Wikipidiya
moswiki
https://mos.wikipedia.org/wiki/Soraogo
MediaWiki 1.47.0-wmf.1
first-letter
Deem
Bãnde
Gomde
Tʋmtʋmda
Tʋmtʋmd gomde
Wikipidiya
Wikipidiya gomde
Fisiye
Fisiye gomde
MediaWiki
MediaWiki gomde
Sõr-wilgda
Sõr-wilgd gomde
Sõngre
Sõngre gomde
Sulli
Sull gomde
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Highlife
0
2133
31676
2026-05-12T15:34:10Z
Raizkgh
31
Added a content
31676
wikitext
text/x-wiki
Yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref>Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref>Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
== Sebtiise ==
pbt22jdybmv928q0boyt787qn57xz7h
31677
31676
2026-05-12T15:34:51Z
Raizkgh
31
Added a content
31677
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref>Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref>Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
== Sebtiise ==
84b78go1fr3uwyuumd0b2v6d2sb8u44
31678
31677
2026-05-12T15:48:49Z
Raizkgh
31
/* Kibare */
31678
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
== Sebtiise ==
0bgkn5ayvzp2euovzec5ts2itvz1n8n
31679
31678
2026-05-12T15:52:35Z
Raizkgh
31
/* Kibare */
31679
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
== Sebtiise ==
dlwhfgu5z5ti4eke1b3w6yho9xmtpiw
31680
31679
2026-05-12T15:54:07Z
Raizkgh
31
/* Kibare */
31680
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
== Sebtiise ==
t4vd4fhh6cyrcip7qyhu2bdzwwpnqqg
31681
31680
2026-05-12T15:56:05Z
Raizkgh
31
/* Sebtiise */
31681
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== '''Palm wine music''' ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
== Sebtiise ==
glzayj79p2rcag3rnkf9eylodxnj2rf
31682
31681
2026-05-12T15:57:51Z
Raizkgh
31
/* Palm wine music */
31682
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref>https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
== Sebtiise ==
luf8e3b0abfyfk34sw8a3m7wmxtjcjs
31683
31682
2026-05-12T16:01:36Z
Raizkgh
31
Added a content
31683
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Gana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
== Sebtiise ==
8ndmhptgki52wls56mb21qkyl9xy96p
31684
31683
2026-05-12T16:07:57Z
Raizkgh
31
/* Dance and guitar band highlife */
31684
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Gana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a Kumasi Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, Nigeria la Gambia, tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ Burkĩna Faso koom-kogendbã sẽn yit Liberiya wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
== Sebtiise ==
balye0mhkzobsb7n900q77cnzbp59jy
31685
31684
2026-05-12T18:55:36Z
Raizkgh
31
added content
31685
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref>https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Gana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a Kumasi Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, Nigeria la Gambia, tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
[[File:Armstrong-Mensahinvitation.jpg|thumb|An invitation to a concert featuring Louis Armstrong "from America" and E. T. Mensah and his Tempos Band "of West African Fame"]]
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ Burkĩna Faso koom-kogendbã sẽn yit Liberiya wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
== Sebtiise ==
aj5gipxlw3twur58yrsvkzy0xwtfw8h
31686
31685
2026-05-12T19:02:58Z
Raizkgh
31
/* Sebtiise */
31686
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref name=":4">https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Gana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a Kumasi Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, Nigeria la Gambia, tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
[[File:Armstrong-Mensahinvitation.jpg|thumb|An invitation to a concert featuring Louis Armstrong "from America" and E. T. Mensah and his Tempos Band "of West African Fame"]]
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ Burkĩna Faso koom-kogendbã sẽn yit Liberiya wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
=== Ghana nebã sẽn da be tẽn-zẽmsẽ wã ===
Sẽn yaa to-to wã, yaa sẽn na yɩl tɩ b tõog n paam n paam n tõog n kẽ Ghana wã. B sẽn da wa n wa n dat n paam n kẽ Ghana, b sẽn da wa ne zu-loees wʋsg n dat n kẽed n kẽed ne tẽns a taab n tɩ kẽed ne taaba, yaa sẽn kẽed ne politikã la b sẽn da pa le tar laafɩ wã.<ref name=":4" />
==== Burger highlife ====
Germany-dãmb sẽn be Ghana wã ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma n paas fãnga, disko la pop sẽn yaa sõma. B tẽedame tɩ b boond-a lame tɩ Burger Highlife, bala Gana nebã sẽn yɩɩd fãa ra be Hamburg. Yɩɩllã ra yaa b sẽn da wilgd ne neb nins sẽn da wa n be Alemayn ne Gana wã. Sẽn paase, b ra na n wilgame tɩ b tũnugda ne teknolozã sẽn yaa sõma n paase.
===== Gospel highlife =====
B sẽn get a Zeova wã sẽn yaa yɩɩl buud sẽn yaa sõma n yɩɩd Ghana nebã fãa wã la a sẽn beẽ wã, a Zeova Kaset rãmbã sẽn pa tar pãng n yɩɩd Burger wã wã, b sẽn maan woto wã yĩnga. B sẽn boond tɩ Burger wã yaa buud toor-toore, la b sẽn boond tɩ Christianism la Pentecostalism wã n kɩt tɩ b bãng-a. A sẽn tar yõod ne nin-buiidã sʋka, yaa a sẽn tõe n sõng Gãna nebã tɩ b paam vɩɩm la b bãngrã.
== Sebtiise ==
oahgubkkuw1l6gsun8vvwpr6nkxtfc1
31687
31686
2026-05-12T19:26:10Z
Raizkgh
31
/* Gospel highlife */
31687
wikitext
text/x-wiki
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref name=":4">https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Ghana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a Kumasi Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, Nigeria la Gambia, tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
[[File:Armstrong-Mensahinvitation.jpg|thumb|An invitation to a concert featuring Louis Armstrong "from America" and E. T. Mensah and his Tempos Band "of West African Fame"]]
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ Burkĩna Faso koom-kogendbã sẽn yit Liberiya wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
=== Ghana nebã sẽn da be tẽn-zẽmsẽ wã ===
Sẽn yaa to-to wã, yaa sẽn na yɩl tɩ b tõog n paam n paam n tõog n kẽ Ghana wã. B sẽn da wa n wa n dat n paam n kẽ Ghana, b sẽn da wa ne zu-loees wʋsg n dat n kẽed n kẽed ne tẽns a taab n tɩ kẽed ne taaba, yaa sẽn kẽed ne politikã la b sẽn da pa le tar laafɩ wã.<ref name=":4" />
==== Burger highlife ====
Germany-dãmb sẽn be Ghana wã ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma n paas fãnga, disko la pop sẽn yaa sõma. B tẽedame tɩ b boond-a lame tɩ Burger Highlife, bala Ghana nebã sẽn yɩɩd fãa ra be Hamburg. Yɩɩllã ra yaa b sẽn da wilgd ne neb nins sẽn da wa n be Germany ne Gana wã. Sẽn paase, b ra na n wilgame tɩ b tũnugda ne teknolozã sẽn yaa sõma n paase.
===== Gospel highlife =====
B sẽn get a Zeova wã sẽn yaa yɩɩl buud sẽn yaa sõma n yɩɩd Ghana nebã fãa wã la a sẽn beẽ wã, a Zeova Kaset rãmbã sẽn pa tar pãng n yɩɩd Burger wã wã, b sẽn maan woto wã yĩnga. B sẽn boond tɩ Burger wã yaa buud toor-toore, la b sẽn boond tɩ Christianism la Pentecostalism wã n kɩt tɩ b bãng-a. A sẽn tar yõod ne nin-buiidã sʋka, yaa a sẽn tõe n sõng Ghana nebã tɩ b paam vɩɩm la b bãngrã.
== Jazz m-be Ghana ==
===== yʋʋmd 1950 wã =====
A E.T. Mensah ne a Kofi Ghana ba ra yaa yɩɩl-tʋʋmd sẽn tar yõod wʋsg Ghana. Yʋʋmd 1950 wã saabẽ wã, jazz-tõndb wʋsg sɩngame n wat Ghana, wala a Ahmad Jamal la a Louis Armstrong sẽn zĩnd Ghana (1956 la 1960). A Armstrong sull ning sẽn boond t'a All Stars wã sull ning sẽn yaa a Edmond Hall wa Gana yʋʋmd 1959 n na n sigl jazz sull sẽn kaoosd bilfu Accra.
A Guy Warren yɩɩ yɩɩl-gʋlsd sẽn zĩnd E.T. Mensah la The Tempos sʋka, n yaool n kẽng Amerik n tʋm ne yɩɩl-kãsems wala Red Saunders n tall album ning b sẽn boond tɩ Africa Speaks, America Answers, la a yɩɩl ne a Duke Ellington Chicago wakat bilf pʋgẽ. A Warren n wa n wa n kɩt tɩ b bãng tɩ b sẽn wa n get Afirik-Amerik rãmb yɩɩlã pa tar pãng Afirik-Amerika wã sẽn da yaa "Afriik mizik vʋʋgrã" sẽn zĩnd yʋʋm 50 wã saabẽ wã ye.<ref>https://dx.doi.org/10.4159/harvard.9780674065246</ref>
== yɩɩl bʋʋdu ==
A zɩɩga<ref>https://www.musicinafrica.net/magazine/jazz-ghana</ref>
* Piãn-soab a Randy Weston maana album sẽn boond tɩ Highlife yʋʋmd 1963 wã, sẽn tarẽ wes-afriki wã yɩɩl-gʋlsdb a Bobby Benson ("Niger Mambo") la a Guy Warren (Kofi Ghanaba) ("Mystery of Love") yɩɩl-kãsems.
* Saksofonist a Pharoah Sanders yɩɩl n tall yɩɩl sẽn boond tɩ "High Life" yʋʋmd 1981 wã.
* Gitarist a Sonny Sharrock yɩɩl n da boond tɩ "Highlife" a sẽn da yiis album ning sẽn boond tɩ woto wã (1990).
* A Craig Harris (trombone) ra tara yɩɩl sẽn boond tɩ "High Life" album ning sẽn boond tɩ F-Stops (1993).
== Ges-y me ==
* [[Forms of Ghanaian highlife]]
== Sebtiise ==
i7jz0gjjemr5g6ezyf8oqwxaoursyud
31688
31687
2026-05-12T19:50:01Z
Raizkgh
31
added content
31688
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Highlife''' yaa Ghana wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa Britãni wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Afrika metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Afrika mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Zeova Kaset rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Afrika tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa kardinal Rex Lawson, E.T. Mensah, Victor Uwaifo, fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Afrika wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Zeova Kaset rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref name=":4">https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, UNESCO wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã Sierra Leone wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be Erop tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a Zeova Kaset rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ adaha, la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Ghana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, Accra Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a Kumasi Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, Nigeria la Gambia, tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
[[File:Armstrong-Mensahinvitation.jpg|thumb|An invitation to a concert featuring Louis Armstrong "from America" and E. T. Mensah and his Tempos Band "of West African Fame"]]
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ Burkĩna Faso koom-kogendbã sẽn yit Liberiya wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
=== Ghana nebã sẽn da be tẽn-zẽmsẽ wã ===
Sẽn yaa to-to wã, yaa sẽn na yɩl tɩ b tõog n paam n paam n tõog n kẽ Ghana wã. B sẽn da wa n wa n dat n paam n kẽ Ghana, b sẽn da wa ne zu-loees wʋsg n dat n kẽed n kẽed ne tẽns a taab n tɩ kẽed ne taaba, yaa sẽn kẽed ne politikã la b sẽn da pa le tar laafɩ wã.<ref name=":4" />
==== Burger highlife ====
Germany-dãmb sẽn be Ghana wã ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma n paas fãnga, disko la pop sẽn yaa sõma. B tẽedame tɩ b boond-a lame tɩ Burger Highlife, bala Ghana nebã sẽn yɩɩd fãa ra be Hamburg. Yɩɩllã ra yaa b sẽn da wilgd ne neb nins sẽn da wa n be Germany ne Gana wã. Sẽn paase, b ra na n wilgame tɩ b tũnugda ne teknolozã sẽn yaa sõma n paase.
===== Gospel highlife =====
B sẽn get a Zeova wã sẽn yaa yɩɩl buud sẽn yaa sõma n yɩɩd Ghana nebã fãa wã la a sẽn beẽ wã, a Zeova Kaset rãmbã sẽn pa tar pãng n yɩɩd Burger wã wã, b sẽn maan woto wã yĩnga. B sẽn boond tɩ Burger wã yaa buud toor-toore, la b sẽn boond tɩ Christianism la Pentecostalism wã n kɩt tɩ b bãng-a. A sẽn tar yõod ne nin-buiidã sʋka, yaa a sẽn tõe n sõng Ghana nebã tɩ b paam vɩɩm la b bãngrã.
== Jazz m-be Ghana ==
===== yʋʋmd 1950 wã =====
A E.T. Mensah ne a Kofi Ghana ba ra yaa yɩɩl-tʋʋmd sẽn tar yõod wʋsg Ghana. Yʋʋmd 1950 wã saabẽ wã, jazz-tõndb wʋsg sɩngame n wat Ghana, wala a Ahmad Jamal la a Louis Armstrong sẽn zĩnd Ghana (1956 la 1960). A Armstrong sull ning sẽn boond t'a All Stars wã sull ning sẽn yaa a Edmond Hall wa Gana yʋʋmd 1959 n na n sigl jazz sull sẽn kaoosd bilfu Accra.
A Guy Warren yɩɩ yɩɩl-gʋlsd sẽn zĩnd E.T. Mensah la The Tempos sʋka, n yaool n kẽng Amerik n tʋm ne yɩɩl-kãsems wala Red Saunders n tall album ning b sẽn boond tɩ Africa Speaks, America Answers, la a yɩɩl ne a Duke Ellington Chicago wakat bilf pʋgẽ. A Warren n wa n wa n kɩt tɩ b bãng tɩ b sẽn wa n get Afirik-Amerik rãmb yɩɩlã pa tar pãng Afirik-Amerika wã sẽn da yaa "Afriik mizik vʋʋgrã" sẽn zĩnd yʋʋm 50 wã saabẽ wã ye.<ref>https://dx.doi.org/10.4159/harvard.9780674065246</ref>
== yɩɩl bʋʋdu ==
A zɩɩga<ref>https://www.musicinafrica.net/magazine/jazz-ghana</ref>
* Piãn-soab a Randy Weston maana album sẽn boond tɩ Highlife yʋʋmd 1963 wã, sẽn tarẽ wes-afriki wã yɩɩl-gʋlsdb a Bobby Benson ("Niger Mambo") la a Guy Warren (Kofi Ghanaba) ("Mystery of Love") yɩɩl-kãsems.
* Saksofonist a Pharoah Sanders yɩɩl n tall yɩɩl sẽn boond tɩ "High Life" yʋʋmd 1981 wã.
* Gitarist a Sonny Sharrock yɩɩl n da boond tɩ "Highlife" a sẽn da yiis album ning sẽn boond tɩ woto wã (1990).
* A Craig Harris (trombone) ra tara yɩɩl sẽn boond tɩ "High Life" album ning sẽn boond tɩ F-Stops (1993).
== Ges-y me ==
* [[Forms of Ghanaian highlife]]
== Sebtiise ==
{{Reflist}}
hgs6g20e3uchb0f45u1izxrrox44c9e
31689
31688
2026-05-12T20:19:11Z
Raizkgh
31
made an edits
31689
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Highlife''' yaa [[Ghana]] wã mizik buud sẽn sɩng yʋʋmd 19 soabã pʋgẽ, sẽn yaa British wã soolmẽ wã, la sẽn yaa tẽn-bɛdã teed sẽn be koom-koglgã pʋga. A tara Africa metr ne Zapẽ jazz melodies wʋsg sẽn be zĩig ning fãa.<ref name=":0">https://search.worldcat.org/issn/0261-1430</ref> A tũnugda ne Africa mizik ning sẽn yaa melodik la sẽn yaa a sẽn yaa a to wã, la a yaa sẽn yaa a yembr ne tẽns a taab sẽn yaa Zapẽ wã. A Highlife wã yaa jazz yɩɩl la gitar sẽn wilgd b sullã, la a tũnugda ne b nug-bi-biri wã sẽn yaa Afrika mizikã sẽn yaa to-to wã. Sẽn sɩng ne yʋʋm 2010 wã saabẽ, sẽn yɩɩd fãa yʋʋmd 2018 wã, a paama yɩɩl sẽn yaa sõma n paasdẽ.<ref name=":1">Eyre, Banning (2006: 9). "Highlife guitar example" ''Africa: Your Passport to a New World of Music''. Alfred Pub.</ref><ref name=":2">Peñalosa, David (2010: 247). ''The Clave Matrix; Afro-Cuban Rhythm: Its Principles and African Origins''. Redway, CA: Bembe Inc</ref>
A Highlife rãmbã ra nong-a lame, la b ra moondẽ Africa tẽnsẽ wã. B sẽn yaa taoor dãmb wa [[Cardinal Rex Lawson]], [[E.T. Mensah]], [[Victor Uwaifo]], fãa tõog n tõog n wʋm yɩɩl kãngã n dɩk b sẽn da nong Africa wã n kõ-b la "Native Blues" sẽn be tẽns a taab pʋsẽ wã.<ref name=":0" /> Siglgã sẽn wa n be n be n na n tõog n zab ne nin-buiidã, a paama a waoogr wʋsg n paas a sẽn da nong n yɩɩl n yɩɩd nin-buiidã fãa.<ref name=":3">https://archive.org/details/culturecustomsof00salm</ref>
A Highlife rãmbã sẽn be Ghana wã, b sẽn da wa n beẽ wã, b ra ket n tara b mens ne b tẽedbã.<ref name=":4">https://worldcat.org/oclc/900017261</ref> Yʋʋmd 2025 soabã, [[UNESCO]] wilgame tɩ b tara a sẽn yaa buud-gomd sẽn pa tar yõod ne nebã.<ref>https://www.france24.com/en/live-news/20251217-ghana-s-highlife-finds-its-rhythm-on-unesco-world-stage</ref>
== Kibare ==
A sẽn yaa wa a sẽn datã yaa a sẽn na n maan to-to wã.<ref name=":1" /> B sẽn wilg tɩ b sẽn maan bũmb ning n na n maan n zab ne b rãmbã, b wilgame tɩ b sẽn maand bũmb ning n zab ne nebã wã yaa wa b sẽn maan n zabd ne b rãmbã. B sẽn boond tɩ " clave " wã yaa Ghana tẽnga, la b tũnugda ne-a n maand yɩɩr.<ref name=":2" />
[[File:Highlife guitar.tif|thumb|center|420px|Top: clave. Bottom: highlife guitar puda.]]
A Highlife sɩngrẽ yaa Afirik Wɛtgã soolmẽ wã, la a yaa tẽn-tẽnsã sẽn da yaa tẽn-bɛd la tẽn-bɛdã.
=== Palm wine music ===
[[Plam- wine music|Palm wine music]] b sẽn boond tɩ maringa wã [[Sierra Leone]] wã, yaa buud a yembr sẽn yi koom-koglgã zĩndi, tɩ tẽn-kãng yɩɩl-dãmb sɩng n tũnugda ne tʋʋm-teed nins ra yaa ra-maandbã sẽn tall n tall n na n naag-b ne tẽn-tẽngã tãns-dãmb la tãns-tũnsã. Naoor wʋsgo, b ra maanda yɩɩl ne 4/4 meter. Yɩɩll-kãngã ra yɩɩdda koom-koglgã kʋɩlgã zĩis nins b sẽn da boond tɩ palma-waynã sẽn yaa b sẽn pa tar yõodã pʋsẽ, tɩ koom-kogendbã, sẽn tʋmd-b koom-koglgẽ wã n paas tʋm-tʋmdbã ra yũuda la b kelgd-a. La yɩɩl ning sẽn naag ne rãamã paasa a sẽn wa n wa n wa be tẽngã pʋgẽ wã, la b lebg n wa n lebg n lebg n wa ne a buud-goam sẽn yaa 12/8 polyrhythms. Woto kɩtame tɩ b ra nong-a hal tɩ tãag dũni gill zabr a yiib-n-soabã, b sẽn wa n yiisd yɩɩl-kãensã wã, b pa le maand ye.<ref name=":0" />
=== Brass-band highlife ===
B ra maanda yɩɩl sẽn wõnd b sẽn da maand ne b sãambã sẽn be European tẽnsẽ wã. Soja wã ra tũnugda ne b sẽn da be be wã yɩɩl-dãmb b tãnsãbẽ wã pʋgẽ, n zãmsd-b yɩɩl sẽn yaa sõma. B sẽn yã tɩ b sẽn da maand yɩɩl n pa tar b sẽkã, b ra maanda yɩɩl sẽn yaa a West Indian rãmbã. Sẽn yaa to-to wã, b sẽn da wa n maand yɩɩl sẽn yaa sõma ne b sẽn da maand yɩɩl wʋsg n getẽ wã kɩtame tɩ b tõog n yɩɩl n yɩɩl wa b sẽn boond tɩ [[adaha]], la b tõog n maan yɩɩl sẽn tar ligd sẽn ka to wã n boond tɩ konkoma. Yaa woto la jazz sẽn dog New Orleans wã.<ref name=":0" />
=== Dance and guitar band highlife ===
yʋʋmd 1920 wã, Ghana wã miisdb rɩka taab n paas b sẽn da tar pãng ne sãambã, wala foxtrot la calypso, ne Ghana wã miis wala osibisaba (Fante).<ref name=":3" /> A ra yaa Afirik tẽnga nin-tũusds sẽn da be tẽngẽ wã, la a ra yaa neb wʋsg sẽn boond tɩ Jazz Kings, [[Cape Coast]] Sugar Babies la Accra Orchestra sẽn be tẽngẽ.<ref name=":3" /> Neb nins sẽn da nong mizikã b sẽn da be tigimsã pʋsẽ wã ra pʋd-a-la a yʋʋrã. Dẽnsa yɩɩl-tʋʋmdã taoor soab a Yebuah Mensah (E.T. Mensah ba-biig a ye) yeela a John Collins yʋʋmd 1973 t'a "highlife" gomdã yii yʋʋmd 1920 wã sɩngrẽ "b sẽn boond tɩ "n-tɩrse" sẽn yaa yɩɩl nins sẽn yaa tẽng zugẽ wã sẽn yaa yɩɩll sẽn yaa rap sẽn yaa Jazz Kings, Cape Coast Sugar Babies, Sekondi Nanshamang la sẽn paase, [[Accra]] Orchestra wã sẽn da beẽ wã. Neb nins sẽn be be wã boond-a tɩ "highlife", bala b pa ta beẽ wã neb nins sẽn kẽed ne-b kãadmã sẽn da pa tõe n kẽed ne wã ye. B ra pa segd n yao ligd sẽn yaa kãseng n yɩɩd ye.<ref>Collins, John (1986). ''E. T. Mensah: King of Highlife''. London: Off The Record Press. p. 10.</ref>
A Jacob Asare (tõnd boond-a me t'a Kwame Asare bɩ a Jacob Sam) yaa Ghana pipi miis sẽn tall yɩɩl sẽn be yɩɩl sẽn yaa sõma wã pʋgẽ. Yʋʋmd 1928 wã, a ne a sullã, a [[Kumasi]] Trio, yɩɩla "Yaa Amponsah" (Amponsah Parts I & II) Londẽ, Zonophone lagendã yĩnga. B sẽn gʋls-b-la yaa Ghana wã gilg-n-taagã pipi mak-sõngo.<ref>https://african-research.com/research/music/legends-of-ghanaian-highlife-music-kwame-asare-jacob-sam-1903-1950s/</ref><ref>https://www.scribd.com/document/863564238/TheEarlyHistoryofMusicRecordinginGhana</ref><ref>https://www.afrisson.com/1928-jacob-sam-kumasi-trio-10854/</ref> Yʋʋmd 1930 wã tɛka, Ghana tʋmtʋmdbã sẽn da yaa b sẽn da tar yɩɩlã ra tar n kẽngda Sierra Leone, Liberia, [[Nigeria]] la [[Gambia]], tẽns a taab sẽn be Afirik Wɛtgã sʋka.
[[File:Armstrong-Mensahinvitation.jpg|thumb|An invitation to a concert featuring Louis Armstrong "from America" and E. T. Mensah and his Tempos Band "of West African Fame"]]
Yʋʋmd 1940 wã, b ra pa mi b sẽn na n yɩɩl to-to wã ye. Gitarã sullã ra yaa sull sẽn pa tar pãng n yɩɩd pĩnda, la sɩngrẽ wã, yaa tẽn-gãongã pʋsẽ la b ra nong n moondẽ. Sẽn yaa lebend ne yɩɩl nins b sẽn da boond tɩ seprewa wã, yɩɩl-gʋlsdbã ra nong n dɩkda gita wã. B leb n tũnugda ne dagomba wã sẽn yaa b sẽn dɩk n kõ [[Kru]] koom-kogendbã sẽn yit Liberia wã.<ref name=":3" /> B ra gomda yɩɩl,<ref>https://books.google.com/books?id=yIHfybGz5HoC&q=ek+nyame&pg=PA21</ref> bobs la karẽ-rãmbã yell me. E.K. Nyame ne a Akan Trio sõngame tɩ b bãngd tigis-n-taagã sẽn yaa sõma wã, la b yiis yɩɩl 400 a Nyame vɩɩmã pʋgẽ.<ref name=":3" /> La yɩɩl-tʋʋmdã sẽn yaa sõma wã ra yaa tẽn-tẽnsã pʋsẽ. La zabrã poore, b sɩngame n dɩk yɩɩl-dãmb sull sẽn yaa kãsenga n lebs n dɩk yɩɩll-dãmb nins sẽn yaa kãenkãe, tɩ b bãng tɩ b yɩɩl-doogã yaa E.T. Mensah ne b tãnga. Sã n wa yaa ne sãambã sẽn da yi wã, nebã ra yaa Gana nebã, la b yɩɩlã ra toeemda n zems ne b sẽn datã. A Mensah yʋʋr yɩɩ kãseng a sẽn wa n yɩɩ ne a Louis Armstrong sẽn be Akra yʋʋmd 1956 wã poore. A paama yʋʋr sẽn boond t'a "Highlife rĩmã".<ref name=":3" /> Sẽn sɩng ne yʋʋm 1950 wã, yɩɩl-gʋlsd a King Bruce me ra yaa kãseng n yɩɩdã. Neb a taab sẽn wa n be wã yaa: The Red Spots, Rhythm Aces, The Ramblers la Broadway-Uhuru.
=== Ghana nebã sẽn da be tẽn-zẽmsẽ wã ===
Sẽn yaa to-to wã, yaa sẽn na yɩl tɩ b tõog n paam n paam n tõog n kẽ Ghana wã. B sẽn da wa n wa n dat n paam n kẽ Ghana, b sẽn da wa ne zu-loees wʋsg n dat n kẽed n kẽed ne tẽns a taab n tɩ kẽed ne taaba, yaa sẽn kẽed ne politikã la b sẽn da pa le tar laafɩ wã.<ref name=":4" />
==== Burger highlife ====
Germany-dãmb sẽn be Ghana wã ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma n paas fãnga, disko la pop sẽn yaa sõma. B tẽedame tɩ b boond-a lame tɩ Burger Highlife, bala Ghana nebã sẽn yɩɩd fãa ra be Hamburg. Yɩɩllã ra yaa b sẽn da wilgd ne neb nins sẽn da wa n be Germany ne Gana wã. Sẽn paase, b ra na n wilgame tɩ b tũnugda ne teknolozã sẽn yaa sõma n paase.
===== Gospel highlife =====
B sẽn get a wã sẽn yaa yɩɩl buud sẽn yaa sõma n yɩɩd Ghana nebã fãa wã la a sẽn beẽ wã, a gospel highlife rãmbã sẽn pa tar pãng n yɩɩd Burger wã wã, b sẽn maan woto wã yĩnga. B sẽn boond tɩ Burger wã yaa buud toor-toore, la b sẽn boond tɩ Christianism la Pentecostalism wã n kɩt tɩ b bãng-a. A sẽn tar yõod ne nin-buiidã sʋka, yaa a sẽn tõe n sõng Ghana nebã tɩ b paam vɩɩm la b bãngrã.
== Jazz pʋsẽ Ghana ==
===== yʋʋmd 1950 wã =====
A E.T. Mensah ne a Kofi Ghana ba ra yaa yɩɩl-tʋʋmd sẽn tar yõod wʋsg Ghana. Yʋʋmd 1950 wã saabẽ wã, jazz-tõndb wʋsg sɩngame n wat Ghana, wala a Ahmad Jamal la a Louis Armstrong sẽn zĩnd Ghana (1956 la 1960). A Armstrong sull ning sẽn boond t'a All Stars wã sull ning sẽn yaa a Edmond Hall wa Gana yʋʋmd 1959 n na n sigl jazz sull sẽn kaoosd bilfu Accra.
A Guy Warren yɩɩ yɩɩl-gʋlsd sẽn zĩnd E.T. Mensah la The Tempos sʋka, n yaool n kẽng America n tʋm ne yɩɩl-kãsems wala Red Saunders n tall album ning b sẽn boond tɩ ''Africa Speaks, America Answers'', la a yɩɩl ne a Duke Ellington Chicago wakat bilf pʋgẽ. A Warren n wa n wa n kɩt tɩ b bãng tɩ b sẽn wa n get Afro-American rãmb yɩɩlã pa tar pãng Afirican-America wã sẽn da yaa "Afriik mizik vʋʋgrã" sẽn zĩnd yʋʋm 50 wã saabẽ wã ye.<ref>https://dx.doi.org/10.4159/harvard.9780674065246</ref>
== yɩɩl bʋʋdu ==
A zɩɩga<ref>https://www.musicinafrica.net/magazine/jazz-ghana</ref>
* Piãn-soab a [[Randy Weston]] maana album sẽn boond tɩ ''Highlife'' yʋʋmd 1963 wã, sẽn tarẽ wes-afriki wã yɩɩl-gʋlsdb a [[Bobby Benson]] ("Niger Mambo") la a [[Guy Warren]] (Kofi Ghanaba) ("Mystery of Love") yɩɩl-kãsems.
* Saksofonist a [[Pharoah Sanders]] yɩɩl n tall yɩɩl sẽn boond tɩ "High Life" yʋʋmd 1981 wã.
* Gitarist a [[Sonny Sharrock]] yɩɩl n da boond tɩ "''Highlife''" a sẽn da yiis album ning sẽn boond tɩ woto wã (1990).
* A [[Craig Harris]] (trombone) ra tara yɩɩl sẽn boond tɩ "''High Life''" album ning sẽn boond tɩ ''[[F-Stops]]'' (1993).
== Ges-y me ==
* [[Forms of Ghanaian highlife]]
== Sebtiise ==
{{Reflist}}
2f7goo3ep2fxmatkys5hxhucuu97xfx
Bobby Benson
0
2134
31690
2026-05-13T11:26:47Z
Raizkgh
31
Created article
31690
wikitext
text/x-wiki
'''Bernard Olabinjo "Bobby" Benson''' ( tʋʋl-nif kiuugu raare piig la a ye yʋʋmd 1922 – la ki sig-noy kiuugu raare piig la a naase yʋʋmd 1983) yaa yɩɩl-gʋlsd la miisɩɩs sẽn tall pãng wʋsg [[Nigeria|Nigerian]] wã mizikã zĩigẽ, n wilg tɩ big band la Caribbean wã buud-gomd n paas West African mizikã sẽn yaa sõma wã.<ref>https://web.archive.org/web/20090627132305/http://www.nigerianevergreenmusic.com/bobby.htm#</ref><ref name=":0">https://web.archive.org/web/20110721163727/http://nm.onlinenigeria.com/templates/?a=12216&z=3</ref>
== A vɩɩm ==
A Bernard Olabinjo Benson rogame yʋʋmd 1921 yʋʋmd 4 rasem 11 daarẽ, [[Ikorodu]], [[Lagos State]] tẽnga pʋgẽ, n kẽ aristokrat rãmb zakẽ.<ref name=":1">https://web.archive.org/web/20110725154552/http://www.championsfornigeria.org/cfn/index.php?option=com_content&view=article&id=129:remembering-bobby-benson-of-africa&catid=1:latest&Itemid=2</ref> A ba-biig a [[T. O. S. Benson]] (1917-2008) lebga politik soab sẽn tar zu-loees wʋsgo.<ref>https://books.google.com/books?id=0ysJlY9Z9uAC&pg=PA68</ref> A Bobby Benson sẽn da be lekollã pʋgẽ, a zãmsame tɩ b tʋgd b teedã, la a sẽn bas lekollã poore, a lebga bokseer wakat bilf pʋgẽ, la rẽ poore a lebg koom-kogend sẽn tʋmd koom-koglgã pʋgẽ. Yʋʋmd 1944 wã, a basa a koom-koglgã n kẽng London, n maan a zabaal pipi ne Negro Ballet wã, n kẽng European tẽns wʋsg pʋsẽ.<ref name=":1" /> A sẽn wa n be Britain wã, a yãa a pag a Cassandra (sẽn yaa Skot la Karayib neba sʋka), la a sẽn wa n lebg n wa Nigeria yʋʋmd 1947 wã, b lugla a Bobby Benson ne a Cassandra Teatrical Party wã.<ref name=":0" />
B yɩɩla yɩɩl sẽn tar pãng wʋsgo, tɩ yẽ ra yɩɩla gita la saksofon tɩ a pagã ra dansdẽ. A sẽn da nong a mizikã n paasã, a yãka b sẽn boond tɩ Bobby Benson Jam Session wã, sẽn yaa dans sull sẽn yɩɩgd swing, jive, sambas la calypsos. Yʋʋmd 1950 wã, a ra tara sull a 11 n paas ne a tãb-biis a ye, n sɩng yɩɩl sẽn yaa sõma. B pipi yɩɩl sẽn yɩ sõma wã yaa "Taxi Driver", tɩ neb a taab tũ-b lame.<ref name=":1" />
A Benson ra yaa yɩɩl-gʋlsda, la kom-dibli, la yɩɩl-soab sẽn da maand yɩɩl sõma. A ra tara yɩɩl a sẽn da maand yʋʋm 1970 wã, a sẽn da wa n yɩɩl la a sẽn da yɩɩl n paas a sẽn da na n yɩɩl n yɩɩl. A lebga a B. B. King ne a Hugh Masekela zoa. A Benson lugla a Caban Bamboo, sẽn yaa yʋng-klub sẽn yaa kãseng n lebg Hotel Bobby wã. A ra tara pagb wʋsgo, la kamb 10. A Benson kiame Lagos, Loos kiuug rasem 14 yʋʋm 1983 soabã.<ref name=":0" />
e2akauyo14ty0nz15e0ftbja26lfh5v