, California)`။ # '''ပွမစကာ ဖင်ရှေန် (Applying Functions):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ကေတ် အာပ်သတရက် ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင် Wikifunctions ရ။ # '''ပွမဖန်ဗဒှ် လိက် (Natural Language Generation - NLG):''' Wikifunctions စကာ ဖင်ရှေန် ကေုာံ သဒ္ဒါ (Grammar) သွက် ဘာသာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် (ဥပမာ- ဘာသာမန်) တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ဝါကျ ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပွမထ္ၜးပျး (Rendering):''' လိက်ပရေင် မကၠောန်ပတိတ်လဝ်ဂှ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ လ္တူ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန် နဒဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ မွဲရ။<ref>{{cite conference|last=Vrandečić|first=Denny|year=2021|title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code|book-title=Proceedings of the Web Conference 2021|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> == ၇။ တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ်မာန် (Advantages and Potential Impact) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ- * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Universal Consistency):''' ယဝ်ရ တင်နင် (Fact) မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ- သမ္မတ တၟိ တိုန်) မ္ဂး၊ ဆ ပလေဝ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မွဲဒၞာဲဓဝ်မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ အလဵုအလဵု ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္ဍိုတ်ကဵု အခိင် ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘာသာဍောတ်တ်:''' ဘာသာ ညံင်ရဴ မန်၊ ခမေန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ချူလိက် အောန်တုဲ လိက်ပရေင် အောန်ဒၟံင်ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia မ္ဂး၊ ဘာသာ တအ်ဏအ် ဂွံအခေါင် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ တုပ်ပ် ကု ဘာသာ အင်္ဂလိက် မာန်ရ။ * '''ပရေင်ပါဝင် လ္တူ ပယျဵုဘာသာ:''' မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ ရုရှ မွဲတၠ ချူပတိုန် တင်နင် ပ္ဍဲ အာပ်သတရက် မ္ဂး၊ မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ အာရပ် မွဲတၠ မာန် ဗှ်ကေတ် တင်နင် ဂှ် နကဵု ဘာသာ အာရပ် အလဵုအလဵု မာန်ရ။ == ၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး (Challenges and Criticisms) == ၜိုန်ရ နွံကဵု တဲခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ သီု ဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''အခက်အခုဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ လိက်ပတ် (Linguistic Complexity):''' ဘာသာ အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ သၞောတ် သဒ္ဒါ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဘာသာလ္ၚဵု နွံ လိင် (Gender)၊ ကိန်း (Plurality)၊ ကေုာံ ဝိဘတ် (Cases) မသၠုင်လောန်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ ကောဒ် ဖင်ရှေန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လညာတ် ယေန်သၞာင် (Cultural Nuances):''' လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တင်နင် (Facts) သၟး၊ ဍေံ သီုနွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ။ ယဝ်ရ စကာ အာပ်သတရက် သၟးမ္ဂး လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဒှ်အာ "စက်စက်" (Robotic) တုဲ ဟွံမဲ ကု ရှ်သာ ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ သာ်ဝွံ ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ အိုတ်ရ။<ref>{{cite web|last=Hecht|first=Brent|year=2020|title=The risks of Abstract Wikipedia|url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks|website=Brent Hecht Blog}}</ref> * '''ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias in Structured Data):''' ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပကောံလဝ် တင်နင် နူကဵု ဒေသ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ ယဝ်ရ သဇိုင် တင်နင် ဂှ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias) မ္ဂး လိက်ပရေင် မပတိတ်နင် တအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ ကီုရ။ == ၉။ ပရေင်ပါဝင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Community and Participation) == Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တၞဟ်ဟ် ကီု၊ သၠးပွးလဝ် သွက် မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပါဝင် ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ ချူစုတ် မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ ဖင်ရှေန် (Function Builders):''' ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ် ကောမ်ပျူတာ (Coding) ဟွံသေင်မ္ဂး သဒ္ဒါဘာသာ (Linguistics) တအ် မာန်ပါဝင် ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲ Wikifunctions မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ အာပ်သတရက် (Abstract Creators):''' မၞိဟ်မချူ လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဟွံဒး တီ ကောဒ် (Code) ခက်ခက်ခုဲခုဲ ရ။ ညးတအ် မာန်စကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဗီုပြင် လောဲသွာ (Visual Editor) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာပ်သတရက် သွက် လိက်ပရေင် မာန်ရ။ * '''ဂကောံမၞိဟ် ဘာသာ (Language Communities):''' ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအသီးသီး (ဥပမာ- ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ လိက်ပရေင် နူ Abstract Wikipedia ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ စွံလဝ် လိက်ပရေင် မချူလဝ် နကဵု တဲ ဇကုသၟး ရ။<ref>{{cite web|last=Wikimedia Foundation|year=2023|title=Abstract Wikipedia/Community|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community|website=Meta-Wiki}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) == လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မစကၠောန် (Development stage) ဏီရ။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions) ဂှ် စပံက်လဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ တုဲ မၞိဟ်တအ် စချူ ဖင်ရှေန် ဍောတ်တ် တအ် အိုတ်ရ။ အနာဂတ်မ္ဂး ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ Abstract Wikipedia ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု တင်နင် သဇိုင် (ဥပမာ- ပရူ ဍုင်၊ ပရူ မၞိဟ်၊ ပရူ တၞံဆု) တအ်ဂှ် အာပ်သတရက် စကၠောန်ပတိတ်ကဵု အလဵုအလဵု ကၠာတုဲ၊ လိက်ပရေင် မခက်ခုဲ (ဥပမာ- ဝေင်ပၞာန်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဿန) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဆက်ချူအာ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ ဒှ်မာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် စှ်သၞာံ ဂတဏအ် ရ။<ref>{{cite web|last=Perez|first=Sarah|date=2020-07-03|title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally|url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/|website=TechCrunch}}</ref> * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=FjS_uJm8P_Q ပရူပရာ Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references><ref name="Vrandečić2020">{{cite journal|last=Vrandečić|first=Denny|year=2020|title=Architecture for a multilingual Wikipedia|journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733|url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web|last=Wikimedia Foundation|date=2020-07-02|title=Abstract Wikipedia/Resolution|url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia|website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> <ref name="Haugen2021">{{cite news|last=Haugen|first=Patric|date=2021-08-16|title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia|url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/|work=Diff Wikimedia}}</ref> <ref name="Wikifunctions">{{cite web|title=Wikifunctions|url=https://www.wikifunctions.org/|website=Wikifunctions.org|access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Vrandečić2021">{{cite conference|last=Vrandečić|first=Denny|year=2021|title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code|book-title=Proceedings of the Web Conference 2021|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> <ref name="Hecht2020">{{cite web|last=Hecht|first=Brent|year=2020|title=The risks of Abstract Wikipedia|url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks|website=Brent Hecht Blog}}</ref> <ref name="MetaCommunity">{{cite web|last=Wikimedia Foundation|year=2023|title=Abstract Wikipedia/Community|url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community|website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="TechCrunch2020">{{cite web|last=Perez|first=Sarah|date=2020-07-03|title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally|url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/|website=TechCrunch}}</ref> <ref name="Vrandečić2014">{{cite journal|last=Vrandečić|first=Denny|last2=Krötzsch|first2=Markus|year=2014|title=Wikidata: a free collaborative knowledgebase|journal=Communications of the ACM|volume=57|issue=10|pages=78–85|doi=10.1145/2629489}}</ref> <ref name="WikipediaSignpost">{{cite news|last=Harrison|first=Stephen|date=2021-09-01|title=Wikipedia Is Trying to Transcend the Limits of Human Language|url=https://slate.com/technology/2021/09/abstract-wikipedia-wikifunctions-denny-vrandecic.html|work=Slate Magazine}}</ref></references> {{Navbox|name=ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်|title=ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects)|listclass=hlist|group1=ပရေင်ကမၠောန် အဓိက|list1=* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage)|group2=ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ|list2=* [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki)|group3=ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ်|list3=* [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]]}} f2j07azq3ok7tq11dnqufjcsag9bah1 55377 55376 2026-06-19T22:30:16Z Aue Nai 24 55377 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Abstract Wikipedia (ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်) | logo = Abstract Wikipedia logo.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် | owner = [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) | creator = [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) | launched = ၂၀၂၀ (လလောင်တြး ကေုာံ ပဒတန်) | status = ကမၠောန်မဆောတ်ခရောတ်ဒၟံင် (Under development) | content_license = [[CC BY-SA 4.0]] | website = [https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia မုက်လိက် မေတာ] | type = ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူ အရေဝ်ဘာသာ }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်''' ({{lang-en|Abstract Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ နူကဵု ဂကောံ [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူကဵု ပယျဵုအရေဝ်ဘာသာ (Language-independent encyclopedia) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပွမစကာ ဒေတာ ကေုာံ သၞောတ်ဗီုပြင် မပကောံလဝ် တုဲ ဖန်ပတိတ်ကဵု လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ နာနာ အလဵုအလဵု (Automatically generate text) ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု တၠပညာ ကောမ်ပျူတာ ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić) မဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ကီုရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကြပ်ပ် ကု ပရေင်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''ဝဳကဳဖင်ရှေန်''' ([[Wikifunctions]]) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဖင်ရှေန် (Functions) ကေုာံ ကောဒ် (Code) တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ဟွံဒးချူ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲတုဲ၊ စကာ ဒေတာ သာမည တုဲ စက် ကၠာဲကဵု ဘာသာ အလဵုအလဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia) ဝွံ ဒှ် လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ၃၀၀ ပြင်င် တုဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမွဲ ကု မွဲ ဂှ် လၟိဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် နွံ ဆ လ္ၚီ ပြင်င် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ်ရ။ စၞးမချူ လိက်ပရေင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲ၊ မၞိဟ်မချူလိက် တအ်ဂှ် ချူစုတ် "အာပ်သတရက်" (Abstract representation) မဒှ် သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဘာသာ ရ။ ကြဴနူဂှ် စက်ကောမ်ပျူတာ (Renderers) တအ် ကၠာဲစၠောအ်ကဵု ဒေတာ တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမန် ရ။<ref>{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ ကေုာံ Abstract Wikipedia |- ! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature) !! ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ (Traditional Wikipedia) !! Abstract Wikipedia |- | '''သၞောတ်ချူလိက် (Writing System)''' || ချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ (Natural Language Text) || ချူ နကဵု ဒေတာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Abstract Representation) |- | '''အရေဝ်ဘာသာ (Language)''' || ဒးချူတၞဟ်ဟ် သွက် ဘာသာနာနာ || ချူ မွဲဒၞာဲဓဝ် ကၠာဲကဵု ဘာသာ သီုဖအိုတ် |- | '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Consistency)''' || တင်နင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် || တင်နင် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် (ဟိုတ်နူ ကၠုင်နူ ဒေတာ မွဲဓဝ်) |- | '''ပရေင်မံက်ဂကတ် (Accessibility)''' || ဘာသာဇၞော်ဇၞော် သၟး ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် || ဘာသာဍောတ်တ် တအ်လေဝ် ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် သ္ဂောအ်မာန် |} == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origins) == [[File:Denny_Vrandečić_2012.jpg|thumb|right|250px|ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić)၊ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikidata။]] လညာတ် ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် ဝွံ စပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဨပြဳ ရ။ ဒေန်နဳ ဝွံ ကိုပ်ကၠာဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် '''ဝဳကဳဒေတာ''' ([[Wikidata]]) မဒှ် သဇိုင်တင်နင် (Knowledge base) သွက် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ်ရ။ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ပကောံလဝ် ဒေတာ နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် (Structured data) ကီုလေဝ်၊ ဍေံ ဟွံသ္ဂောအ် ကၠောန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် ဝါကျ ဓမ္မတာ ဏီရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမေ ၂၀၂၀ ဂှ် လညာတ် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒးဒုင် ပတိုန်ထ္ၜး ဇရေင် ကမ္မတဳ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၂၀ ဂှ် ကမ္မတဳ တအ် ပဒတန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဍေံဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကြဴနူ စပံက်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ တေအ် ရ။<ref>{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> == ၃။ တိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ရန်တၟအ် အဓိက (Main Goals and Objectives) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တိုင်ဂၠံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးကဝ်- * '''ပွမသၠးပွး နူ ပယျဵုဘာသာ (Breaking Language Barriers):''' လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအင်္ဂလိက် နွံ လိက်ပရေင် ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဆ လ္ၚီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဋ် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ဂွံ ပကဵု လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဂွံမံက်ဂကတ် ပ္ဍဲ သီုဖအိုတ် ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Information Consistency):''' ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ပြံင်လှာဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာတၞဟ်ဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ အလဵုအလဵု ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia ယဝ်ရ ပလေဝ်စုတ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲအဓိက မ္ဂး လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပြံင်လှာဲအာ မွဲစွံ ရ။ * '''ပရေင်ရီုဗင် သွက် ဘာသာဍောတ်တ် (Empowering Under-resourced Languages):''' ဘာသာ မၞုံကဵု မၞိဟ်ဟီုဂး အောန် ညံင်ရဴ ဘာသာမန်၊ ဘာသာကရေင် တအ် ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သ္ဂောအ်မာန် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး ကၠာဲစၠောအ် နကဵု မၞိဟ်၊ စက်ကောမ်ပျူတာ အလဵုအလဵု ဖန်ဗဒှ်ကဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။<ref>{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia}}</ref> == ၄။ သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Architecture and Components) == သၞောတ်ဗီုပြင် (Architecture) အဓိက သွက် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် ရ- # '''ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် သဇိုင် (Facts)။ ဥပမာ - "ဍုင်မတ်မလီု ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်"။ တင်နင်ဏအ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု သင်္ကေတ (Items and Properties) ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ရ။ # '''ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် တၟိ မသ္ပဒတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် "ဖင်ရှေန်" (Functions) တအ်ရ။ ဖင်ရှေန် တအ်ဂှ် ဒှ် ကောဒ် (Code) မကၠာဲစၠောအ် ဒေတာ နူ ဝဳကဳဒေတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဝါကျ လိက်ပတ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ချူစုတ် လိက်ပရေင် နကဵု "အာပ်သတရက်" (Abstract representation)။ ဍေံဒှ် ညံင်ရဴ ဖရင်ဝေါက် (Framework) မပံင်ကောံ ကဏ္ဍ ၜါ လ္တူတေအ် တုဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး လိက်ပရေင် ဇရေင် ညးဗှ်လိက် တအ်ရ။<ref>{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}</ref> == ၅။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် ကေုာံ ဝဳကဳဒေတာ (Wikifunctions and Wikidata) == [[File:Wikifunctions-logo.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဝဳကဳဖင်ရှေန် မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia။]] Abstract Wikipedia သ္ဂောအ်ကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ '''Wikidata''' ကေုာံ '''Wikifunctions''' ရ။ * '''Wikidata (ဝဳကဳဒေတာ):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ (Database) မသၠးပွး သွက် အလုံမွဲ လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ဂှ် နွံ ဒေတာ (Items) ဂၠိုင်ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ရ။ ဒေတာ တအ်ဏအ်ဝွံ ကောမ်ပျူတာ တအ် ဗှ်ကၠိုဟ်သ္ဂောအ်မာန် (Machine-readable) ရ။ * '''Wikifunctions (ဝဳကဳဖင်ရှေန်):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ သွက် "ဖင်ရှေန်" တအ်ရ။ မၞိဟ်မပါဝင် ချူလိက် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဂောအ်ပါဝင်ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲဏအ် မာန်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝါကျ မဟီုဂး "X ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y" ဂှ်၊ မၞိဟ်ချူကောဒ် တအ် ဒးချူ ဖင်ရှေန် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက် (X is the capital of Y)၊ သွက် ဘာသာမန် (X ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y ရ) စသ်မပ္တံကဵု ဗီုဏအ်ရ။ Wikifunctions ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် Abstract Wikipedia မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ သ္ဂောအ်ပါဝင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန် သ္အာင် တၞဟ်ဟ် လေဝ် မာန်ရ (ဥပမာ - ကၠောန် ပရေင်တွက် သင်္ချာ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒေတာ တအ်)။ == ၆။ ဗီုပြင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဘာသာ (Workflow and Language Generation) == ဗီုပြင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု Abstract Wikipedia ဂှ် နွံ ဗီုဏအ်ရ- # '''ပွမချူ အာပ်သတရက် (Creating the Abstract):''' မၞိဟ်ချူလိက် မွဲတၠ သၠုင်ပတိုန် "အာပ်သတရက်" မွဲ။ အာပ်သတရက် ဂှ် ဟွံချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ၊ ချူ နကဵု ကောဒ် ဒေတာ ညံင်ရဴ - `Instance_of (San_Francisco, City)` ကေုာံ `Located_in (San_Francisco, California)`။ # '''ပွမစကာ ဖင်ရှေန် (Applying Functions):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ကေတ် အာပ်သတရက် ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင် Wikifunctions ရ။ # '''ပွမဖန်ဗဒှ် လိက် (Natural Language Generation - NLG):''' Wikifunctions စကာ ဖင်ရှေန် ကေုာံ သဒ္ဒါ (Grammar) သွက် ဘာသာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် (ဥပမာ- ဘာသာမန်) တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ဝါကျ ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပွမထ္ၜးပျး (Rendering):''' လိက်ပရေင် မကၠောန်ပတိတ်လဝ်ဂှ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ လ္တူ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန် နဒဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ မွဲရ။<ref>{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> == ၇။ တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ်မာန် (Advantages and Potential Impact) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ- * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Universal Consistency):''' ယဝ်ရ တင်နင် (Fact) မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ- သမ္မတ တၟိ တိုန်) မ္ဂး၊ ဆ ပလေဝ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မွဲဒၞာဲဓဝ်မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ အလဵုအလဵု ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္ဍိုတ်ကဵု အခိင် ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘာသာဍောတ်တ်:''' ဘာသာ ညံင်ရဴ မန်၊ ခမေန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ချူလိက် အောန်တုဲ လိက်ပရေင် အောန်ဒၟံင်ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia မ္ဂး၊ ဘာသာ တအ်ဏအ် ဂွံအခေါင် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ တုပ်ပ် ကု ဘာသာ အင်္ဂလိက် သ္ဂောအ်မာန်ရ။ * '''ပရေင်ပါဝင် လ္တူ ပယျဵုဘာသာ:''' မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ ရုရှ မွဲတၠ ချူပတိုန် တင်နင် ပ္ဍဲ အာပ်သတရက် မ္ဂး၊ မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ အာရပ် မွဲတၠ သ္ဂောအ်ဗှ်ကေတ် တင်နင် ဂှ် နကဵု ဘာသာ အာရပ် အလဵုအလဵု မာန်ရ။ == ၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး (Challenges and Criticisms) == ၜိုန်ရ နွံကဵု တဲခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ သီု ဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''အခက်အခုဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ လိက်ပတ် (Linguistic Complexity):''' ဘာသာ အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ သၞောတ် သဒ္ဒါ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဘာသာလ္ၚဵု နွံ လိင် (Gender)၊ ကိန်း (Plurality)၊ ကေုာံ ဝိဘတ် (Cases) မသၠုင်လောန်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ ကောဒ် ဖင်ရှေန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လညာတ် ယေန်သၞာင် (Cultural Nuances):''' လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တင်နင် (Facts) သၟး၊ ဍေံ သီုနွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ။ ယဝ်ရ စကာ အာပ်သတရက် သၟးမ္ဂး လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဒှ်အာ "စက်စက်" (Robotic) တုဲ ဟွံမဲ ကု ရှ်သာ ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ သာ်ဝွံ ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ အိုတ်ရ။<ref>{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog}}</ref> * '''ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias in Structured Data):''' ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပကောံလဝ် တင်နင် နူကဵု ဒေသ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ ယဝ်ရ သဇိုင် တင်နင် ဂှ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias) မ္ဂး လိက်ပရေင် မပတိတ်နင် တအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ ကီုရ။ == ၉။ ပရေင်ပါဝင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Community and Participation) == Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တၞဟ်ဟ် ကီု၊ သၠးပွးလဝ် သွက် မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပါဝင် ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ ချူစုတ် သ္ဂောအ်မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ ဖင်ရှေန် (Function Builders):''' ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ် ကောမ်ပျူတာ (Coding) ဟွံသေင်မ္ဂး သဒ္ဒါဘာသာ (Linguistics) တအ် သ္ဂောအ်ပါဝင် ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲ Wikifunctions မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ အာပ်သတရက် (Abstract Creators):''' မၞိဟ်မချူ လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဟွံဒး တီ ကောဒ် (Code) ခက်ခက်ခုဲခုဲ ရ။ ညးတအ် သ္ဂောအ်ပါဝင်စကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဗီုပြင် လောဲသွာ (Visual Editor) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာပ်သတရက် သွက် လိက်ပရေင် မာန်ရ။ * '''ဂကောံမၞိဟ် ဘာသာ (Language Communities):''' ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအသီးသီး (ဥပမာ- ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ လိက်ပရေင် နူ Abstract Wikipedia ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ စွံလဝ် လိက်ပရေင် မချူလဝ် နကဵု တဲ ဇကုသၟး ရ။<ref>{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) == လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မစကၠောန် (Development stage) ဏီရ။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions) ဂှ် စပံက်လဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ တုဲ မၞိဟ်တအ် စချူ ဖင်ရှေန် ဍောတ်တ် တအ် အိုတ်ရ။ အနာဂတ်မ္ဂး ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ Abstract Wikipedia ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု တင်နင် သဇိုင် (ဥပမာ- ပရူ ဍုင်၊ ပရူ မၞိဟ်၊ ပရူ တၞံဆု) တအ်ဂှ် အာပ်သတရက် စကၠောန်ပတိတ်ကဵု အလဵုအလဵု ကၠာတုဲ၊ လိက်ပရေင် မခက်ခုဲ (ဥပမာ- ဝေင်ပၞာန်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဿန) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဆက်ချူအာ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ ဒှ်မာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် စှ်သၞာံ ဂတဏအ် ရ။<ref>{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch}}</ref> * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=FjS_uJm8P_Q ပရူပရာ Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Vrandečić2020">{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> <ref name="Haugen2021">{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia}}</ref> <ref name="Wikifunctions">{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Vrandečić2021">{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> <ref name="Hecht2020">{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog}}</ref> <ref name="MetaCommunity">{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="TechCrunch2020">{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch}}</ref> <ref name="Vrandečić2014">{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |last2=Krötzsch |first2=Markus |year=2014 |title=Wikidata: a free collaborative knowledgebase |journal=Communications of the ACM |volume=57 |issue=10 |pages=78–85 |doi=10.1145/2629489}}</ref> <ref name="WikipediaSignpost">{{cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=2021-09-01 |title=Wikipedia Is Trying to Transcend the Limits of Human Language |url=https://slate.com/technology/2021/09/abstract-wikipedia-wikifunctions-denny-vrandecic.html |work=Slate Magazine}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:Abstract Wikipedia]] [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်]] [[Category:ဝဳကဳဒေတာ]] [[Category:နယ်ပညာ ဒေတာ ကေုာံ ဝပ်]] 5d5s4thjfhqf5ouba4zsw0bsw363z6c 55378 55377 2026-06-19T22:31:27Z Aue Nai 24 55378 wikitext text/x-wiki {{Infobox website | name = Abstract Wikipedia (ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်) | logo = Abstract Wikipedia logo.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် | owner = [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) | creator = [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) | launched = ၂၀၂၀ (လလောင်တြး ကေုာံ ပဒတန်) | status = ကမၠောန်မဆောတ်ခရောတ်ဒၟံင် (Under development) | content_license = [[CC BY-SA 4.0]] | website = [https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia မုက်လိက် မေတာ] | type = ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူ အရေဝ်ဘာသာ }} '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက်''' ({{lang-en|Abstract Wikipedia}}) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မွဲ နူကဵု ဂကောံ [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး နူကဵု ပယျဵုအရေဝ်ဘာသာ (Language-independent encyclopedia) ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပွမစကာ ဒေတာ ကေုာံ သၞောတ်ဗီုပြင် မပကောံလဝ် တုဲ ဖန်ပတိတ်ကဵု လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ နာနာ အလဵုအလဵု (Automatically generate text) ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် နကဵု တၠပညာ ကောမ်ပျူတာ ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić) မဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata) ကီုရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကြပ်ပ် ကု ပရေင်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''ဝဳကဳဖင်ရှေန်''' ([[Wikifunctions]]) မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဖင်ရှေန် (Functions) ကေုာံ ကောဒ် (Code) တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် လိက်ပရေင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ဟွံဒးချူ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲတုဲ၊ စကာ ဒေတာ သာမည တုဲ စက် ကၠာဲကဵု ဘာသာ အလဵုအလဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia) ဝွံ ဒှ် လညာတ်တၟိ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏအ်ဝွံ နွံဒၟံင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ၃၀၀ ပြင်င် တုဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမွဲ ကု မွဲ ဂှ် လၟိဟ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မ္ဂး နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂှ် နွံ ဆ လ္ၚီ ပြင်င် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာဏအ်ရ။ စၞးမချူ လိက်ပရေင် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ မွဲမွဲ၊ မၞိဟ်မချူလိက် တအ်ဂှ် ချူစုတ် "အာပ်သတရက်" (Abstract representation) မဒှ် သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေတာ မဟွံမဲ ကု ဘာသာ ရ။ ကြဴနူဂှ် စက်ကောမ်ပျူတာ (Renderers) တအ် ကၠာဲစၠောအ်ကဵု ဒေတာ တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမန် ရ။<ref>{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ ကေုာံ Abstract Wikipedia |- ! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature) !! ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ (Traditional Wikipedia) !! Abstract Wikipedia |- | '''သၞောတ်ချူလိက် (Writing System)''' || ချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ (Natural Language Text) || ချူ နကဵု ဒေတာ ကေုာံ သင်္ကေတ (Abstract Representation) |- | '''အရေဝ်ဘာသာ (Language)''' || ဒးချူတၞဟ်ဟ် သွက် ဘာသာနာနာ || ချူ မွဲဒၞာဲဓဝ် ကၠာဲကဵု ဘာသာ သီုဖအိုတ် |- | '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Consistency)''' || တင်နင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် || တင်နင် သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် (ဟိုတ်နူ ကၠုင်နူ ဒေတာ မွဲဓဝ်) |- | '''ပရေင်မံက်ဂကတ် (Accessibility)''' || ဘာသာဇၞော်ဇၞော် သၟး ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် || ဘာသာဍောတ်တ် တအ်လေဝ် ဂွံ တင်နင် ဍိုက်ပေင် သ္ဂောအ်မာန် |} == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် (History and Origins) == [[File:Denny_Vrandečić_2012.jpg|thumb|right|250px|ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် (Denny Vrandečić)၊ ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikidata။]] လညာတ် ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် ဝွံ စပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုဨပြဳ ရ။ ဒေန်နဳ ဝွံ ကိုပ်ကၠာဏအ် ညး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် '''ဝဳကဳဒေတာ''' ([[Wikidata]]) မဒှ် သဇိုင်တင်နင် (Knowledge base) သွက် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တအ်ရ။ ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ပကောံလဝ် ဒေတာ နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် (Structured data) ကီုလေဝ်၊ ဍေံ ဟွံသ္ဂောအ် ကၠောန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် ဝါကျ ဓမ္မတာ ဏီရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမေ ၂၀၂၀ ဂှ် လညာတ် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒးဒုင် ပတိုန်ထ္ၜး ဇရေင် ကမ္မတဳ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၂၀ ဂှ် ကမ္မတဳ တအ် ပဒတန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဍေံဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကြဴနူ စပံက်လဝ် ဝဳကဳဒေတာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ တေအ် ရ။<ref>{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> == ၃။ တိုင်ဂၠံင် ကေုာံ ရန်တၟအ် အဓိက (Main Goals and Objectives) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တိုင်ဂၠံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးကဝ်- * '''ပွမသၠးပွး နူ ပယျဵုဘာသာ (Breaking Language Barriers):''' လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအင်္ဂလိက် နွံ လိက်ပရေင် ၆ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဆ လ္ၚီ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဋ် သၟးရ။ Abstract Wikipedia ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင်ဂွံ ပကဵု လိက်ပရေင် သီုဖအိုတ် ဂွံမံက်ဂကတ် ပ္ဍဲ သီုဖအိုတ် ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Information Consistency):''' ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ပြံင်လှာဲ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာအင်္ဂလိက် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာတၞဟ်ဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ အလဵုအလဵု ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia ယဝ်ရ ပလေဝ်စုတ် ဒေတာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲအဓိက မ္ဂး လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပြံင်လှာဲအာ မွဲစွံ ရ။ * '''ပရေင်ရီုဗင် သွက် ဘာသာဍောတ်တ် (Empowering Under-resourced Languages):''' ဘာသာ မၞုံကဵု မၞိဟ်ဟီုဂး အောန် ညံင်ရဴ ဘာသာမန်၊ ဘာသာကရေင် တအ် ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သ္ဂောအ်မာန် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး ကၠာဲစၠောအ် နကဵု မၞိဟ်၊ စက်ကောမ်ပျူတာ အလဵုအလဵု ဖန်ဗဒှ်ကဵု သ္ဂောအ်မာန်ရ။<ref>{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia}}</ref> == ၄။ သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Architecture and Components) == သၞောတ်ဗီုပြင် (Architecture) အဓိက သွက် Abstract Wikipedia ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် ရ- # '''ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် တင်နင် သဇိုင် (Facts)။ ဥပမာ - "ဍုင်မတ်မလီု ဒှ် ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန်"။ တင်နင်ဏအ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု သင်္ကေတ (Items and Properties) ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ရ။ # '''ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် တၟိ မသ္ပဒတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် "ဖင်ရှေန်" (Functions) တအ်ရ။ ဖင်ရှေန် တအ်ဂှ် ဒှ် ကောဒ် (Code) မကၠာဲစၠောအ် ဒေတာ နူ ဝဳကဳဒေတာ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဝါကျ လိက်ပတ် ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ရ။ # '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ အာပ်သတရက် (Abstract Wikipedia):''' ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ချူစုတ် လိက်ပရေင် နကဵု "အာပ်သတရက်" (Abstract representation)။ ဍေံဒှ် ညံင်ရဴ ဖရင်ဝေါက် (Framework) မပံင်ကောံ ကဏ္ဍ ၜါ လ္တူတေအ် တုဲ သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး လိက်ပရေင် ဇရေင် ညးဗှ်လိက် တအ်ရ။<ref>{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}</ref> == ၅။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် ကေုာံ ဝဳကဳဒေတာ (Wikifunctions and Wikidata) == [[File:Wikifunctions-logo.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဝဳကဳဖင်ရှေန် မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia။]] Abstract Wikipedia သ္ဂောအ်ကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ '''Wikidata''' ကေုာံ '''Wikifunctions''' ရ။ * '''Wikidata (ဝဳကဳဒေတာ):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ (Database) မသၠးပွး သွက် အလုံမွဲ လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ ဂှ် နွံ ဒေတာ (Items) ဂၠိုင်ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ရ။ ဒေတာ တအ်ဏအ်ဝွံ ကောမ်ပျူတာ တအ် ဗှ်ကၠိုဟ်သ္ဂောအ်မာန် (Machine-readable) ရ။ * '''Wikifunctions (ဝဳကဳဖင်ရှေန်):''' ဒှ် ဒေတာဗေ့ သွက် "ဖင်ရှေန်" တအ်ရ။ မၞိဟ်မပါလုပ် ချူလိက် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဂောအ်ပါလုပ်ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲဏအ် မာန်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝါကျ မဟီုဂး "X ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y" ဂှ်၊ မၞိဟ်ချူကောဒ် တအ် ဒးချူ ဖင်ရှေန် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက် (X is the capital of Y)၊ သွက် ဘာသာမန် (X ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် Y ရ) စသ်မပ္တံကဵု ဗီုဏအ်ရ။ Wikifunctions ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက် Abstract Wikipedia မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ သ္ဂောအ်ပါလုပ်စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန် သ္အာင် တၞဟ်ဟ် လေဝ် မာန်ရ (ဥပမာ - ကၠောန် ပရေင်တွက် သင်္ချာ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒေတာ တအ်)။ == ၆။ ဗီုပြင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဘာသာ (Workflow and Language Generation) == ဗီုပြင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပရေင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု Abstract Wikipedia ဂှ် နွံ ဗီုဏအ်ရ- # '''ပွမချူ အာပ်သတရက် (Creating the Abstract):''' မၞိဟ်ချူလိက် မွဲတၠ သၠုင်ပတိုန် "အာပ်သတရက်" မွဲ။ အာပ်သတရက် ဂှ် ဟွံချူ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ၊ ချူ နကဵု ကောဒ် ဒေတာ ညံင်ရဴ - `Instance_of (San_Francisco, City)` ကေုာံ `Located_in (San_Francisco, California)`။ # '''ပွမစကာ ဖင်ရှေန် (Applying Functions):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ကေတ် အာပ်သတရက် ဂှ် တုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင် Wikifunctions ရ။ # '''ပွမဖန်ဗဒှ် လိက် (Natural Language Generation - NLG):''' Wikifunctions စကာ ဖင်ရှေန် ကေုာံ သဒ္ဒါ (Grammar) သွက် ဘာသာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် (ဥပမာ- ဘာသာမန်) တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ဝါကျ ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပွမထ္ၜးပျး (Rendering):''' လိက်ပရေင် မကၠောန်ပတိတ်လဝ်ဂှ် ထ္ၜးပျး ပ္ဍဲ လ္တူ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန် နဒဒှ် လိက်ပရေင် ဓမ္မတာ မွဲရ။<ref>{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> == ၇။ တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ်မာန် (Advantages and Potential Impact) == ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ဝွံ နွံကဵု တဲခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် လောက ဝဳကဳမဳဒဳယာ- * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် တင်နင် (Universal Consistency):''' ယဝ်ရ တင်နင် (Fact) မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ- သမ္မတ တၟိ တိုန်) မ္ဂး၊ ဆ ပလေဝ်စုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳဒေတာ မွဲဒၞာဲဓဝ်မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င် ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ အလဵုအလဵု ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္ဍိုတ်ကဵု အခိင် ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် ပ္ဍဲ ဘာသာ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ဘာသာဍောတ်တ်:''' ဘာသာ ညံင်ရဴ မန်၊ ခမေန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ အာဖရိက တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ချူလိက် အောန်တုဲ လိက်ပရေင် အောန်ဒၟံင်ရ။ နကဵု Abstract Wikipedia မ္ဂး၊ ဘာသာ တအ်ဏအ် ဂွံအခေါင် ကလိဂွံ လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ တုပ်ပ် ကု ဘာသာ အင်္ဂလိက် သ္ဂောအ်မာန်ရ။ * '''ပရေင်ပါလုပ် လ္တူ ပယျဵုဘာသာ:''' မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ ရုရှ မွဲတၠ ချူပတိုန် တင်နင် ပ္ဍဲ အာပ်သတရက် မ္ဂး၊ မၞိဟ်မဟီု ဘာသာ အာရပ် မွဲတၠ သ္ဂောအ်ဗှ်ကေတ် တင်နင် ဂှ် နကဵု ဘာသာ အာရပ် အလဵုအလဵု မာန်ရ။ == ၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ဒစဵုဒစး (Challenges and Criticisms) == ၜိုန်ရ နွံကဵု တဲခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ သီု ဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ- * '''အခက်အခုဲ သဒ္ဒါ ကေုာံ လိက်ပတ် (Linguistic Complexity):''' ဘာသာ အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ သၞောတ် သဒ္ဒါ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဘာသာလ္ၚဵု နွံ လိင် (Gender)၊ ကိန်း (Plurality)၊ ကေုာံ ဝိဘတ် (Cases) မသၠုင်လောန်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ ကောဒ် ဖင်ရှေန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လညာတ် ယေန်သၞာင် (Cultural Nuances):''' လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တင်နင် (Facts) သၟး၊ ဍေံ သီုနွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ။ ယဝ်ရ စကာ အာပ်သတရက် သၟးမ္ဂး လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဒှ်အာ "စက်စက်" (Robotic) တုဲ ဟွံမဲ ကု ရှ်သာ ယေန်သၞာင် ဒေသ ရ သာ်ဝွံ ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ အိုတ်ရ။<ref>{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog}}</ref> * '''ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias in Structured Data):''' ဝဳကဳဒေတာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပကောံလဝ် တင်နင် နူကဵု ဒေသ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ ယဝ်ရ သဇိုင် တင်နင် ဂှ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ (Bias) မ္ဂး လိက်ပရေင် မပတိတ်နင် တအ် သီုဖအိုတ် လေဝ် နွံ ပရေင်မံင်လ္ပာ်မွဲ ကီုရ။ == ၉။ ပရေင်ပါလုပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Community and Participation) == Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions တအ်ဂှ် ညံင်ရဴ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ တၞဟ်ဟ် ကီု၊ သၠးပွးလဝ် သွက် မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ် ပလေဝ်ဒါန် ကေုာံ ချူစုတ် သ္ဂောအ်မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ ဖင်ရှေန် (Function Builders):''' ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ် ကောမ်ပျူတာ (Coding) ဟွံသေင်မ္ဂး သဒ္ဒါဘာသာ (Linguistics) တအ် သ္ဂောအ်ပါလုပ် ချူ ဖင်ရှေန် ပ္ဍဲ Wikifunctions မာန်ရ။ * '''မၞိဟ်ချူ အာပ်သတရက် (Abstract Creators):''' မၞိဟ်မချူ လိက်ပရေင် တအ်ဂှ် ဟွံဒး တီ ကောဒ် (Code) ခက်ခက်ခုဲခုဲ ရ။ ညးတအ် သ္ဂောအ်ပါလုပ်စကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဗီုပြင် လောဲသွာ (Visual Editor) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာပ်သတရက် သွက် လိက်ပရေင် မာန်ရ။ * '''ဂကောံမၞိဟ် ဘာသာ (Language Communities):''' ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာအသီးသီး (ဥပမာ- ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်) တအ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ လိက်ပရေင် နူ Abstract Wikipedia ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ စွံလဝ် လိက်ပရေင် မချူလဝ် နကဵု တဲ ဇကုသၟး ရ။<ref>{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) == လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မစကၠောန် (Development stage) ဏီရ။ ဝဳကဳဖင်ရှေန် (Wikifunctions) ဂှ် စပံက်လဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ တုဲ မၞိဟ်တအ် စချူ ဖင်ရှေန် ဍောတ်တ် တအ် အိုတ်ရ။ အနာဂတ်မ္ဂး ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ Abstract Wikipedia ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု တင်နင် သဇိုင် (ဥပမာ- ပရူ ဍုင်၊ ပရူ မၞိဟ်၊ ပရူ တၞံဆု) တအ်ဂှ် အာပ်သတရက် စကၠောန်ပတိတ်ကဵု အလဵုအလဵု ကၠာတုဲ၊ လိက်ပရေင် မခက်ခုဲ (ဥပမာ- ဝေင်ပၞာန်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဿန) တအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဆက်ချူအာ နကဵု လိက် ဓမ္မတာ ဒှ်မာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် စှ်သၞာံ ဂတဏအ် ရ။<ref>{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch}}</ref> * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=FjS_uJm8P_Q ပရူပရာ Abstract Wikipedia ကေုာံ Wikifunctions (YouTube)] == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Vrandečić2020">{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |year=2020 |title=Architecture for a multilingual Wikipedia |journal=arXiv preprint arXiv:2004.04733 |url=https://arxiv.org/abs/2004.04733}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |last=Wikimedia Foundation |date=2020-07-02 |title=Abstract Wikipedia/Resolution |url=https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Abstract_Wikipedia |website=Wikimedia Foundation Board of Trustees}}</ref> <ref name="Haugen2021">{{cite news |last=Haugen |first=Patric |date=2021-08-16 |title=Abstract Wikipedia: A new project to create a language-independent Wikipedia |url=https://diff.wikimedia.org/2021/08/16/abstract-wikipedia/ |work=Diff Wikimedia}}</ref> <ref name="Wikifunctions">{{cite web |title=Wikifunctions |url=https://www.wikifunctions.org/ |website=Wikifunctions.org |access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Vrandečić2021">{{cite conference |last=Vrandečić |first=Denny |year=2021 |title=Wikidata and Wikifunctions: A Web of Data and Code |book-title=Proceedings of the Web Conference 2021 |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3442381.3450033}}</ref> <ref name="Hecht2020">{{cite web |last=Hecht |first=Brent |year=2020 |title=The risks of Abstract Wikipedia |url=https://brenthecht.com/publications/abstract_wikipedia_risks |website=Brent Hecht Blog}}</ref> <ref name="MetaCommunity">{{cite web |last=Wikimedia Foundation |year=2023 |title=Abstract Wikipedia/Community |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Abstract_Wikipedia/Community |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="TechCrunch2020">{{cite web |last=Perez |first=Sarah |date=2020-07-03 |title=Wikimedia Foundation’s new ‘Abstract Wikipedia’ will translate articles globally |url=https://techcrunch.com/2020/07/03/wikimedia-foundations-new-abstract-wikipedia-will-translate-articles-globally/ |website=TechCrunch}}</ref> <ref name="Vrandečić2014">{{cite journal |last=Vrandečić |first=Denny |last2=Krötzsch |first2=Markus |year=2014 |title=Wikidata: a free collaborative knowledgebase |journal=Communications of the ACM |volume=57 |issue=10 |pages=78–85 |doi=10.1145/2629489}}</ref> <ref name="WikipediaSignpost">{{cite news |last=Harrison |first=Stephen |date=2021-09-01 |title=Wikipedia Is Trying to Transcend the Limits of Human Language |url=https://slate.com/technology/2021/09/abstract-wikipedia-wikifunctions-denny-vrandecic.html |work=Slate Magazine}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:Abstract Wikipedia]] [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင်]] [[Category:ဝဳကဳဒေတာ]] [[Category:နယ်ပညာ ဒေတာ ကေုာံ ဝပ်]] 4i2flz6w5913vq41lzvd0ps0nikt3l8 0 11258 55379 2026-06-19T22:34:14Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date..." 55379 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃ | founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) | location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | area_served = အလုံဂၠးကဝ် | key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)<br>[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ) | revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃) | website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org] }} '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သော့ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် == [[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် "တၠဒတန်" (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် == ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် == [[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]] တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်- {{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}} လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- "လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။" ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ |- ! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။ |- | [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။ |- | [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။ |- | [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။ |- | [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။ |- | [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။ |- | [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ "ဖင်ရှေန်" စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။ * '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။ * '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။ * '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် == [[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။ * '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။ * '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ ဍုင်အသီးသီး (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။ * '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။ == ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် == [[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သော့ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သော့ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။ * '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘန်း (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ == ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ- * '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။<ref>{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> * '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> * '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် "Knowledge Engine" မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ == သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။<ref>{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ဝန်ဆောင်မှု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="WMF_About">{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="NYT_Culture">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> <ref name="Wales_Announce">{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> <ref name="WMF_Mission">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Annual_Report">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="Servers">{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Kolbe_Money">{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> <ref name="MENA_Ban">{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> <ref name="Strategy2030">{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="Enterprise_Wired">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]] n4jkq9s51j4clcst53t8kmbda5dml3u 55380 55379 2026-06-19T22:36:38Z Aue Nai 24 55380 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃ | founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) | location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | area_served = အလုံဂၠးကဝ် | key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)<br>[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ) | revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃) | website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org] }} '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သော့ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် == [[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် "တၠဒတန်" (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် == ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် == [[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]] တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်- {{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}} လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- "လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။" ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ |- ! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။ |- | [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။ |- | [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။ |- | [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။ |- | [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။ |- | [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။ |- | [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ "ဖင်ရှေန်" စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။ * '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။ * '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။ * '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် == [[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။ * '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။ * '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။ * '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။ == ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် == [[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သော့ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သော့ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။ * '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘာန် (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ == ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ- * '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။<ref>{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> * '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> * '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် "Knowledge Engine" မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ == သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။<ref>{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ဝန်ဆောင်မှု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="WMF_About">{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="NYT_Culture">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> <ref name="Wales_Announce">{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> <ref name="WMF_Mission">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Annual_Report">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="Servers">{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Kolbe_Money">{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> <ref name="MENA_Ban">{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> <ref name="Strategy2030">{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="Enterprise_Wired">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]] jjlnor7dgd7p05hi9qvwqix5rvltolg 55381 55380 2026-06-19T22:37:18Z Aue Nai 24 55381 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃ | founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) | location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | area_served = အလုံဂၠးကဝ် | key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)<br>[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ) | revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃) | website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org] }} '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သော့ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် == [[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် "တၠဒတန်" (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် == ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် == [[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]] တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်- {{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}} လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- "လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။" ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ |- ! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။ |- | [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။ |- | [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။ |- | [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။ |- | [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။ |- | [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။ |- | [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ "ဖင်ရှေန်" စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။ * '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။ * '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။ * '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် == [[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။ * '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။ * '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။ * '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။ == ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် == [[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သော့ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သော့ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။ * '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘာန် (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ == ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ- * '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။<ref>{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> * '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> * '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် "Knowledge Engine" မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ == သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။<ref>{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ကဵုဝန်ရေင်တၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="WMF_About">{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="NYT_Culture">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> <ref name="Wales_Announce">{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> <ref name="WMF_Mission">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Annual_Report">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="Servers">{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Kolbe_Money">{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> <ref name="MENA_Ban">{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> <ref name="Strategy2030">{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="Enterprise_Wired">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]] n3w7d4j3z6xgkyet1ethmguuwob2753 55382 55381 2026-06-19T22:37:58Z Aue Nai 24 55382 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃ | founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) | location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | area_served = အလုံဂၠးကဝ် | key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)<br>[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ) | revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃) | website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org] }} '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သာပ်ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် == [[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် "တၠဒတန်" (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် == ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် == [[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]] တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်- {{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}} လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- "လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။" ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ |- ! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။ |- | [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။ |- | [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။ |- | [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။ |- | [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။ |- | [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။ |- | [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ "ဖင်ရှေန်" စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။ * '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။ * '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။ * '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် == [[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။ * '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။ * '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။ * '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။ == ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် == [[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သာပ်ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သာပ်ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။ * '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘာန် (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ == ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ- * '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။<ref>{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> * '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> * '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် "Knowledge Engine" မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ == သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။<ref>{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ကဵုဝန်ရေင်တၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="WMF_About">{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="NYT_Culture">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> <ref name="Wales_Announce">{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> <ref name="WMF_Mission">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Annual_Report">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="Servers">{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Kolbe_Money">{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> <ref name="MENA_Ban">{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> <ref name="Strategy2030">{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="Enterprise_Wired">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]] prb0vzyr26h625rslsyaitni700s7gi 55383 55382 2026-06-19T22:39:13Z Aue Nai 24 55383 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | native_name = Wikimedia Foundation, Inc. | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | logocaption = သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ | type = 501(c)(3) (ဂကောံပရဟိတ ဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်) | founded_date = ၂၀ ဂျောန်၊ ၂၀၀၃ | founder = [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) | location = [[ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်]] (San Francisco)၊ [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] | area_served = အလုံဂၠးကဝ် | key_people = [[မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ]] (Maryana Iskander) (သကိုပ်စၟိန်ပြမာန်/CEO)<br>[[နာတာလဳယာ တေမ်ကဳ]] (Nataliia Tymkiv) (ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ) | revenue = $၁၈၅.၄ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | expenses = $၁၇၈.၆ ပြကောဋိကိုဋ် (၂၀၂၄) | employees = ၜိုတ် ၇၀၀ ပြင်င် (၂၀၂၃) | website = [https://wikimediafoundation.org wikimediafoundation.org] }} '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ({{lang-en|Wikimedia Foundation, Inc.}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''WMF''') ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဟွံမဲ ကု ပရေင်မြီမြတ် (Non-profit organization) သၟဝ် သၞောတ်ဥပဒေ အမေရိကာန် 501(c)(3) မွဲတုဲ၊ နွံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် (San Francisco)၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နဒဒှ် ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ မင်မွဲလဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ရ။<ref>{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ သီုမင်မွဲလဝ် ပရေင်ကမၠောန် ပရေင်ပညာ မသၠးပွး တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata)၊ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)၊ ကေုာံ သၞောတ် သာပ်ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) တအ် ကီုရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ နကဵု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) သွက် မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် == [[File:Wikimedia_Foundation_office,_San_Francisco.jpg|thumb|right|250px|ရုင်ဗဟဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ်၊ အမေရိကာန်။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံသေင် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍေံဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ယိုက်သၠုင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ အလုံဂၠးတိ နကဵု သၞောတ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ (Open collaboration) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တင်နင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံလုပ် စီမံင် အုပ်ဓုပ် နကဵု တဲညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် (Servers)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳ တအ် ဆက်တုဲ တန်တဴအာ မာန်ရ။ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်နင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံ အေဒဳတာ (Editors) တအ် နူကဵု အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမသၠးပွး ချူခၞံလဝ် ရ။ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် "တၠဒတန်" (Host) သၟးတုဲ ညးမကၠောန်ဗဒှ် တင်နင် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် နူကဵု သြန်ဒါန် (Donations) မၞိဟ်အလုံဂၠးကဝ် မထံက်ပင် ကဵုလဝ် နကဵု အေန်တာနဲ ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> == ၂။ ဝင်အတိက် ကေုာံ ပရေင်စကတဵုဒှ် == ဝင် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် စပံက်လဝ် ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ ၂၀၀၁ နကဵု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] ကေုာံ လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) သၟဝ် ကုမ္ပဏဳ Bomis မဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ရ။ ဆဂး၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ်လောန်တုဲ ဒးနွံကမ္မတဳ ကေုာံ ဂကောံပရဟိတ မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲအာ အခေါင်အရာ လိက်ပတ် သၠးပွး ဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ ၂၀၀၃ ဂှ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေန် ပဳတာသဘတ် (St. Petersburg)၊ တွဵုရး ဖလဝ်ရဳဒါ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ ကဵု အခေါင် သၞောတ် 501(c)(3) မဒှ် အခေါင် လွတ်အခေါန် (Tax-exempt) သွက် ဂကောံပရဟိတ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပြံင်အာ ရုင်ဗဟဵု ဇရေင် ဍုင်ဆာန်ဖရန်သစ်သကဝ် သွက်ဂွံ ကြပ် ကု ကဏ္ဍ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley) ရ။<ref>{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် == [[File:Wikimedia_Foundation_mark.svg|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ။]] တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Mission Statement) သွက် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ်- {{blockquote|သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မရီုဗင် ကေုာံ ကဵုဒြဟတ် ကု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ပါ်ပရအ် တင်နင် ပရေင်ပညာ နကဵု လိုင်ဇြေန် မသၠးပွး (Free license) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် ညးဍုင်ကွာန် (Public domain)၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပြးဇး လှဲလးအာ လုကဴ အခိင် ဗွဲမလံ။}} လညာတ် (Vision) ညးတအ်ဂှ် ဒှ်- "လညာတ် ပိုဲဂှ် ဒှ် ဂၠးကဝ် မွဲ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သ္ဂောအ် ပါဝင် ပါ်ပရအ် ကေုာံ စကာ တင်နင် ဉာဏ်ပညာ သီုဖအိုတ် နကဵု သၠးပွး ရ။" ပရေင်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဏအ် ဟွံရန်တၟအ်လဝ် သွက် သြန်ပရဲ၊ ဆဂး ရန်တၟအ်လဝ် သွက် ယေန်သၞာင် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သၟးရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် တၠဒတန် သွက် ပရေင်ကမၠောန် (Projects) နာနာ မပံင်ကောံလဝ် ဉာဏ်ပညာ သၠးပွး ဗွဲမဂၠိုင် ရ- {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သၟဝ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ |- ! သင်္ကေတ !! ယၟု ပရေင်ကမၠောန် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)''' || ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ အလုံဂၠးကဝ် (Online encyclopedia)။ မၞုံကဵု ၃၀၀ ဘာသာ ပြင်င်။ |- | [[File:Commons-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Commons)''' || ဒတန် ပကောံ ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော မသၠးပွး ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အခေါင်ပိုင်ပြဳ။ |- | [[File:Wikidata-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata)''' || ဒတန် ပကောံ တင်နင် ဒေတာ (Structured data) မစကာလဝ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ စက်ကောမ်ပျူတာ။ |- | [[File:Wiktionary-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary)''' || အဘိဓာန် အလုံဂၠးကဝ် မသၠးပွး။ |- | [[File:Wikibooks-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks)''' || ဒတန် ပကောံ လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပြကိုဟ် နာနာ။ |- | [[File:Wikisource-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource)''' || တိုက်လိက် ဒဳဂျဳတယ် (Digital library) မပကောံလဝ် လိက်ဝေင် ကေုာံ လိက်တြေံ။ |- | [[File:Wikifunctions-logo.svg|30px]] || '''[[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions)''' || ပရေင်ကမၠောန် တၟိ သွက်ဂွံ ပကောံ "ဖင်ရှေန်" စက်ကောမ်ပျူတာ အလုံဂၠးကဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကမ္မတဳ == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ အုပ်ဓုပ် စဳမံင်လဝ် နကဵု '''ကမ္မတဳ ဂကောံဘုတ်''' (Board of Trustees) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ အဝဵု သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိုင်ဂၠံင် မဟာဗျူဟာ ရ။ * '''လၟိဟ် ကမ္မတဳ:''' စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကမ္မတဳ နွံ စဵုကဵု ၁၆ တၠ မာန်ရ။ * '''ဗီုပြင် ရုဲစှ်:''' ညးစၞး ကမ္မတဳ တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ လ္ပာ်။ မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် ညးစၞး မရုဲစှ် နူကဵု ဂကောံ အေဒဳတာ ကေုာံ မၞိဟ်မပါဝင် (Community-selected) တုဲ၊ သၟေဟ်မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ် တၠပညာ မခါန်ကၞက်လဝ် (Appointed trustees) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲတၟေင် နဒဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) မွဲဒၞာဲ လၟိုန်ရ။ * '''သကိုပ်စၟိန်ပြမာန် (CEO):''' ဂကောံဘုတ် ဝွံ ခါန်ကၞက် CEO သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ရုင် ကေုာံ ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မာရဳယာနာ အဳသကာန်ဒါ (Maryana Iskander) ဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် CEO စနူ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် == [[File:Wikimedia_Foundation_revenue_and_expenses_2004-2022.png|thumb|right|250px|ဗီုသရုပ် ထ္ၜး ပရေင် သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ် ဖံင်ဒေရှေန် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၄ ကဵု ၂၀၂၂။]] ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံစွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရိုၚ်စၞောန် (Ads) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သြန်လုပ် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ကၠုင်နူ သြန်ဒါန် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် မကဵုလဝ် နကဵု လၟေင်သၞာံ ရ။ * '''သြန်လုပ် ကေုာံ သြန်တိတ်:''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃-၂၀၂၄ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ကလိဂွံ သြန်လုပ် ၜိုတ် $၁၈၅ ပြကောဋိကိုဋ် တုဲ၊ သြန်တိတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် $၁၇၈ ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မွဲ သၞောတ်စက် ကေုာံ သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ၇၀၀ တၠ ပြင်င် ရ။ * '''ဝဳကဳမဳဒဳယာ အေန်ဒေါင်မေန် (Wikimedia Endowment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စဒက်ပတန်လဝ် သြန်ဗွဝ် အေန်ဒေါင်မေန် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အနာဂတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သြန်ဗွဝ် ဏအ် ကလိဂွံလဝ် $၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တုဲရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> == ၇။ ဂကောံမဟာမိတ် ကေုာံ ပရေင်ပါဝင် == ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်သ္ပ ကု ဂကောံမဟာမိတ် (Wikimedia Affiliates) အလုံဂၠးကဝ် ရ။ * '''ဂကောံ ကဏ္ဍဒေသ (Chapters):''' ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ- Wikimedia UK, Wikimedia Germany, [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ထာင်လာန်]]) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂှ်ရ။ * '''ဂကောံ မၞိဟ်စကာ (User Groups):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်မပါဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓမ္မတာ မပံင်ကောံလဝ် ရ (ဥပမာ- ဂကောံ မၞိဟ်စကာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ - Wikimedia Myanmar User Group)။ * '''သဘင် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania):''' ဒှ် သဘင် ကောံဓရီု ဇၞော်အိုတ် လၟေင်သၞာံ သွက် ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ဍုင်မွဲ ကေတ်တာလျိုင် တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဏအ် ရ။ == ၈။ နယ်ပညာ ကေုာံ သၞောတ်စက် == [[File:Wikimedia_Foundation_Servers-2012-08.jpg|thumb|left|250px|စက်သၞောတ် (Servers) ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ။]] ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် မုက်လိက် မၞုံကဵု မၞိဟ်လုပ်ဗှ် ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိတုဲ၊ နယ်ပညာ မထံက်ပင်လဝ် ဍေံဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki):''' ဒှ် သၞောတ် သာပ်ဝဴ သၠးပွး (Open-source software) မစကာလဝ် သွက် မုက်လိက် ဝဳကဳ သီုဖအိုတ် ရ။ သာပ်ဝဴ ဏအ်ဂှ် ဂကောံ အေန်ဂျေန်နဳယျာ WMF ကေုာံ မၞိဟ်စကာ အလုံဂၠးကဝ် တအ် ပံင်ကောံ ချူခၞံလဝ် ရ။ * '''သၞောတ်စက် (Hardware):''' ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ပိုင်ပြဳလဝ် သၞောတ်စက် ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အက်ရှ်ဘာန် (Ashburn)၊ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ကေုာံ အာရှ သွက်ဂွံ ကဵု လတူ မုက်လိက် လောဲသွာ ကေုာံ ပြဟ်ပြေဟ် ရ။<ref>{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ပြသၞာ ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ == ၜိုန်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံပရဟိတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ နာနာ လေဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အိုတ်ရ- * '''ပြသၞာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Fundraising Practices):''' ညးလ္ၚဵု ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဖံင်ဒေရှေန် ဝွံ ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ဂၠိုင်လောန် (လှုဲ ဒကေဝ် ၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် နွံဒၟံင်) ဆဂး သြန်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အိုတ်အာ ကု သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် ရုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် တုဲ၊ ရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ် ကု အေဒဳတာ စေတနာ (Volunteers) တအ် အောန်လောန် ရ သာ်ဝွံ ပါ်ပါဲအိုတ်ရ။<ref>{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> * '''ပြသၞာ ကၟာတ်အခေါင် လ္ပာ် လဒေါဝ်ဗမံက် (2022 MENA Bans):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် အေဒဳတာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် (Admins) ဘာသာ အာရပ် ၁၆ တၠ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒးဒုင် စောဲဂဗုတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ သော်ဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) တအ် လံက်လဝ် ဓရိုတ် လ္တူ ညးတအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ပရေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် လဟီုလဟာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ်စကာ အာရပ် ရ။<ref>{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> * '''ပရေင်ကမၠောန် Knowledge Engine:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅-၂၀၁၆ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် "Knowledge Engine" မဒှ် သၞောတ် ဂၠာဲတင်နင် (Search Engine) မွဲ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပကာန် ကု ဂူဂယ် (Google) ရ။ ဆဂး ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒုင်တဲ တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် ရ။ == ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ == သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် '''မဟာဗျူဟာ ၂၀၃၀ (2030 Movement Strategy)''' မွဲရ။ ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဒတန် သဇိုင် တင်နင် သွက် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ကဵု သွက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ မဍိုန်လျ တအ် သ္ဂောအ် ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။<ref>{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် စပံက်လဝ် '''Wikimedia Enterprise''' မဒှ် ကဵုဝန်ရေင်တၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ သွက်ဂွံ သွံ တင်နင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (API Access) ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညံင်ရဴ Google ကေုာံ Apple တအ်ရ။ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဆက်တုဲ ထံက်ပင်အာ ပရေင်ကမၠောန် သၠးပွး တအ် ပၠန်ရ။<ref>{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဂကောံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် မင်မွဲ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ သၠးပွး ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="WMF_About">{{cite web |title=About Wikimedia Foundation |url=https://wikimediafoundation.org/about/ |website=Wikimedia Foundation |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="NYT_Culture">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Looks Hard at Its Culture |url=https://www.nytimes.com/2014/02/10/technology/wikipedia-looks-hard-at-its-culture.html |work=The New York Times |date=2014-02-09}}</ref> <ref name="Wales_Announce">{{cite web |last=Wales |first=Jimmy |title=Announcing Wikimedia Foundation |url=https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikipedia-l@lists.wikimedia.org/message/M7QOONDR7GHKH7634D2DEW5T3A4F5O5T/ |website=Wikipedia-L Mailing List |date=2003-06-20}}</ref> <ref name="WMF_Mission">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Mission |url=https://wikimediafoundation.org/about/mission/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="WMF_Board">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Board of Trustees |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation/Board_of_Trustees |website=Meta-Wiki |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Annual_Report">{{cite web |title=Wikimedia Foundation Annual Report 2023-2024 |url=https://wikimediafoundation.org/annualreports/2023-2024-annual-report/ |website=Wikimedia Foundation}}</ref> <ref name="Servers">{{cite web |title=Wikimedia Servers |url=https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Clusters |website=Wikitech |access-date=June 20, 2026}}</ref> <ref name="Kolbe_Money">{{cite news |last=Kolbe |first=Andreas |title=Wikipedia is swimming in money—why is it begging people to donate? |url=https://www.dailydot.com/debug/wikipedia-endownment-fundraising/ |work=The Daily Dot |date=2021-05-24}}</ref> <ref name="MENA_Ban">{{cite news |title=Wikimedia Foundation bans 16 users in MENA over conflict of interest |url=https://techcrunch.com/2023/01/10/wikimedia-foundation-bans-16-users-in-mena/ |work=TechCrunch |date=2023-01-10}}</ref> <ref name="Strategy2030">{{cite web |title=Movement Strategy 2030 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Strategy/Wikimedia_movement/2017 |website=Meta-Wiki}}</ref> <ref name="Enterprise_Wired">{{cite news |last=Cohen |first=Noam |title=Wikipedia Is Finally Asking Big Tech to Pay Up |url=https://www.wired.com/story/wikipedia-finally-asking-big-tech-pay-up/ |work=Wired |date=2021-03-16}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ကမၠောန် ဝဳကဳမဳဒဳယာဂမၠိုင် | title = ဂကောံ ပရေင်ကမၠောန် [[ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation Projects) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ကမၠောန် အဓိက | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) * [[ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]] (Wikimedia Commons) * [[ဝဳကဳဖေတ်ရှေန်ရဳ]] (Wiktionary) * [[ဝဳကဳလိက်အုပ်]] (Wikibooks) * [[ဝဳကဳပရိုင်]] (Wikinews) * [[ဝဳကဳတမ်ရိုဟ်]] (Wikisource) * [[ဝဳကဳဟီုဂး]] (Wikiquote) * [[ဝဳကဳဂကူနာနာ]] (Wikispecies) * [[ဝဳကဳတက္ကသိုလ်]] (Wikiversity) * [[ဝဳကဳတရဴ]] (Wikivoyage) | group2 = ပရေင်ကမၠောန် တၟိ ကေုာံ နယ်ပညာ | list2 = * [[ဝဳကဳဖင်ရှေန်]] (Wikifunctions) * [[Abstract Wikipedia]] * [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) * [[မေတာ-ဝဳကဳ]] (Meta-Wiki) | group3 = ကဏ္ဍတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဒေန်နဳ ဗရာန်ဒေချေတ်]] (Denny Vrandečić) * [[ဂၠးကဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်နင်]] }} [[Category:ဖံင်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ဂကောံဟွံမဲကဵုပရေင်မြီမြတ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:သၞာံ ၂၀၀၃]] i2o6lkt18tzlqsastxvk9ns3nct4dwx 0 11259 55384 2026-06-19T22:42:07Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox person | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်<br>Jimmy Wales | image = Jimmy Wales July 2014 (cropped).jpg | alt = ဗီုရုပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | caption = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | birth_name = ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ် (Jimmy Donal Wales) | birth_date = {{Birth..." 55384 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်<br>Jimmy Wales | image = Jimmy Wales July 2014 (cropped).jpg | alt = ဗီုရုပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | caption = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | birth_name = ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ် (Jimmy Donal Wales) | birth_date = {{Birth date and age|1966|8|8}} | birth_place = ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville), [[အလာဗာမာ]] (Alabama), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = {{unbulleted list|[[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]|[[ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]}} | education = {{unbulleted list|တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) (BS)|တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) (MS)}} | occupation = သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ (Internet entrepreneur), ဝေပ်မာသတာ, သကိုပ်ပရေၚ်သြန် | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) | title = {{unbulleted list|ဥက္ကဌ ဖာန်ဒမ် (Fandom)|ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲ [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]}} | spouse = {{unbulleted list|ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green, <small>၁၉၈၆-၁၉၉၃</small>)|ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan, <small>၁၉၉၇-၂၀၁၁</small>)|ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey, <small>၂၀၁၂-လၟုဟ်</small>)}} | children = ၃ တၠ | signature = Jimmy Wales Signature.svg | website = {{URL|jimmywales.com}} }} '''ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ်''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆၊ အဝ်ဂေတ် ၈) တအ်ဂှ် ဂမၠိုၚ်တီလဝ် နကဵုယၟု '''ဂျေမ်ဗဝ် ဝေလ်''' (Jimbo Wales) တုဲ ဒှ် သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာ အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်-ဗြိတိန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် မဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး ကေုာံ သက်ကု-ပရဲ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် ဖာန်ဒမ် (Fandom - ကိုပ်ကၠာတေံ ကော် Wikia) ရ။ ညးဝွံ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဗောမဳသ် (Bomis)၊ နူပဳဒဳယာ (Nupedia)၊ ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune) ကေုာံ ဒၞာဲဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် တြာတ်ကဖေ (Trust Café - ကိုပ်ကၠာတေံ WT Social) တအ်ရ။<ref>{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ် ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကမ္မတဳ ညးမအုပ်ဓုပ် (Board of Trustees) သွက် [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) မဒှ် ဂကောံမၚ်မွဲလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မဂ္ဂဇြေန် Time စၟတ်သမ္တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် သၠုၚ်အိုတ် ၁၀၀ တၠ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ __TOC__ == ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville)၊ တွဵုရး အလာဗာမာ (Alabama) ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၈၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ မအံက်ညး ဂျေမ်မဳ ဒန် ဝေလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် ဖျာသွံကပေါတ် စၞစမွဲတုဲ၊ မိအံက်ညး ဒဝ်ရေတ်သ် အာန် ကေုာံ မိနော်ညး အာမာ တအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဘာပုဂ္ဂလိကဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု "House of Learning" ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဝေလ် ကေုာံ ကောဒေံ ညး ၃ တၠ တအ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ပညာ အဝဲကောန်ၚာ် နူကဵု ဘာဂှ်ရ။ ဘာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် ဗၠးၜး သွက် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် အရာ ညးတအ် မဒးစိုတ် တအ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒးစိုတ် ပွမဗှ်လိက် ဗွဲမလောန်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ ဂှ် မိအံက်ညး ရာန်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ World Book Encyclopedia တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် အရာမဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညး သွက် အနာဂတ် ရ။ ကြဴနူ တိုန်ဘာစှ်ေ နူ House of Learning တုဲ၊ ညး ဆက်တိုန် ဘာ Randolph School မဒှ် ဘာ ပြၚ်ဆၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဟာန်သဗဳလ် တုဲ၊ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာဂှ် ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် နူကဵု တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး တိုန် တန်မာသတာ (Master's degree) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) တုဲ ပြံၚ်အာ တိုန် တန်ပါရဂူ (PhD) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အေန်ဒဳယျာနာ (Indiana University Bloomington) ရ။ အခိၚ်ညး မတိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရေၚ်ဝေၚ် ဂိမ်း အေန်တာနဲ (MUDs) တုဲ တီကၠိုဟ်ကၠုၚ် အစောံစရာဲ ကွန်ရက် အေန်တာနဲ (Computer networks) မမာန် ပံၚ်ကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ချူလိက် စာတန် (Dissertation) တုဲ ညး တိတ်ထောအ် နူ တန်ပါရဂူ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဘွဲ့ဏီရ။<ref>{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၂။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗောမဳသ် (Early Career and Bomis) == [[File:Bomis_logo.png|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် (Bomis) မဒှ် ဒၞာဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် စကၠောန် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ။]] ကြဴနူ တိတ်နူ တက္ကသိုလ်တုဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လ္ပာ် သုတေသန ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Chicago Options Associates ရ。ဟိုတ်နူ မဗဵုညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကုမ္ပဏဳ အေန်တာနဲ Netscape ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ၊ ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိတ်နူ လောက ပရေၚ်သြန် တုဲ လုပ်စိုပ် လောက အေန်တာနဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကေုာံ မိတ်သဟာဲညး ၜါတၠ ဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ ဝေပ်သာက် မၞုံယၟု '''ဗောမဳသ်''' (Bomis) ရ။ ဗောမဳသ် ဝွံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မဂၠာဲ တၚ်နၚ် (Search portal) ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး ပရူပရာ ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု ပရူ ရုပ်ရှင်၊ ဒွက် ကေုာံ ဗီုရုပ် သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Erotic content) တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဗောမဳသ် ဟွံဒှ် ကုမ္ပဏဳ အံၚ်ဇၞး ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ သြန်ပရဲ နူကဵု ဗောမဳသ် ဂှ် ဒှ် သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။<ref>{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၃။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Founding of Wikipedia) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်တာနဲ ဝွံ နွံ အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မွဲရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၂၀၀၀၊ ညး ဒက်ပတန် '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ညး ခါန်ကၞက် လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် သွက် ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် နူပဳဒဳယာ ဂှ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လဇုဲလဇလောန်တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၂၁ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ လဇုဲလဇ ဏအ်၊ လာရဳ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) မဒှ် သၞောတ် သော့ဝဲ မကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ညံၚ်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် မာန်ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ညးတအ် လလောၚ်တြး ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) နဒဒှ် ဒၞာဲ အစမ်ၜတ် မွဲ သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ သီု မၞိဟ်ဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ပါဝင်ချူကၠုၚ် အိုတ်ရ။ ခြာဟွံလံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်အာ ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက တုဲ နူပဳဒဳယာ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ * '''ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute):''' ၜိုန်ရ ဝေလ် ကေုာံ သာန်ဂါ တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကလေၚ်ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Sole founder) သာ်ဝွံရ။ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ရ။<ref>{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၄။ တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Role in Wikipedia) == [[File:Jimmy_Wales_at_Wikimania_2008_crop.jpg|thumb|right|250px|ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲသဘၚ် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။]] ပ္ဍဲအခိၚ် စဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံ ကဆံၚ် ညံၚ်ရဴ "သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ် ဗွဲမမေတ္တာ" (Benevolent Dictator) မွဲရ။ ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု မၞိဟ်စကာ (Ban users) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဂှ်၊ ဝေလ် စွံပအပ် အဝဵု ညး ဇရေၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Community) ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ သ္ဂုတ်သွာတ် (Arbitration Committee) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲ လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညး ကလိဂွံလဝ် အခေါၚ် တၟေၚ် မၞုံယၟု "ညးမဒက်ပတန်" (Founder flag) မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဗဵု လိက်ပရေၚ် မပလီုလဝ် ကေုာံ လုပ်ဖန်ဇန် သၞောတ် နာနာ ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ညး ဟွံစကာ အဝဵုဏအ် ကွေံကွေံ ရ။ == ၅။ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) == ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောၚ်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' (Wikimedia Foundation - WMF) မဒှ် ဂကောံ စေတနာ (Non-profit organization) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂၠာဲသြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ဆက်စပ် တအ်ရ။ ညး ပအပ်ပြိုၚ်ကဵု အခေါၚ်ပိုင်ပြဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေၚ် ဖံၚ်ဒေရှေန် ဏအ်ရ။<ref>{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဂဇအ်လဝ် ဒၞာဲ ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ (Chairman of the Board) နူ သၞာံ ၂၀၀၃ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ရ။ စနူ သၞာံ ၂၀၀၈ တုဲ ညး ကလိဂွံ ဒၞာဲ "Founder's seat" မဒှ် ဒၞာဲ တၟေၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံကမ္မတဳ မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဆက်ပါဝင် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ == ၆။ ဝဳကဳယာ ကေုာံ အစဳအဇန် တၞဟ်ဟ် (Wikia and Other Projects) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''ဝဳကဳယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာန်ဒမ် (Wikia / Fandom):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ညး ကေုာံ အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ (Angela Beesley) ဒက်ပတန် ဝဳကဳယာ မဒှ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် (For-profit) မွဲရ။ ဝေပ်သာက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မဆေၚ်ကဵု ရုပ်ရှင်၊ ဂိမ်း ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာၚ် တအ်ရ။ လၟုဟ် ဍေံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မပြာကတ်အိုတ် မွဲ နကဵု ယၟု Fandom ရ။ * '''ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇၊ ဝေလ် ဒက်ပတန် WikiTribune မဒှ် ဝေပ်သာက် ပရိုၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ပရိုၚ်ပတောံ (Fake news) နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ အကြာ အစာပရိုၚ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရ။<ref>{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''တြာတ်ကဖေ (Trust Café / WT Social):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ ညး ပြံၚ်လှာဲ WikiTribune ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် (Social network) မသက်ကု-ကြော်ငြာ ကေုာံ မဒက်ပတန် လ္တူ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု ဖေ့ဗောက် (Facebook) ကေုာံ တွိတာ (Twitter) ရ။ == ၇။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarianism) ကေုာံ ဩဗဂျက်တဳဗဳသေမ် (Objectivism) မဒှ် လညာတ် မစွံ အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ရ။ ညး ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် နူကဵု ပြကိုဟ် စိုတ်ပညာ Ayn Rand ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အစာပိုန်ဒြပ် Friedrich Hayek မၞုံယၟု "The Use of Knowledge in Society" ဗွဲမလောန် ရ။<ref>{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မထံက်ဂလာန် အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး (Free speech) တုဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေၚ် ကၟာတ်လဒဵု အေန်တာနဲ နူကဵု အလဵုအသဳ တအ် (Censorship) ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လဟီု ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် "ချပ်ဗ္စာ ရံၚ်စံၚ် ဂၠးတိ မွဲ ဇရေၚ် မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ညိ။ ဍေံဂှ်ရ ဒှ် အရာ ပိုဲ မကၠောန်ဒၟံၚ်" (Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ်၊ ညး ချူပတိတ် လိက်ကၞပ် မွဲ မၞုံယၟု "The Seven Rules of Trust" မဟီုတွဟ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ပရေၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ဘဝ ပူဂိုလ် (Personal Life) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သ္ပလဝ် တမ္ၚာဲ ၃ ဝါ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green) တုဲ ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ကီုလေဝ် ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey) မဒှ် မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် သွက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် တြေံ တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန် ၜါတၠ တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် မံၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် (London) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် ကလိဂွံ ကောန်ဍုၚ် ဗြိတိန် တုဲ ဒှ် ကောန်ဍုၚ် ၜါ ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် သာသနာ မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ဟွံလျိုၚ်ပတှ်ေ သာသနာ မွဲသာ် (Irreligious) ရ။<ref>{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၉။ လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''သၞာံ ၂၀၀၆:''' မဂ္ဂဇြေန် Time ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် ၁၀၀ တၠ (Time 100) ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၈:''' ကလိဂွံ လာပ် Quadriga Award ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျာမနဳ သွက် ပရေၚ်ပါဝင် လ္ပာ် ဉာဏ်ပညာ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၃:''' ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ကၞာ ညးယၟုမြဟ် အေန်တာနဲ (Internet Hall of Fame) နူကဵု ဂကောံ အေန်တာနဲ (Internet Society) ရ။<ref>{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''သၞာံ ၂၀၁၄:''' ကလိဂွံ လာပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ နူကဵု ဍုၚ်ယူအေအဳ (Knowledge Award from the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Foundation)။ * ပါဲနူဂှ်တုဲ ညး သီုကလိဂွံ တန်ပါရဂူ တၟေၚ် (Honorary degrees) နူကဵု တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Wn_pA7tAunU ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပရူ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ TED (YouTube)] == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references> <ref name="Britannica">{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Wired">{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="CNET">{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NewYorker">{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Telegraph">{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Guardian">{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Reason">{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NYT">{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="HallOfFame">{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="WalesBlog">{{cite web |title=Jimmy Wales' Official Website |url=https://jimmywales.com/ |access-date=18 June 2026}}</ref> </references> === လေန်မ္ၚး (External Links) === * [https://jimmywales.com/ ဝေပ်သာက် တရားဝင် ဂျေမ်မဳ ဝေလ်] * [[User:Jimbo Wales|မုက်လိက် ကောန်ကမၠောန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] * [https://wikimediafoundation.org/profile/jimmy-wales/ ပရူ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ] {{Navbox | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် | title = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) * [[ဖာန်ဒမ်]] (Fandom / Wikia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[ဗောမဳသ်]] (Bomis) * [[ဝဳကဳထရဳဗျူန်]] (WikiTribune) * [[WT Social]] | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[လာရဳ သာန်ဂါ]] (Larry Sanger) * [[အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ]] (Angela Beesley) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * [The Seven Rules of Trust] (လိက်ကၞပ်) }} [[Category:ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆]] [[Category:သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ]] 5uauizc86mc4jcf2ow5j0708qmc44bd 55385 55384 2026-06-19T22:42:32Z Aue Nai 24 55385 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်<br>Jimmy Wales | image = Jimmy Wales July 2014 (cropped).jpg | alt = ဗီုရုပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | caption = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | birth_name = ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ် (Jimmy Donal Wales) | birth_date = {{Birth date and age|1966|8|8}} | birth_place = ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville), [[အလာဗာမာ]] (Alabama), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = {{unbulleted list|[[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]|[[ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]}} | education = {{unbulleted list|တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) (BS)|တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) (MS)}} | occupation = သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ (Internet entrepreneur), ဝေပ်မာသတာ, သကိုပ်ပရေၚ်သြန် | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) | title = {{unbulleted list|ဥက္ကဌ ဖာန်ဒမ် (Fandom)|ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲ [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]}} | spouse = {{unbulleted list|ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green, <small>၁၉၈၆-၁၉၉၃</small>)|ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan, <small>၁၉၉၇-၂၀၁၁</small>)|ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey, <small>၂၀၁၂-လၟုဟ်</small>)}} | children = ၃ တၠ | signature = Jimmy Wales Signature.svg | website = {{URL|jimmywales.com}} }} '''ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ်''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆၊ အဝ်ဂေတ် ၈) တအ်ဂှ် ဂမၠိုၚ်တီလဝ် နကဵုယၟု '''ဂျေမ်ဗဝ် ဝေလ်''' (Jimbo Wales) တုဲ ဒှ် သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာ အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်-ဗြိတိန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် မဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး ကေုာံ သက်ကု-ပရဲ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် ဖာန်ဒမ် (Fandom - ကိုပ်ကၠာတေံ ကော် Wikia) ရ။ ညးဝွံ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဗောမဳသ် (Bomis)၊ နူပဳဒဳယာ (Nupedia)၊ ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune) ကေုာံ ဒၞာဲဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် တြာတ်ကဖေ (Trust Café - ကိုပ်ကၠာတေံ WT Social) တအ်ရ။<ref>{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ် ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကမ္မတဳ ညးမအုပ်ဓုပ် (Board of Trustees) သွက် [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) မဒှ် ဂကောံမၚ်မွဲလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မဂ္ဂဇြေန် Time စၟတ်သမ္တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် သၠုၚ်အိုတ် ၁၀၀ တၠ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ __TOC__ == ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville)၊ တွဵုရး အလာဗာမာ (Alabama) ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၈၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ မအံက်ညး ဂျေမ်မဳ ဒန် ဝေလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် ဖျာသွံကပေါတ် စၞစမွဲတုဲ၊ မိအံက်ညး ဒဝ်ရေတ်သ် အာန် ကေုာံ မိနော်ညး အာမာ တအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဘာပုဂ္ဂလိကဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု "House of Learning" ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဝေလ် ကေုာံ ကောဒေံ ညး ၃ တၠ တအ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ပညာ အဝဲကောန်ၚာ် နူကဵု ဘာဂှ်ရ။ ဘာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် ဗၠးၜး သွက် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် အရာ ညးတအ် မဒးစိုတ် တအ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒးစိုတ် ပွမဗှ်လိက် ဗွဲမလောန်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ ဂှ် မိအံက်ညး ရာန်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ World Book Encyclopedia တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် အရာမဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညး သွက် အနာဂတ် ရ။ ကြဴနူ တိုန်ဘာစှ်ေ နူ House of Learning တုဲ၊ ညး ဆက်တိုန် ဘာ Randolph School မဒှ် ဘာ ပြၚ်ဆၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဟာန်သဗဳလ် တုဲ၊ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာဂှ် ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် နူကဵု တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး တိုန် တန်မာသတာ (Master's degree) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) တုဲ ပြံၚ်အာ တိုန် တန်ပါရဂူ (PhD) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အေန်ဒဳယျာနာ (Indiana University Bloomington) ရ။ အခိၚ်ညး မတိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရေၚ်ဝေၚ် ဂိမ်း အေန်တာနဲ (MUDs) တုဲ တီကၠိုဟ်ကၠုၚ် အစောံစရာဲ ကွန်ရက် အေန်တာနဲ (Computer networks) မမာန် ပံၚ်ကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ချူလိက် စာတန် (Dissertation) တုဲ ညး တိတ်ထောအ် နူ တန်ပါရဂူ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဘွဲ့ဏီရ။<ref>{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၂။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗောမဳသ် (Early Career and Bomis) == [[File:Bomis_logo.png|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် (Bomis) မဒှ် ဒၞာဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် စကၠောန် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ။]] ကြဴနူ တိတ်နူ တက္ကသိုလ်တုဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လ္ပာ် သုတေသန ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Chicago Options Associates ရ。ဟိုတ်နူ မဗဵုညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကုမ္ပဏဳ အေန်တာနဲ Netscape ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ၊ ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိတ်နူ လောက ပရေၚ်သြန် တုဲ လုပ်စိုပ် လောက အေန်တာနဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကေုာံ မိတ်သဟာဲညး ၜါတၠ ဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ ဝေပ်သာက် မၞုံယၟု '''ဗောမဳသ်''' (Bomis) ရ။ ဗောမဳသ် ဝွံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မဂၠာဲ တၚ်နၚ် (Search portal) ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး ပရူပရာ ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု ပရူ ရုပ်ရှင်၊ ဒွက် ကေုာံ ဗီုရုပ် သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Erotic content) တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဗောမဳသ် ဟွံဒှ် ကုမ္ပဏဳ အံၚ်ဇၞး ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ သြန်ပရဲ နူကဵု ဗောမဳသ် ဂှ် ဒှ် သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။<ref>{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၃။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Founding of Wikipedia) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်တာနဲ ဝွံ နွံ အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မွဲရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၂၀၀၀၊ ညး ဒက်ပတန် '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ညး ခါန်ကၞက် လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် သွက် ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် နူပဳဒဳယာ ဂှ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လဇုဲလဇလောန်တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၂၁ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ လဇုဲလဇ ဏအ်၊ လာရဳ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) မဒှ် သၞောတ် သော့ဝဲ မကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ညံၚ်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် မာန်ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ညးတအ် လလောၚ်တြး ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) နဒဒှ် ဒၞာဲ အစမ်ၜတ် မွဲ သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ သီု မၞိဟ်ဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ပါဝင်ချူကၠုၚ် အိုတ်ရ။ ခြာဟွံလံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်အာ ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက တုဲ နူပဳဒဳယာ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ * '''ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute):''' ၜိုန်ရ ဝေလ် ကေုာံ သာန်ဂါ တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကလေၚ်ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Sole founder) သာ်ဝွံရ။ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ရ။<ref>{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၄။ တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Role in Wikipedia) == [[File:Jimmy_Wales_at_Wikimania_2008_crop.jpg|thumb|right|250px|ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲသဘၚ် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။]] ပ္ဍဲအခိၚ် စဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံ ကဆံၚ် ညံၚ်ရဴ "သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ် ဗွဲမမေတ္တာ" (Benevolent Dictator) မွဲရ။ ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု မၞိဟ်စကာ (Ban users) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဂှ်၊ ဝေလ် စွံပအပ် အဝဵု ညး ဇရေၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Community) ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ သ္ဂုတ်သွာတ် (Arbitration Committee) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲ လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညး ကလိဂွံလဝ် အခေါၚ် တၟေၚ် မၞုံယၟု "ညးမဒက်ပတန်" (Founder flag) မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဗဵု လိက်ပရေၚ် မပလီုလဝ် ကေုာံ လုပ်ဖန်ဇန် သၞောတ် နာနာ ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ညး ဟွံစကာ အဝဵုဏအ် ကွေံကွေံ ရ။ == ၅။ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) == ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောၚ်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' (Wikimedia Foundation - WMF) မဒှ် ဂကောံ စေတနာ (Non-profit organization) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂၠာဲသြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ဆက်စပ် တအ်ရ။ ညး ပအပ်ပြိုၚ်ကဵု အခေါၚ်ပိုင်ပြဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေၚ် ဖံၚ်ဒေရှေန် ဏအ်ရ။<ref>{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဂဇအ်လဝ် ဒၞာဲ ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ (Chairman of the Board) နူ သၞာံ ၂၀၀၃ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ရ။ စနူ သၞာံ ၂၀၀၈ တုဲ ညး ကလိဂွံ ဒၞာဲ "Founder's seat" မဒှ် ဒၞာဲ တၟေၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံကမ္မတဳ မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဆက်ပါဝင် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ == ၆။ ဝဳကဳယာ ကေုာံ အစဳအဇန် တၞဟ်ဟ် (Wikia and Other Projects) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''ဝဳကဳယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာန်ဒမ် (Wikia / Fandom):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ညး ကေုာံ အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ (Angela Beesley) ဒက်ပတန် ဝဳကဳယာ မဒှ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် (For-profit) မွဲရ။ ဝေပ်သာက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မဆေၚ်ကဵု ရုပ်ရှင်၊ ဂိမ်း ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာၚ် တအ်ရ။ လၟုဟ် ဍေံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မပြာကတ်အိုတ် မွဲ နကဵု ယၟု Fandom ရ။ * '''ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇၊ ဝေလ် ဒက်ပတန် WikiTribune မဒှ် ဝေပ်သာက် ပရိုၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ပရိုၚ်ပတောံ (Fake news) နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ အကြာ အစာပရိုၚ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရ။<ref>{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''တြာတ်ကဖေ (Trust Café / WT Social):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ ညး ပြံၚ်လှာဲ WikiTribune ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် (Social network) မသက်ကု-ကြော်ငြာ ကေုာံ မဒက်ပတန် လ္တူ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု ဖေ့ဗောက် (Facebook) ကေုာံ တွိတာ (Twitter) ရ။ == ၇။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarianism) ကေုာံ ဩဗဂျက်တဳဗဳသေမ် (Objectivism) မဒှ် လညာတ် မစွံ အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ရ။ ညး ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် နူကဵု ပြကိုဟ် စိုတ်ပညာ Ayn Rand ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အစာပိုန်ဒြပ် Friedrich Hayek မၞုံယၟု "The Use of Knowledge in Society" ဗွဲမလောန် ရ။<ref>{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မထံက်ဂလာန် အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး (Free speech) တုဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေၚ် ကၟာတ်လဒဵု အေန်တာနဲ နူကဵု အလဵုအသဳ တအ် (Censorship) ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လဟီု ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် "ချပ်ဗ္စာ ရံၚ်စံၚ် ဂၠးတိ မွဲ ဇရေၚ် မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ညိ။ ဍေံဂှ်ရ ဒှ် အရာ ပိုဲ မကၠောန်ဒၟံၚ်" (Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ်၊ ညး ချူပတိတ် လိက်ကၞပ် မွဲ မၞုံယၟု "The Seven Rules of Trust" မဟီုတွဟ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ပရေၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ဘဝ ပူဂိုလ် (Personal Life) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သ္ပလဝ် တမ္ၚာဲ ၃ ဝါ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green) တုဲ ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ကီုလေဝ် ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey) မဒှ် မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် သွက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် တြေံ တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန် ၜါတၠ တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် မံၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် (London) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် ကလိဂွံ ကောန်ဍုၚ် ဗြိတိန် တုဲ ဒှ် ကောန်ဍုၚ် ၜါ ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် သာသနာ မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ဟွံလျိုၚ်ပတှ်ေ သာသနာ မွဲသာ် (Irreligious) ရ။<ref>{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၉။ လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''သၞာံ ၂၀၀၆:''' မဂ္ဂဇြေန် Time ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် ၁၀၀ တၠ (Time 100) ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၈:''' ကလိဂွံ လာပ် Quadriga Award ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျာမနဳ သွက် ပရေၚ်ပါဝင် လ္ပာ် ဉာဏ်ပညာ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၃:''' ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ကၞာ ညးယၟုမြဟ် အေန်တာနဲ (Internet Hall of Fame) နူကဵု ဂကောံ အေန်တာနဲ (Internet Society) ရ။<ref>{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''သၞာံ ၂၀၁၄:''' ကလိဂွံ လာပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ နူကဵု ဍုၚ်ယူအေအဳ (Knowledge Award from the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Foundation)။ * ပါဲနူဂှ်တုဲ ညး သီုကလိဂွံ တန်ပါရဂူ တၟေၚ် (Honorary degrees) နူကဵု တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Wn_pA7tAunU ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပရူ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ TED (YouTube)] == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references> <ref name="Britannica">{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Wired">{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="CNET">{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NewYorker">{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Telegraph">{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Guardian">{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Reason">{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NYT">{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="HallOfFame">{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="WalesBlog">{{cite web |title=Jimmy Wales' Official Website |url=https://jimmywales.com/ |access-date=18 June 2026}}</ref> </references> === လေန်မ္ၚး (External Links) === * [https://jimmywales.com/ ဝေပ်သာက် လုပ်သၞောဝ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ်] * [[User:Jimbo Wales|မုက်လိက် ကောန်ကမၠောန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] * [https://wikimediafoundation.org/profile/jimmy-wales/ ပရူ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ] {{Navbox | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် | title = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) * [[ဖာန်ဒမ်]] (Fandom / Wikia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[ဗောမဳသ်]] (Bomis) * [[ဝဳကဳထရဳဗျူန်]] (WikiTribune) * [[WT Social]] | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[လာရဳ သာန်ဂါ]] (Larry Sanger) * [[အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ]] (Angela Beesley) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * [The Seven Rules of Trust] (လိက်ကၞပ်) }} [[Category:ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆]] [[Category:သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ]] fq6wuxi7nxzcgl9yu3vks6r69vtnx2a 55386 55385 2026-06-19T22:43:49Z Aue Nai 24 55386 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ်<br>Jimmy Wales | image = Jimmy Wales July 2014 (cropped).jpg | alt = ဗီုရုပ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | caption = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ | birth_name = ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ် (Jimmy Donal Wales) | birth_date = {{Birth date and age|1966|8|8}} | birth_place = ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville), [[အလာဗာမာ]] (Alabama), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = {{unbulleted list|[[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]]|[[ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]}} | education = {{unbulleted list|တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) (BS)|တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) (MS)}} | occupation = သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ (Internet entrepreneur), ဝေပ်မာသတာ, သကိုပ်ပရေၚ်သြန် | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) | title = {{unbulleted list|ဥက္ကဌ ဖာန်ဒမ် (Fandom)|ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲ [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]]}} | spouse = {{unbulleted list|ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green, <small>၁၉၈၆-၁၉၉၃</small>)|ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan, <small>၁၉၉၇-၂၀၁၁</small>)|ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey, <small>၂၀၁၂-လၟုဟ်</small>)}} | children = ၃ တၠ | signature = Jimmy Wales Signature.svg | website = {{URL|jimmywales.com}} }} '''ဂျေမ်မဳ ဒဝ်နယ် ဝေလ်''' ({{lang-en|Jimmy Donal Wales}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆၊ အဝ်ဂေတ် ၈) တအ်ဂှ် ဂမၠိုၚ်တီလဝ် နကဵုယၟု '''ဂျေမ်ဗဝ် ဝေလ်''' (Jimbo Wales) တုဲ ဒှ် သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တၠပညာ အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်-ဗြိတိန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် မဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး ကေုာံ သက်ကု-ပရဲ မွဲ ကေုာံ ဒက်ပတန်လဝ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် ဖာန်ဒမ် (Fandom - ကိုပ်ကၠာတေံ ကော် Wikia) ရ။ ညးဝွံ သီုပါလုပ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဗောမဳသ် (Bomis)၊ နူပဳဒဳယာ (Nupedia)၊ ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune) ကေုာံ ဒၞာဲဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် တြာတ်ကဖေ (Trust Café - ကိုပ်ကၠာတေံ WT Social) တအ်ရ။<ref>{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် နွံဒၟံၚ် ကဆံၚ် ညးမဂဇအ် ဒၞာဲညးမဒက်ပတန် (Founder's seat) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကမ္မတဳ ညးမအုပ်ဓုပ် (Board of Trustees) သွက် [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) မဒှ် ဂကောံမၚ်မွဲလဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလုံဂၠးကဝ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မဂ္ဂဇြေန် Time စၟတ်သမ္တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် သၠုၚ်အိုတ် ၁၀၀ တၠ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ရ။ __TOC__ == ၁။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဟာန်သဗဳလ် (Huntsville)၊ တွဵုရး အလာဗာမာ (Alabama) ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၈၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ရ။ မအံက်ညး ဂျေမ်မဳ ဒန် ဝေလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ် ဖျာသွံကပေါတ် စၞစမွဲတုဲ၊ မိအံက်ညး ဒဝ်ရေတ်သ် အာန် ကေုာံ မိနော်ညး အာမာ တအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဘာပုဂ္ဂလိကဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု "House of Learning" ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဝေလ် ကေုာံ ကောဒေံ ညး ၃ တၠ တအ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ ပရေၚ်ပညာ အဝဲကောန်ၚာ် နူကဵု ဘာဂှ်ရ။ ဘာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါၚ် ဗၠးၜး သွက် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကတ်ဗ္တောန် အရာ ညးတအ် မဒးစိုတ် တအ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒးစိုတ် ပွမဗှ်လိက် ဗွဲမလောန်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၃ သၞာံ ဂှ် မိအံက်ညး ရာန်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ World Book Encyclopedia တုဲ ဍေံဒှ်ကၠုၚ် အရာမဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညး သွက် အနာဂတ် ရ။ ကြဴနူ တိုန်ဘာစှ်ေ နူ House of Learning တုဲ၊ ညး ဆက်တိုန် ဘာ Randolph School မဒှ် ဘာ ပြၚ်ဆၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဟာန်သဗဳလ် တုဲ၊ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာဂှ် ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် နူကဵု တက္ကသိုလ် အဝ်ဘန် (Auburn University) ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး တိုန် တန်မာသတာ (Master's degree) ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် အလာဗာမာ (University of Alabama) တုဲ ပြံၚ်အာ တိုန် တန်ပါရဂူ (PhD) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အေန်ဒဳယျာနာ (Indiana University Bloomington) ရ။ အခိၚ်ညး မတိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရေၚ်ဝေၚ် ဂိမ်း အေန်တာနဲ (MUDs) တုဲ တီကၠိုဟ်ကၠုၚ် အစောံစရာဲ ကွန်ရက် အေန်တာနဲ (Computer networks) မမာန် ပံၚ်ကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် သီုၜါ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ချူလိက် စာတန် (Dissertation) တုဲ ညး တိတ်ထောအ် နူ တန်ပါရဂူ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဘွဲ့ဏီရ။<ref>{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၂။ ပရေၚ်ကမၠောန် ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ဗောမဳသ် (Early Career and Bomis) == [[File:Bomis_logo.png|thumb|left|150px|သင်္ကေတ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် (Bomis) မဒှ် ဒၞာဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် စကၠောန် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ။]] ကြဴနူ တိတ်နူ တက္ကသိုလ်တုဲ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် လ္ပာ် ပရေၚ်သြန် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ချဳကာဂဝ် (Chicago) ကေုာံ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လ္ပာ် သုတေသန ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Chicago Options Associates ရ。ဟိုတ်နူ မဗဵုညာတ် ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ကုမ္ပဏဳ အေန်တာနဲ Netscape ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲ၊ ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိတ်နူ လောက ပရေၚ်သြန် တုဲ လုပ်စိုပ် လောက အေန်တာနဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကေုာံ မိတ်သဟာဲညး ၜါတၠ ဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ ဝေပ်သာက် မၞုံယၟု '''ဗောမဳသ်''' (Bomis) ရ။ ဗောမဳသ် ဝွံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မဂၠာဲ တၚ်နၚ် (Search portal) ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး ပရူပရာ ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု ပရူ ရုပ်ရှင်၊ ဒွက် ကေုာံ ဗီုရုပ် သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Erotic content) တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဗောမဳသ် ဟွံဒှ် ကုမ္ပဏဳ အံၚ်ဇၞး ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ သြန်ပရဲ နူကဵု ဗောမဳသ် ဂှ် ဒှ် သြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။<ref>{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၃။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Founding of Wikipedia) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်တာနဲ ဝွံ နွံ အစောံစရာဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မွဲရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် သၞာံ ၂၀၀၀၊ ညး ဒက်ပတန် '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) မဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ညး ခါန်ကၞက် လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် သွက် ပရေၚ်ကမၠောန်ဏအ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် နူပဳဒဳယာ ဂှ် ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ လဇုဲလဇလောန်တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၂၁ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ လဇုဲလဇ ဏအ်၊ လာရဳ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) မဒှ် သၞောတ် သော့ဝဲ မကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ညံၚ်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် မာန်ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ညးတအ် လလောၚ်တြး ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) နဒဒှ် ဒၞာဲ အစမ်ၜတ် မွဲ သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ် တုဲ သီု မၞိဟ်ဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီ ပါလုပ်ချူကၠုၚ် အိုတ်ရ။ ခြာဟွံလံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဒှ်အာ ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက တုဲ နူပဳဒဳယာ ဂှ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ရ။ * '''ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute):''' ၜိုန်ရ ဝေလ် ကေုာံ သာန်ဂါ တအ် ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ကလေၚ်ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Sole founder) သာ်ဝွံရ။ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဝင် ဗွဲမဂၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ရ။<ref>{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၄။ တာလျိုၚ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Role in Wikipedia) == [[File:Jimmy_Wales_at_Wikimania_2008_crop.jpg|thumb|right|250px|ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲသဘၚ် ဝဳကဳမေနဳယျာ (Wikimania) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။]] ပ္ဍဲအခိၚ် စဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ နွံ ကဆံၚ် ညံၚ်ရဴ "သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ် ဗွဲမမေတ္တာ" (Benevolent Dictator) မွဲရ။ ညး နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ကမၠောန်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါၚ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု မၞိဟ်စကာ (Ban users) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ်ဂှ်၊ ဝေလ် စွံပအပ် အဝဵု ညး ဇရေၚ် ဂကောံမၞိဟ် (Community) ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ သ္ဂုတ်သွာတ် (Arbitration Committee) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးဝွံ နွံကဵု တာလျိုၚ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲ လောက ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် ဂှ် ညး ကလိဂွံလဝ် အခေါၚ် တၟေၚ် မၞုံယၟု "ညးမဒက်ပတန်" (Founder flag) မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဗဵု လိက်ပရေၚ် မပလီုလဝ် ကေုာံ လုပ်ဖန်ဇန် သၞောတ် နာနာ ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် ညး ဟွံစကာ အဝဵုဏအ် ကွေံကွေံ ရ။ == ၅။ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) == ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၂၀၊ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် လလောၚ်တြး ဒက်ပတန် '''ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ''' (Wikimedia Foundation - WMF) မဒှ် ဂကောံ စေတနာ (Non-profit organization) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂၠာဲသြန်ထံက်ပၚ် သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေၚ်ကမၠောန် ဆက်စပ် တအ်ရ။ ညး ပအပ်ပြိုၚ်ကဵု အခေါၚ်ပိုင်ပြဳ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဒေတာ သီုဖအိုတ် ဇရေၚ် ဖံၚ်ဒေရှေန် ဏအ်ရ။<ref>{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဂဇအ်လဝ် ဒၞာဲ ဥက္ကဌ ကမ္မတဳ (Chairman of the Board) နူ သၞာံ ၂၀၀၃ စဵုကဵု ၂၀၀၆ ရ။ စနူ သၞာံ ၂၀၀၈ တုဲ ညး ကလိဂွံ ဒၞာဲ "Founder's seat" မဒှ် ဒၞာဲ တၟေၚ် ပ္ဍဲ ဂကောံကမ္မတဳ မကဵုအခေါၚ် ကု ညး သွက်ဂွံ ဆက်ပါလုပ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေၚ်ကမၠောန် အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ == ၆။ ဝဳကဳယာ ကေုာံ အစဳအဇန် တၞဟ်ဟ် (Wikia and Other Projects) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ တုဲ၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သီုပါလုပ် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''ဝဳကဳယာ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဖာန်ဒမ် (Wikia / Fandom):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄၊ ညး ကေုာံ အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ (Angela Beesley) ဒက်ပတန် ဝဳကဳယာ မဒှ် ဝေပ်သာက် မကဵုသြန် (For-profit) မွဲရ။ ဝေပ်သာက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မဆေၚ်ကဵု ရုပ်ရှင်၊ ဂိမ်း ကေုာံ ပရူပရာ ယေန်သၞာၚ် တအ်ရ။ လၟုဟ် ဍေံ ဒှ် ဝေပ်သာက် မပြာကတ်အိုတ် မွဲ နကဵု ယၟု Fandom ရ။ * '''ဝဳကဳထရဳဗျူန် (WikiTribune):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇၊ ဝေလ် ဒက်ပတန် WikiTribune မဒှ် ဝေပ်သာက် ပရိုၚ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ပရိုၚ်ပတောံ (Fake news) နကဵု ပရေၚ်ပံၚ်ကောံ အကြာ အစာပရိုၚ် ကေုာံ ကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရ။<ref>{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''တြာတ်ကဖေ (Trust Café / WT Social):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ ညး ပြံၚ်လှာဲ WikiTribune ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်ဆောံ ဂကောံမၞိဟ် (Social network) မသက်ကု-ကြော်ငြာ ကေုာံ မဒက်ပတန် လ္တူ ပရေၚ်တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ပြိုၚ်ပကာန် ကု ဖေ့ဗောက် (Facebook) ကေုာံ တွိတာ (Twitter) ရ။ == ၇။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarianism) ကေုာံ ဩဗဂျက်တဳဗဳသေမ် (Objectivism) မဒှ် လညာတ် မစွံ အဓိက လ္တူ ပရေၚ်ဗၠးၜး ပူဂိုလ် ရ။ ညး ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဒးဒုၚ် ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် နူကဵု ပြကိုဟ် စိုတ်ပညာ Ayn Rand ကေုာံ လိက်ပရေၚ် အစာပိုန်ဒြပ် Friedrich Hayek မၞုံယၟု "The Use of Knowledge in Society" ဗွဲမလောန် ရ။<ref>{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မထံက်ဂလာန် အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး (Free speech) တုဲ တဝ်စၞေဟ် လ္တူ ပရေၚ် ကၟာတ်လဒဵု အေန်တာနဲ နူကဵု အလဵုအသဳ တအ် (Censorship) ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ လဟီု ညး မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ်ဂှ် "ချပ်ဗ္စာ ရံၚ်စံၚ် ဂၠးတိ မွဲ ဇရေၚ် မၞိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ကလိဂွံ အခေါၚ် သၠးပွး သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ညိ။ ဍေံဂှ်ရ ဒှ် အရာ ပိုဲ မကၠောန်ဒၟံၚ်" (Imagine a world in which every single person on the planet is given free access to the sum of all human knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ်၊ ညး ချူပတိတ် လိက်ကၞပ် မွဲ မၞုံယၟု "The Seven Rules of Trust" မဟီုတွဟ် ပရူ ဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ပရေၚ်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ == ၈။ ပရေၚ်ဘဝ ပူဂိုလ် (Personal Life) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ သ္ပလဝ် တမ္ၚာဲ ၃ ဝါ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ပါမေလာ ဂရေန် (Pamela Green) တုဲ ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ရ။ ကြဴနူဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ခရဳသတေန် ရဝ်ဟာန် (Christine Rohan) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် မွဲတၠ ကီုလေဝ် ပါ်ခြာအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ညး သ္ပတမ္ၚာဲ ကု ကိတ် ဂါဗဳ (Kate Garvey) မဒှ် မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် သွက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် တြေံ တဝ်နဳ ဗလဲ (Tony Blair) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန် ၜါတၠ တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် မံၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် လန်ဒန် (London) ရ။ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ လၟုဟ် ကလိဂွံ ကောန်ဍုၚ် ဗြိတိန် တုဲ ဒှ် ကောန်ဍုၚ် ၜါ ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် သာသနာ မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ဟွံလျိုၚ်ပတှ်ေ သာသနာ မွဲသာ် (Irreligious) ရ။<ref>{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> == ၉။ လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) == ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဝွံ ကလိဂွံလဝ် လာပ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''သၞာံ ၂၀၀၆:''' မဂ္ဂဇြေန် Time ရုဲစှ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ဓရိုဟ်ဇီုကပိုက် ၁၀၀ တၠ (Time 100) ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၈:''' ကလိဂွံ လာပ် Quadriga Award ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဂျာမနဳ သွက် ပရေၚ်ပါလုပ် လ္ပာ် ဉာဏ်ပညာ။ * '''သၞာံ ၂၀၁၃:''' ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ကၞာ ညးယၟုမြဟ် အေန်တာနဲ (Internet Hall of Fame) နူကဵု ဂကောံ အေန်တာနဲ (Internet Society) ရ။<ref>{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> * '''သၞာံ ၂၀၁၄:''' ကလိဂွံ လာပ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဉာဏ်ပညာ လ္တူ အေန်တာနဲ နူကဵု ဍုၚ်ယူအေအဳ (Knowledge Award from the Mohammed bin Rashid Al Maktoum Foundation)။ * ပါဲနူဂှ်တုဲ ညး သီုကလိဂွံ တန်ပါရဂူ တၟေၚ် (Honorary degrees) နူကဵု တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။ * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Wn_pA7tAunU ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုတွဟ် ပရူ ပွမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ TED (YouTube)] == ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) == <references> <ref name="Britannica">{{cite news |title=Jimmy Wales |url=https://www.britannica.com/biography/Jimmy-Wales |work=Encyclopedia Britannica |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Wired">{{cite web |last=Pink |first=Daniel H. |date=Mar 1, 2005 |title=The Book Stops Here |url=https://www.wired.com/2005/03/wikipedia/ |work=Wired |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="CNET">{{cite news |last=Hansen |first=Evan |date=Dec 19, 2005 |title=Wikipedia Founder Edits Own Bio |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |work=CNET |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NewYorker">{{cite news |last=Schiff |first=Stacy |date=Jul 31, 2006 |title=Know It All |url=https://www.newyorker.com/magazine/2006/07/31/know-it-all |work=The New Yorker |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Telegraph">{{cite web |last=Neate |first=Rupert |date=Nov 7, 2008 |title=Wikipedia founder Jimmy Wales goes for profit |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/3399843/Wikipedia-founder-Jimmy-Wales-goes-for-profit.html |work=The Daily Telegraph |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Guardian">{{cite news |last=Hern |first=Alex |date=Apr 25, 2017 |title=Wikipedia founder to fight fake news with new Wikitribune site |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/apr/24/wikipedia-founder-jimmy-wales-to-fight-fake-news-with-new-wikitribune-site |work=The Guardian |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="Reason">{{cite news |last=Mangu-Ward |first=Reason |date=June 2007 |title=Wikipedia and the Hidden Markov Models of Hayek |url=https://reason.com/2007/05/30/wikipedia-and-the-meaning-of-t/ |work=Reason |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="NYT">{{cite news |last=Chozick |first=Amy |date=Jun 27, 2013 |title=Jimmy Wales Is Not an Internet Billionaire |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/magazine/jimmy-wales-is-not-an-internet-billionaire.html |work=The New York Times |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="HallOfFame">{{cite web |title=Jimmy Wales |url=https://www.internethalloffame.org/inductee/jimmy-wales/ |work=Internet Hall of Fame |access-date=18 June 2026}}</ref> <ref name="WalesBlog">{{cite web |title=Jimmy Wales' Official Website |url=https://jimmywales.com/ |access-date=18 June 2026}}</ref> </references> === လေန်မ္ၚး (External Links) === * [https://jimmywales.com/ ဝေပ်သာက် လုပ်သၞောဝ် ဂျေမ်မဳ ဝေလ်] * [[User:Jimbo Wales|မုက်လိက် ကောန်ကမၠောန် ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်]] * [https://wikimediafoundation.org/profile/jimmy-wales/ ပရူ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲ ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ] {{Navbox | name = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် | title = ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[ဖံၚ်ဒေရှေန် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation) * [[ဖာန်ဒမ်]] (Fandom / Wikia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[ဗောမဳသ်]] (Bomis) * [[ဝဳကဳထရဳဗျူန်]] (WikiTribune) * [[WT Social]] | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[လာရဳ သာန်ဂါ]] (Larry Sanger) * [[အေန်ဂျေလာ ဘဳသလဳ]] (Angela Beesley) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * [The Seven Rules of Trust] (လိက်ကၞပ်) }} [[Category:ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆]] [[Category:သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ]] oavvl3fnpeu6qyy25b1x8gb8l3ry41b 14 11260 55387 2026-06-19T22:44:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပူဂိုလ် ညးမပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သၠးပွး '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) တအ်ရ။ ပူဂိုလ် အဓိက မပါဝင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ်..." 55387 wikitext text/x-wiki ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံလဝ် လိက်ပရေၚ် မဆေၚ်စပ် ကု ပူဂိုလ် ညးမပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ သၠးပွး '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) တအ်ရ။ ပူဂိုလ် အဓိက မပါဝင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ညံၚ်ရဴ [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ကေုာံ [[လာရဳ သာန်ဂါ]] (Larry Sanger) တအ် ဒှ်တမ်ရ။ {{Commonscat|Wikipedia founders}} [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်]] [[Category:သကိုပ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အေန်တာနဲ]] 7rovm1v6ihqb8b6c380d13j3x83hp5e 0 11261 55388 2026-06-19T22:47:32Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox person | name = လာရဳ သာန်ဂါ<br>Larry Sanger | image = Larry Sanger in 2025.jpg | alt = ဗီုရုပ် လာရဳ သာန်ဂါ | caption = လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ | birth_name = လောရင့် မာတ် သာန်ဂါ (Lawrence Mark Sanger) | birth_date = {{Birth date and age|1968|7|16}} | birth_place = ဘဲလ်..." 55388 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = လာရဳ သာန်ဂါ<br>Larry Sanger | image = Larry Sanger in 2025.jpg | alt = ဗီုရုပ် လာရဳ သာန်ဂါ | caption = လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ | birth_name = လောရင့် မာတ် သာန်ဂါ (Lawrence Mark Sanger) | birth_date = {{Birth date and age|1968|7|16}} | birth_place = ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue), [[ဝါရှေန်တာန်]] (Washington), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | education = {{unbulleted list|ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) (BA)|တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) (MA, PhD)}} | occupation = တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ, ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ နူပဳဒဳယာ, ညးမဒက်ပတန် Citizendium | children = ၂ တၠ | signature = Larry Sanger Signature.svg | website = {{URL|larrysanger.org}} }} '''လောရင့် မာတ် "လာရဳ" သာန်ဂါ''' ({{lang-en|Lawrence Mark "Larry" Sanger}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈၊ ဂျူလာၚ် ၁၆) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosopher) ကေုာံ ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် မွဲရ。 ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မွဲစွံ ကု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ရ。 သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ်လဝ် ယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူလဝ် မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်စကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု "လညာတ် မဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ" (Neutral point of view) ကေုာံ "ဟွံဒးဒ္ဂေတ် သၞောဝ် သီုဖအိုတ်" (Ignore all rules) တအ်ရ。 ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ညး ဒှ်လဝ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ရ。 __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပွမဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ。 ညးဝွံ ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု Nupedia, Wikipedia, Citizendium, Encyclopedia of Earth, ကေုာံ Everipedia တအ်ရ。 ၜိုန်ရ ညး ဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ညး နုက်တိတ် နူကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ。 သာန်ဂါ ဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် (Lack credibility) ဟိုတ်နူကဵု ဟွံစွံ ၚုဟ်မး လ္တူ ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ တၠပညာ (Expertise) တအ် ကေုာံ စကာ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် (Mob rule) ရ。 ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး တမ်ရိုဟ် ဒက်ပတန်လဝ် Citizendium သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု တၠပညာ တအ်ရ。 == ၂။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue)၊ တွဵုရး ဝါရှေန်တာန် (Washington) ပ္ဍဲကဵု ဂျူလာၚ် ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ。 မအံက်ညး ဂျေရဳ သာန်ဂါ (Gerry Sanger) ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ၜဳမှာသၟိတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂစေမ်ၜဳ တုဲ မိအံက်ညး ဂှ် လွဳလွတ်လဝ် ကောန်ဇာတ် တအ်ရ。 အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အာန်ကဝ်ရိတ် (Anchorage)၊ တွဵုရး အလာသကာ (Alaska) တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ်ရ。 နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရူပရာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical topics) ရ。 အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ဂှ် ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "အဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ဍေံဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ဘဝ အဲ ရ" သာ်ဝွံ ရ。 သာန်ဂါ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာတန်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အဓိက ဒဿနိကဗေဒ ရ。 ပ္ဍဲ အခိၚ် တိုန် ကဝ်လိက် ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ကၠုၚ် ကွန်ရက် အေန်တာနဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ ဍေံ သွက် ပရေၚ်ပတိတ် လိက်ပတ် ရ。 ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor of Arts) လ္ပာ် ဒဿနိကဗေဒ နူကဵု ကဝ်လိက် ရိဒ် ရ。 == ၃။ အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy and Academic Career) == ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး နူ ကဝ်လိက် ရိဒ် တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) သွက် တန်မာသတာ ကေုာံ တန်ပါရဂူ ရ。 ညး ကလိဂွံ တန်မာသတာ (Master of Arts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ တန်ပါရဂူ (Doctor of Philosophy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ。 ပရေၚ်လ္ၚတ် အဓိက သွက် ညးဂှ် ဒှ် လ္ပာ် '''အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ''' (Epistemology) မဒှ် သီအဝ်ရဳ မဆေၚ်ကဵု ဉာဏ်ပညာ (Theory of knowledge) ရ。 လိက်စံၚ် စာတန် ပါရဂူ ညးဂှ် နွံယၟု "Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification" မလ္ၚတ် ပရူ ပြသၞာ သွဟ် သဇိုၚ် တၚ်ပတှ်ေ မေတာ ရ。 ကြဴနူ တိတ်နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ ညး ကလေၚ် ဗ္တောန် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး ပွိုၚ် မွဲလစုတ် ရ。 == ၄။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမစကၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Wikipedia Founding) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး တိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ချပ်ဂၞန် လ္တူ အေန်တာနဲ မွဲ ရ。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဝေလ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မွဲတုဲ၊ ညး ခါန်ကၞက် သာန်ဂါ နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပရေၚ်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) ရ。 နူပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ。 ဆဂး သၞောတ် ကမၠောန် ဍေံ လဇုဲလဇလောန် တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၁၂ ပိုဒ် သၟးရ。 သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ဂှ် ဘေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) မဒှ် မိတ်သဟာဲ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် ကု ညး သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) ရ。 သာန်ဂါ စိုတ်လုပ်စ လ္တူ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညး ပတိုန်ကသပ် ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မွဲ နဒဒှ် "ပရေၚ်ကမၠောန် ထံက်ပၚ်" (Feeder project) သွက် နူပဳဒဳယာ ရ。 ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ညးတအ် ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ。 သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ညး မကဵုယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူ မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ရ。 {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေၚ်ပါဝင် လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အခိၚ် စကတဵုဒှ် |- ! ကဏ္ဍ (Role) !! ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ (Action) |- | '''ယၟု (Naming)''' || ဖန်ဗဒှ် ယၟု "Wikipedia" (Wiki + Encyclopedia) |- | '''သၞောဝ်ဥပဒေ (Policies)''' || ချူ မူသဇိုၚ် NPOV (Neutral point of view), Ignore all rules, Verifiability |- | '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leadership)''' || ဒှ် "Chief Organizer" ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဇၞော် |- | '''ဂကောံမၞိဟ် (Community)''' || ဘိက်ကော် မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံ ပါဝင်ချူ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် သၠးပွး |} == ၅။ ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute with Jimmy Wales) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ကေုာံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် တအ် ပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ တုဲ ပြသၞာ လ္တူ အခေါၚ် "သဟ-ညးမဒက်ပတန်" (Co-founder status) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်ရ。 * ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Sole founder) တုဲ သာန်ဂါ ဂှ် ဒှ် ဆ ကောန်ကမၠောန် (Employee) မွဲ မဒးဒုၚ် ခါန်ကၞက်လဝ် နကဵု ဗောမဳသ် (Bomis) သၟးရ。 * ဆဂး လာရဳ သာန်ဂါ ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် လညာတ် စကာ ဝဳကဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ。 လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ်၊ လိက်ပရိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလဵုအလဵု ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) မွဲ ပေၚ်ပေၚ် ရ。 == ၆။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နုက်တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ (Departure from Wikipedia and Criticism) == ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် တွိုက်သြန် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ် သာန်ဂါ ဟွံမာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၊ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် နူပဳဒဳယာ ကေုာံ "Chief organizer" ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ。 ကြဴနူ နုက်တိတ်တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး (Critic) လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ。 ညး ပတိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ အဓိက ၃ သာ်- # '''ဟွံစွံၚုဟ်မး လ္တူ တၠပညာ (Lack of respect for expertise):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် တုဲ လညာတ် တၠပညာ တအ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု (Overruled) နကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ。 # '''ပရေၚ်ဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ (Neutrality and Bias):''' သာန်ဂါ ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လၟုဟ် ဂှ် ကလိလောန်အာ နူကဵု မူသဇိုၚ် NPOV ညး တုဲ ဒှ်အာ ဝေပ်သာက် မၞုံကဵု ပရေၚ်မံၚ်လ္ပာ်မွဲ (Ideological bias) ဗွဲမလောန် ရ。 # '''ပရူပရာ သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Adult content):''' ညး ဟီု ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံလဝ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စမေထုန် ကေုာံ ဓမ္မတာဟွံသေၚ် ပ္ဍဲကဵု Wikimedia Commons ရ。 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ ညး လလောၚ်တြး ပတိုန် လိက် ကု တရိုၚ် FBI ဒဒှ်ရ Wikimedia Commons ဂှ် စွံလဝ် ဗီုရုပ် ပရူ ကောန်ၚာ် (Child pornography) ကီုရ。 == ၇။ ပရေၚ်ကမၠောန် သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ် (Citizendium Project) == ဟိုတ်နူ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒက်ပတန်လဝ် '''Citizendium''' ("The citizens' compendium of everything") ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၆ ရ。 Citizendium ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မစကာ သၞောတ် ဝဳကဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေံ နွံ သၞောဝ်ဥပဒေ မတၞဟ်ခြာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ- * မၞိဟ်မချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ယၟု ဍာံ (Real names) သၟး。 * လိက်ပရေၚ် တအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ (Approved) နကဵု တၠပညာ မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ်ဂှ် (Expert editors)。 ၜိုန်ရ စကတဵုဒှ် အသိၚ်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ကွေံကွေံ ရ。 သာန်ဂါ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် Citizendium ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂှ် ပေၚ်ပေၚ် ရ。 == ၈။ အစဳအဇန် အေန်တာနဲ တၞဟ်ဟ် ကေုာံ Everipedia (Other Projects and Everipedia) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ Citizendium တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''Encyclopedia of Earth:''' ညး ဒှ်လဝ် မၞိဟ်ကဵုကသပ် အဓိက သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဏအ် မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ သၟးရ。 * '''WatchKnowLearn:''' ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မပကောံ ဗဳဒဳယော ပရေၚ်ပညာ သွက် ကောန်ၚာ် တအ်ရ。 * '''Everipedia:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Everipedia (လၟုဟ် IQ.wiki) နဒဒှ် သကိုပ် နာယက တၚ်နၚ် (Chief Information Officer - CIO) ရ。 Everipedia ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစကာ နယ်ပညာ "ဘလံက်ချေန်" (Blockchain technology) រ。 ညး နုက်တိတ် နူ Everipedia ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ。 * '''Knowledge Standards Foundation:''' ကြဴနူဂှ် ညး စဒက်ပတန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် "Encyclosphere" မဒှ် သၞောတ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဟွံမဲ ကု ဗဟဵု (Decentralized network) ရ。 == ၉။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဂမၠိုၚ် တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarian) မွဲ ရ。 ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး ကေုာံ ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်ဗဟဵု (Centralized control) ရ。 ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ညး ပါ်ပါဲလဝ် ဂကောံ လညာတ် သၠဲလး (Left-wing bias) ပ္ဍဲကဵု အေန်တာနဲ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ。 ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ စကာလဝ် တၚ်နၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မွဲလ္ပာ်ဓဝ် (Partisan bias) တုဲ ဟွံဒှ် ဒၞာဲ ညးမၞုံကဵု လညာတ် လဒေါဝ် တအ် စကာ ဂွံ ရ。 လညာတ် ညးဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံ မၞုံလညာတ် လ္ပာ်ပုၚ် (Right-wing circles) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ。 == ၁၀။ ပြကိုဟ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နိဿဲ (Legacy and References) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပါဝင် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် စကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမာန် တးပါဲ လိက် ဝင် ရ。 မူသဇိုၚ် ညး မပ္တံကဵု "NPOV" (Neutral point of view) တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် တိုၚ်ခဳ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏီရ。 ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ ညး မဆေၚ်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ တအ်ဂှ် စွံလဝ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ ဂၠးကဝ် ရ။ === နိဿဲ (References) === # "Portal:Society/Featured biography/35 - Wikipedia". English Wikipedia. # "Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Citizendium - Wikipedia". English Wikipedia. # "Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons - Wikipedia". English Wikipedia. # "History of Wikipedia". English Wikipedia. # "English Wikipedia". English Wikipedia. # "Jimmy Wales - Wikipedia". English Wikipedia. # "Category:Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2010-04-12/Sanger allegations". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes". English Wikipedia. {{Navbox | name = လာရဳ သာန်ဂါ | title = လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ်]] (Citizendium) * [[အေဗာပဳဒဳယာ]] (Everipedia) * WatchKnowLearn | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) * ဗေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) }} [[Category:လာရဳ သာန်ဂါ]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈]] [[Category:တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ]] eotkdcsmkt3komj2daltmsk3p6ggqw3 55389 55388 2026-06-19T22:48:31Z Aue Nai 24 55389 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = လာရဳ သာန်ဂါ<br>Larry Sanger | image = Larry Sanger in 2025.jpg | alt = ဗီုရုပ် လာရဳ သာန်ဂါ | caption = လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ | birth_name = လောရင့် မာတ် သာန်ဂါ (Lawrence Mark Sanger) | birth_date = {{Birth date and age|1968|7|16}} | birth_place = ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue), [[ဝါရှေန်တာန်]] (Washington), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | education = {{unbulleted list|ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) (BA)|တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) (MA, PhD)}} | occupation = တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ, ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ နူပဳဒဳယာ, ညးမဒက်ပတန် Citizendium | children = ၂ တၠ | signature = Larry Sanger Signature.svg | website = {{URL|larrysanger.org}} }} '''လောရင့် မာတ် "လာရဳ" သာန်ဂါ''' ({{lang-en|Lawrence Mark "Larry" Sanger}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈၊ ဂျူလာၚ် ၁၆) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosopher) ကေုာံ ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မွဲစွံ ကု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ်လဝ် ယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူလဝ် မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်စကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု "လညာတ် မဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ" (Neutral point of view) ကေုာံ "ဟွံဒးဒ္ဂေတ် သၞောဝ် သီုဖအိုတ်" (Ignore all rules) တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ညး ဒှ်လဝ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပွမဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ ညးဝွံ ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု Nupedia, Wikipedia, Citizendium, Encyclopedia of Earth, ကေုာံ Everipedia တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ညး နုက်တိတ် နူကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ သာန်ဂါ ဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် (Lack credibility) ဟိုတ်နူကဵု ဟွံစွံ ၚုဟ်မး လ္တူ ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ တၠပညာ (Expertise) တအ် ကေုာံ စကာ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် (Mob rule) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး တမ်ရိုဟ် ဒက်ပတန်လဝ် Citizendium သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု တၠပညာ တအ်ရ။ == ၂။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue)၊ တွဵုရး ဝါရှေန်တာန် (Washington) ပ္ဍဲကဵု ဂျူလာၚ် ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ မအံက်ညး ဂျေရဳ သာန်ဂါ (Gerry Sanger) ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ၜဳမှာသၟိတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂစေမ်ၜဳ တုဲ မိအံက်ညး ဂှ် လွဳလွတ်လဝ် ကောန်ဇာတ် တအ်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အာန်ကဝ်ရိတ် (Anchorage)၊ တွဵုရး အလာသကာ (Alaska) တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရူပရာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical topics) ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ဂှ် ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "အဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ဍေံဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ဘဝ အဲ ရ" သာ်ဝွံ ရ။ သာန်ဂါ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာတန်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အဓိက ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တိုန် ကဝ်လိက် ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ကၠုၚ် ကွန်ရက် အေန်တာနဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ ဍေံ သွက် ပရေၚ်ပတိတ် လိက်ပတ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor of Arts) လ္ပာ် ဒဿနိကဗေဒ နူကဵု ကဝ်လိက် ရိဒ် ရ။ == ၃။ အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy and Academic Career) == ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး နူ ကဝ်လိက် ရိဒ် တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) သွက် တန်မာသတာ ကေုာံ တန်ပါရဂူ ရ။ ညး ကလိဂွံ တန်မာသတာ (Master of Arts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ တန်ပါရဂူ (Doctor of Philosophy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် အဓိက သွက် ညးဂှ် ဒှ် လ္ပာ် '''အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ''' (Epistemology) မဒှ် သီအဝ်ရဳ မဆေၚ်ကဵု ဉာဏ်ပညာ (Theory of knowledge) ရ။ လိက်စံၚ် စာတန် ပါရဂူ ညးဂှ် နွံယၟု "Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification" မလ္ၚတ် ပရူ ပြသၞာ သွဟ် သဇိုၚ် တၚ်ပတှ်ေ မေတာ ရ။ ကြဴနူ တိတ်နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ ညး ကလေၚ် ဗ္တောန် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး ပွိုၚ် မွဲလစုတ် ရ။ == ၄။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမစကၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Wikipedia Founding) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး တိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ချပ်ဂၞန် လ္တူ အေန်တာနဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဝေလ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မွဲတုဲ၊ ညး ခါန်ကၞက် သာန်ဂါ နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပရေၚ်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) ရ။ နူပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ကမၠောန် ဍေံ လဇုဲလဇလောန် တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၁၂ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ဂှ် ဘေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) မဒှ် မိတ်သဟာဲ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် ကု ညး သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) ရ။ သာန်ဂါ စိုတ်လုပ်စ လ္တူ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညး ပတိုန်ကသပ် ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မွဲ နဒဒှ် "ပရေၚ်ကမၠောန် ထံက်ပၚ်" (Feeder project) သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ညးတအ် ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ညး မကဵုယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူ မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေၚ်ပါဝင် လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အခိၚ် စကတဵုဒှ် |- ! ကဏ္ဍ (Role) !! ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ (Action) |- | '''ယၟု (Naming)''' || ဖန်ဗဒှ် ယၟု "Wikipedia" (Wiki + Encyclopedia) |- | '''သၞောဝ်ဥပဒေ (Policies)''' || ချူ မူသဇိုၚ် NPOV (Neutral point of view), Ignore all rules, Verifiability |- | '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leadership)''' || ဒှ် "Chief Organizer" ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဇၞော် |- | '''ဂကောံမၞိဟ် (Community)''' || ဘိက်ကော် မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံ ပါဝင်ချူ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် သၠးပွး |} == ၅။ ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute with Jimmy Wales) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ကေုာံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် တအ် ပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ တုဲ ပြသၞာ လ္တူ အခေါၚ် "သဟ-ညးမဒက်ပတန်" (Co-founder status) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်ရ။ * ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Sole founder) တုဲ သာန်ဂါ ဂှ် ဒှ် ဆ ကောန်ကမၠောန် (Employee) မွဲ မဒးဒုၚ် ခါန်ကၞက်လဝ် နကဵု ဗောမဳသ် (Bomis) သၟးရ။ * ဆဂး လာရဳ သာန်ဂါ ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် လညာတ် စကာ ဝဳကဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ်၊ လိက်ပရိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလဵုအလဵု ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) မွဲ ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၆။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နုက်တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ (Departure from Wikipedia and Criticism) == ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် တွိုက်သြန် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ် သာန်ဂါ ဟွံမာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၊ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် နူပဳဒဳယာ ကေုာံ "Chief organizer" ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ကြဴနူ နုက်တိတ်တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး (Critic) လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ အဓိက ၃ သာ်- # '''ဟွံစွံၚုဟ်မး လ္တူ တၠပညာ (Lack of respect for expertise):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် တုဲ လညာတ် တၠပညာ တအ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု (Overruled) နကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပရေၚ်ဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ (Neutrality and Bias):''' သာန်ဂါ ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လၟုဟ် ဂှ် ကလိလောန်အာ နူကဵု မူသဇိုၚ် NPOV ညး တုဲ ဒှ်အာ ဝေပ်သာက် မၞုံကဵု ပရေၚ်မံၚ်လ္ပာ်မွဲ (Ideological bias) ဗွဲမလောန် ရ။ # '''ပရူပရာ သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Adult content):''' ညး ဟီု ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံလဝ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စမေထုန် ကေုာံ ဓမ္မတာဟွံသေၚ် ပ္ဍဲကဵု Wikimedia Commons ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ ညး လလောၚ်တြး ပတိုန် လိက် ကု တရိုၚ် FBI ဒဒှ်ရ Wikimedia Commons ဂှ် စွံလဝ် ဗီုရုပ် ပရူ ကောန်ၚာ် (Child pornography) ကီုရ။ == ၇။ ပရေၚ်ကမၠောန် သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ် (Citizendium Project) == ဟိုတ်နူ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒက်ပတန်လဝ် '''Citizendium''' ("The citizens' compendium of everything") ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၆ ရ။ Citizendium ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မစကာ သၞောတ် ဝဳကဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေံ နွံ သၞောဝ်ဥပဒေ မတၞဟ်ခြာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ- * မၞိဟ်မချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ယၟု ဍာံ (Real names) သၟး။ * လိက်ပရေၚ် တအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ (Approved) နကဵု တၠပညာ မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ်ဂှ် (Expert editors)။ ၜိုန်ရ စကတဵုဒှ် အသိၚ်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ကွေံကွေံ ရ။ သာန်ဂါ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် Citizendium ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂှ် ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၈။ အစဳအဇန် အေန်တာနဲ တၞဟ်ဟ် ကေုာံ Everipedia (Other Projects and Everipedia) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ Citizendium တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''Encyclopedia of Earth:''' ညး ဒှ်လဝ် မၞိဟ်ကဵုကသပ် အဓိက သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဏအ် မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ သၟးရ။ * '''WatchKnowLearn:''' ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မပကောံ ဗဳဒဳယော ပရေၚ်ပညာ သွက် ကောန်ၚာ် တအ်ရ။ * '''Everipedia:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Everipedia (လၟုဟ် IQ.wiki) နဒဒှ် သကိုပ် နာယက တၚ်နၚ် (Chief Information Officer - CIO) ရ။ Everipedia ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစကာ နယ်ပညာ "ဘလံက်ချေန်" (Blockchain technology) រ။ ညး နုက်တိတ် နူ Everipedia ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ * '''Knowledge Standards Foundation:''' ကြဴနူဂှ် ညး စဒက်ပတန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် "Encyclosphere" မဒှ် သၞောတ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဟွံမဲ ကု ဗဟဵု (Decentralized network) ရ။ == ၉။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဂမၠိုၚ် တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarian) မွဲ ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး ကေုာံ ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်ဗဟဵု (Centralized control) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ညး ပါ်ပါဲလဝ် ဂကောံ လညာတ် သၠဲလး (Left-wing bias) ပ္ဍဲကဵု အေန်တာနဲ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ စကာလဝ် တၚ်နၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မွဲလ္ပာ်ဓဝ် (Partisan bias) တုဲ ဟွံဒှ် ဒၞာဲ ညးမၞုံကဵု လညာတ် လဒေါဝ် တအ် စကာ ဂွံ ရ။ လညာတ် ညးဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံ မၞုံလညာတ် လ္ပာ်ပုၚ် (Right-wing circles) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ == ၁၀။ ပြကိုဟ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နိဿဲ (Legacy and References) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပါဝင် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် စကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမာန် တးပါဲ လိက် ဝင် ရ။ မူသဇိုၚ် ညး မပ္တံကဵု "NPOV" (Neutral point of view) တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် တိုၚ်ခဳ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏီရ။ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ ညး မဆေၚ်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ တအ်ဂှ် စွံလဝ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ ဂၠးကဝ် ရ။ === နိဿဲ (References) === # "Portal:Society/Featured biography/35 - Wikipedia". English Wikipedia. # "Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Citizendium - Wikipedia". English Wikipedia. # "Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons - Wikipedia". English Wikipedia. # "History of Wikipedia". English Wikipedia. # "English Wikipedia". English Wikipedia. # "Jimmy Wales - Wikipedia". English Wikipedia. # "Category:Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2010-04-12/Sanger allegations". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes". English Wikipedia. {{Navbox | name = လာရဳ သာန်ဂါ | title = လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ်]] (Citizendium) * [[အေဗာပဳဒဳယာ]] (Everipedia) * WatchKnowLearn | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) * ဗေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) }} [[Category:လာရဳ သာန်ဂါ]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈]] [[Category:တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ]] mdvmq1x27jrp9vynfolm3knqm140q2r 55390 55389 2026-06-19T22:52:37Z Aue Nai 24 55390 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = လာရဳ သာန်ဂါ<br>Larry Sanger | image = Larry Sanger in 2025.jpg | alt = ဗီုရုပ် လာရဳ သာန်ဂါ | caption = လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ | birth_name = လောရင့် မာတ် သာန်ဂါ (Lawrence Mark Sanger) | birth_date = {{Birth date and age|1968|7|16}} | birth_place = ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue), [[ဝါရှေန်တာန်]] (Washington), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | education = {{unbulleted list|ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) (BA)|တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) (MA, PhD)}} | occupation = တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ, ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ နူပဳဒဳယာ, ညးမဒက်ပတန် Citizendium | children = ၂ တၠ | signature = Larry Sanger Signature.svg | website = {{URL|larrysanger.org}} }} '''လောရင် မာတ် "လာရဳ" သာန်ဂါ''' ({{lang-en|Lawrence Mark "Larry" Sanger}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈၊ ဂျူလာၚ် ၁၆) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosopher) ကေုာံ ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မွဲစွံ ကု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ်လဝ် ယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူလဝ် မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်စကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု "လညာတ် မဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ" (Neutral point of view) ကေုာံ "ဟွံဒးဒ္ဂေတ် သၞောဝ် သီုဖအိုတ်" (Ignore all rules) တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ညး ဒှ်လဝ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပွမဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ ညးဝွံ ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု Nupedia, Wikipedia, Citizendium, Encyclopedia of Earth, ကေုာံ Everipedia တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ညး နုက်တိတ် နူကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ သာန်ဂါ ဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် (Lack credibility) ဟိုတ်နူကဵု ဟွံစွံ ၚုဟ်မး လ္တူ ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ တၠပညာ (Expertise) တအ် ကေုာံ စကာ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် (Mob rule) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး တမ်ရိုဟ် ဒက်ပတန်လဝ် Citizendium သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု တၠပညာ တအ်ရ။ == ၂။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue)၊ တွဵုရး ဝါရှေန်တာန် (Washington) ပ္ဍဲကဵု ဂျူလာၚ် ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ မအံက်ညး ဂျေရဳ သာန်ဂါ (Gerry Sanger) ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ၜဳမှာသၟိတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂစေမ်ၜဳ တုဲ မိအံက်ညး ဂှ် လွဳလွတ်လဝ် ကောန်ဇာတ် တအ်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အာန်ကဝ်ရိတ် (Anchorage)၊ တွဵုရး အလာသကာ (Alaska) တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရူပရာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical topics) ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ဂှ် ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "အဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ဍေံဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ဘဝ အဲ ရ" သာ်ဝွံ ရ။ သာန်ဂါ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာတန်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အဓိက ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တိုန် ကဝ်လိက် ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ကၠုၚ် ကွန်ရက် အေန်တာနဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ ဍေံ သွက် ပရေၚ်ပတိတ် လိက်ပတ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor of Arts) လ္ပာ် ဒဿနိကဗေဒ နူကဵု ကဝ်လိက် ရိဒ် ရ။ == ၃။ အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy and Academic Career) == ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး နူ ကဝ်လိက် ရိဒ် တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) သွက် တန်မာသတာ ကေုာံ တန်ပါရဂူ ရ။ ညး ကလိဂွံ တန်မာသတာ (Master of Arts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ တန်ပါရဂူ (Doctor of Philosophy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် အဓိက သွက် ညးဂှ် ဒှ် လ္ပာ် '''အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ''' (Epistemology) မဒှ် သီအဝ်ရဳ မဆေၚ်ကဵု ဉာဏ်ပညာ (Theory of knowledge) ရ။ လိက်စံၚ် စာတန် ပါရဂူ ညးဂှ် နွံယၟု "Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification" မလ္ၚတ် ပရူ ပြသၞာ သွဟ် သဇိုၚ် တၚ်ပတှ်ေ မေတာ ရ။ ကြဴနူ တိတ်နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ ညး ကလေၚ် ဗ္တောန် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး ပွိုၚ် မွဲလစုတ် ရ။ == ၄။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမစကၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Wikipedia Founding) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး တိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ချပ်ဂၞန် လ္တူ အေန်တာနဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဝေလ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မွဲတုဲ၊ ညး ခါန်ကၞက် သာန်ဂါ နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပရေၚ်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) ရ။ နူပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ကမၠောန် ဍေံ လဇုဲလဇလောန် တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၁၂ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ဂှ် ဘေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) မဒှ် မိတ်သဟာဲ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် ကု ညး သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) ရ။ သာန်ဂါ စိုတ်လုပ်စ လ္တူ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညး ပတိုန်ကသပ် ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မွဲ နဒဒှ် "ပရေၚ်ကမၠောန် ထံက်ပၚ်" (Feeder project) သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ညးတအ် ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ညး မကဵုယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူ မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေၚ်ပါဝင် လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အခိၚ် စကတဵုဒှ် |- ! ကဏ္ဍ (Role) !! ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ (Action) |- | '''ယၟု (Naming)''' || ဖန်ဗဒှ် ယၟု "Wikipedia" (Wiki + Encyclopedia) |- | '''သၞောဝ်ဥပဒေ (Policies)''' || ချူ မူသဇိုၚ် NPOV (Neutral point of view), Ignore all rules, Verifiability |- | '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leadership)''' || ဒှ် "Chief Organizer" ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဇၞော် |- | '''ဂကောံမၞိဟ် (Community)''' || ဘိက်ကော် မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံ ပါဝင်ချူ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် သၠးပွး |} == ၅။ ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute with Jimmy Wales) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ကေုာံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် တအ် ပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ တုဲ ပြသၞာ လ္တူ အခေါၚ် "သဟ-ညးမဒက်ပတန်" (Co-founder status) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်ရ။ * ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Sole founder) တုဲ သာန်ဂါ ဂှ် ဒှ် ဆ ကောန်ကမၠောန် (Employee) မွဲ မဒးဒုၚ် ခါန်ကၞက်လဝ် နကဵု ဗောမဳသ် (Bomis) သၟးရ။ * ဆဂး လာရဳ သာန်ဂါ ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် လညာတ် စကာ ဝဳကဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ်၊ လိက်ပရိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလဵုအလဵု ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) မွဲ ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၆။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နုက်တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ (Departure from Wikipedia and Criticism) == ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် တွိုက်သြန် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ် သာန်ဂါ ဟွံမာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၊ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် နူပဳဒဳယာ ကေုာံ "Chief organizer" ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ကြဴနူ နုက်တိတ်တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး (Critic) လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ အဓိက ၃ သာ်- # '''ဟွံစွံၚုဟ်မး လ္တူ တၠပညာ (Lack of respect for expertise):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် တုဲ လညာတ် တၠပညာ တအ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု (Overruled) နကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပရေၚ်ဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ (Neutrality and Bias):''' သာန်ဂါ ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လၟုဟ် ဂှ် ကလိလောန်အာ နူကဵု မူသဇိုၚ် NPOV ညး တုဲ ဒှ်အာ ဝေပ်သာက် မၞုံကဵု ပရေၚ်မံၚ်လ္ပာ်မွဲ (Ideological bias) ဗွဲမလောန် ရ။ # '''ပရူပရာ သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Adult content):''' ညး ဟီု ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံလဝ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စမေထုန် ကေုာံ ဓမ္မတာဟွံသေၚ် ပ္ဍဲကဵု Wikimedia Commons ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ ညး လလောၚ်တြး ပတိုန် လိက် ကု တရိုၚ် FBI ဒဒှ်ရ Wikimedia Commons ဂှ် စွံလဝ် ဗီုရုပ် ပရူ ကောန်ၚာ် (Child pornography) ကီုရ။ == ၇။ ပရေၚ်ကမၠောန် သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ် (Citizendium Project) == ဟိုတ်နူ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒက်ပတန်လဝ် '''Citizendium''' ("The citizens' compendium of everything") ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၆ ရ။ Citizendium ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မစကာ သၞောတ် ဝဳကဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေံ နွံ သၞောဝ်ဥပဒေ မတၞဟ်ခြာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ- * မၞိဟ်မချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ယၟု ဍာံ (Real names) သၟး။ * လိက်ပရေၚ် တအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ (Approved) နကဵု တၠပညာ မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ်ဂှ် (Expert editors)။ ၜိုန်ရ စကတဵုဒှ် အသိၚ်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ကွေံကွေံ ရ။ သာန်ဂါ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် Citizendium ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂှ် ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၈။ အစဳအဇန် အေန်တာနဲ တၞဟ်ဟ် ကေုာံ Everipedia (Other Projects and Everipedia) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ Citizendium တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''Encyclopedia of Earth:''' ညး ဒှ်လဝ် မၞိဟ်ကဵုကသပ် အဓိက သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဏအ် မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ သၟးရ။ * '''WatchKnowLearn:''' ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မပကောံ ဗဳဒဳယော ပရေၚ်ပညာ သွက် ကောန်ၚာ် တအ်ရ။ * '''Everipedia:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Everipedia (လၟုဟ် IQ.wiki) နဒဒှ် သကိုပ် နာယက တၚ်နၚ် (Chief Information Officer - CIO) ရ။ Everipedia ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစကာ နယ်ပညာ "ဘလံက်ချေန်" (Blockchain technology) រ။ ညး နုက်တိတ် နူ Everipedia ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ * '''Knowledge Standards Foundation:''' ကြဴနူဂှ် ညး စဒက်ပတန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် "Encyclosphere" မဒှ် သၞောတ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဟွံမဲ ကု ဗဟဵု (Decentralized network) ရ။ == ၉။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဂမၠိုၚ် တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarian) မွဲ ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး ကေုာံ ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်ဗဟဵု (Centralized control) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ညး ပါ်ပါဲလဝ် ဂကောံ လညာတ် သၠဲလး (Left-wing bias) ပ္ဍဲကဵု အေန်တာနဲ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ စကာလဝ် တၚ်နၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မွဲလ္ပာ်ဓဝ် (Partisan bias) တုဲ ဟွံဒှ် ဒၞာဲ ညးမၞုံကဵု လညာတ် လဒေါဝ် တအ် စကာ ဂွံ ရ။ လညာတ် ညးဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံ မၞုံလညာတ် လ္ပာ်ပုၚ် (Right-wing circles) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ == ၁၀။ ပြကိုဟ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နိဿဲ (Legacy and References) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပါဝင် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် စကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမာန် တးပါဲ လိက် ဝင် ရ။ မူသဇိုၚ် ညး မပ္တံကဵု "NPOV" (Neutral point of view) တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် တိုၚ်ခဳ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏီရ။ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ ညး မဆေၚ်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ တအ်ဂှ် စွံလဝ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ ဂၠးကဝ် ရ။ === နိဿဲ (References) === # "Portal:Society/Featured biography/35 - Wikipedia". English Wikipedia. # "Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Citizendium - Wikipedia". English Wikipedia. # "Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons - Wikipedia". English Wikipedia. # "History of Wikipedia". English Wikipedia. # "English Wikipedia". English Wikipedia. # "Jimmy Wales - Wikipedia". English Wikipedia. # "Category:Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2010-04-12/Sanger allegations". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes". English Wikipedia. {{Navbox | name = လာရဳ သာန်ဂါ | title = လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ်]] (Citizendium) * [[အေဗာပဳဒဳယာ]] (Everipedia) * WatchKnowLearn | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) * ဗေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) }} [[Category:လာရဳ သာန်ဂါ]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈]] [[Category:တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ]] c5opc5d08gg9fzk2xzzd4jr7xoywtq4 55391 55390 2026-06-19T22:57:41Z Aue Nai 24 /* ၂။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) */ 55391 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = လာရဳ သာန်ဂါ<br>Larry Sanger | image = Larry Sanger in 2025.jpg | alt = ဗီုရုပ် လာရဳ သာန်ဂါ | caption = လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ | birth_name = လောရင့် မာတ် သာန်ဂါ (Lawrence Mark Sanger) | birth_date = {{Birth date and age|1968|7|16}} | birth_place = ဘဲလ်ဗျူး (Bellevue), [[ဝါရှေန်တာန်]] (Washington), [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | citizenship = [[ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်]] | education = {{unbulleted list|ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) (BA)|တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) (MA, PhD)}} | occupation = တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ, ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ | known_for = သဟ-ညးမဒက်ပတန် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ နူပဳဒဳယာ, ညးမဒက်ပတန် Citizendium | children = ၂ တၠ | signature = Larry Sanger Signature.svg | website = {{URL|larrysanger.org}} }} '''လောရင် မာတ် "လာရဳ" သာန်ဂါ''' ({{lang-en|Lawrence Mark "Larry" Sanger}}, သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈၊ ဂျူလာၚ် ၁၆) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosopher) ကေုာံ ညးမဇၞော်မောဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် မွဲရ။ ညးဝွံ ပြာကတ်ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]''' (Wikipedia) မွဲစွံ ကု [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ်လဝ် ယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူလဝ် မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲ အခိၚ်စကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု "လညာတ် မဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ" (Neutral point of view) ကေုာံ "ဟွံဒးဒ္ဂေတ် သၞောဝ် သီုဖအိုတ်" (Ignore all rules) တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ညး ဒှ်လဝ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ နူပဳဒဳယာ (Nupedia) ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပွမဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ လ္တူ အေန်တာနဲ ရ။ ညးဝွံ ပါဝင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် အေန်တာနဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵု Nupedia, Wikipedia, Citizendium, Encyclopedia of Earth, ကေုာံ Everipedia တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ ညး နုက်တိတ် နူကဵု ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ သာန်ဂါ ဟီုတွဟ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် (Lack credibility) ဟိုတ်နူကဵု ဟွံစွံ ၚုဟ်မး လ္တူ ညးမၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ တၠပညာ (Expertise) တအ် ကေုာံ စကာ သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် မအုပ်ဓုပ် (Mob rule) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး တမ်ရိုဟ် ဒက်ပတန်လဝ် Citizendium သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မၞုံကဵု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် ကေုာံ ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု တၠပညာ တအ်ရ။ == ၂။ ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Early Life and Education) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုၚ် ဘဲလ်ဗျူ (Bellevue)၊ တွဵုရး ဝါရှေန်တာန် (Washington) ပ္ဍဲကဵု ဂျူလာၚ် ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၆၈ ရ။ မအံက်ညး ဂျေရဳ သာန်ဂါ (Gerry Sanger) ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ၜဳမှာသၟိတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဂစေမ်ၜဳ တုဲ မိအံက်ညး ဂှ် လွဳလွတ်လဝ် ကောန်ဇာတ် တအ်ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၇ သၞာံ ဂှ်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံၚ်အာ မံၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် အာန်ကဝ်ရိတ် (Anchorage)၊ တွဵုရး အလာသကာ (Alaska) တုဲ ညး ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသဂှ်ရ။ နူအခိၚ် အဝဲကောန်ၚာ်တေံ ညး စိုတ်လုပ်စ ဗွဲမလောန် လ္တူ ပရူပရာ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical topics) ရ။ အခိၚ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ဂှ် ညး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "အဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ဍေံဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ဘဝ အဲ ရ" သာ်ဝွံ ရ။ သာန်ဂါ အံၚ်ဇၞး တိုန်တန် နူ ဘာတန်သၠုၚ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ရိဒ် (Reed College) ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အဓိက ဒဿနိကဗေဒ ရ။ ပ္ဍဲ အခိၚ် တိုန် ကဝ်လိက် ဂှ် ညး စိုတ်လုပ်စ ကၠုၚ် ဇာဇၞှိက် အေန်တာနဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ ဍေံ သွက် ပရေၚ်ပတိတ် လိက်ပတ် ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ညး ကလိဂွံ တန်ဗြမဟဳ (Bachelor of Arts) လ္ပာ် ဒဿနိကဗေဒ နူကဵု ကဝ်လိက် ရိဒ် ရ။ == ၃။ အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေၚ်လ္ၚတ် ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy and Academic Career) == ကြဴနူ အံၚ်ဇၞး နူ ကဝ်လိက် ရိဒ် တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး (Ohio State University) သွက် တန်မာသတာ ကေုာံ တန်ပါရဂူ ရ။ ညး ကလိဂွံ တန်မာသတာ (Master of Arts) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၅ ကေုာံ တန်ပါရဂူ (Doctor of Philosophy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ် အဓိက သွက် ညးဂှ် ဒှ် လ္ပာ် '''အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ''' (Epistemology) မဒှ် သီအဝ်ရဳ မဆေၚ်ကဵု ဉာဏ်ပညာ (Theory of knowledge) ရ။ လိက်စံၚ် စာတန် ပါရဂူ ညးဂှ် နွံယၟု "Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification" မလ္ၚတ် ပရူ ပြသၞာ သွဟ် သဇိုၚ် တၚ်ပတှ်ေ မေတာ ရ။ ကြဴနူ တိတ်နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ တုဲ ညး ကလေၚ် ဗ္တောန် ပညာ ဒဿနိကဗေဒ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အဝ်ဟာဲယဝ် တွဵုရး ပွိုၚ် မွဲလစုတ် ရ။ == ၄။ နူပဳဒဳယာ ကေုာံ ပွမစကၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Nupedia and Wikipedia Founding) == ပ္ဍဲ အခိၚ် ညး တိုန်ဒၟံၚ် တက္ကသိုလ်ဂှ် ညး ဆဵုဂဗ ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ချပ်ဂၞန် လ္တူ အေန်တာနဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဝေလ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ စကၠောန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မွဲတုဲ၊ ညး ခါန်ကၞက် သာန်ဂါ နဒဒှ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် (Editor-in-chief) သွက် ပရေၚ်ကမၠောန် မၞုံယၟု '''နူပဳဒဳယာ''' (Nupedia) ရ။ နူပဳဒဳယာ ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု တၠပညာ (Peer-reviewed) တအ်ရ။ ဆဂး သၞောတ် ကမၠောန် ဍေံ လဇုဲလဇလောန် တုဲ ပွိုၚ် မွဲသၞာံ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ပရေၚ် ဆ ၁၂ ပိုဒ် သၟးရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၁ ဂှ် ဘေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) မဒှ် မိတ်သဟာဲ သာန်ဂါ ပတိုန်ကသပ် ကု ညး သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ် "ဝဳကဳ" (Wiki) ရ။ သာန်ဂါ စိုတ်လုပ်စ လ္တူ လညာတ် ဏအ် တုဲ ညး ပတိုန်ကသပ် ကု ဂျေမ်မဳ ဝေလ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳ မွဲ နဒဒှ် "ပရေၚ်ကမၠောန် ထံက်ပၚ်" (Feeder project) သွက် နူပဳဒဳယာ ရ။ ဝေလ် လေဝ် တုပ်စိုတ်တုဲ ညးတအ် ပံက်ပတိုန် '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ''' (Wikipedia) ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ သာန်ဂါ ဝွံ ဒှ် ညး မကဵုယၟု "Wikipedia" ကေုာံ ညးမချူ မူသဇိုၚ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ပရေၚ်ပါဝင် လာရဳ သာန်ဂါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အခိၚ် စကတဵုဒှ် |- ! ကဏ္ဍ (Role) !! ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ (Action) |- | '''ယၟု (Naming)''' || ဖန်ဗဒှ် ယၟု "Wikipedia" (Wiki + Encyclopedia) |- | '''သၞောဝ်ဥပဒေ (Policies)''' || ချူ မူသဇိုၚ် NPOV (Neutral point of view), Ignore all rules, Verifiability |- | '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Leadership)''' || ဒှ် "Chief Organizer" ကေုာံ အစာကၞေဟ် ဇၞော် |- | '''ဂကောံမၞိဟ် (Community)''' || ဘိက်ကော် မၞိဟ်တအ် ညံၚ်ဂွံ ပါဝင်ချူ ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် သၠးပွး |} == ၅။ ပြသၞာ သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder Dispute with Jimmy Wales) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ကေုာံ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် တအ် ပါဝင် ဒက်ပတန်လဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ ကြဴနူ သာန်ဂါ နုက်တိတ်အာ တုဲ ပြသၞာ လ္တူ အခေါၚ် "သဟ-ညးမဒက်ပတန်" (Co-founder status) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်ရ။ * ဂျေမ်မဳ ဝေလ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညးမွဲဓဝ်ရ ဒှ် ညးမဒက်ပတန် (Sole founder) တုဲ သာန်ဂါ ဂှ် ဒှ် ဆ ကောန်ကမၠောန် (Employee) မွဲ မဒးဒုၚ် ခါန်ကၞက်လဝ် နကဵု ဗောမဳသ် (Bomis) သၟးရ။ * ဆဂး လာရဳ သာန်ဂါ ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် လညာတ် စကာ ဝဳကဳ ကေုာံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ကမၠောန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ်၊ လိက်ပရိုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေုာံ ဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အလဵုအလဵု ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လာရဳ သာန်ဂါ နဒဒှ် သဟ-ညးမဒက်ပတန် (Co-founder) မွဲ ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၆။ ဝဳကဳပဳဒဳယာ နုက်တိတ် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ (Departure from Wikipedia and Criticism) == ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဗောမဳသ် တွိုက်သြန် သွက်ဂွံ ကဵု လာပ် သာန်ဂါ ဟွံမာန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မာတ် ၁၊ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူကဵု တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် နူပဳဒဳယာ ကေုာံ "Chief organizer" ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ကြဴနူ နုက်တိတ်တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး (Critic) လ္တူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ပတိုန်ထ္ၜး ပြသၞာ အဓိက ၃ သာ်- # '''ဟွံစွံၚုဟ်မး လ္တူ တၠပညာ (Lack of respect for expertise):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ကဵုအခေါၚ် ကု မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် လိက် တုဲ လညာတ် တၠပညာ တအ် ဒးဒုၚ် ကၟာတ်လဒဵု (Overruled) နကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။ # '''ပရေၚ်ဟွံမံၚ် လ္ပာ်မွဲမွဲ (Neutrality and Bias):''' သာန်ဂါ ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လၟုဟ် ဂှ် ကလိလောန်အာ နူကဵု မူသဇိုၚ် NPOV ညး တုဲ ဒှ်အာ ဝေပ်သာက် မၞုံကဵု ပရေၚ်မံၚ်လ္ပာ်မွဲ (Ideological bias) ဗွဲမလောန် ရ။ # '''ပရူပရာ သွက် မၞိဟ်ဇၞော် (Adult content):''' ညး ဟီု ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံလဝ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေၚ်ကဵု ကိစ္စမေထုန် ကေုာံ ဓမ္မတာဟွံသေၚ် ပ္ဍဲကဵု Wikimedia Commons ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ ညး လလောၚ်တြး ပတိုန် လိက် ကု တရိုၚ် FBI ဒဒှ်ရ Wikimedia Commons ဂှ် စွံလဝ် ဗီုရုပ် ပရူ ကောန်ၚာ် (Child pornography) ကီုရ။ == ၇။ ပရေၚ်ကမၠောန် သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ် (Citizendium Project) == ဟိုတ်နူ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေၚ်ပတှ်ေမာန် တုဲ၊ လာရဳ သာန်ဂါ ဒက်ပတန်လဝ် '''Citizendium''' ("The citizens' compendium of everything") ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၀၆ ရ။ Citizendium ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ မစကာ သၞောတ် ဝဳကဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေံ နွံ သၞောဝ်ဥပဒေ မတၞဟ်ခြာ နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ- * မၞိဟ်မချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ယၟု ဍာံ (Real names) သၟး။ * လိက်ပရေၚ် တအ် ဒးဒုၚ် စၟတ်သမ္တီ (Approved) နကဵု တၠပညာ မၞုံကဵု ဉာဏ်ပညာ လ္ပာ်ဂှ် (Expert editors)။ ၜိုန်ရ စကတဵုဒှ် အသိၚ်ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဏအ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ကွေံကွေံ ရ။ သာန်ဂါ နုက်တိတ် နူ တာလျိုၚ် အစာကၞေဟ် ဇၞော် Citizendium ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညး နုက်တိတ် နူ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂှ် ပေၚ်ပေၚ် ရ။ == ၈။ အစဳအဇန် အေန်တာနဲ တၞဟ်ဟ် ကေုာံ Everipedia (Other Projects and Everipedia) == ပါဲနူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ Citizendium တုဲ လာရဳ သာန်ဂါ သီုပါဝင် ကၠောန်လဝ် ပရေၚ်ကမၠောန် တၞဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ်- * '''Encyclopedia of Earth:''' ညး ဒှ်လဝ် မၞိဟ်ကဵုကသပ် အဓိက သွက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဏအ် မချူလဝ် နကဵု တၠပညာ သၟးရ။ * '''WatchKnowLearn:''' ဒှ် ပရေၚ်ကမၠောန် မပကောံ ဗဳဒဳယော ပရေၚ်ပညာ သွက် ကောန်ၚာ် တအ်ရ။ * '''Everipedia:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ညး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Everipedia (လၟုဟ် IQ.wiki) နဒဒှ် သကိုပ် နာယက တၚ်နၚ် (Chief Information Officer - CIO) ရ။ Everipedia ဝွံ ဒှ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မစကာ နယ်ပညာ "ဘလံက်ချေန်" (Blockchain technology) រ။ ညး နုက်တိတ် နူ Everipedia ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ။ * '''Knowledge Standards Foundation:''' ကြဴနူဂှ် ညး စဒက်ပတန် ဂကောံ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် "Encyclosphere" မဒှ် သၞောတ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မဟွံမဲ ကု ဗဟဵု (Decentralized network) ရ။ == ၉။ လညာတ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ဒဿန (Political Views and Philosophy) == လာရဳ သာန်ဂါ ဝွံ ဂမၠိုၚ် တီလဝ် ညး နဒဒှ် ပူဂိုလ် လညာတ် လေဗါတေရဳယျာန် (Libertarian) မွဲ ရ။ ညး ထံက်ဂလာန် လ္တူ အခေါၚ် ဟီုတွဟ် ဗၠးၜး ကေုာံ ဒစဵုဒစး လ္တူ ပွမစွံ အဝဵု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန်ဗဟဵု (Centralized control) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ညး ပါ်ပါဲလဝ် ဂကောံ လညာတ် သၠဲလး (Left-wing bias) ပ္ဍဲကဵု အေန်တာနဲ ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ စကာလဝ် တၚ်နၚ် သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မွဲလ္ပာ်ဓဝ် (Partisan bias) တုဲ ဟွံဒှ် ဒၞာဲ ညးမၞုံကဵု လညာတ် လဒေါဝ် တအ် စကာ ဂွံ ရ။ လညာတ် ညးဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်ထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံ မၞုံလညာတ် လ္ပာ်ပုၚ် (Right-wing circles) ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။ == ၁၀။ ပြကိုဟ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နိဿဲ (Legacy and References) == ၜိုန်ရ လာရဳ သာန်ဂါ ဒှ်ကၠုၚ် မၞိဟ် မပါ်ပါဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ပါဝင် ညး ပ္ဍဲ အခိၚ် စကတဵုဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံမာန် တးပါဲ လိက် ဝင် ရ။ မူသဇိုၚ် ညး မပ္တံကဵု "NPOV" (Neutral point of view) တအ်ဂှ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံၚ် တိုၚ်ခဳ အဓိက သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏီရ။ ပရေၚ်ကၠောန်သ္ပ ညး မဆေၚ်ကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနဲ တအ်ဂှ် စွံလဝ် သဇိုၚ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေၚ်ပါ်ပရအ် ဉာဏ်ပညာ ဂၠးကဝ် ရ။ === နိဿဲ (References) === # "Portal:Society/Featured biography/35 - Wikipedia". English Wikipedia. # "Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Citizendium - Wikipedia". English Wikipedia. # "Reporting of child pornography images on Wikimedia Commons - Wikipedia". English Wikipedia. # "History of Wikipedia". English Wikipedia. # "English Wikipedia". English Wikipedia. # "Jimmy Wales - Wikipedia". English Wikipedia. # "Category:Larry Sanger - Wikipedia". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2010-04-12/Sanger allegations". English Wikipedia. # "Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes". English Wikipedia. {{Navbox | name = လာရဳ သာန်ဂါ | title = လာရဳ သာန်ဂါ (Larry Sanger) | listclass = hlist | group1 = ပရေၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ် | list1 = * [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia) * [[နူပဳဒဳယာ]] (Nupedia) * [[သဳတဳဇြေန်ဒဳယျာမ်]] (Citizendium) * [[အေဗာပဳဒဳယာ]] (Everipedia) * WatchKnowLearn | group2 = မၞိဟ်ဆက်စပ် | list2 = * [[ဂျေမ်မဳ ဝေလ်]] (Jimmy Wales) * ဗေန် ကဝ်ဗေတ် (Ben Kovitz) | group3 = ပရူပရာတၞဟ်ဟ် | list3 = * [[ဝဳကဳ]] (Wiki) * အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) }} [[Category:လာရဳ သာန်ဂါ]] [[Category:ညးမဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] [[Category:ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန်]] [[Category:မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈]] [[Category:တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ]] i674o2mpcpm75unuq0qslxt4pc6379e 0 11262 55393 2026-06-20T07:41:41Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox plant|name=ဇဗၠု (Betel)|image=Piper betle.jpg|image_caption=တၞးဇဗၠု (Piper betle) မဒှ် တၞံဇဗၠု မၞုံကဵု တၞး ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ်|kingdom=[[Plantae]] (တၞံ)|clade=[[Tracheophytes]] (တၞံမၞုံကဵုလာ်ဆီ)|clade2=[[Angiosperms]] (တၞံမၞုံကဵုကဴ)|clade3=Magnoliid..." 55393 wikitext text/x-wiki {{Infobox plant|name=ဇဗၠု (Betel)|image=Piper betle.jpg|image_caption=တၞးဇဗၠု (Piper betle) မဒှ် တၞံဇဗၠု မၞုံကဵု တၞး ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ်|kingdom=[[Plantae]] (တၞံ)|clade=[[Tracheophytes]] (တၞံမၞုံကဵုလာ်ဆီ)|clade2=[[Angiosperms]] (တၞံမၞုံကဵုကဴ)|clade3=[[Magnoliids]]|order=[[Piperales]]|family=[[Piperaceae]]|genus=''[[Piper (genus)|Piper]]''|species='''''P. betle'''''|binomial=''Piper betle''|binomial_authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''ဇဗၠု''' ({{lang-en|Betel}}; လေတ္တေန်: ''Piper betle'') ဝွံ ဒှ် တၞံဇုက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံရုက္ခဗေဒ Piperaceae (မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု မြေက်ခမိဟ် ကေုာံ ကာဗာ) ရ။ တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဖျုန်ဂြိုဟ် (heart-shaped) တုဲ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် ဂေက်ဂေက်ရ။ တၞးဇဗၠု ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ နဒဒှ် အရာသွက်ဂွံ စပ် (စဇဗၠု) မွဲစွံ ကု သတ် (Areca nut) ကေုာံ ထၟောတ် (Slaked lime) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ ဂှ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာသွက်ဂွံ စသုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ၊ ပွမကလအ် ညးဇၞော်၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပ္ဍဲ ဘာသာ ကေုာံ ကလော်သ္ၚိ တအ်ရ။ သာ်ဝွံမ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞးကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်ဒုင်တဲ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ရ။<ref>{{cite book|last=Rooney|first=Dawn F.|title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia|year=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195886241}}</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == [[ဝှာင်:Betel_leaves.jpg|right|thumb|250x250px|တၞးဇဗၠု (Betel leaves) မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ဖျာ ဍုင်အာရှ။]] ဇဗၠု (Piper betle) ဝွံ ဒှ် ဂကူတၞံ ဇုက် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်မဂၠိုင် (Tropical climates) ရ။ တၞံဇဗၠု ဝွံ တိုန်ဒၟံင် နကဵု ပွမပူဂေတ် ညံင်ရဴ တၞံဇုက် တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ဒးသ္ပ သဇိုင် လ္တူ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လ္တူ ရ။ တၞးဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ရှ် မပသ ကေုာံ သၟူ မမောဝ် တၟေင် မကတဵုဒှ် နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် (Essential oils) မၞုံ ပ္ဍဲ တၞး ဍေံရ။ ပ္ဍဲ လောက ပရေင်မၞိဟ် (Societal aspect) မ္ဂး၊ "ပွမစဇဗၠု" (Betel chewing) ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မကၠောန်ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၜါပိလ္ၚီ ကိုပ်ကၠာတေံ ရ။ သွက်ဂွံ စဇဗၠု မွဲခမိုင် (a quid of paan) ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ကေတ် တၞးဇဗၠု တုဲ လေတ်စုတ် ထၟောတ် (Calcium hydroxide) ကေုာံ စုတ် သတ် (Areca nut)၊ ကြဴနူဂှ် ယဝ်ရ နွံပၟိက်မ္ဂး စုတ် သီု သၞေဝ် (Tobacco) ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ မဆာလာ (Spices) တအ်ရ။ ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံကတဵုဒှ် အရံင် ဗကေတ် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ညံင်ရဴ ကဝ်ဖဳ ကီုရ။<ref>{{cite web|title=Betel nut chewing|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing|publisher=World Health Organization|access-date=20 June 2026}}</ref> == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == ဝင် ဇဗၠု ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပွမပြးဇး ဂကူ အဝ်သတြဝ်နဳရှေန် (Austronesian expansion) ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ ကေုာံ တကအ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် တအ်ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဇဗၠု ဝွံ စတမ် ကၠုင် နူကဵု တကအ် လ္ပာ် အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asian archipelago) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေရှာ (Malaysia) တုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ သိရဳလၚ်္ကာ ကေုာံ တကအ် ဖြဳဂျဳ (Fiji) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင် ဍုင်ကြုက် တြေံ (Chinese historical records) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်တအ် စဇဗၠု လေဝ် နွံရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် ဝင် မန်-ခမေန် တအ်လေဝ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု လကျာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် မန် ခေတ် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၚ်စၟတ်သမ္တီ ပရူ မကဵုဒါန် ဇဗၠု ကု ဘာကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေံရ။<ref>{{cite book|last=Zumbroich|first=Thomas J.|title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia|year=2008|publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}</ref> == ၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဟ် (Botany and Varieties) == [[ဝှာင်:Piper_betle_flowers.jpg|left|thumb|250x250px|ကဴ ဇဗၠု (Inflorescence of Piper betle) မတိုန်ဒၟံင် လ္တူ တၞံဇုက် ဍေံ။]] ဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ယၟု ရုက္ခဗေဒ ''Piper betle'' တုဲ ဒှ် ဂကူတၞံ မၞုံကဵု တၞး တ္ၚေက် လုကဴ မွဲသၞာံ (Evergreen) ရ။ ဍေံဝွံ နွံကဵု တၞံ ၝောအ် ကေုာံ တၞံ ကၟက် (Dioecious) တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ * '''တၞး (Leaves):''' နွံ ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ် တုဲ ခလံက် တၞး ဍေံ ဂှ် စဳရေင်ဒၟံင် သကုတ်မွဲ ကု မွဲ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဍေံ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် လတေင် ဇမၠိင် ကေုာံ မၞုံကဵု သၟူ မောဝ် ပသ ရ။ * '''ကဴ (Flowers):''' ကဴ ဍေံဂှ် တိုန် နကဵု ဗီုပြင် ဒကောင် (Spike) တုဲ အရံင် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚေက်ဍာ်မိတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ဂကူ ဇဗၠု နွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ အာ နကဵု ရာသဳဥတု ကေုာံ တိဍာ် ဍေံ မတိုန်ရ။ * '''အိန္ဒိယ ကေုာံ ဘင်္ဂလာဒေတ်:''' ဂကူ မဒယှ်တမ္ညဝ် မပ္တံကဵု Magahi, Banarasi, ကေုာံ Mysore တအ် နွံရ။ Magahi ဂှ် နွံကဵု တၞး သက္ကောံ ကေုာံ ရှ် ဍာတ်ရ။ * '''မြန်မာ ကေုာံ ဒေသမန်:''' ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူ ဇဗၠုမန် (တၞးဇၞော်၊ အရံင်တ္ၚေက်ကြံင်၊ သၟူမောဝ်)၊ ဇဗၠုကရေင်၊ ကေုာံ ဇဗၠုကလော် (Wild betel - ဟွံလေပ်စ ဓမ္မတာ) တအ်ရ။ ဂကူ ဇဗၠု ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်မန် ဂှ် ဟိုတ်နူ တိဍာ် ခိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရှ် မခိုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒးစိုတ် ဂၠိုင် ရ။<ref>{{cite journal|last=Guha|first=P.|year=2006|title=Betel leaf: The neglected green gold of India|journal=Journal of Human Ecology|volume=19|issue=2|pages=87-93}}</ref> == ၄။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အခိုက်ကၞာ (Cultural Uses and Traditions) == [[ဝှာင်:Betel_box.jpg|right|thumb|250x250px|ကဠာဇဗၠု (Betel box) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကသုတ် (Lacquerware) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန်။]] ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ * '''ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ:''' ကဠာဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုင်ဇဗၠု (Betel box) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သ္ၚိ ရ။ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိ မ္ဂး၊ ညးတၠသ္ၚိ တအ် ဒုင်တဲ ကၟုဲ နကဵု ပွမဖျုင် ဍာ် ကေုာံ ကဵု စဇဗၠု ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင် မမ္ၚဵု မပ္တံကဵု ထပ်တဲ မ္ဂး၊ ဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးပါ ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ် တၟာဲ တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင် ကလအ် မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞး ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရ။ * '''ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ:''' ပွမစဇဗၠု ဂှ် ကော်ခဴစ "ပါန်" (Paan) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဘာသာ ဟေန္ဒူ တအ်မ္ဂး၊ တၞးဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ (Puja) ရ။ * '''ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်:''' နွံ လဟီု မွဲ "ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဟီုဂး" မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်သၞက်ကရောဲ တုဲ ပ္ဍဲ ပေါဲထပ်တဲ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ဇဗၠု ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ကပေါတ် မပါဝင် ပ္ဍဲ ပွမစဇဗၠု ကေုာံ ယၟု နကဵု ဘာသာနာနာ !ကပေါတ် (Ingredient) !ယၟု ဘာသာမန် !ယၟု ဘာသာအင်္ဂလိက် !တာလျိုင် (Role in chewing) |- |တၞးဇဗၠု |ဇဗၠု (Zablu) |Betel leaf |ဒှ် အရာမပူ သွက် ကပေါတ်တၞဟ်ဟ်၊ နွံရှ်မောဝ် ပသ။ |- |သတ် ကသဳ |သတ် (Sot) |Areca nut / Betel nut |ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံဗကေတ်။ |- |ထၟောတ် |ထၟောတ် (Thamot) |Slaked lime |ကတဵုဗဒှ် ဓါတ် ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဗကေတ် ကေုာံ တိတ် ဓါတ် အာလ်ကာလာင်။ |- |သၞေဝ် |သၞေဝ် (Snew) |Tobacco |(နွံပၟိက်မ္ဂး) ပကဵု ညံင် ဂွံစောဲလာံ ကေုာံ ကဵု ရှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။ |} * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=DXY-vV0Zq6A ဗီုပြင် ပွမကၠောန် ဇဗၠု (Paan Making) ပ္ဍဲ ဂၠံင် (YouTube)] == ၅။ ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Cultivation and Economic Importance) == တဵုလွဳ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ညးဝါ်ဗ္ၚ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။ * '''အကာဲအရာ ဥတု ကေုာံ တိ:''' တၞံဇဗၠု ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍာ်ဂၠိုင် (Humidity > 80%) ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ပွမဒး တ္ၚဲ သြာဲသြာဲ တုဲ ဒးတဵုလွဳ ပ္ဍဲကဵု သမၞိင် ရ။ တိ သွက်ဂွံ တဵု ဇဗၠု ဂှ် ဒးဒှ် တိ မၞုံကဵု ဓါတ် ဝါဲ (Fertile, well-drained soil) ရ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ (Vine Training):''' ညးတဵုလွဳတအ် ဒးစကာ တိုင် ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞံဇဗၠု မပူတိုန် ရ။ ကၠအ်ဇဗၠု တအ်ဂှ် ဂမၠိုင်တီလဝ် နကဵု ယၟု "Barouj" (ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ) ဟွံသေင်မ္ဂး "ကၠအ်ဇဗၠု" (ပ္ဍဲ မန်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် မ္ဂး၊ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဇဗၠု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ်၊ မြန်မာ၊ ထာင်ဝါန် (Taiwan) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia) တအ် ပါဝင် ရ။ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သြောအ်ဗ္ၚ သြန် (Cash crop) မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်မန် (ဥပမာ - ဒေသ ရေဝ်၊ မုဟ်ဍုင်) မ္ဂး ညးဒေသတအ် တဵုလွဳ ဇဗၠု သွက်ဂွံ သွံရာန် နဒဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သ္ၚိကၟိန် မွဲရ။<ref>{{cite web|last=FAO|year=2021|title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics|url=https://www.fao.org/faostat/en/|publisher=Food and Agriculture Organization}}</ref> == ၆။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Composition and Active Compounds) == တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ မောဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် လ္ပာ် ဂဥုဲ ရ။ အဓိက ဓါတ်ဂမၠိုင် မပါဝင် ပ္ဍဲ ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် "ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ" (Essential oils) မပ္တံကဵု- * '''Chavibetol (ရှာဗဳဗေတဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဇဗၠု တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ ကေုာံ ရှ် မပသ ရ။ * '''Chavicol (ရှာဗဳကဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibacterial properties) ရ။ * '''Eugenol ([[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]]):''' ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ယှအ်အာ လဟီုလဟာ ကေုာံ ဇြဟတ် ဂိသကေဝ် (Pain-relieving property) ရ။ ဓါတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လေညင် (Clove) ကီုရ။ ပါဲနူ ဓါတ်ကၠေင် တအ်ဏအ်တုဲ၊ တၞးဇဗၠု သီုနွံကဵု ဗဳတာမေန် စဳ (Vitamin C)၊ ကာယ်သဳယာမ် (Calcium) ကေုာံ ကာရဝ်တေန် (Carotene) တအ် သီုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် တအ်ဏအ်ရ၊ တၞးဇဗၠု ဝွံ ဂွံဒှ်ကၠုင် အရာ မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။<ref>{{cite journal|last=Pradhan|first=D.|year=2013|title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L.|journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry|volume=1|issue=6|pages=10-18}}</ref> == ၇။ ဖိုလ်ခိုဟ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွပ်ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses) == [[ဝှာင်:Ayurvedic_herbs.jpg|left|thumb|250x250px|တၞးဇဗၠု ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda)။]] ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ကေုာံ ဂဥုဲ တမၠာ မန်-ဗၟာ တအ်မ္ဂး၊ ဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ နာနာ- # '''ပရေင် ဍာ်စၞ ကေက် (Digestive Aid):''' ပွမစ တၞးဇဗၠု (သက်ကု သၞေဝ်) ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံတိတ် ဂၠိုင် တုဲ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဍာ်စၞ ညံင်ဂွံ ကေက် (Digestion) ခိုဟ်အာ ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္အောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဗုင် ရ။ # '''ဂစိုတ် စၟ ကေုာံ အသၟူ ဍာ်ပါင် (Oral Hygiene):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် Chavicol တုဲ၊ ပွမစ ဇဗၠု (သက်ကု သတ် ကေုာံ ထၟောတ် ဂၠိုင်လောန်) ဂှ် မာန် ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ပကဵု ညံင် အသၟူ ဍာ်ပါင် ဂွံ မောဝ်တိုန် ရ။ # '''လွဳ သရ ကေုာံ ပရေင်ဂိသကေဝ် (Wound Healing and Pain Reliever):''' တၞးဇဗၠု မခ္ဍတ်လဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ခအုပ် စုတ် လ္တူ သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မဂိသကေဝ် (ဥပမာ - က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇုတ်ဂိ) မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂွံ သက်သာ အာ မာန်ရ။ # '''ယဲ ခအဟ် (Respiratory Issues):''' ဍာ် တၞးဇဗၠု ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်သာဲ တုဲ ယဝ်ရ သုင် ကဵု မ္ဂး၊ မာန် ယှအ်ဖျေဟ် ယဲ ခအဟ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ပသေက် (Asthma) ရ။<ref>{{cite web|title=Health benefits of Betel leaf|url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know|publisher=NetMeds|access-date=20 June 2026}}</ref> == ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ညးဝါတ်ဂါတ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် (Health Risks and Hazards) == ၜိုန်ရ တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ နွံကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ "ပွမစဇဗၠု" မပံင်ကောံ ကု သတ်၊ ထၟောတ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ယဲကေန်သာ (IARC) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် (Areca nut) ကေုာံ ဇဗၠု မၞုံကဵု သၞေဝ် တအ် နဒဒှ် "အရာ မကတဵုဗဒှ် ယဲကေန်သာ" (Group 1 Carcinogens) ရ။ * '''ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် (Oral Cancer):''' ပွမစဇဗၠု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ယဲကေန်သာ လတာ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ တအ်ရ။ * '''ယဲ ၚေက် ကေုာံ ခၟာဲၚေက် (Dental and Gum Disease):''' ဓါတ် ထၟောတ် ကေုာံ ဍာ်ဇဗၠု ဂှ် ပလီုကၠေအ် စၞာံၚေက် (Enamel) တုဲ ပကဵု ညံင် ၚေက် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်၊ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ယဲ ခၟာဲၚေက် စှ်ေ (Periodontal disease) ရ။ * '''ပရေင်စောဲလာံ (Addiction):''' သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စောဲလာံ (Addictive substance) ညံင်ရဴ နဳကဝ်တေန် ကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်စဇဗၠု တအ် ဇွောတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။<ref>{{cite journal|last=Gupta|first=P. C.|year=2004|title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines|journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans|volume=85}}</ref> == ၉။ ဇဗၠု ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Betel in Literature and Arts) == ဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် တမၠာ ကေုာံ အနုသုခုမ အလုံမွဲ အာရှ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ * '''လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ:''' ပ္ဍဲကဵု ကဗျ မန် တမၠာ ကေုာံ ပုံအာဂီု တအ်မ္ဂး၊ ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်ဝုတ်တအ် ကၠောန် ဇဗၠု သွက် သၟတ်တြုဟ် မဆာန် တအ်ရ။ တၞးဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင် ပံင်ကောံ ဆာန်ကၟိန် "ညံင်ရဴ ဇဗၠု ကု သတ်" ရ။ * '''အနုသုခုမ ကပေါတ်စကာ (Decorative Arts):''' သွက်ဂွံ စွံ ဇဗၠု၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကဠာဇဗၠု မၞုံကဵု ကွတ်တဲ အနုသုခုမ မသၠုင်ပြဲ ရ။ ပ္ဍဲ မြန်မာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး "ကဠာ ဍာ်ကသုတ်" (Lacquerware betel boxes) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အနုသုခုမ မပြာကတ် ရ။ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ သေံ ဂှ် စကာ ကဠာ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Silver and Gold betel sets) သွက် သၟိင်တၠ ကေုာံ သေဌဳ တအ် ရ။ * '''သင်္ကေတ လေပ်ပညာ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ကာလ လကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဟီုတွဟ် ဓဝ် မ္ဂး၊ ဗဗေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဠာဇဗၠု ဂှ် ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲ အခန် အဓိက ရ။<ref>{{cite book|last=Thierry|first=Solange|title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est|year=1969|publisher=Musée de l'Homme|location=Paris}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ်၊ သရုပ် ကေုာံ နိဿဲ (Future Prospects, Conclusion and References) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပွမစဇဗၠု ဂှ် စှ်ေအာ ဇြဟတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အကြာ မၞိဟ်သၟတ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်တီကၠိုဟ် လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ထာင်ဝါန် ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပတိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန် ဇဗၠု မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ရ။ ဆဂး တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ (သက်ကု အန္တရာယ် သတ် ကေုာံ သၞေဝ်) ဂှ် ကလေၚ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ နူကဵု လောက သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် လွဳလွတ် ဍာ်ပါင် (Oral care products) နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ ဍေံ ရ။ သရုပ်မ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကီုလေဝ်၊ ဍေံဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှ ကီုရ။ === နိဿဲ (References) === <references><ref name="Rooney">{{cite book|last=Rooney|first=Dawn F.|title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia|year=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195886241}}</ref> <ref name="WHO">{{cite web|title=Betel nut chewing|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing|publisher=World Health Organization|access-date=20 June 2026}}</ref> <ref name="Zumbroich">{{cite book|last=Zumbroich|first=Thomas J.|title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia|year=2008|publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}</ref> <ref name="Guha">{{cite journal|last=Guha|first=P.|year=2006|title=Betel leaf: The neglected green gold of India|journal=Journal of Human Ecology|volume=19|issue=2|pages=87-93}}</ref> <ref name="FAO">{{cite web|last=FAO|year=2021|title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics|url=https://www.fao.org/faostat/en/|publisher=Food and Agriculture Organization}}</ref> <ref name="Pradhan">{{cite journal|last=Pradhan|first=D.|year=2013|title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L.|journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry|volume=1|issue=6|pages=10-18}}</ref> <ref name="NetMeds">{{cite web|title=Health benefits of Betel leaf|url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know|publisher=NetMeds|access-date=20 June 2026}}</ref> <ref name="Gupta">{{cite journal|last=Gupta|first=P. C.|year=2004|title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines|journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans|volume=85}}</ref> <ref name="Thierry">{{cite book|last=Thierry|first=Solange|title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est|year=1969|publisher=Musée de l'Homme|location=Paris}}</ref> <ref name="Norton">{{cite book|last=Norton|first=S. A.|title=Betel: consumption and consequences|year=1998|publisher=Journal of the American Academy of Dermatology|volume=38|issue=1|pages=81-88}}</ref></references> {{Navbox|name=ဇဗၠု|title=ဇဗၠု ကေုာံ အရာဆက်စပ် (Betel and Related Topics)|listclass=hlist|group1=ကပေါတ် အဓိက|list1=* [[ဇဗၠု]] (Betel leaf) * [[သတ် ကသဳ]] (Areca nut) * [[ထၟောတ်]] (Slaked lime) * [[သၞေဝ်]] (Tobacco)|group2=ရုက္ခဗေဒ|list2=* [[ဂကောံ ဇဗၠု]] (Piperaceae) * [[ဂကူ ဇဗၠု]] (Piper) * [[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]] (Eugenol)|group3=ယေန်သၞာင် ကေုာံ အသုံး|list3=* [[ကဠာဇဗၠု]] (Betel box) * [[ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ]] (Weddings) * [[ဂဥုဲ အာယုဗေဒ]] (Ayurveda)|group4=ပရေင်ထတ်ယုက်|list4=* [[ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင်]] (Oral cancer) * [[ပရေင်စောဲလာံ]] (Addiction)}} q0y6co1le61lgjbtc8zbuzvtbda8i8i 55394 55393 2026-06-20T07:42:34Z Aue Nai 24 55394 wikitext text/x-wiki {{Infobox plant | name = ဇဗၠု (Betel) | image = Piper betle.jpg | image_caption = တၞးဇဗၠု (Piper betle) မဒှ် တၞံဇဗၠု မၞုံကဵု တၞး ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ် | kingdom = [[Plantae]] (တၞံ) | clade = [[Tracheophytes]] (တၞံမၞုံကဵုလာ်ဆီ) | clade2 = [[Angiosperms]] (တၞံမၞုံကဵုကဴ) | clade3 = [[Magnoliids]] | order = [[Piperales]] | family = [[Piperaceae]] | genus = ''[[Piper (genus)|Piper]]'' | species = '''''P. betle''''' | binomial = ''Piper betle'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''ဇဗၠု''' ({{lang-en|Betel}}; လေတ္တေန်: ''Piper betle'') ဝွံ ဒှ် တၞံဇုက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံရုက္ခဗေဒ Piperaceae (မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု မြေက်ခမိဟ် ကေုာံ ကာဗာ) ရ။ တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဖျုန်ဂြိုဟ် (heart-shaped) တုဲ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် ဂေက်ဂေက်ရ။ တၞးဇဗၠု ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ နဒဒှ် အရာသွက်ဂွံ စပ် (စဇဗၠု) မွဲစွံ ကု သတ် (Areca nut) ကေုာံ ထၟောတ် (Slaked lime) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ ဂှ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာသွက်ဂွံ စသုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ၊ ပွမကလအ် ညးဇၞော်၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပ္ဍဲ ဘာသာ ကေုာံ ကလော်သ္ၚိ တအ်ရ။ သာ်ဝွံမ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞးကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်ဒုင်တဲ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ရ။<ref>{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |year=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195886241}}</ref> __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) == [[File:Betel_leaves.jpg|thumb|right|250px|တၞးဇဗၠု (Betel leaves) မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ဖျာ ဍုင်အာရှ။]] ဇဗၠု (Piper betle) ဝွံ ဒှ် ဂကူတၞံ ဇုက် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်မဂၠိုင် (Tropical climates) ရ။ တၞံဇဗၠု ဝွံ တိုန်ဒၟံင် နကဵု ပွမပူဂေတ် ညံင်ရဴ တၞံဇုက် တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ဒးသ္ပ သဇိုင် လ္တူ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လ္တူ ရ။ တၞးဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ရှ် မပသ ကေုာံ သၟူ မမောဝ် တၟေင် မကတဵုဒှ် နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် (Essential oils) မၞုံ ပ္ဍဲ တၞး ဍေံရ။ ပ္ဍဲ လောက ပရေင်မၞိဟ် (Societal aspect) မ္ဂး၊ "ပွမစဇဗၠု" (Betel chewing) ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မကၠောန်ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၜါပိလ္ၚီ ကိုပ်ကၠာတေံ ရ။ သွက်ဂွံ စဇဗၠု မွဲခမိုင် (a quid of paan) ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ကေတ် တၞးဇဗၠု တုဲ လေတ်စုတ် ထၟောတ် (Calcium hydroxide) ကေုာံ စုတ် သတ် (Areca nut)၊ ကြဴနူဂှ် ယဝ်ရ နွံပၟိက်မ္ဂး စုတ် သီု သၞေဝ် (Tobacco) ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ မဆာလာ (Spices) တအ်ရ။ ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံကတဵုဒှ် အရံင် ဗကေတ် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ညံင်ရဴ ကဝ်ဖဳ ကီုရ။<ref>{{cite web |title=Betel nut chewing |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing |publisher=World Health Organization |access-date=20 June 2026}}</ref> == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == ဝင် ဇဗၠု ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပွမပြးဇး ဂကူ အဝ်သတြဝ်နဳရှေန် (Austronesian expansion) ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ ကေုာံ တကအ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် တအ်ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဇဗၠု ဝွံ စတမ် ကၠုင် နူကဵု တကအ် လ္ပာ် အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asian archipelago) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေရှာ (Malaysia) တုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ သိရဳလၚ်္ကာ ကေုာံ တကအ် ဖြဳဂျဳ (Fiji) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင် ဍုင်ကြုက် တြေံ (Chinese historical records) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်တအ် စဇဗၠု လေဝ် နွံရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် ဝင် မန်-ခမေန် တအ်လေဝ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု လကျာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် မန် ခေတ် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၚ်စၟတ်သမ္တီ ပရူ မကဵုဒါန် ဇဗၠု ကု ဘာကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေံရ။<ref>{{cite book |last=Zumbroich |first=Thomas J. |title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia |year=2008 |publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}</ref> == ၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဟ် (Botany and Varieties) == [[File:Piper_betle_flowers.jpg|thumb|left|250px|ကဴ ဇဗၠု (Inflorescence of Piper betle) မတိုန်ဒၟံင် လ္တူ တၞံဇုက် ဍေံ။]] ဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ယၟု ရုက္ခဗေဒ ''Piper betle'' တုဲ ဒှ် ဂကူတၞံ မၞုံကဵု တၞး တ္ၚေက် လုကဴ မွဲသၞာံ (Evergreen) ရ။ ဍေံဝွံ နွံကဵု တၞံ ၝောအ် ကေုာံ တၞံ ကၟက် (Dioecious) တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ * '''တၞး (Leaves):''' နွံ ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ် တုဲ ခလံက် တၞး ဍေံ ဂှ် စဳရေင်ဒၟံင် သကုတ်မွဲ ကု မွဲ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဍေံ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် လတေင် ဇမၠိင် ကေုာံ မၞုံကဵု သၟူ မောဝ် ပသ ရ။ * '''ကဴ (Flowers):''' ကဴ ဍေံဂှ် တိုန် နကဵု ဗီုပြင် ဒကောင် (Spike) တုဲ အရံင် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚေက်ဍာ်မိတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ဂကူ ဇဗၠု နွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ အာ နကဵု ရာသဳဥတု ကေုာံ တိဍာ် ဍေံ မတိုန်ရ။ * '''အိန္ဒိယ ကေုာံ ဘင်္ဂလာဒေတ်:''' ဂကူ မဒယှ်တမ္ညဝ် မပ္တံကဵု Magahi, Banarasi, ကေုာံ Mysore တအ် နွံရ။ Magahi ဂှ် နွံကဵု တၞး သက္ကောံ ကေုာံ ရှ် ဍာတ်ရ။ * '''မြန်မာ ကေုာံ ဒေသမန်:''' ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူ ဇဗၠုမန် (တၞးဇၞော်၊ အရံင်တ္ၚေက်ကြံင်၊ သၟူမောဝ်)၊ ဇဗၠုကရေင်၊ ကေုာံ ဇဗၠုကလော် (Wild betel - ဟွံလေပ်စ ဓမ္မတာ) တအ်ရ။ ဂကူ ဇဗၠု ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်မန် ဂှ် ဟိုတ်နူ တိဍာ် ခိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရှ် မခိုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒးစိုတ် ဂၠိုင် ရ။<ref>{{cite journal |last=Guha |first=P. |year=2006 |title=Betel leaf: The neglected green gold of India |journal=Journal of Human Ecology |volume=19 |issue=2 |pages=87-93}}</ref> == ၄။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အခိုက်ကၞာ (Cultural Uses and Traditions) == [[File:Betel_box.jpg|thumb|right|250px|ကဠာဇဗၠု (Betel box) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကသုတ် (Lacquerware) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန်။]] ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ * '''ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ:''' ကဠာဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုင်ဇဗၠု (Betel box) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သ္ၚိ ရ။ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိ မ္ဂး၊ ညးတၠသ္ၚိ တအ် ဒုင်တဲ ကၟုဲ နကဵု ပွမဖျုင် ဍာ် ကေုာံ ကဵု စဇဗၠု ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင် မမ္ၚဵု မပ္တံကဵု ထပ်တဲ မ္ဂး၊ ဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးပါ ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ် တၟာဲ တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင် ကလအ် မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞး ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရ။ * '''ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ:''' ပွမစဇဗၠု ဂှ် ကော်ခဴစ "ပါန်" (Paan) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဘာသာ ဟေန္ဒူ တအ်မ္ဂး၊ တၞးဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ (Puja) ရ။ * '''ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်:''' နွံ လဟီု မွဲ "ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဟီုဂး" မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်သၞက်ကရောဲ တုဲ ပ္ဍဲ ပေါဲထပ်တဲ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ဇဗၠု ရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |+ ကပေါတ် မပါဝင် ပ္ဍဲ ပွမစဇဗၠု ကေုာံ ယၟု နကဵု ဘာသာနာနာ |- ! ကပေါတ် (Ingredient) !! ယၟု ဘာသာမန် !! ယၟု ဘာသာအင်္ဂလိက် !! တာလျိုင် (Role in chewing) |- | တၞးဇဗၠု || ဇဗၠု (Zablu) || Betel leaf || ဒှ် အရာမပူ သွက် ကပေါတ်တၞဟ်ဟ်၊ နွံရှ်မောဝ် ပသ။ |- | သတ် ကသဳ || သတ် (Sot) || Areca nut / Betel nut || ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံဗကေတ်။ |- | ထၟောတ် || ထၟောတ် (Thamot) || Slaked lime || ကတဵုဗဒှ် ဓါတ် ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဗကေတ် ကေုာံ တိတ် ဓါတ် အာလ်ကာလာင်။ |- | သၞေဝ် || သၞေဝ် (Snew) || Tobacco || (နွံပၟိက်မ္ဂး) ပကဵု ညံင် ဂွံစောဲလာံ ကေုာံ ကဵု ရှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။ |} * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=DXY-vV0Zq6A ဗီုပြင် ပွမကၠောန် ဇဗၠု (Paan Making) ပ္ဍဲ ဂၠံင် (YouTube)] == ၅။ ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Cultivation and Economic Importance) == တဵုလွဳ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ညးဝါ်ဗ္ၚ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။ * '''အကာဲအရာ ဥတု ကေုာံ တိ:''' တၞံဇဗၠု ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍာ်ဂၠိုင် (Humidity > 80%) ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ပွမဒး တ္ၚဲ သြာဲသြာဲ တုဲ ဒးတဵုလွဳ ပ္ဍဲကဵု သမၞိင် ရ။ တိ သွက်ဂွံ တဵု ဇဗၠု ဂှ် ဒးဒှ် တိ မၞုံကဵု ဓါတ် ဝါဲ (Fertile, well-drained soil) ရ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ (Vine Training):''' ညးတဵုလွဳတအ် ဒးစကာ တိုင် ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞံဇဗၠု မပူတိုန် ရ။ ကၠအ်ဇဗၠု တအ်ဂှ် ဂမၠိုင်တီလဝ် နကဵု ယၟု "Barouj" (ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ) ဟွံသေင်မ္ဂး "ကၠအ်ဇဗၠု" (ပ္ဍဲ မန်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် မ္ဂး၊ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဇဗၠု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ်၊ မြန်မာ၊ ထာင်ဝါန် (Taiwan) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia) တအ် ပါဝင် ရ။ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သြောအ်ဗ္ၚ သြန် (Cash crop) မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်မန် (ဥပမာ - ဒေသ ရေဝ်၊ မုဟ်ဍုင်) မ္ဂး ညးဒေသတအ် တဵုလွဳ ဇဗၠု သွက်ဂွံ သွံရာန် နဒဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သ္ၚိကၟိန် မွဲရ။<ref>{{cite web |last=FAO |year=2021 |title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |publisher=Food and Agriculture Organization}}</ref> == ၆။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Composition and Active Compounds) == တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ မောဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် လ္ပာ် ဂဥုဲ ရ။ အဓိက ဓါတ်ဂမၠိုင် မပါဝင် ပ္ဍဲ ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် "ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ" (Essential oils) မပ္တံကဵု- * '''Chavibetol (ရှာဗဳဗေတဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဇဗၠု တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ ကေုာံ ရှ် မပသ ရ။ * '''Chavicol (ရှာဗဳကဝ်):''' ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibacterial properties) ရ။ * '''Eugenol ([[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]]):''' ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ယှအ်အာ လဟီုလဟာ ကေုာံ ဇြဟတ် ဂိသကေဝ် (Pain-relieving property) ရ။ ဓါတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လေညင် (Clove) ကီုရ။ ပါဲနူ ဓါတ်ကၠေင် တအ်ဏအ်တုဲ၊ တၞးဇဗၠု သီုနွံကဵု ဗဳတာမေန် စဳ (Vitamin C)၊ ကာယ်သဳယာမ် (Calcium) ကေုာံ ကာရဝ်တေန် (Carotene) တအ် သီုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် တအ်ဏအ်ရ၊ တၞးဇဗၠု ဝွံ ဂွံဒှ်ကၠုင် အရာ မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။<ref>{{cite journal |last=Pradhan |first=D. |year=2013 |title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L. |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=1 |issue=6 |pages=10-18}}</ref> == ၇။ ဖိုလ်ခိုဟ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွပ်ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses) == [[File:Ayurvedic_herbs.jpg|thumb|left|250px|တၞးဇဗၠု ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda)။]] ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ကေုာံ ဂဥုဲ တမၠာ မန်-ဗၟာ တအ်မ္ဂး၊ ဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ နာနာ- # '''ပရေင် ဍာ်စၞ ကေက် (Digestive Aid):''' ပွမစ တၞးဇဗၠု (သက်ကု သၞေဝ်) ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံတိတ် ဂၠိုင် တုဲ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဍာ်စၞ ညံင်ဂွံ ကေက် (Digestion) ခိုဟ်အာ ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္အောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဗုင် ရ။ # '''ဂစိုတ် စၟ ကေုာံ အသၟူ ဍာ်ပါင် (Oral Hygiene):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် Chavicol တုဲ၊ ပွမစ ဇဗၠု (သက်ကု သတ် ကေုာံ ထၟောတ် ဂၠိုင်လောန်) ဂှ် မာန် ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ပကဵု ညံင် အသၟူ ဍာ်ပါင် ဂွံ မောဝ်တိုန် ရ။ # '''လွဳ သရ ကေုာံ ပရေင်ဂိသကေဝ် (Wound Healing and Pain Reliever):''' တၞးဇဗၠု မခ္ဍတ်လဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ခအုပ် စုတ် လ္တူ သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မဂိသကေဝ် (ဥပမာ - က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇုတ်ဂိ) မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂွံ သက်သာ အာ မာန်ရ။ # '''ယဲ ခအဟ် (Respiratory Issues):''' ဍာ် တၞးဇဗၠု ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်သာဲ တုဲ ယဝ်ရ သုင် ကဵု မ္ဂး၊ မာန် ယှအ်ဖျေဟ် ယဲ ခအဟ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ပသေက် (Asthma) ရ။<ref>{{cite web |title=Health benefits of Betel leaf |url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know |publisher=NetMeds |access-date=20 June 2026}}</ref> == ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ညးဝါတ်ဂါတ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် (Health Risks and Hazards) == ၜိုန်ရ တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ နွံကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ "ပွမစဇဗၠု" မပံင်ကောံ ကု သတ်၊ ထၟောတ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ယဲကေန်သာ (IARC) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် (Areca nut) ကေုာံ ဇဗၠု မၞုံကဵု သၞေဝ် တအ် နဒဒှ် "အရာ မကတဵုဗဒှ် ယဲကေန်သာ" (Group 1 Carcinogens) ရ။ * '''ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် (Oral Cancer):''' ပွမစဇဗၠု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ယဲကေန်သာ လတာ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ တအ်ရ။ * '''ယဲ ၚေက် ကေုာံ ခၟာဲၚေက် (Dental and Gum Disease):''' ဓါတ် ထၟောတ် ကေုာံ ဍာ်ဇဗၠု ဂှ် ပလီုကၠေအ် စၞာံၚေက် (Enamel) တုဲ ပကဵု ညံင် ၚေက် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်၊ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ယဲ ခၟာဲၚေက် စှ်ေ (Periodontal disease) ရ။ * '''ပရေင်စောဲလာံ (Addiction):''' သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စောဲလာံ (Addictive substance) ညံင်ရဴ နဳကဝ်တေန် ကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်စဇဗၠု တအ် ဇွောတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။<ref>{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |year=2004 |title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines |journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |volume=85}}</ref> == ၉။ ဇဗၠု ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Betel in Literature and Arts) == ဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် တမၠာ ကေုာံ အနုသုခုမ အလုံမွဲ အာရှ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။ * '''လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ:''' ပ္ဍဲကဵု ကဗျ မန် တမၠာ ကေုာံ ပုံအာဂီု တအ်မ္ဂး၊ ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်ဝုတ်တအ် ကၠောန် ဇဗၠု သွက် သၟတ်တြုဟ် မဆာန် တအ်ရ။ တၞးဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင် ပံင်ကောံ ဆာန်ကၟိန် "ညံင်ရဴ ဇဗၠု ကု သတ်" ရ။ * '''အနုသုခုမ ကပေါတ်စကာ (Decorative Arts):''' သွက်ဂွံ စွံ ဇဗၠု၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကဠာဇဗၠု မၞုံကဵု ကွတ်တဲ အနုသုခုမ မသၠုင်ပြဲ ရ။ ပ္ဍဲ မြန်မာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး "ကဠာ ဍာ်ကသုတ်" (Lacquerware betel boxes) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အနုသုခုမ မပြာကတ် ရ။ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ သေံ ဂှ် စကာ ကဠာ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Silver and Gold betel sets) သွက် သၟိင်တၠ ကေုာံ သေဌဳ တအ် ရ။ * '''သင်္ကေတ လေပ်ပညာ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ကာလ လကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဟီုတွဟ် ဓဝ် မ္ဂး၊ ဗဗေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဠာဇဗၠု ဂှ် ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲ အခန် အဓိက ရ။<ref>{{cite book |last=Thierry |first=Solange |title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est |year=1969 |publisher=Musée de l'Homme |location=Paris}}</ref> == ၁၀။ အနာဂတ်၊ သရုပ် ကေုာံ နိဿဲ (Future Prospects, Conclusion and References) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပွမစဇဗၠု ဂှ် စှ်ေအာ ဇြဟတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အကြာ မၞိဟ်သၟတ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်တီကၠိုဟ် လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ထာင်ဝါန် ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပတိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန် ဇဗၠု မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ရ။ ဆဂး တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ (သက်ကု အန္တရာယ် သတ် ကေုာံ သၞေဝ်) ဂှ် ကလေၚ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ နူကဵု လောက သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် လွဳလွတ် ဍာ်ပါင် (Oral care products) နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ ဍေံ ရ။ သရုပ်မ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကီုလေဝ်၊ ဍေံဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှ ကီုရ။ === နိဿဲ (References) === <references> <ref name="Rooney">{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |year=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195886241}}</ref> <ref name="WHO">{{cite web |title=Betel nut chewing |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/betel-nut-chewing |publisher=World Health Organization |access-date=20 June 2026}}</ref> <ref name="Zumbroich">{{cite book |last=Zumbroich |first=Thomas J. |title=The Origin and Diffusion of Betel Chewing: A Synthesis of Evidence from South Asia |year=2008 |publisher=Electronic Journal of Indian Medicine}}</ref> <ref name="Guha">{{cite journal |last=Guha |first=P. |year=2006 |title=Betel leaf: The neglected green gold of India |journal=Journal of Human Ecology |volume=19 |issue=2 |pages=87-93}}</ref> <ref name="FAO">{{cite web |last=FAO |year=2021 |title=Global Betel Leaf Production and Trade Statistics |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |publisher=Food and Agriculture Organization}}</ref> <ref name="Pradhan">{{cite journal |last=Pradhan |first=D. |year=2013 |title=A Review on Pharmacognostical and Pharmacological Studies of Piper betle L. |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=1 |issue=6 |pages=10-18}}</ref> <ref name="NetMeds">{{cite web |title=Health benefits of Betel leaf |url=https://www.netmeds.com/health-library/post/betel-leaf-astounding-health-benefits-of-paan-that-you-should-know |publisher=NetMeds |access-date=20 June 2026}}</ref> <ref name="Gupta">{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |year=2004 |title=Betel quid and areca nut chewing and some areca nut-derived nitrosamines |journal=IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |volume=85}}</ref> <ref name="Thierry">{{cite book |last=Thierry |first=Solange |title=Le Bétel I. Inde et Asie du Sud-Est |year=1969 |publisher=Musée de l'Homme |location=Paris}}</ref> <ref name="Norton">{{cite book |last=Norton |first=S. A. |title=Betel: consumption and consequences |year=1998 |publisher=Journal of the American Academy of Dermatology |volume=38 |issue=1 |pages=81-88}}</ref> </references> {{Navbox | name = ဇဗၠု | title = ဇဗၠု ကေုာံ အရာဆက်စပ် (Betel and Related Topics) | listclass = hlist | group1 = ကပေါတ် အဓိက | list1 = * [[ဇဗၠု]] (Betel leaf) * [[သတ် ကသဳ]] (Areca nut) * [[ထၟောတ်]] (Slaked lime) * [[သၞေဝ်]] (Tobacco) | group2 = ရုက္ခဗေဒ | list2 = * [[ဂကောံ ဇဗၠု]] (Piperaceae) * [[ဂကူ ဇဗၠု]] (Piper) * [[ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်]] (Eugenol) | group3 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ အသုံး | list3 = * [[ကဠာဇဗၠု]] (Betel box) * [[ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ]] (Weddings) * [[ဂဥုဲ အာယုဗေဒ]] (Ayurveda) | group4 = ပရေင်ထတ်ယုက် | list4 = * [[ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင်]] (Oral cancer) * [[ပရေင်စောဲလာံ]] (Addiction) }} [[Category:တၞံဂမၠိုင်]] [[Category:ဇဗၠု]] [[Category:ယေန်သၞာင် အာရှ]] [[Category:ဂဥုဲ သဘာဝ]] [[Category:ကပေါတ်သွံရာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] juw5ue2ju01t6ui1v2k67djt7k7wedw 0 11263 55395 2026-06-20T08:08:14Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox plant | name = သတ် (Areca nut) | image = Areca catechu - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-015.jpg | image_caption = ဗီုရုပ် တၞံသတ်၊ တၞး၊ သတ်၊ ကေုာံ မသတ် နူ ပြကိုဟ် Köhler's Medizinal-Pflanzen | taxonomy = [[Plantae]] | clades1 = [[Tracheophytes]] | clades2 = [[Angiosperms]] | clades3 = [[Monocots]] | clades4 = [[Commelinids]..." 55395 wikitext text/x-wiki {{Infobox plant | name = သတ် (Areca nut) | image = Areca catechu - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-015.jpg | image_caption = ဗီုရုပ် တၞံသတ်၊ တၞး၊ သတ်၊ ကေုာံ မသတ် နူ ပြကိုဟ် Köhler's Medizinal-Pflanzen | taxonomy = [[Plantae]] | clades1 = [[Tracheophytes]] | clades2 = [[Angiosperms]] | clades3 = [[Monocots]] | clades4 = [[Commelinids]] | order = [[Arecales]] | family = [[Arecaceae]] | genus = ''[[Areca]]'' | species = '''''A. catechu''''' | binomial = ''Areca catechu'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''သတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သတ်ကၟတ်''' ({{lang-en|Areca nut}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Betel nut}}) ဝွံ ဒှ် မသတ် နူကဵု တၞံသတ် (Areca catechu) မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ ဇာတ် တၞံတာ (Arecaceae) မွဲရ။ ၜိုန်ရ နကဵု အင်္ဂလိက် ကော်ခဴစ "betel nut" ကီုလေဝ်၊ သတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် မသတ် နူ တၞံသတ် တုဲ၊ အခိင်စမ္ဂး ကေတ် တၞးဇဗၠု (Betel leaf) တုဲ ကဝိုင်စုတ် သတ်၊ ထောတ်၊ ကေုာံ စံင် (ထံင်ပရူ) တုဲ စအိုတ်ရ။ ပွမစဇဗၠု (Chewing betel quid) ဝွံ ဒှ် အခိုက်ကၞာ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ၊ အာရှသၠုင်ကျာ၊ သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖေတ် ကေုာံ ဒေသ မာဒါဂါသကာ တအ်ရ။ မၞိဟ် စကာ သတ် ၜိုတ် ၆၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ်စၞ မၞုံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ် (Stimulant) မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အာရဳကဝ်လိန် (Arecoline) မဒှ် ဓါတ်အလ်ကာလောတ် (Alkaloid) မကဵု ဖဵု ညံင်ရဴ ဓါတ် နဳကဝ်တိန် (Nicotine) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အာရီု ကောန်မၞိဟ် တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်မစဇဗၠု တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်မြဟ်၊ ဒြဟတ်တိုန် ကေုာံ ဟွံဒွိင်စမုက် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေံ ကဵု ဖဵု စိုတ်မြဟ် ကီုလေဝ်၊ သတ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ယဲကေန်သာ ပါင် (Oral cancer) ရ။ ဂကောံ သုတေသန ကေန်သာ ဂၠးကဝ် (IARC) ကေုာံ ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မကဵု အန္တရာယ် ကေန်သာ ကဆံင် ၁ (Group 1 Carcinogen) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ နှဴ ကု စံင် (Tobacco) ဏီရ။<ref>{{cite journal |last=Garg |first=A. |year=2014 |title=A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut |journal=Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology |volume=35 |issue=1 |pages=3-9 |doi=10.4103/0971-5851.133706}}</ref> == ၂။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ လက္ခဏာ ဇဳဝဗေဒ (Botany and Physical Characteristics) == [[File:Sliced areca nut.jpg|thumb|right|250px|မသတ် မကရေက်လဝ် သွက်ဂွံ စဇဗၠု။]] တၞံသတ် (Areca catechu) ဝွံ ဒှ် တၞံ မတပ်၊ သၠုင်၊ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ကၞာင် တုဲ၊ သၠုင် ဍေံ မာန်စိုပ် စဵုကဵု ၂၀-၃၀ မဳတာ ရ။ တၞး ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ကၞောတ်တၞံ တုဲ နွံ ဗီုပြင် ညံင်ရဴ တၞးတာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞးဒုန် မဂၠိင် ၜိုတ် ၁.၅ စဵုကဵု ၂ မဳတာ ရ။ * '''ပ္ကဴ (Inflorescence):''' ပ္ကဴသတ် ဝွံ တိတ်ကၠုင် နူကဵု သမောဝ် တဝ်တၞး တုဲ နွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကေုာံ ပ္ကဴ ကၟက် ပ္ဍဲ မွဲဇဝ် ဓဝ်ရ။ ပ္ကဴ ကၟက် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ကၞောတ် ကေုာံ ပ္ကဴ ၝောအ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ တမ် ရ။ * '''သတ် (Fruit):''' သတ် ဍေံဂှ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်မ္ဂး နွံ အသာ် သၚေက် တုဲ ကာလ ဍုဟ်မ္ဂး ပြံင်လှာဲအာ အသာ် လိမ္မဴ ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် ဗကေတ် ရ။ သတ် ဍေံဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခၟာဲစာင် တုဲ ဇမၞော် နွံ ၜိုတ် ၄-၅ သေန်တဳမဳတာ ရ။ * '''မသတ် (Seed):''' ပ္ဍဲ ဗွိုက် သတ်ဂှ် နွံကဵု ခၞံက် မသတီု ကေုာံ ပ္ဍဲဂှ် မသတ် (Areca nut) မွဲ နွံရ။ မသတ် ဏအ်ရ ဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် မကရေက်တုဲ စဇဗၠု ရ။<ref>{{cite book |last=Staples |first=G.W. |last2=Bevacqua |first2=R.F. |year=2006 |title=Areca catechu (betel nut palm) |publisher=Species Profiles for Pacific Island Agroforestry}}</ref> == ၃။ ဝင်အတိက် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == ပွမစဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အခိုက်ကၞာ မနွံကၠုင် သၞာံ ဗွဲမလံ ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ တမ်မူလ ဇေတ်တ် တၞံသတ် ဂှ် ဟွံတီ ကၠးကၠး ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ဖဳလိပ်ပေန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်ဒဝ်နဳရှာ (ဒေသ ၜဳ မာလေ) ရ။ တင်သက်သဳ ဝင် စပ်ကဵု ပွမစဇဗၠု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂှ် ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲကဵု '''ထီု ဂိုဟ် (Spirit Cave)''' ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ သၟဝ်ကျာ မၞုံ အာယုက် ၜိုတ် ၇၀၀၀ စဵုကဵု ၅၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ တင်သက်သဳ ပရူ မသတ် ဂှ် သီုဆဵုဂဗ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဒြဟတ်ကြုက် ကေုာံ ဒေသ ဍုင်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ ရ။ ပရေင် သွံရာန်ဗၞိက် လ္တူ ၜဳ ပ္ဍဲ ခေတ် သၟိင်ဨကရာဇ် မန်၊ ခမာ၊ ကေုာံ သြဳဝိဇယ (Srivijaya) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပွမစဇဗၠု ဂွံပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ ရ။<ref>{{cite journal |last=Zumbroich |first=Thomas J. |year=2008 |title=The origin and diffusion of betel chewing: a synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond |journal=Electronic Journal of Indian Medicine |volume=1 |pages=63-116}}</ref> == ၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (Cultivation and Habitat) == တၞံသတ် ဝွံ ဒးစိုတ် ဒေသ ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ (Tropical climate) မၞုံကဵု ဗြဲဂၠိုင် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ရာသဳ ဂံက် ကေုာံ တိ မဟွံမဲ ကု ဍာ်ရ။ * '''တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု:''' ဍေံ ဒးစိုတ် တိ သုက် (Loamy soil) မၞုံကဵု ပရေင် ဇွောဝ်ဍာ် ခိုဟ် ကေုာံ ဒေသ မကလိဂွံ ဍာ်ဗြဲ ၜိုတ် ၁၅၀၀ စဵုကဵု ၅၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ဇၟာပ်သၞာံ ရ။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' တၞံသတ် ဝွံ တဵုလွဳ နကဵု မ ဍေံရ။ ကြဴနူ တဵုလဝ် ပွိုင် ၅ စဵုကဵု ၇ သၞာံ မ္ဂး ဍေံ စကဵု သတ် တုဲ ဆက်ကဵု သတ် လုကဴ ၃၀ စဵုကဵု ၄၀ သၞာံ မာန်ရ။ * '''ပရေင်ပတိတ်:''' ဍုင်အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် သတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴဂှ် ဍုင်ကြုက်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗေၚ်ဂလာဒေသ် တအ် ပါဝင် ရ။ {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:center;" |+ သ္ၚိအၚ် - ဍုင်မပတိတ် သတ် ဂၠိုင်အိုတ် ၅ ဍုင် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် (သၞာံ ၂၀၂၀) |- ! လၟေင် !! ဍုင် (Country) !! ပရေင်ပတိတ် (တန်) (Production in Tonnes) |- | ၁ || [[အိန္ဒိယ]] (India) || ၇၃၀,၀၀၀ |- | ၂ || [[ကြုက်]] (China) || ၁၂၅,၀၀၀ |- | ၃ || [[ဗၟာ]] (Myanmar) || ၁၁၀,၀၀၀ |- | ၄ || [[အေန်ဒဝ်နဳရှာ]] (Indonesia) || ၇၀,၀၀၀ |- | ၅ || [[ဗေၚ်ဂလာဒေသ်]] (Bangladesh) || ၃၅,၀၀၀ |} <small>တင်နိဿဲ နူ: ဂကောံ စၞစ ကေုာံ တဵုလွဳ ကုလသမဂ္ဂ (FAO) <ref>{{cite web |title=FAOSTAT |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2023-10-01}}</ref></small> == ၅။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာစဇဗၠု (Cultural Significance) == [[File:Betel nut chewers in Myanmar.jpg|thumb|left|250px|ကၟာတ် ပရေင်သွံရာန် ဇဗၠု ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ။]] ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူအိန္ဒိယ ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှမ္ဂး၊ သတ် ကေုာံ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမာန် ပါ်ခြာ နူကဵု ဘဝ ကေုာံ ဘာသာ ရ။ * '''ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ တၠုင်လဴ (Hospitality):''' ပ္ဍဲ အခိုက်ကၞာ မန် သၞာံဗွဲမလံ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိမ္ဂး၊ အရာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးတၠုင်လဴ ဂှ် ဒှ် ထိုင်ဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုက်ဇဗၠု (Betel box) မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ ဇဗၠု ရ။ * '''သဘင်မင်္ဂလာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ (Ceremonies):''' ပ္ဍဲ သဘင်မင်္ဂလာ ဂကူမန် ကေုာံ ပရေင် ကလအ်မိမ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မဒးပါ ဟွံပါ ဟွံတုဲ (Essential offering) ရ။ ကာလ အာသၟာန်စ ကောန်ဝုတ် ညးတၞဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဏာ "ဇဗၠု သၟာန်စ" ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင် ဆက်မိတ် ရ။ * '''ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ:''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဟိန္ဒူ မ္ဂး၊ သတ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ လေပ် ပရေင် ၝောအ်ကၟက် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင် ပူဇဴ ကျာ် ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။<ref>{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |year=1993 |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-588620-4}}</ref> == ၆။ ဓါတ်တြပ်စိင် ကေုာံ ပါဝင်ဂမၠိုင် (Chemical Composition) == မသတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ်တြပ်စိင် (Chemical compounds) ဗွဲမဂၠိုင် မကဵု အန္တရာယ် ကေုာံ ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဓါတ် အဓိက တအ်ဂှ်- # '''Alkaloids (အလ်ကာလောတ်):''' ဓါတ် အဓိက မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ် ကေုာံ စောဲလာမ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် '''အာရဳကဝ်လိန်''' (Arecoline) ရ။ ပါဲနူဂှ် သီုနွံကဵု ဓါတ် arecaidine, guvacine, ကေုာံ guvacoline တအ်ရ။ # '''Polyphenols (တေန်နေန် - Tannins):''' မသတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် တေန်နေန် (Tannins) ကေုာံ Gallic acid မသၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေံရ ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ကေုာံ ၚေက် ဂွံ အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် လမ္စံက် ကာလ စဇဗၠု ရ။ # '''ဓါတ်ကၠေင် ကေုာံ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ် (Fats and Carbohydrates):''' သတ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ်ကၠေင် ၜိုတ် ၁၅% ကေုာံ ကာဘိုဟိုက်ဒရိတ် သွက် ဒြဟတ် ရ။ ကာလ မၞိဟ်တအ် စ ဇဗၠု နှဴ ကု ထောတ် (Slaked lime - calcium hydroxide) မ္ဂး၊ ထောတ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဓါတ် Alkaloids ပ္ဍဲ သတ် ဂွံ တိတ်ကၠုင် လောဲသွာ တုဲ လုပ်စိုပ် ဆီ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဆဂး ထောတ် ဂှ် သီု ပလီု ကလာပ်ရုပ် (Cells) ပ္ဍဲ ပါင်တုဲ ပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ကေန်သာ လောဲသွာ ကီုရ။<ref>{{cite journal |last=Lord |first=G. A. |year=2002 |title=Chemical and analytical aspects of areca nut |journal=Addiction Biology |volume=7 |issue=1 |pages=51-58 |doi=10.1080/13556210120091428}}</ref> == ၇။ ဖဵုလ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ်ယဲ (Health Effects and Risks) == ပွမစဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ရ။ * '''ယဲကေန်သာ ပါင် (Oral Cancer):''' တၠပညာ ဂဥုဲတအ် သ္ပဒတန် လဝ် ဒဒှ်ရ ပွမစ သတ် ဝွံ ပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ ပါင် (Oral squamous cell carcinoma) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဓါတ် Arecoline နူ သတ် ကေုာံ ထောတ် နှဴအာ မ္ဂး ဒှ် ဓါတ် ကေန်သာ ရ။ ယဝ်ရ သီု စုတ် စံင် (Tobacco) မ္ဂး အန္တရာယ် ဍေံ ကဆံင် သၠုင်တိုန် ၃ ဆ မာန်ရ။ * '''ယဲ ပါင် ကေုာံ ကအ် (Oral Submucous Fibrosis - OSMF):''' ယဲဏအ်ဝွံ ဒှ် ယဲ မပကဵု ညံင် ဖျုန် ပ္ဍဲ ပါင် ဂွံ တေင် ကေုာံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် အာ တုဲ ဗွဲကြဴ ပံက်ပါင် ဟွံဂွံ ရ။ ယဲဏအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ စသတ် ဂၠိုင် လုကဴ အခိင်လံ ဂှ်ရ။ * '''ပရေင် စောဲလာမ် (Addiction):''' ဓါတ် Arecoline ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဂွံ စောဲလာမ် (Addiction) ညံင်ရဴ စောဲ စံင် ကေုာံ အရက် ကီုရ။ * '''ဖဵု ခိုဟ် အခိင်ဂၠေအ် (Short-term effects):''' မၞိဟ်စတအ် ကလိဂွံ စိုတ်မြဟ်၊ ဒြဟတ်တိုန်၊ သၟူပါင် မောဝ် (အခိင်ဂၠေအ်) ကေုာံ ကၠင်ကၟောဝ် စှ်ေ ရ။<ref>{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |last2=Warnakulasuriya |first2=S. |year=2002 |title=Global epidemiology of areca nut usage |journal=Addiction Biology |volume=7 |issue=1 |pages=77-83 |doi=10.1080/13556210020091437}}</ref> * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Xh_X2z_ZqGg ပရူ အန္တရာယ် ပွမစဇဗၠု သတ် ကေုာံ ယဲကေန်သာ ပါင် (YouTube - English)] == ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်ဂၠးကဝ် (Economy and Trade) == ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သွံရာန် သတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ * '''လမျီု ကောန်သၟာဗ္ၚ:''' ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ ကောန်သၟာဗ္ၚ ပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သြန်လုပ် နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ တၞံသတ် ရ။ သတ် ဝွံ လှုဲလုပ် ခိုဟ် နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ် ကေုာံ တၞံတၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵုရ။ * '''ပရေင်သွံရာန် (Trade):''' သတ် စဲ ကေုာံ သတ်ဍိုန် တအ်ဂှ် ပလံင်ပတိတ် ဇရေင် ဍုင် မၞုံကဵု ကောန်ဍုင် အာရှ မပြံင်မံင် တအ် (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ ဍုင် ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်) ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ ဇဗၠု သတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မလှဲလး မွဲတုဲ ဆေင်သွံဇဗၠု နွံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကွာန် ကေုာံ ဂၠံင်ဍာန် ဍုင်ဇၞော် ရ။ == ၉။ ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲဂၠးတိ (Legal Status and Bans) == ဟိုတ်နူကဵု အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ပါင် ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် စပတိတ်ကၠုင် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ သတ် ရ။ * '''တိုင်ဝါန် (Taiwan):''' အလဵုအသဳ တိုင်ဝါန် သ္ပလဝ် ပရေင်တွဟ်သြိုင် (Campaign) "ကလေင်ကေတ် တိ နူ တၞံသတ်" သွက်ဂွံ ယှအ်ဖျေဟ် ပရေင်တဵုလွဳ တၞံသတ် ကေုာံ ကဵု သြန်ရီုဗင် ကု သၟာဗ္ၚ သွက်ဂွံ ပြံင်တဵု တၞံတၞဟ် ရ။ ပါဲနူဂှ် သီု ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ထ္ၜး ကြော်ငြာ "ဝုတ်သွံသတ်" (Betel nut beauties) ပ္ဍဲ ဇိုင်ဂၠံင် တအ်ရ။ * '''အဝ်သတေလျာ ကေုာံ အမေရိကာန်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် အဝ်သတေလျာ၊ ပွမစုတ်ပၠုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံရာန် ဓါတ် Arecoline (သတ်) ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရ။ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး ၜိုန်ရ သွံရာန် ဂွံ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်ဟွံဂွံ သွံ ကု ကောန်ၚာ် သၟဝ် အာယုက် ရ။ * '''ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်:''' ဍုင် ဥပမာ - UAE တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ပွမစုတ်ပၠုပ် ကေုာံ စဇဗၠု ပ္ဍဲ သလာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရ ဟိုတ်နူ ဍာ်ပါင် ဇဗၠု မကၠိခတှ် လ္တူ ဂၠံင်ဍာန် ရ။<ref>{{cite news |title=Betel nut: The deadly, addictive chew hitting the UK |url=https://www.bbc.com/news/health-31921207 |work=BBC News |date=2015-03-23 |access-date=2023-10-01}}</ref> == ၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လွပ်တၞဟ်ဟ် (Research & Alternative Uses) == ၜိုန်ရ သတ် နွံကဵု အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဂၠာဲသ္ၚေဝ်ဒၟံင် လွပ် တၞဟ်ဟ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲ (Pharmacological uses) သွက် ဓါတ် Arecoline ရ။ * '''ဂဥုဲ တြေံ ကေုာံ သွက် တိရစ္ဆာန်:''' ပ္ဍဲ ဂဥုဲ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဂဥုဲ ကြုက် မ္ဂး၊ သတ် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် စၟဂၞဴ (Deworming) ကေုာံ သောင် သၞောတ် စၞလာဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လွဳ တိရစ္ဆာန် မ္ဂး Arecoline hydrobromide ဂှ် စကာလဝ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဖျေဟ် စၟဂၞဴ သွက် ကၠဵု ကေုာံ ချေဟ် ရ။ * '''ပရေင်သုတေသန ယဲ Alzheimer:''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် Arecoline ဂှ် ဍေံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် Muscarinic acetylcholine receptors ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ ဝိုတ်ဝုဲ (Alzheimer's disease) နူကဵု ဓါတ်ဏအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် ကေန်သာ ဍေံ နွံတုဲ ပရေင်ဏအ် ဟွံစိုပ် ကဆံင် လွဳ မၞိဟ် ဏီရ။ * '''အရောင် အသာ် (Dyeing):''' တေန်နေန် (Tannin) မဂွံ နူ သတ် ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဖျောန် အသာ် ယာတ် ကေုာံ ကၠောန် မှင် အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ လမ္စံက် မာန်ရ။<ref>{{cite journal |last=Peng |first=W. |last2=Liu |first2=Y. J. |last3=Wu |first3=N. |year=2015 |title=Areca catechu L. (Arecaceae): A review of its traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and toxicology |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=164 |pages=340-356 |doi=10.1016/j.jep.2015.02.010}}</ref> == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Garg2014">{{cite journal |last=Garg |first=A. |year=2014 |title=A review of the systemic adverse effects of areca nut or betel nut |journal=Indian Journal of Medical and Paediatric Oncology |volume=35 |issue=1 |pages=3-9 |doi=10.4103/0971-5851.133706}}</ref> <ref name="Staples2006">{{cite book |last=Staples |first=G.W. |last2=Bevacqua |first2=R.F. |year=2006 |title=Areca catechu (betel nut palm) |publisher=Species Profiles for Pacific Island Agroforestry}}</ref> <ref name="Zumbroich2008">{{cite journal |last=Zumbroich |first=Thomas J. |year=2008 |title=The origin and diffusion of betel chewing: a synthesis of evidence from South Asia, Southeast Asia and beyond |journal=Electronic Journal of Indian Medicine |volume=1 |pages=63-116}}</ref> <ref name="FAOSTAT">{{cite web |title=FAOSTAT |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Rooney1993">{{cite book |last=Rooney |first=Dawn F. |year=1993 |title=Betel Chewing Traditions in South-East Asia |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-588620-4}}</ref> <ref name="Lord2002">{{cite journal |last=Lord |first=G. A. |year=2002 |title=Chemical and analytical aspects of areca nut |journal=Addiction Biology |volume=7 |issue=1 |pages=51-58 |doi=10.1080/13556210120091428}}</ref> <ref name="Gupta2002">{{cite journal |last=Gupta |first=P. C. |last2=Warnakulasuriya |first2=S. |year=2002 |title=Global epidemiology of areca nut usage |journal=Addiction Biology |volume=7 |issue=1 |pages=77-83 |doi=10.1080/13556210020091437}}</ref> <ref name="BBCNews2015">{{cite news |title=Betel nut: The deadly, addictive chew hitting the UK |url=https://www.bbc.com/news/health-31921207 |work=BBC News |date=2015-03-23 |access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Peng2015">{{cite journal |last=Peng |first=W. |last2=Liu |first2=Y. J. |last3=Wu |first3=N. |year=2015 |title=Areca catechu L. (Arecaceae): A review of its traditional uses, botany, phytochemistry, pharmacology and toxicology |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=164 |pages=340-356 |doi=10.1016/j.jep.2015.02.010}}</ref> <ref name="IARC2004">{{cite book |author=IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans |year=2004 |title=Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines |publisher=International Agency for Research on Cancer |isbn=978-9283212850}}</ref> </references> {{Navbox | name = သတ် ကေုာံ ဇဗၠု | title = သတ် ကေုာံ ဇဗၠု (Areca nut and Betel) | listclass = hlist | group1 = သဘာဝ ကေုာံ ရုက္ခဗေဒ | list1 = * [[တၞံသတ်]] (Areca catechu) * [[ဇဗၠု]] (Betel leaf) * [[Arecaceae]] (ဇာတ် တၞံတာ) * [[ထောတ်]] (Slaked lime) | group2 = ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် | list2 = * [[အာရဳကဝ်လိန်]] (Arecoline) * [[ယဲကေန်သာ ပါင်]] (Oral cancer) * [[Oral submucous fibrosis]] * [[ဓါတ်တေန်နေန်]] (Tannin) | group3 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ သွံရာန် | list3 = * [[ပွမစဇဗၠု]] (Betel chewing) * [[ထိုင်ဇဗၠု]] (Betel box) * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တဵုလွဳ]] }} [[Category:တၞံသတ်]] [[Category:ကပေါတ်စၞ]] [[Category:ယေန်သၞာင် အာရှ]] [[Category:ကပေါတ် မကဵုအန္တရာယ် ယဲကေန်သာ]] [[Category:ရုက္ခဗေဒ]] g7if8cv8blm22h4tingoef2l74gnl1h 0 11264 55396 2026-06-20T08:12:47Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox sociological concept | name = ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ<br>(Religious Believer) | image = Hands_Folded_in_Prayer.jpg | alt = တဲပนม် သွက်ဂွံ ရာဒနာ | caption = ပွမရာဒနာ (Prayer) ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မွဲ သွက် ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသ..." 55396 wikitext text/x-wiki {{Infobox sociological concept | name = ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ<br>(Religious Believer) | image = Hands_Folded_in_Prayer.jpg | alt = တဲပนม် သွက်ဂွံ ရာဒနာ | caption = ပွမရာဒနာ (Prayer) ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မွဲ သွက် ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ တအ်ရ။ | domain = [[ပရေင်ဘာသာ]], [[စိုတ်ပညာ]], [[မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ]] | key_thinkers = {{unbulleted list|[[ဝဳလဳယျာမ် ဂျေမ်း]] (William James)|[[အဳမဳလဳ ဒါခေမ်]] (Émile Durkheim)|[[မက်စ် ဝေဗါ]] (Max Weber)}} | related_concepts = {{unbulleted list|[[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Faith)|[[ဝိညာဏ်]] (Spirituality)|[[ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ]] (Rituals)}} | opposite = [[မၞိဟ်ဟွံပတှ်ေကျာ်]] (Atheist), [[အဂ္ဂနောသတေတ်]] (Agnostic) }} '''ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ''' ({{lang-en|Religious believer}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ၊ ဓဝ်ပတှ်ေ (Faith) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ လ္တူ တၠညးမွဲမွဲ (ဥပမာ - ကျာ်၊ ဒေဝတဴ)၊ ဒြဟတ်လ္တူသဘာဝ (Supernatural power)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ်ဒဿန မဆေင်ကဵု ပရေင်ဘာသာ မွဲမွဲရ။ ပူဂိုလ် မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘာသာ မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ်၊ လိက်ကျာ်၊ တင်ဒ္ဂေတ် ကေုာံ ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ တအ်ရ။<ref>{{cite book |last=Smart |first=Ninian |title=The World's Religions |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521637480}}</ref> ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် လ္တူ ဘဝ၊ သိက္ခာပိုဒ် (Morality) ကေုာံ ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂမၠိုင်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၈၀ က္ဍိုပ်ကၠံ ပြင်င် ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မလျိုင်ပတှ်ေ လ္တူ ပရေင်ဘာသာ မွဲမွဲ သာ်အိုတ်ရ။ __TOC__ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == [[File:Jerusalem_Holy_Sepulchre_BW_14.JPG|thumb|right|250px|ပူဂဵုပတှ်ေဘာသာ ခရေတ်ယာန် တအ် ရာဒနာဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် Holy Sepulchre ပ္ဍဲ ဂျေရုသလေမ်။]] "ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ" ဝွံ ဒှ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မလှဲလး မွဲရ။ နကဵု လညာတ် မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ (Sociology) မ္ဂး၊ ညးမပတှ်ေဘာသာ မွဲတၠ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဒုင်ကေတ် လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မဆေင်ကဵု သဘာဝလ္တူ (Transcendent reality) မွဲရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပါဝင်ဒၟံင် အလုံမွဲ ဒ္ဂေတ်ဘဝ ညးတအ် ရ။ ပရေင်ပတှ်ေ ဝွံ နွံ ပိ ကဆံင် အဓိက- # '''လညာတ် (Cognitive belief):''' ပွမဒုင်ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာမွဲမွဲ (ဥပမာ - ကျာ်၊ ကံ၊ နိဗ္ဗာန်) ဂှ် နွံဍာံ။ # '''စိုတ်စရိုတ် (Affective trust):''' ပွမစွံ သ္ဇိုင် ပတှ်ေ (Trust) ဟွံသေင်မ္ဂး မေတ္တာ လ္တူ အရာမလျိုင်ပတှ်ေ ဂှ်။ # '''ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် (Behavioral action):''' ပွမကၠောန်သ္ပ ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ ညံင်ရဴ ပွမရာဒနာ၊ ပွမပတိုန်ပူဇဴ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမမင်သဳလ။<ref>{{cite book |last=James |first=William |title=The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature |year=1902 |publisher=Longmans, Green, and Co. |url=https://archive.org/details/varietiesofrelig00jame}}</ref> ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ တအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ပူဂိုလ်မပတှ်ေ ဝိညာဏ် သၟး]] (Spiritual but not religious - SBNR) ရ။ SBNR တအ်ဂှ် ပတှ်ေစ ဒြဟတ်သဘာဝလ္တူ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံလုပ် ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘာသာ မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် (Organized religion) တအ်ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ (History and Evolution of Belief) == ပရေင်ပတှ်ေ လ္တူ ဘာသာ ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တမၠာ တေအ်ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်သုတေသန ဇုတ် ကေုာံ ထီုတမၠာ တအ်မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် နဳအာန်ဒါသဲ (Neanderthals) ကေုာံ ဟဝ်မဝ် သေပဳယေန် (Homo sapiens) တအ် စတမ် ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် ကေုာံ စွံပတန် ကပေါတ် အသုဘ မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပတှ်ေစ ဘဝ ကြဴနူ ချိုတ် (Afterlife) ရ။ ဝင် ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်- * '''အေန်နဳမဳဇြေမ် (Animism):''' ပရေင်ပတှ်ေ ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ မဒုင်ကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဆု၊ တၟအ်၊ ၜဳ၊ တိ တအ် သီုဖအိုတ် နွံကဵု ဝိညာဏ် ရ။ * '''ပဝ်လဳသဳဇြေမ် (Polytheism):''' ပွမပတှ်ေ ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဘာသာ ဟိန္ဒူ၊ ဘာသာ ဂရိတ် တမၠာ၊ ဘာသာ ရဝ်မ)။ * '''မဝ်နဝ်သဳဇြေမ် (Monotheism):''' ပွမပတှ်ေ ကျာ်ထာဝရ မွဲဇကုဓဝ် (ဥပမာ - ဘာသာ ဂျူ၊ ဘာသာ ခရေတ်၊ ဘာသာ အေတ်သလာမ်)။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ မ္ဂး၊ လညာတ် မဆေင်ကဵု ဒဿန ကေုာံ လွဳလွတ် စိုတ် (Non-theistic or Dharmic religions) ညံင်ရဴ [[ဘာသာဗုဒ္ဓ]] (Buddhism) ကေုာံ [[ဘာသာဂျိန်]] (Jainism) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် တုဲ၊ ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ တအ်ဝွံ စွံအာရီု လ္တူ ပွမဗၠးတိတ် နူ သံသာ (Nirvana) ဂၠိုင်နူ ပွမပတှ်ေ ကျာ်ထာဝရ ရ။<ref>{{cite book |last=Boyer |first=Pascal |title=Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought |year=2001 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465006960}}</ref> == ၃။ လညာတ် စိုတ်ပညာ လ္တူ ပရေင်ပတှ်ေ (Psychological Perspectives on Belief) == [[File:Sigmund_Freud_LIFE.jpg|thumb|left|150px|သဳဂမောန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ညးမပါ်ပါဲ ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ နကဵု လညာတ် စိုတ်ပညာ။]] စိုတ်ပညာ လ္ပာ် ပရေင်ဘာသာ (Psychology of religion) လ္ၚတ်ရံင် မုဟိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံဒှ် ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ ရော။ # '''ပွမဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ် (Search for Meaning):''' ကောန်မၞိဟ်တအ် နွံကဵု စိုတ် မိက်ဂွံတီ တမ်မူလ ဘဝ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဘဝ ရ။ ပရေင်ဘာသာ ဝွံ ကဵုသွဟ် သွက် သမာန် မဝါတ်ဂါတ် တအ်ဏအ် ရ။ # '''လညာတ် ဒုင်စသိုင် ဘဲအန္တရာယ် (Terror Management Theory):''' ပရေင်ဖေက်လကိုတ် လ္တူ သတ္တံ မဒးချိုတ် (Fear of death) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ မပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံပတှ်ေစ ဘဝ အနာဂတ် (Afterlife) ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Pargament |first=Kenneth I. |title=The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice |year=1997 |publisher=Guilford Press |isbn=978-1572302285}}</ref> # '''သၞောတ် စိုတ် မတီညာတ် အလဵုအလဵု (Hyperactive Agency Detection Device - HADD):''' တၠပညာ စိုတ်ပညာ တအ် ဟီုမ္ဂး၊ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု "မၞိဟ်/တိရစ္ဆာန် မကၠောန်သ္ပ" (Agent) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလ ကျာဗြဲ ဂူ၊ တိချဳ မ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် မၞုံကဵု ဝိညာဏ် (ဥပမာ - ဒေဝတဴ၊ ကျာ်) မွဲမွဲ ဖန်ဗဒှ်ဒၟံင် ရ။ == ၄။ လညာတ် မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociological and Cultural Perspectives) == တၠပညာ မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ (Sociologists) တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မွဲရ။ * '''အဳမဳလဳ ဒါခေမ် (Émile Durkheim):''' ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်ညး "The Elementary Forms of the Religious Life" (၁၉၁၂) ဂှ် ညး ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ မၞိဟ်တအ် (Social cohesion) ရ။ ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ တအ်ဝွံ ပခိုင်ကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ လညာတ် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။<ref>{{cite book |last=Durkheim |first=Émile |title=The Elementary Forms of the Religious Life |year=1912 |publisher=Free Press |isbn=978-0029079379}}</ref> * '''မက်စ် ဝေဗါ (Max Weber):''' ညး လ္ၚတ်လဝ် ပရူ ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဗီုလဵု ဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဥပမာ - လညာတ် ဘာသာ ပရဝ်တဲသတာန် (Protestant ethic) ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ် ကာပဳတလဳဇြေမ် (Capitalism) ဂွံဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။<ref>{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Routledge |isbn=978-0415254069}}</ref> * '''ကလဳဖို့ ဂါတ် (Clifford Geertz):''' ညး ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် "သၞောတ် သင်္ကေတ" (System of symbols) မကဵု လညာတ် လ္တူ စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လောက ရ။<ref>{{cite book |last=Geertz |first=Clifford |title=The Interpretation of Cultures |year=1973 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465097191}}</ref> == ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ပူဂဵုပတှ်ေဘာသာနာနာ (Types and Categories of Believers) == ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ သီုဖအိုတ် ဂှ် လညာတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ပါ်ကရေက် ဂကူ မၞိဟ်ပတှ်ေ နကဵု လညာတ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် မာန်ရ- # '''မၞိဟ်ပတှ်ေ ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Fundamentalists):''' ညးတအ် ပတှ်ေစ လိက်ကျာ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် တပ်တပ် (Literal interpretation) တုဲ ဒစဵုဒစး လ္တူ လညာတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ # '''မၞိဟ်ပတှ်ေ လဒေါဝ် (Moderates):''' ညးတအ် ပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ ကီုလေဝ်၊ သီု ဖန်ညိင်ကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ခေတ်တၟိ ရ။ # '''မၞိဟ်ပတှ်ေ လညာတ်သၠဲလး (Liberals / Progressives):''' ညးတအ် ညာတ်ကေတ် လိက်ကျာ် နဒဒှ် သင်္ကေတ သၟးတုဲ၊ စွံအဓိက လ္တူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ် (Social justice) ဂၠိုင်နူ သၞောဝ်ဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ # '''မၞိဟ်ပတှ်ေ လညာတ်ပၞုက် (Mystics):''' ညးတအ် စွံအဓိက လ္တူ ပရေင်စုက်လုက် ကု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဝ် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ပူဂိုလ် (Personal spiritual experience) လ္တူ နူကဵု ပရေင်ဒ္ဂေတ် ဘာသာ သၟးရ (ဥပမာ - သူဖဳ (Sufism) ပ္ဍဲ အေတ်သလာမ်)။ # '''မၞိဟ်ပတှ်ေ ယေန်သၞာင် (Cultural believers):''' ညးတအ် ပါဝင် ပ္ဍဲ သဘင်ဘာသာ ဟိုတ်နူကဵု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် သၟးရ၊ ဓဝ်ပတှ်ေ ဇကုဍာံဍာံ ဂှ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် ကွေံကွေံ ရ (ဥပမာ - ဗုဒ္ဓဘာသာ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဂျပေန်)။ == ၆။ ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ လေပ်ကၠိုဟ်ခၠင် (Practices and Experiences) == ပရေင်ပတှ်ေ ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး လ္တူ ပရေင်ချဳဒရာင် (Practices) လၟေင်တ္ၚဲ ရ။ * '''ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ (Rituals):''' ပွမအာ ဘာကျာ်၊ ပွမပူဇဴ၊ ပွမကၠောန် သဘင်ဘာသာ (ဥပမာ - ရာမာဒါန်၊ ခရေတ်သမာတ်၊ တ္ၚဲက္ညနိဗ္ဗာန်)။ * '''ပွမရာဒနာ ကေုာံ ဇြိုင်သမာဓိ (Prayer and Meditation):''' ပွမဟီုဂး ဆက်ဆောံ ကု တၠညး ဟွံသေင်မ္ဂး ပွမလ္ၚတ် စိုတ်ဇကု ညံင်ဂွံ ၜိုဟ်သြိုဟ် (ဥပမာ - ဝိပဿနာ ကမ္မဌာန်)။ * '''ဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Moral Frameworks):''' ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ တအ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဝ် ဒ္ဂေတ်လောက မကၠုင်နူ ဘာသာ (ဥပမာ - သဳလမသုန်၊ သၞောဝ်စှ်သာ် (Ten Commandments))။ == ၇။ ကဏ္ဍ သုတေသန ကေုာံ ဒေတာ ဂၠးကဝ် (Global Demographics and Statistics) == လ္ၚတ်ရံင် စရင် သုတေသန Pew Research Center (၂၀၁၅) မ္ဂး၊ လၟိဟ် ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ်ဝွံ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံင် ဏီရ။ {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ လၟိဟ် ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ အလုံဂၠးကဝ် (၂၀၁၅ စရင်) <ref>{{cite web |title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/ |publisher=Pew Research Center |date=2015-04-02 |access-date=2023-10-01}}</ref> |- ! ပရေင်ဘာသာ (Religion) !! လၟိဟ် မၞိဟ် (Billions) !! တၟေင်က္ဍိုပ်ကၠံ (Percentage) |- | [[ဘာသာခရေတ်]] (Christianity) || ၂.၃ ကိုဋ်ကိုဋ် (2.3 Billion) || ၃၁.၂% |- | [[ဘာသာအေတ်သလာမ်]] (Islam) || ၁.၈ ကိုဋ်ကိုဋ် (1.8 Billion) || ၂၄.၁% |- | ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ (Unaffiliated / Secular) || ၁.၂ ကိုဋ်ကိုဋ် (1.2 Billion) || ၁၆.၀% |- | [[ဘာသာဟိန္ဒူ]] (Hinduism) || ၁.၁ ကိုဋ်ကိုဋ် (1.1 Billion) || ၁၅.၁% |- | [[ဘာသာဗုဒ္ဓ]] (Buddhism) || ၀.၅ ကိုဋ်ကိုဋ် (500 Million) || ၆.၉% |- | ဘာသာဒေသနာ (Folk Religions) || ၀.၄ ကိုဋ်ကိုဋ် (400 Million) || ၅.၇% |} <br> နကဵု သုတေသန ဏအ်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၅၀ မ္ဂး လၟိဟ် မၞိဟ်ပတှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကၠုင် ကု ဘာသာ ခရေတ် မာန်ရ။ ဒေသ မၞုံကဵု မၞိဟ်ပတှ်ေ ဘာသာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒေသ အာဖရိက (Africa) ကေုာံ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East) ရ။ == ၈။ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Philosophy and Criticisms/Skepticism) == ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ လ္ပာ် ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သိပ္ပံ မ္ဂး ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''အဳပဳသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ လ္ပာ် ပရေင်ပတှ်ေ (Epistemology of Faith):''' ဒဿနိကဗေဒ သၟာန်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ "ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ ဒှ် တင်နင် မဍာံပြ (Justified true belief) မာန်ဟာ?" ရ။ မၞိဟ်လ္ၚဵု ဟီု ပရေင်ပတှ်ေဂှ် ဟွံဒး စွံသဇိုင် လ္တူ သက်သဳ သိပ္ပံ ရ။ * '''ပရေင်ပါ်ပါဲ နူကဵု မၞိဟ်ဟွံပတှ်ေကျာ် (Atheist Criticism):''' တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ ညးဟွံပတှ်ေကျာ် ညံင်ရဴ [[ရဳချတ် ဒဝ်ကေန်]] (Richard Dawkins) ပ္ဍဲ လိက်ကၞပ်ညး "The God Delusion" ဂှ် ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ယောင်ယာ (Delusion) မွဲတုဲ၊ ဍေံ ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံစွံလညာတ် ဟွံမဲကဵု ယုတ္တိ ကေုာံ ဗဒှ်ကဵု ပေါဲပၞာန် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။<ref>{{cite book |last=Dawkins |first=Richard |title=The God Delusion |year=2006 |publisher=Bantam Books |isbn=978-0618680009}}</ref> * '''ပြသၞာ ဒုက္ခ (Problem of Evil):''' ယဝ်ရ ကျာ် နွံကဵု မေတ္တာ ကေုာံ အစောံစရာဲ သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ မုဟိုတ် ဒုက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပရေအ်ပရေအ် တအ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရော။ သမာန်ဏအ်ဝွံ ဒှ် သမာန် အဓိက မဒစဵုဒစး လ္တူ ပူဂဵုမပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ တအ်ရ။ == ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဒဳဂျဳတယ် (Modern Trends and Digital Religion) == [[File:Smartphone_in_hand.jpg|thumb|right|200px|ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ်၊ ပူဂဵုပတှ်ေ ဘာသာ တအ် စကာ အေန်တာနဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ အိုတ်ရ။]] ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ဗီုပြင် ပူဂဵုမပတှ်ေစ ပရေင်ဘာသာ တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ * '''ပရေင်သၠးပွး နူ ဘာသာ (Secularization):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် (ဥပမာ - ဥရဝ်ပ၊ ကနေဒါ) မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ်မပါဝင် ပ္ဍဲ ဂကောံဘာသာ တအ် အောန်စှ်ေကၠုင် တုဲ၊ မၞိဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် ပရေင်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပူဂိုလ် သၟးရ။<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=A Secular Age |year=2007 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674026766}}</ref> * '''ဘာသာ ဒဳဂျဳတယ် (Digital Religion):''' အေန်တာနဲ ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင် ပရေင်ဘာသာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပူဂိုလ်မပတှ်ေစ တအ် မာန် တိုန် ဘာကျာ် နကဵု အန်လာင် (Online service)၊ ရာဒနာ နကဵု အပ်ပ် (Prayer Apps) ကေုာံ လ္ၚတ် လိက်ကျာ် နကဵု ဒဳဂျဳတယ် မာန်ကၠုင်ရ။ <br> * **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1iMmvu9eMrg ဗီုလဵု ပရေင်ဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် (YouTube)] == ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ တအ်ဝွံ ဒှ် အစိတ်အပိုင်း အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် လၟေင်င် ခေတ် ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး နူ ဘာသာ (Secularization) ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ဝွံ ဟွံကၠေအ်ကၠက်အာ လောဲလောဲ ရ။ အနာဂတ် သွက် ပူဂိုလ်ပတှ်ေစ တအ်ဝွံ မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပရေင်ဝိညာဏ် ပူဂိုလ် (Personal spirituality) ဂၠိုင်နူ မပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် တအ်မာန်ရ။ ဆဂး၊ ပွမဂၠာဲ အဓိပ္ပါယ် ဘဝ၊ ပွမမိက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပွမမိက်ဂွံ ပံင်ကောံ မၞိဟ်ဂမၠိုင် တအ်ဂှ် ဒှ် သဘာဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မွဲတုဲ၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဝွံ ဆက်တုဲ တန်တဴအာ ပ္ဍဲ လောက ဏအ် လက္ကရဴ ဂတတေအ် မာန်ရ။ == နိဿဲ (References) == <references> <ref name="Smart1998">{{cite book |last=Smart |first=Ninian |title=The World's Religions |year=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521637480}}</ref> <ref name="James1902">{{cite book |last=James |first=William |title=The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature |year=1902 |publisher=Longmans, Green, and Co. |url=https://archive.org/details/varietiesofrelig00jame}}</ref> <ref name="Boyer2001">{{cite book |last=Boyer |first=Pascal |title=Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought |year=2001 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465006960}}</ref> <ref name="Pargament1997">{{cite book |last=Pargament |first=Kenneth I. |title=The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice |year=1997 |publisher=Guilford Press |isbn=978-1572302285}}</ref> <ref name="Durkheim1912">{{cite book |last=Durkheim |first=Émile |title=The Elementary Forms of the Religious Life |year=1912 |publisher=Free Press |isbn=978-0029079379}}</ref> <ref name="Weber1905">{{cite book |last=Weber |first=Max |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |year=1905 |publisher=Routledge |isbn=978-0415254069}}</ref> <ref name="Geertz1973">{{cite book |last=Geertz |first=Clifford |title=The Interpretation of Cultures |year=1973 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465097191}}</ref> <ref name="Pew2015">{{cite web |title=The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050 |url=https://www.pewresearch.org/religion/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/ |publisher=Pew Research Center |date=2015-04-02 |access-date=2023-10-01}}</ref> <ref name="Dawkins2006">{{cite book |last=Dawkins |first=Richard |title=The God Delusion |year=2006 |publisher=Bantam Books |isbn=978-0618680009}}</ref> <ref name="Taylor2007">{{cite book |last=Taylor |first=Charles |title=A Secular Age |year=2007 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674026766}}</ref> </references> {{Navbox | name = ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ | title = ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Religion and Belief) | listclass = hlist | group1 = ပရေင်ဘာသာ အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[ဘာသာခရေတ်]] (Christianity) * [[ဘာသာအေတ်သလာမ်]] (Islam) * [[ဘာသာဟိန္ဒူ]] (Hinduism) * [[ဘာသာဗုဒ္ဓ]] (Buddhism) * [[ဘာသာဂျူ]] (Judaism) * [[ဘာသာသေတ်]] (Sikhism) | group2 = လညာတ် ကေုာံ ဒဿန | list2 = * [[မဝ်နဝ်သဳဇြေမ်]] (Monotheism) * [[ပဝ်လဳသဳဇြေမ်]] (Polytheism) * [[အေန်နဳမဳဇြေမ်]] (Animism) * [[မၞိဟ်ဟွံပတှ်ေကျာ်]] (Atheism) * [[အဂ္ဂနောသတေတ်]] (Agnosticism) | group3 = ပရူပရာ ဆက်စပ် | list3 = * [[ဝိညာဏ်]] (Spirituality) * [[ပရေင်ဝတ်တမ္ၚာဲ]] (Ritual) * [[သဳလ]] (Morality) * [[လိက်ကျာ်]] (Sacred texts) }} [[Category:ပရေင်ဘာသာ]] [[Category:စိုတ်ပညာ]] [[Category:မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ]] [[Category:ဒဿနိကဗေဒ]] [[Category:ပရေင်ပတှ်ေ]] 1qknkb4qjn7c9kxdckbyvgg6l2becgu 10 11265 55397 2026-06-20T08:14:36Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "{{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle = background-color: #b0c4de; text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | captionstyle = text-align: center; font-size: 90%; | labelstyle = whi..." 55397 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle = background-color: #b0c4de; text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | captionstyle = text-align: center; font-size: 90%; | labelstyle = white-space: nowrap; font-weight: bold; background-color: #f0f8ff; | datastyle = text-align: left; | label1 = ပွံက်အဓိပ္ပါယ် | data1 = {{{definition|}}} | label2 = ကဏ္ဍ / ပရေၚ်လ္ၚတ် | data2 = {{{domain|}}} | label3 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုၚ် | data3 = {{{key_thinkers|}}} | label4 = လညာတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုၚ် | data4 = {{{related_concepts|}}} | label5 = လညာတ် ဒစဵုဒစး | data5 = {{{opposite|}}} }} <noinclude> {{clear}} == ဗီုပြင် သွက်ဂွံ စကာ (Usage) == ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ကပ်ပဳကေတ်တုဲ စကာ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ (Sociology) တအ် မာန်ရ။ <pre style="overflow: auto;"> {{Infobox sociological concept | name = | image = | alt = | caption = | definition = | domain = | key_thinkers = | related_concepts = | opposite = }} </pre> === ပွံက် ပါရာမဳတာဂမၠိုင် (Parameters) === * '''name''' = ယၟု လညာတ် (ဥပမာ - ပူဂဵုပတှ်ေစပရေင်ဘာသာ) * '''image''' = ယၟု ဝှာင် ဗီုရုပ် (ဥပမာ - Example.jpg) * '''alt''' = လိက်စၞး ဗီုရုပ် သွက် ညးမတ်ဟွံညာတ် * '''caption''' = ပရူပရာ ဗီုရုပ် ခမၞောန် * '''definition''' = ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခမၞောန် သွက် လညာတ် ဏအ် * '''domain''' = ကဏ္ဍ ဟွံသေင်မ္ဂး နယ်ပညာ (ဥပမာ - ပရေင်ဘာသာ၊ စိုတ်ပညာ) * '''key_thinkers''' = ယၟု တၠပညာ အဓိက မဖန်ဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး လ္ၚတ်လဝ် လညာတ်ဏအ် (ဥပမာ - မက်စ် ဝေဗါ) * '''related_concepts''' = လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွံက် တၞဟ် မဆက်စပ် ကု ပရူဏအ် * '''opposite''' = လညာတ် မဒစဵုဒစး ကု ပရူဏအ် [[Category:ထာမ်ပလိက် အေန်ဖဝ်ဗံက်]] [[Category:ထာမ်ပလိက် မၞိဟ်ပရေင်ဂကောံ]] </noinclude> g3ay53rk1e2tkkjz1mzza8el75u8vp2