मुंबई

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>मुंबई</title>
    <ns>0</ns>
    <id>867</id>
    <revision>
      <id>2679604</id>
      <parentid>2671657</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20262-76</username>
        <id>181729</id>
      </contributor>
      <origin>2679604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115541" sha1="lszj0f5r65j3msxf4nymancotkv7zme" xml:space="preserve">{{मुखपृष्ठ सदर टीप
|तारीख=ऑक्टोबर १५
|वर्ष=२००६
}}
{{जिल्हा शहर|ज=मुंबई जिल्हा|श=मुंबई}}{{Infobox settlement
| name = मुंबई
| native_name = 
| native_name_lang = mr
| other_name = बॉम्बे
| settlement_type = मेगासिटी
| image_skyline = {{multiple image
| border      = infobox
| total_width = 310
| image_style =
| perrow      = 1/3/3/2 
| caption_align = center
| image1      = Coastal Road, Mumbai, November 2025 (cropped).jpg
| caption1    = [[मुंबईतील सर्वात उंच इमारतींची यादी|वरळीचे क्षितिजरेषा]] आणि [[किनारी मार्ग (मुंबई)|किनारी मार्ग]]
| image2      = Great Indian Pennunsula Railways Exhibition @CST,Mumbai - panoramio (89).jpg
| caption2    = [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] 
| image3      = Mumbai 03-2016 30 Gateway of India.jpg
| caption3    = [[गेटवे ऑफ इंडिया]]
| image4      = Hotel The Taj Mahal Palace (cropped).jpg
| caption4    = [[ताजमहाल पॅलेस हॉटेल]]
| image5      = Clock_Tower_Mumbai_University_retouched.jpg
| caption5    = [[राजाबाई क्लॉक टॉवर]]  
| image6      = Ikea_mumbai_backside.jpg
| caption6    = [[वर्ल्ड वन]]
| image7      = Hutatma_Chowk.jpg
| caption7    = [[हुतात्मा चौक (मुंबई)|हुतात्मा चौक]]
| image8      = Mumbai_India_Bridge.jpg
| caption8    = [[वांद्रे-वरळी सागरी सेतू]]
| image9      = Marine Lines Mumbai 2021.jpg
| caption9    = [[मरीन ड्राईव्ह]]
}}
| flag_size = 120px
| image_shield = SealofMumbai.jpg
| nickname = ''भारताचे [[न्यूयॉर्क]] '',&lt;ref name=MumbaiNewYorkOfIndia/&gt; ''[[स्वप्नांचे शहर]]'', ''मुंबईची सात बेटे,''&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 July 1995 |title=The Seven Islands |url=http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026175045/http://theory.tifr.res.in/bombay/physical/geo/7islands.html |archive-date=26 October 2012 |access-date=27 October 2012 |publisher=The Mumbai Pages}}&lt;/ref&gt; ''द बिग कोकोनट,''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rooney |first=John F. |url=https://books.google.com/books?id=WujvZbzZAeUC&amp;dq=%22the+big+coconut%22+mumbai&amp;pg=PA162 |title=The Daemon in Our Dreams |date=2007 |publisher=John F. Rooney |isbn=978-0-9752756-7-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;''भारताचे हॉलिवूड'',&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 July 2015 |title=Indian Cities and Their Nicknames – Complete List |url=https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |access-date=2024-03-07 |archive-date=2021-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101063027/https://www.daytodaygk.com/indian-cities-and-their-nicknames-complete-list/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ''[[गेटवे ऑफ इंडिया]]'', ''मॅक्झिमम सिटी''&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Mumbai is truly maximum city |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mumbai-is-truly-maximum-city/articleshow/64440610.cms?from=mdr |access-date=15 April 2023}}&lt;/ref&gt;
| image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=280|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|id=Q1156|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text=Interactive Map Outlining Mumbai}}
| map_alt = Mumbai is on the west coast of India, about one third of the way down to the southern tip. It is in the west side of the Maharashtra province, which covers roughly the second quarter of the west coast (counting from the north), and heads inland roughly twice as far as its coastline.
| pushpin_map = Mumbai
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_mapsize = 280
| pushpin_map_caption = Location in Mumbai
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|India}}
| subdivision_type1 = [[States and union territories of India|State]]
| subdivision_type2 = [[Divisions of Maharashtra|Division]]
| subdivision_type3 = [[List of districts of Maharashtra|District]]
| subdivision_name1 = [[महाराष्ट्र]]
| subdivision_name2 = [[कोकण विभाग]]
| subdivision_name3 = मुंबई शहर,&lt;br /&gt;मुंबई उपनगर 
| established_title = First settled
| established_date = १५०७&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mumbai Settlement|url=https://www.britannica.com/place/Mumbai/History|website=Britannia}}&lt;/ref&gt;
| named_for = [[मुंबादेवी]]
| government_type = [[महानगरपालिका]]
| governing_body = [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]
| leader_title = [[महापौर]]
| leader_name = ऋतु तावडे
| unit_pref = 
| area_footnotes = 
| area_total_km2 =  233 
| area_metro_km2 =  1681
| area_metro_sq_mi = 1681 
| area_rank = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = १४
| population_total = 12478447
| population_as_of = २०११
| population_metro = 18414288 &lt;br /&gt;20748395 (Extended UA)
| population_rank = १ ला
| population_demonym = मुंबईकर
| timezone1 = [[भारतीय प्रमाणवेळ]]
| utc_offset1 = +५:३०
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = ४०० ००१ ते ४००‌१०७
| area_code = [[Telephone numbers in India|+91-22]]
| registration_plate = {{plainlist|
*MH-01 Mumbai(S/C)
*MH-02 Mumbai(W)
*MH-03 Mumbai(E)
*MH-47 Borivali&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Maharashtra Government-Know Your RTO |url=https://mahades.maharashtra.gov.in/files/report/pdf/Know%20Your%20RTO.pdf |access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;!--RTO offices in Mumbai as per Maharashtra Government RTO list. Do not make changes--&gt;
}}
| blank_name_sec2 = {{nowrap|[[Official language]]}}
| blank_info_sec2 = [[मराठी]]&lt;!-- Do not add Hindi, Gujarati, Kannada, or English here --&gt;&lt;ref name=&quot;NCLMreport&quot;&gt;[http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf National Commissioner Linguistic Minorities 50th report, page 131] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |date= 8 July 2016 }}. Government of India. Retrieved 15 July 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MCGMhistmilestone&quot;&gt;{{Cite web |title=Evolution of the Corporation, Historical Milestones |url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715172504/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous/qlhismilestone?guest_user=english |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=Municipal Corporation of Greater Mumbai |location=Mumbai}}&lt;/ref&gt;
| blank1_name_sec2 = 
| blank1_info_sec2 = 
| website = {{URL|mumbaicity.gov.in/}}
| blank2_name_sec1 = [[Purchasing Power Parity|GDP (PPP)]]
| blank3_name_sec1 = $400&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;Mumbai_info2&quot;&gt;
*{{Cite web |date=3 June 2017 |title=Mumbai 17th in global GDP list, says survey |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-17th-in-global-gdp-list-says-survey-4686508/ |access-date=16 September 2021 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}
*{{cite web|title=Global Wealth PPP Distribution: Who Are The Leaders Of The Global Economy? - Full Size|url=https://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html|access-date=17 November 2022|website=visualcapitalist.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013080238/http://www.visualcapitalist.com/wp-content/uploads/2021/10/Global-Wealth-PPP-Distribution.html|archive-date=13 October 2021}}
*{{Cite web |date=14 October 2019 |title=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind |url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world |access-date=16 September 2021 |website=GQ India |language=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mumbai_GDP&quot;&gt;{{cite news|last=Lewis|first=Clara|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|title=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=28 November 2016|access-date=11 September 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gdp /&gt;
}}

'''मुंबई''' (पूर्वीचे नाव: '''बॉम्बे''') हे भारताच्या [[महाराष्ट्र]] [[भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश|राज्याचे]] [[राजधानी|राजधानीचे शहर]] आहे. अनेकदा ''भारताचे [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यूयॉर्क]]'' म्हणून ओळखली जाणारी &lt;ref name=&quot;MumbaiNewYorkOfIndia&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.npr.org/2008/11/27/97568932/mumbai-is-indias-new-york|title=Mumbai Is India's New York|publisher=NPR|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt; मुंबई ही भारताची आर्थिक राजधानी आणि [[भारत|भारतातील]] सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर आहे. येथील मुख्य भाषा मराठी आहे. मुंबई आंतरराष्ट्रीय शहर आहे शहराची अंदाजे लोकसंख्या १.२५ कोटी आहे.&lt;ref name=&quot;Cities1Lakhandabove&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above|publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|access-date=26 March 2012}}&lt;/ref&gt; [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई मेट्रोपॉलिटन क्षेत्राचे]] केंद्र हे शहर आहे आणि [[मुंबई महानगर प्रदेश|मुंबई महानगर प्रदेशाची]] २.३ कोटीपेक्षा जास्त लोकसंख्या आहे. हे जगातील सहाव्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले महानगर क्षेत्र आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|title=World Urban Areas|year=2018|publisher=Demographia|access-date=21 October 2019}}&lt;/ref&gt; मुंबई हे भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर [[कोकण]] किनारपट्टीवर वसलेले आहे आणि येथे खोल नैसर्गिक बंदर आहे. २००८ मध्ये मुंबईला अल्फा वर्ल्ड सिटी म्हणून नाव देण्यात आले.&lt;ref name=&quot;lboro2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|website=Globalization and World Cities Study Group and Network (GaWC)|publisher=Loughborough University|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archive-date=23 February 2011|access-date=7 May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|title=Mumbai &amp;#124; ISAC|publisher=Indiastudyabroad.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512013615/http://indiastudyabroad.org/locations/mumbai/|archive-date=12 May 2015|access-date=29 May 2015}}&lt;/ref&gt;

मुंबई बनवणारी सात बेटे पूर्वी [[मराठी भाषा]] बोलणाऱ्या [[कोळी समाज|कोळी लोकांची]] निवासस्थाने होती.&lt;ref name=&quot;james customs2&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=James|first=V.|date=1977|title=Marriage Customs of Christian Son Kolis|url=https://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|format=PDF|journal=Asian Folklore Studies|volume=36|issue=2|pages=131–148|doi=10.2307/1177821|jstor=1177821|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202231210/http://nirc.nanzan-u.ac.jp/nfile/1064|archive-date=2 December 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;munshi2&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.97812/2015.97812.Gujarat-And-Its-Literature-1852#page/n31/mode/2up/search/Kolis|title=Gujarāt and its literature, from early times to 1852|last=Munshi|first=Kanaiyalal M.|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan Educational Trust|year=1954|page=xix|quote=The next immigrants into the islands of Bombay were the Kolis, who on all authorities continued to be their original inhabitants till Aungier founded the city of Bombay. Kathiawad and Central Gujarāt was the home of the Kolis in pre-historic times.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;rnmehta2&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Mehta|first=R. N.|year=1983|title=Bombay – An analysis of the toponym|journal=Journal of the Oriental Institute|pages=138–140|quote=The kolis who succeeded the stone-age men on the island brought with them from Gujarat their patron goddess Mummai whom their descendants still worship in Kathiawar. The name of Bombay is derived from this koli goddess.}}&lt;/ref&gt; शतकानुशतके [[मुंबईची सात बेटे|बॉम्बेची सात बेटे]] स्वदेशी राज्यकर्त्यांच्या ताब्यात होती. नंतर ती [[पोर्तुगीज साम्राज्य|पोर्तुगीज साम्राज्याच्या]] स्वाधीन झाली. पुढे १६६१ मध्ये [[ब्रगांझाची कॅथेरीन|कॅथरीन ब्रागांझाचा]] विवाह [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|इंग्लंडच्या चार्ल्स II]] सोबत झाला तेव्हा हुंड्याच्या रुपात ईस्ट इंडिया कंपनीला ही सात बेटे मिळाली.  १७८२ च्या सुरूवातीस, हॉर्नबी वेलार्ड प्रकल्पाने मुंबईचा आकार बदलला,&lt;ref name=&quot;Dwivedi 2001 282&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Dwivedi|Mehrotra|2001}}&lt;/ref&gt; ज्याने [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रातील]] सात बेटांमधील क्षेत्राचे पुनर्वसन हाती घेतले.&lt;ref name=&quot;fp-onceuponatime2&quot;&gt;{{Cite magazine|date=24 June 2011|title=Once Upon a Time in Bombay|url=https://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|magazine=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109020758/http://foreignpolicy.com/slideshow/once-upon-a-time-in-bombay/|archive-date=9 January 2015|access-date=22 February 2012}}&lt;/ref&gt; प्रमुख रस्ते आणि [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वेच्या]] बांधकामाबरोबरच, १८४५ मध्ये पूर्ण झालेल्या पुनर्वसन प्रकल्पाने मुंबईचे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रावरील]] प्रमुख बंदरात रूपांतर केले. १९ व्या शतकात मुंबई आर्थिक आणि शैक्षणिक विकासाने वैशिष्ट्यीकृत होती. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात हे शहर [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा]] एक मजबूत आधार बनले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर हे शहर [[बॉम्बे संस्थान|बॉम्बे स्टेटमध्ये]] समाविष्ट करण्यात आले. १९६० मध्ये [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या]] अनुषंगाने, मुंबई या राजधानीसह महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl://d20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|title=Bombay: History of a City|publisher=British Library|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213041900/http://www.mcgm.gov.in/irj/portal/anonymous?NavigationTarget=navurl%3A%2F%2Fd20cb3d618ee8cb6c3a780df7c58030c|archive-date=13 February 2009|access-date=8 November 2008}}&lt;/ref&gt;

मुंबई ही [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियाची]] आर्थिक, व्यावसायिक,&lt;ref name=&quot;millionaireRoleModel2&quot;&gt;{{स्रोत बातमी|last=Lakshmi|first=Rama|url=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|title=New millionaires hope to serve as role models for India's lower castes|date=14 April 2011|work=The Washington Post|location=Mumbai|access-date=23 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|archive-date=23 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; आणि [[बॉलीवूड|मनोरंजन राजधानी]] आहे. मुंबईचे वॉल स्ट्रीट म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दलाल स्ट्रीटवर [[मुंबई रोखे बाजार|बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] वसलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.investopedia.com/terms/d/dalalstreet.asp#:~:text=Dalal%20Street%20is%20a%20street,for%20the%20Indian%20financial%20sector|title=What Is Dalal Street?|last=James Chen|publisher=Dotdash Meredith|access-date=26 February 2024}}&lt;/ref&gt; जागतिक आर्थिक प्रवाहाच्या दृष्टीने हे शहर जगातील शीर्ष दहा वाणिज्य केंद्रांपैकी एक आहे,&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|title=Mumbai, a land of opportunities|date=20 July 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=22 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804070300/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mumbai-a-land-of-opportunities/articleshow/9292526.cms?referral=PM|archive-date=4 August 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; भारताच्या GDP च्या ६.१६% उत्पन्न,&lt;ref name=&quot;mmrda muip gdp2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|title=Mumbai Urban Infrastructure Project|publisher=Mumbai Metropolitan Region Development Authority|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031015/http://www.mmrdamumbai.org/projects_muip.htm|archive-date=26 February 2009|access-date=18 July 2008}}&lt;/ref&gt; देशाच्या औद्योगिक उत्पादनाच्या २५%, भारतातील सागरी व्यापारापैकी ७०% (मुंबई पोर्ट ट्रस्ट, धरमतर पोर्ट आणि [[जवाहरलाल नेहरू बंदर|जेएनपीटी]]),&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://business.रीडिफ.कॉम/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|title=10 worst oil spills that cost trillions in losses : रीडिफ.कॉम Business|website=रिडिफ.कॉम|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814232747/http://business.रीडिफ.कॉम/slide-show/2010/aug/11/slide-show-1-worst-oil-spills-in-the-world.htm|archive-date=14 August 2010|access-date=16 August 2010}}&lt;/ref&gt; आणि [[भारताची अर्थव्यवस्था|भारताच्या अर्थव्यवस्थेतील]] ७०% भांडवली व्यवहार मुंबईचे आहेत.&lt;ref name=&quot;NMIAtender2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|title=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|year=2013|publisher=CIDCO|page=7|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|archive-date=8 August 2014|access-date=8 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Mahajan|first=Poonam|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|title=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|date=26 July 2014|work=DNA India|location=Mumbai|access-date=21 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|archive-date=21 June 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; या शहरात महत्त्वाच्या वित्तीय संस्था आणि असंख्य [[भारतातील कंपन्यांची यादी|भारतीय कंपन्या]] आणि [[बहुराष्ट्रीय कंपनी|बहुराष्ट्रीय कंपन्यांची]] कॉर्पोरेट मुख्यालये आहेत.  भारतातील काही प्रमुख वैज्ञानिक आणि आण्विक संस्थांचे घर देखील हे शहर आहे. मुंबई हे [[बॉलीवूड]] आणि [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] उद्योगांचे घर आहे. मुंबईतील व्यवसायाच्या संधी संपूर्ण भारतातून स्थलांतरितांना आकर्षित करतात.

== नाव ==

[[चित्र:Mumbadevi temple.jpg|thumb|180px|मुंबादेवीचे देऊळ]]

मुंबईचे नाव [[मुंबादेवी]] या देवीवरून पडले आहे, असा समज आहे. {{संदर्भ हवा}} पोर्तुगीजांच्या ''बोम बाहीया'' या नावाचे इंग्रजांनी ''बॉम्बे'' केले. मुंबई, बम्बई आणि बॉम्बे ही तीनही स्त्रीलिंगी नावे एकाच वेळी प्रचलित होती. काहीजण या नगरीला मुंबापुरी म्हणतात.
* १९९५ मध्ये या शहराचे बॉम्बे हे अधिकृत नाव बदलून मुंबई करण्यात आले.

== इतिहास ==
[[चित्र:Mumbai 03-2016 31 Gateway of India.jpg|thumb|200px|गेटवे ऑफ इंडिया, मुंबई]]
मुंबई हा सात बेटांचा समूह होता. या बेटांवर [[पाषाणयुग]]ापासून वस्ती असल्याचे पुरावे आहेत. याचा सर्वांत जुना लिखित पुरावा इ.स.पू. २५० सालातील असून यात मुंबई शहराचा उल्लेख [[ग्रीक]]ांनी (Heptanesia असा) नोंदवला आहे. इ.स.पू. ३ च्या सुमारास ही बेटे [[सम्राट अशोक]]ाच्या [[मौर्य]] साम्राज्यात समाविष्ट होती. शिलाहार या [[हिंदू]] साम्राज्याने [[इ.स. १३४३|१३४३]] पर्यंत मुंबईवर राज्य केले व नंतर [[गुजरात]]च्या [[मुस्लिम]] साम्राज्याने मुंबई हस्तगत केली. [[एलिफंटा आयलंड|एलिफंटा गुंफा]] व [[वाळकेश्वर मंदिर]] ही याच काळातील आहेत. १५३४ साली [[पोर्तुगीज]]ांनी बहादूर शहाकडून मुंबई काबीज केली व ''बॉम बाहीया'' असे नाव दिले. १६६१ रोजी [[पोर्तुगीज]]ांनी मुंबई [[इंग्लंड]]चा राजा [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|दुसरा चार्ल्स]] याच्या [[कॅथेरीन ब्रेगांझा]] या पोर्तुगीज राजकन्येशी झालेल्या लग्नात हुंडा म्हणून देऊन टाकली व नंतर हीच मुंबई ब्रिटिश राजघराण्याकडून [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनीस]] भाड्याने देण्यात आली. कंपनीने ही बेटे भारतीय उपखंडातील आपले पहिले मोठे बंदर स्थापन करण्यास योग्य वाटले आणि आपली [[मुंबई प्रेसिडेन्सी|एक प्रेसिडेन्सी]] येथे हलवली.{{संदर्भ}}

मुंबईमध्ये [[कोळी समाज]]ातील लोक हे एक बेट होण्या आधीपासून समुद्रकिनाऱ्यावर राहत आले आहेत. त्यांचा उदरनिर्वाह समुद्रावर आहे. हे कोळी समुद्रातून मासे पकडून ते ताजे असतानाच बाजारात विकतात किंवा सुकवून पावसाळ्यात स्वतःसाठी किंवा विकण्यासाठी ठेवतात. जेथे कोळी समाजाची वस्ती असते त्याला &quot;[[कोळीवाडा]]&quot; असे म्हणतात. मुंबईत असे बरेच कोळीवाडे आहेत.{{संदर्भ}}

मुंबई मध्ये [[आगरी]] आणि [[कोळी]] समाजाबरोबरच [[भंडारी]] समाज देखील इथला [[मूळ रहिवासी]] समजला जातो. यांचे वास्तव्य [[पालघर]] ते [[प्रभादेवी]] व [[डोंगरी]] पर्यंत होते. कालांतराने हे लोक इतरत्र स्थलांतरित झाले. [[दादर]], [[माहीम]], [[प्रभादेवी]] येथे भंडारी अधिक असत [[भागोजीशेठ कीर]] हे त्यांतील एक होत.

[[चित्र:Agrees, or Salt Cultivators of Salsette (9842277595).jpg|thumb|मीठ तयार करणारे साळशेतचे आगरी]]
[[आगरी समाज]] हे मुंबई, [[ठाणे]] आणि [[रायगड]] जिल्ह्यात खाड्या, नदीकाठी आणि भात खाचरांच्या ठिकाणी हा समाज बहुसंख्येने आहे. १९३१ च्या जनगणनेनुसार [[आगरी]] लोकांची [[लोकसंख्या]] [[मुंबई शहर]] जिल्ह्यात ७,४८६ तर [[मुंबई उपनगर]] जिल्ह्यांत ७,३२० तत्कालिन मुंबई राज्यातील एकूण लोकसंख्या २,६५,२८५ होती.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Krishikosh: Home|दुवा=http://krishikosh.egranth.ac.in/|संकेतस्थळ=krishikosh.egranth.ac.in|ॲक्सेसदिनांक=१८ जानेवारी २०१९}}&lt;/ref&gt;
[[माहीम]], [[शीव]], [[धारावी]], [[कुलाबा]], [[वडाळा]], [[शिवडी]], [[वरळी]], [[वेसावे]], [[कफ परेड]], [[मांडवी]], चारकोप, [[बंदरपखाडी]], [[खार(मुंबई)]], [[गोराई]], [[मालाड]], [[मढ किल्ला|मढ]] या भागांतही मुंबईचे मूळ रहिवासी [[अनेक शतके]] राहत होते..

मुंबईची लोकसंख्या वाढत गेली. ([[इ.स. १६६१|१६६१]] : १०,०० ते [[इ.स. १६८७|१६८७]] : ६०,०००).१६८७ रोजी ईस्ट इंडिया कंपनीने आपले मुख्यालय [[सुरत]]ेहून मुंबईत हलविले. कालांतराने हे शहर मुंबई इलाख्याची (Bombay Province) राजधानी झाली.{{संदर्भ}}

[[इ.स. १८१७|१८१७]] ते [[इ.स. १८४५|१८४५]] पर्यंत [[हॉर्नबी व्हेलार्ड]] (Hornby Vellard)च्या (आताच्या सागर किनाऱ्याने जाणाऱ्या हाजी अली रोडच्या) आतल्या भागात येणारी बेटे जोडून जमीन सलग करण्याचे काम मुंबईत सुरू होते. याचा परिणाम म्हणून मुंबईचे क्षेत्रफळ वाढून [[४३८ चौरस कि.मी.]] झाले. [[इ.स. १८५३|१८५३]] रोजी [[आशिया]]तील पहिला [[लोहमार्ग]] मुंबईपासून सुरू झाला. अमेरिकन यादवी युद्धाच्या काळात मुंबई ही जगातील प्रमुख [[कापूस]] बाजारपेठ म्हणून उदयास आली व शहराची भरभराट सुरूच राहिली. [[सुएझ कालवा|सुएझ कालव्याच्या]] निर्मितीनंतर मुंबई हे [[अरबी समुद्र]]ातील प्रमुख [[बंदर]] झाले.{{संदर्भ}}

पुढील ३० वर्षात मुंबई शहराची भरभराट झाली. [[इ.स. १९०६|१९०६]]च्या सुमारास शहराच्या लोकसंख्येची वाढ होऊन ती १० लाखांपर्यंत पोहोचली व मुंबई शहर हे [[कोलकाता|कलकत्याखालोखाल]] दुसरे मोठे शहर बनले. भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाचे मुंबई हे प्रमुख केंद्र होते. [[महात्मा गांधी]]नी [[इ.स. १९४२|१९४२]] मध्ये [[भारत छोडो आंदोलन]] मुंबई येथून सुरू केले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर मुंबई हीच [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे इलाख्याची]] राजधानी राहिली. [[इ.स. १९५०|१९५०]] साली मुंबई शहरच्या सीमा उत्तरेकडील [[साष्टी]] बेटापर्यंत वाढविण्यात आल्या.

== स्वातंत्र्य ==
[[चित्र:Hutatma chowk.jpg|thumb|left|180px|हुतात्मा चौक]]
[[इ.स. १९५५|१९५५]] नंतर बॉम्बे इलाख्याची फाळणी करून [[महाराष्ट्र]] व [[गुजरात]] राज्यांची निर्मिती व्हावी अशी मागणी होत होती. परंतु काहींच्या मते मुंबईला केंद्रशासित करावी असे होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]]ीने यास प्रखर विरोध केला व मुंबईला महाराष्ट्र राज्याची राजधानी करण्याची मागणी केली. त्यावेळेस देशाचे पंतप्रधान पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]] आणि गृहमंत्री [[मोरारजी देसाई]] यांनी विरोध केला, तरीही मराठी आणि इतर सहकाऱ्यांनी त्यांचा विरोधाला न जुमानता मुंबई ही महाराष्ट्राची केली. त्यासाठी झालेल्या चळवळीदरम्यान केलेल्या गोळीबारात १०५ लोक मरण पावले. या १०५ हुतात्म्यांच्या आहुतीनंतर [[१ मे]], [[इ.स. १९६०|१९६०]] रोजी [[महाराष्ट्र]] राज्याची निर्मिती झाली आणि त्या राज्याची राजधानी मुंबईच राहिली. त्यांच्याच स्मरणार्थ फ्लोरा फाऊंटन येथे कारंज्याच्याच शेजारी एक स्तंभ उभारून त्या चौकाचे नाव हुतात्मा चौक केले.{{संदर्भ}}

१९७० च्या शेवटी मुंबईने बांधकाम व्यवसायाची भरभराट तसेच परप्रांतीयांचे लोंढे अनुभवले. याच काळात मुंबई [[कोलकाता|कोलकात्याला]] मागे टाकून भारताच्या सर्वांत जास्त लोकसंख्या असलेले शहर बनले. परप्रांतीयांच्या वाढत्या लोंढ्यामुळे [[मराठी]] लोकांमध्ये असंतोष वाढला. याचा परिणाम म्हणून स्थानिक लोकांच्या हितरक्षणासाठी [[शिवसेना]] नावाची राजकीय संघटना उदयास आली. [[बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाला भरघोस पाठिंबा मिळाला. [[मराठी]] अस्मितेच्या रक्षणार्थ मुंबईची बम्बई ([[हिंदी भाषा]]) व बॉम्बे) ही नावे बदलून केवळ मुंबई हेच [[मराठी]] नाव अधिकृत करण्यात आले. यानंतर मुंबई विमानतळास व मुंबईच्या [[मध्य रेल्वे]]तील प्रमुख स्थानकास [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे नाव देण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} दादर पश्चिम येथे असलेला कबुतरखाना [[इ.स. १९३३|१९३३]] मध्ये वलमजी रतनजी व्होरा यांनी बांधला. या व्यतिरिक्त फोर्टमध्ये जीपीओ समोर, ग्रॅंटरोड, गिरगाव व घाटकोपर येथेही कबुतरखाने आहेत.

== भूगोल ==
[[चित्र:भारताच्या मुंबईचे स्थान.png|right|thumb|200px|मुंबईचे भारताच्या स्थान]]   
मुंबई पश्चिम किनारपट्टीत ([[कोकण विभाग]]) [[उल्हास नदी]]च्या मुखावर असलेल्या [[साळशेत बेट]]ांवर (साष्टी) वसले आहे. मुंबईचा मोठा भाग हा [[समुद्रसपाटी]]च्या पातळीत आहे. जमिनीची उंची सरासरी १० ते १५ मी. आहे. उत्तर मुंबईचा भूभाग [[डोंगर]]ाळ आहे. मुंबईतील सर्वांत उंच भूभाग हा समुद्रसपाटीपासून ४५० मीटर (१,४५० फूट) उंचीवर आहे.

मुंबईचे [[मुंबई जिल्हा]] व [[मुंबई उपनगर]] जिल्हा असे दोन वेगवेगळे भाग आहेत. मुंबई जिल्ह्याला &quot;आयलंड सिटी&quot; किंवा दक्षिण मुंबई म्हणतात. मुंबईचे एकूण क्षेत्रफळ ६०३.४ चौरस किलोमीटर आहे ज्यामधील ४३७.७१ चौरस किलोमीटर बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या हद्दीत येते व इतर भाग मुंबई पोर्ट ट्रस्ट, अणुऊर्जा कमिशन आणि [[संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान|संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाकडे]] आहेत.

मुंबईला पाणीपुरवठा करणारे सात तलाव/धरणे आहेत - [[भातसा]], [[तानसा]], तुळशी, विहार, मध्य वैतरणा, अप्पर वैतरणा व [[तानसा धरण|मोडकसागर]]. विहार व [[पवई तलाव]] शहराच्या हद्दीत आहेत तर तुळशी तलाव [[बोरीवली]] उद्यानाच्या जवळपास आहे. तीन नद्या - [[दहिसर नदी|दहिसर]], [[पोयसर नदी|पोयसर]] व [[ओशिवरा नदी|ओशिवरा]] (ऊर्फ वालभट) या बोरीवली राष्ट्रीय उद्यानातून उगम पावतात तर [[मिठी नदी]] तुळशी तलावातून सुरू होते. याशिवाय शहराच्या उत्तरेस वाहणारी [[उल्हास नदी]]  [[कर्जत]]जवळच्या डोंगरात उगम पावते आणि [[वसई]]जवळ समुद्राला मिळते. मिठी नदी [[माहीमची खाडी|माहीमच्या खाडीत]] लुप्त होते.

== प्रेक्षणीय स्थळे ==
फोर्ट परिसर -

[[गेटवे ऑफ इंडिया]], हॉटेल ताज, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, बृहन्मुंबई मनपा इमारत, [[मुंबई उच्च न्यायालय]], [[मुंबई विद्यापीठ]] राजाबाई टॉवर, महाराष्ट्र पोलीस मुख्यालय, छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तू संग्रहालय, रिझर्व्ह बँक नाणी नोटा संग्रहालय, एशियाटीक सोसायटी लायब्ररी, डेव्हिड ससून लायब्ररी, जहांगीर आर्ट गॅलरी, नॅशनल गॅलरी ऑफ मॉडर्न आर्ट्स, फ्लोरा फाऊंटन ([[हुतात्मा चौक, मुंबई|हुतात्मा चौक]]), वेलिंग्टन फाऊंटन, ओव्हल मैदान, आझाद मैदान, बलार्ड ईस्टेट, [[क्रॉफर्ड मार्केट]], फॅशन स्ट्रीट, सेंट थॉमस कॅथेड्रल, कॅथेड्रल ऑफ होली नेम, Knesset Eliymoo सिनेगॉग, [[हॉर्निमन सर्कल]] गार्डन

नरिमन पॉइंट परिसर -

हॉटेल ट्रायडेंट, नरिमन पॉइंटचे टोक

वरळी - नेहरू तारांगण, नेहरू सेंटर आर्ट गॅलरी
 
गिरगाव - तारापोरवाला मत्स्यालय

दादर - [[शिवाजी पार्क]]

प्रभादेवी - [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धीविनायक मंदिर]]

महालक्ष्मी - [[महालक्ष्मी मंदिर, मुंबई|महालक्ष्मी मंदिर]], [[हाजी अली दर्गा]]
 
भुलेश्वर - मुंबादेवी मंदिर, चोरबाजार

भायखळा - [[जिजामाता उद्यान, मुंबई|जिजामाता उद्यान]], [[भाऊ दाजी लाड संग्रहालय]]

ताडदेव - ऑगस्ट क्रांती मैदान, [[मणिभवन|मणीभवन]]
 
मलबार हिल - [[वाळकेश्वर मंदिर]], बाणगंगा तलाव, कमला नेहरू गार्डन ([[हँगिंग गार्डन्स, मुंबई|हँगिंग गार्डन]])

पवई तलाव - पवई अंधेरी पूर्व

जुहू - जुहू, विलेपार्ले पूर्व

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान - बोरीवली

== मिठी नदी == 
मिठी ऊर्फ माहीम ही मुंबईतील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. या नदीची लांबी फक्त १८ किलोमीटर असली तरी दर दहा-पंधरा वर्षांनी हिला बेसुमार पूर येतो आणि मुंबईच्या कुर्ल्यातील आणि अन्य अनेक पश्चिमी उपनगरांतील रस्ते आणि घरे पाण्याखाली जातात. २००५ सालच्या अभूतपूर्व पूरानंतर मिठी नदीच्या रुंदीकरणासाठी आणि खोलीकरणासाठी १४ वर्षांत २,००० कोटी रुपये खर्च झाले तरी २०१९ साली मिठीच्या पुरामुळे मुंबई परत पाण्याखाली गेली. मिठी नदीला फक्त अर्धा डझन नाले मिळतात, पण पुरेश्या नालेसफाईच्या अभावी मिठी नदीला पूर येतोच येतो.{{संदर्भ}}

===मुंबईतील ११७ नाले===
या नद्यांना मिळणारे जिजामाता नाला, मालपा डोंगरी नाला, आंबेवाडी नाला असे तीन नाले असून हे तिन्ही नाले अंधेरी पूर्व-पश्चिम वाहणाऱ्या मोगरा नाल्यात विलीन होतात. तसेच रस्त्यावरून वाहणाऱ्या पावसाचे पाणीही पदपथालगतच्या गटाराच्या माध्यमातून मोगरा नाल्यालाच येऊन मिळते. अंधेरी पूर्व भागाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३०० हेक्टरच्या आसपास आहे. अंधेरी पूर्व भागातील ३०० हेक्टर परिसरात मुसळधार पाऊस पडल्यानंतर तीन नाले, तसेच रस्त्यावरून वाहणारे पाणी मोगरा नाल्याला येऊन मिळते. परिणामी, मोगरा नाला दुथडी भरून वाहू लागतो.{{संदर्भ}}

याशिवाय धारावीतील ६० फुटी रस्त्यावरील नाला,जोगेश्वरी रेल्वे स्टाफ कॉलनी जवळून वाहणारा नाला, माहीम आणि किंग्ज सर्कल रेल्वेमार्गालगत असलेल्या आझाद नगर मधील नाला वगैरे नाले आहेत. शहरातून वाहणाऱ्या मिठी, दहिसर या नद्यांचे नालेच झाले आहेत.

एफ/उत्तर- आणिक वडाळा रोड नाला, कोरबा मिठागर नाला, खाऊ क्लिक रोड नाला, जे.के.केमिकल नाला, दीनबंधू नाला, प्रतीक्षानगर, रावळी लो लेव्हल नाला, वडाळा ट्रक टर्मिनस नाला, शेख मिस्त्री नाला, सेमिंडा नाला, सोमय्या नाला

जी/दक्षिण- एलपीजी नाला, टेक्स्टाईल मिल नाला, नेहरू सायन्स सेंटर नाला, रेसकोर्स नाला

जी/उत्तर- कुट्टीवाडी नाला, दादर धारावी नाला, नाईकनगर नाला, नाईकनगर ब्रॅंच नाला, प्रेमनगर नाला, शेठवाडी नाला

एल- अलीदादा नाला, कारशेड नाला, टिळकनगर रेल्वे स्थानक नाला, नाला क्रमांक १०, बाह्मणवाडी नाला(कुर्ला), भारतीय नगर नाला, भारतीयनगर नाला उपनाला, मिठी नदी कुर्ला पश्चिम, शिवाजी कुटिर आऊटफॉल, श्रमजीवी नाला, संजयनगर नाला, सफेद पूल नाला

एम/पूर्व- आदर्श नगर नाला, एनएडी नाला, गायकवाड नगर नाला, डम्पिंग ग्राऊंड नाला, देवनाला नाला, निरंकारी नाला, पीएमजीपी नाला, पीएमजीपी नाला-देवनार, पीएमजीपी नाला-गोवंडी, मानखुर्द नाला, रफिकनगर नाला, रफीनगर नाला, वैभवनगर नाला, सुभाषनगर नाला

एम/पश्चिम- अयोध्यानगर नाला, चरई नाला, फर्टिलायझर नाला, वाशीनाका नाला

एन- गावदेवी नाला, गौरीशंकर वाडी नाला, बर् नगर नाला, लक्ष्मीबाग नाला, वल्लभबाग नाला, सोमय्या नाला, सोमय्या नाला-घाटकोपर पूर्व, सोमय्या नाला रेल्वे कल्व्हर्ट

एस- अलॉंग वेस्ट साईट मिठी, उषानगर नाला, कन्नमवारनगर नाला, क्रॉम्प्टन कांजूर नाला, टेक्नोवर्क नाला, ट्रान्समिशन नाला,  दातार कॉलनी नाला,  टी- एसीसी नाला, नानेपाडा नाला, मोतीनगर नाला, रामगड नाला

एच/पूर्व- ओएनजीसी,  गोळीबार नाला, चमडावाडी नाला, बेहरामपाडा नाला, वांद्रे मिठी नदी, वाकोला नदी

एच /पश्चिम- गझदरबंध नाला, बोरान नाला, हरिजन नाला.

के/पूर्व- कार्गो नाला, कृष्णनगर नाला (हा नाला सेव्हन हिल्स हाॅस्पिटलपाशी उगम पावतो आणि विमानतळाच्या टी-2 टर्मिनलजवळ मिठी नदीला मिळतो), कोंडीविटा नाला, कोलडोंगरी नाला, चोखामेळा नाला, जिजामाता नाला, नवलकर नाला, अंधेरी पूर्व मिठी नदी, मेघवाडी नाला, मोगरा नाला, लेलेवाडी नाला, शास्त्रीनगर नाला, श्रद्धानंद नाला

के/पश्चिम- अभिषेक नाला, आल्फा कल्व्हर्ट, इंडियन ऑईल नाला, कोलडोंगरी नाला, जीवननगर नाला, नेहरूनगर नाला, पत्रावाला चाळ, फेअरडील नाला, मीलन सबवे, रसराज नाला, स्टार बाजार नाला

पी/दक्षिण- प्रेमनगर नाला, भगतसिंह नाला, मोतीलाल नगर नाला, वालभट नाला

पी/उत्तर- पुष्पापा पार्क आणि मालवणी नाला

आर/दक्षिण- पोयसर नदी प्रणाली

आर/मध्य- चंदावरकर नाला प्रणाली

आर/उत्तर- अवधूतनगर नाला, काजूपाडा नाला,  केतकीपाडा नाला, कोकणी पाडा नाला, तेरे कंपाऊंड नाला, दहिसर नदी प्रणाली, धारखाडी नाला, यादवनगर नाला

== हवामान ==
मुंबई शहर हे विषुववृत्तीय प्रदेशात (Tropical zone) आणि [[अरबी समुद्र]]ाजवळ असल्यामुळे इथे दोन प्रमुख प्रकारचे ऋतू अनुभवास येतात: १)आर्द्र २)शुष्क. आर्द्र हवामानाच्या काळात ([[मार्च]] ते [[ऑक्टोबर महिना|ऑक्टोबर]]) [[तापमान]] व [[सापेक्ष आर्द्रता]] अधिक असते. तापमान ३०° से. (८६° फॅ.) पर्यंत जाते. मान्सूनचा पाऊस मुंबईत [[जून]] ते [[ऑक्टोबर]]पर्यंत पडतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान २,२०० मिमी (८५ इंच) आहे. विक्रमी वार्षिक पर्जन्यमान [[इ.स. १९५४|१९५४]] साली ३,४५२ मिमी इतके झाले होते, तर एका दिवसात सर्वांत जास्त पाऊस [[जुलै २६]], [[इ.स. २००५|२००५]] रोजी ९४४ मिमी (३७.१६ इंच) इतका पडला होता.

[[नोव्हेंबर]] ते [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारीपर्यंत]] असलेल्या शुष्क ऋतूत मध्यम सापेक्ष आर्द्रता व मध्यम तापमान असते. उत्तरेकडून वाहणारे थंड वारे या बदलाकरता कारणीभूत असतात. वार्षिक तापमान कमाल ४०° से. ते किमान १०° से. इतके असते. विक्रमी वार्षिक तापमान कमाल ४३°से. व किमान ७°से असे नोंदवले गेले आहे.  
[[चित्र:India mumbai temperature precipitation averages chart.svg|thumb|मुंबईच्या तापमानाचा आलेख.|alt=मुंबईच्या तापमानाचा आलेख.]]

== अर्थव्यवस्था ==


मुंबई भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. भारताच्या १० % कारखाना-रोजगार (Factory employment), ४० % प्राप्तिकर, २० % केंद्रीय कर (Central excise), ६० % आयात कर, ४० % परदेश व्यापार आणि ४० अब्ज रुपये (९ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स) व्यावसायिक कर एकट्या मुंबईतून येतो. महत्त्वाच्या आर्थिक संस्थांची कार्यालये मुंबईत असून [[मुंबई शेअर बाजार]], [[भारतीय रिझर्व बँक]], नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज, टाटा, गोदरेज व रिलायन्स समूह अशा मोठ्या उद्योगसमूहांच्या मुख्य कचेऱ्या मुंबईत आहेत. २००८ साली मुंबईचे [[वार्षिक सकल उत्पन्न]] {{रुपया}}९,१९,६०० कोटी इतके होते व प्रति व्यक्ती आय {{रुपया}}१,२८,००० होती, जी राष्ट्रीय सरासरीच्या तिप्पट आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय बँका व कंपन्यांच्या शाखा मुंबईत आहेत.{{संदर्भ}}

[[इ.स. १९८०|१९८०]] पर्यंत कापड गिरणी ही मुंबईच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा होती. परंतु आता [[अभियांत्रिकी]], दागिने पॉलिशिंग, आरोग्य, माहिती तंत्रज्ञान ही क्षेत्रे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुंबईला राजधानीचा दर्जा मिळाल्यामुळे केंद्रीय व राज्य सरकारी नोकर यांचेही नोकरदार वर्गातील प्रमाण लक्षणीय आहे. मुंबईत भरपूर प्रमाणात कुशल व अकुशल कामगार उपलब्ध आहेत. त्यांचे व्यवसाय प्रामुख्याने फेरीवाले, टॅक्सी वाहक, मॅकेनिक व इतर आहेत. मुंबईतील बंदरामुळे खूप लोकांना रोजगार मिळाले आहेत.

[[बॉलीवूड|मुंबईतील मनोरंजन व्यवसायानेदेखील]] खूप लोकांना व्यवसाय पुरवला असून मुंबई हे भारताच्या प्रमुख [[दूरचित्रवाणी]] वाहिन्या, [[चित्रपट]] व्यावसायिक व उपग्रह वाहिन्यांचे मुख्यालय आहे. [[बॉलिवूड|'बॉलिवूड']] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या [[हिंदी चित्रपटसृष्टी]]चे मुंबई हेच केंद्र आहे.{{संदर्भ}}

== प्रशासन ==
=== महानगर प्रशासन ===
[[चित्र:BMC headquarters.jpg|right|thumb|200px|बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]

मुंबईचा कारभार [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] चालवते. महानगरपालिकेचे कार्यक्षेत्र नागरी प्रशासन व पायाभूत सेवा-सुविधा पुरवणे हे असते. प्रशासकीय प्रमुख या नात्याने बहुतांश कार्यकारी अधिकार महाराष्ट्र सरकारने नेमलेल्या आय.ए.एस. दर्जाच्या महापालिका आयुक्ताकडे असतात. प्रशासकीय सोईकरता शहराचे १४ प्रभाग पाडण्यात आले आहेत. प्रत्येक प्रभागावर एक उपायुक्त असतो.

मुंबई महापालिकेच्या १४ प्रभागातील लोकांनी निवडलेले २२७ [[नगरसेवक]], ५ नियुक्त नगरसेवक व एक [[महापौर]] यांपासून महापालिकेची सभा (काउन्सिल) बनविली जाते. राज्यातील जवळजवळ सर्व राजकीय पक्ष आपले उमेदवार नगरसेवकपदासाठी उभे करतात.

=== जिल्हा प्रशासन ===
मुंबई शहर [[महाराष्ट्र]]ाच्या २ जिल्ह्यात विभागले आहे. जिल्ह्याचा प्रमुख [[जिल्हाधिकारी]] हा असतो व त्याचे काम सातबारा(जमीनजुमल्याच्या नोंदी) ठेवणे, राज्य सरकाराकरिता सारावसुली, करवसुली व निवडणुकीचे व्यवस्थापन करणे हे असते.

=== लोकसभा, विधानसभा प्रतिनिधित्व ===
मुंबईचे प्रतिनिधित्व [[लोकसभा|लोकसभेवर]] ६ [[खासदार]], तर [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र विधानसभेवर]] ३६ [[आमदार]] करतात.

=== महानगर पोलीस यंत्रणा ===
मुंबई पोलिसांचा प्रमुख पोलीस आयुक्त असतो; हा राज्याच्या गृह मंत्रालयाने नियुक्त केलेला एक आय.पी.एस. अधिकारी असतो. [[मुंबई पोलिस]] हे गृहमंत्रालयाच्या अखत्यारीत असून शहर सात पोलीस व सतरा वाहतूक नियंत्रण विभागात काम करतात. या विभागाचे प्रमुख म्हणून पोलीस उपायुक्त काम करतात. वाहतूक नियंत्रण पोलीस ही मुंबई पोलिसांच्या अधिकारक्षेत्रात असलेली स्वायत्त संस्था आहे.

=== न्याय यंत्रणा ===

[[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे अधिकारक्षेत्र [[महाराष्ट्र]] व [[गोवा]] ही राज्ये तसेच [[दमण आणि दीव]], [[दादरा आणि नगर-हवेली]] हे केंद्रशासित प्रदेश आहेत.
* मुंबईत सत्र न्यायालय (Sessions Court) आणि दिवाणी न्यायालय (Civil Court) अशी आणखी दोन कनिष्ठ न्यायालये आहेत.
तसेच उपनगरीय न्यायालये (Metropolitan Court's) आहेत.

== वाहतूक व्यवस्था ==
{{Multiple image
|align=right
|direction=vertical
|image1=Rapid transit map of Mumbai.jpg
|caption1=
|image2=Churchgate railway station, Mumbai (2006).jpg
|caption2=[[मुंबई उपनगरी रेल्वे|मुंबई उपनगरीय रेल्वे]] प्रणाली दररोज ७.५ दशलक्षहून अधिक प्रवासी वाहतूक करते. जगातील कोणत्याही शहरी रेल्वे व्यवस्थेशी जोडले तर ही सर्वाधिक प्रवासी घनता आहे.
|image3=Mumbaimetro.jpg
|caption3=[[मुंबई मेट्रो]] सध्या शहराच्या पूर्वी आणि पाश्चात्य भागात कनेक्टिव्हिटी प्रदान करते.
|image4=Mumbai Monorail train at platform.jpg
|caption4=[[मुंबई मोनोरेल]] मार्च २०१४ मध्ये सुरू झाले.
|image5=Mumbai 03-2016 48 bus in Mahim.jpg
|caption5=(बृहन्मुंबई इलेक्ट्रिक सप्लाय ॲंड ट्रान्सपोर्ट) [[बेस्ट]] बस दररोज ३ दशलक्ष प्रवासी वाहून नेतात.|alt=मार्ग ५६ वरील सर्वोत्तम बस
|image6=PremierPadminiTaxis gobeirne.jpg
|caption6=मुंबईतील काळ्या आणि पिवळ्या प्रीमियर पद्मिनी टॅक्सीचे प्रतीक आहे.
|image7=Mumbai 03-2016 81 Dadar Beach view of the SeaLink.jpg
|caption7=[[वांद्रे-वरळी सागरी महामार्ग|वांद्रे-वरळी सी लिंक]] एक केबल पूल आहे जो मध्य मुंबईला त्याच्या पश्चिम उपनगरांसह जोडतो
|image8=Mumbai airport domestic departure terminal 1C (6).JPG
|caption8=[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], मुंबई, [[भारत]]
|image9=Jawaharlal Nehru Trust Port.jpg
|caption9=[[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]], भारताच्या सर्वात व्यस्त बंदर आहे
}}

मुंबई सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेमध्ये उपनगरीय रेल्वे, बेस्ट बसेस, रिक्षा व भाड्याच्या अन्य गाड्या सामील आहेत. रिक्षांना दक्षिण मुंबईमध्ये चालवण्यावर बंदी आहे. सर्व भाड्याच्या गाड्यांना सी.एन.जी. वर चालण्याची सक्ती आहे. २००५ मध्ये मुंबईत एकूण १५.३ लाख गाड्या होत्या. वाहतुकीच नवीन साधन म्हणून कॅब हा ही पर्याय आहे.

=== रस्तेमार्ग ===
मुंबईतून राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ३, राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ४ व राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ८ सुरू होतात. मुंबई-[[पुणे]] द्रुतगती मार्ग हा भारताच्या पहिला द्रुतगती मार्ग असून मुंबई-[[वडोदरा]] द्रुतगती मार्ग व पश्चिम मुक्तमार्ग यांचे काम सुरू आहे. [[राजीव गांधी सागरी सेतू]] ([[वांद्रे-वरळी सागरी महामार्ग]] सागरी सेतू) व माहीम कॉजवे हे दोन पूल दक्षिण मुंबईला पश्चिम उपनगरांशी जोडतात. मुंबईतील तीन मुख्य महामार्ग आहेत:
१) पूर्व द्रुतगती मार्ग ([[भायखळा]] ते [[ठाणे]]).
२) पूर्व मुक्त मार्ग ([[चिंचपोकळी]] ते [[चेंबूर]]).
३) [[सायन]]-[[पनवेल]] द्रुतगती मार्ग.
४) पश्चिम द्रुतगती मार्ग ([[वांद्रे]] ते [[भाईंदर]]).

मुंबईच्या [[बेस्ट]] बसेसमधून दररोज सुमारे ५५ लाख लोक प्रवास करतात. बेस्ट मुंबईसह [[नवी मुंबई]], [[मीरा-भाईंदर]] व [[ठाणे|ठाण्यापर्यंत]] सुविधा पुरवते. बेस्टच्या एकूण ४,०१३ गाड्या दररोज ३९० मार्गांवरून धावतात. यामध्ये सिंगल डेकर, डबल डेकर, व्हेस्टिब्यूल, लो फ्लोअर, दुर्बल-मित्र, वातानुकूलित व युरो-३ च्या सी.एन.जी. वर चालणाऱ्या बसेस सामील आहेत. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या (एस.टी.) गाड्या मुंबईला महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्रमुख शहरांशी जोडतात. [[नवी मुंबई महापालिका परिवहन]] (एन.एम.एम.टी.) व्होल्व्हो बसेस [[नवी मुंबई]]तील गावांपासून ते मुंबईतील [[वांद्रे]] व [[बोरीवली]]पर्यंत चालवते.{{संदर्भ}}

मुंबई दर्शन ही बस सुविधा मुंबईच्या अनेक प्रेक्षणीय स्थळे दाखविते. मुंबईची ८८ % लोकसंख्या सार्वजनिक परिवहनसेवा वापरते, पण तरीही शहरामध्ये वाहतूककोंडी ही वारंवार घडते.{{संदर्भ}}

=== रेल्वेमार्ग ===
मुंबईत रेल्वेच्या दोन विभागांची मुख्यालये आहेत: [[मध्य रेल्वे]]चे मुख्यालय [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] मध्ये आहे तर [[पश्चिम रेल्वे]]चे मुख्यालय [[चर्चगेट रेल्वे स्थानक|चर्चगेट]] येथे आहे. मुंबईची जीवनरेषा मानली जाणारी [[मुंबई उपनगरी रेल्वे]] तीन वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभाजित आहे: [[पश्चिम मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|पश्चिम]], [[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|मध्य]] व [[हार्बर मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)|हार्बर]].

२००७ मध्ये मुंबई उपनगरीय रेल्वेनी तब्बल ६३ लाख लोकांना सेवा पुरवली. गर्दीच्या वेळेला एका १७०० जणांची क्षमता असलेली ९ डब्यांची लोकलगाडी वास्तवामध्ये ४५००हून अधिक लोकांना घेऊन जाते. उपनगरीय रेल्वेची एकूण लांबी ३१९ कि.मी. आहे व १२ आणि १५ डब्यांच्या गाड्या दररोज २,२२६ खेपा करतात. [[मुंबई मेट्रो]]चा पहिला मार्ग कार्यरत असून तो [[वर्सोवा]] ते [[घाटकोपर]] असा धावतो. मेट्रोच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या मार्गाची चाचपणी केली गेली असून त्यांचे काम भविष्यात सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. [[मुंबई मोनोरेल]] ह्या [[जलद परिवहन]] पद्धतीचा पहिला टप्पा मार्च २०१४ मध्ये चालू झाला जो [[चेंबूर]] ते [[वडाळा]] डेपो दरम्यान धावतो. वडाळा ते [[दक्षिण मुंबई]]मधील जेकब सर्कलपर्यंत नंतर चालू झाले.

[[भारतीय रेल्वे]] मार्फत मुंबई महाराष्ट्रातील व भारताच्या इतर शहरांना चांगल्या प्रकारे जोडलेली आहे. बाहेरगावच्या गाड्या [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[दादर रेल्वे स्थानक|दादर]], [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] (कुर्ला), [[मुंबई सेंट्रल]], [[वांद्रे टर्मिनस]] ह्या पाच प्रमुख टर्मिनसहून सर्व लांब पल्ल्यांच्या गाड्या सुटतात.{{संदर्भ}}

=== विमानवाहतूक ===
[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] मुंबईतील महत्त्वाचे हवाई प्रवास केंद्रस्थान आहे व देशातील सर्वांत व्यस्त विमानतळ आहे. २००७ मध्ये २.५ कोटी लोकांनी या विमानतळाचा आंतरराष्ट्रीय, देशांतर्गत व राज्यांतर्गत प्रवासासाठी वापर केला. सध्या वर्षात सुमारे ४ कोटी प्रवासी मुंबई विमानतळाचा वापर करतात.

[[नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा प्रस्तावित विमानतळ नवी मुंबई येथे तयार होत आहे. याने सध्याच्या विमानतळाचा भार कमी होण्यास मदत होईल. [[जुहू विमानतळ]] हा भारताच्या पहिला विमानतळ आहे. येथून खाजगी कंपन्यांची छोटी विमाने उडतात. हा विमानतळ शिकाऊ आणि हौशी वैमानिकांसाठीही उपयोगात आहे.{{संदर्भ}}

=== जलमार्ग ===
मुंबईतील सागरी बंदरांचा कारभार मुंबई पोर्ट ट्रस्ट व [[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]] (नवी मुंबई) या संस्था पाहतात. मुंबई बंदर हे जगातील सर्वोत्कृष्ट नैसर्गिक बंदरांपैकी एक आहे. न्हावा शेवा बंदर म्हणजेच जवाहरलाल नेहरू बंदर (सुरुवात : २६ मे, १९८९) भारताच्या सर्वांत व्यस्त बंदर असून देशातील ५५ % ते ६० % मालवाहतूक मुंबई  येथून होते. मुंबई [[भारतीय नौदल|भारतीय नौदलाच्या]] पश्चिम विभागाचे मुख्यालय आहे.{{संदर्भ}}

== नागरी सुविधा ==
बृहन्मुंबई महानगरपालिका मुंबईला [[तुळशी तलाव|तुळशी]] व विहार या तलावांमार्फत पाणीपुरवठा करते आणि भांडुपच्या जलशुद्धीकरण केंद्रात पाणी शुद्ध केले जाते. मुंबईला दररोज ४२० कोटी लिटर पाण्याची गरज पडते, पण महानगरपालिका फक्त ३५० कोटी लिटरच पुरवते. या पाण्यापैकी सुमारे ७० कोटी लिटर पाण्याची गळती अथवा चोरी होते. मुंबईचा रोजचा कचरा ७८०० मेट्रिक टन आहे व तो [[मुलुंड]] व गोराईतील डम्पिंग केंद्रांत पाठविला जातो. [[वांद्रे]] व [[वरळी]]तील सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रात सांडपाण्याचे शुद्धीकरण केले जाते.

[[बेस्ट]], [[महावितरण]] व रिलायन्स एजन्सी या कंपन्या मुंबईत वीजपुरवठा करतात. वीज ही मुख्यत: अणुशक्ती व जलशक्ती मार्फत तयार केली जाते. मागणी व निर्मिती मधील फरक घटत चालला आहे, पण काही वेळा वीजपुरवठा खंडित झाल्याचे प्रसंग घडतात. [[महानगर टेलिफोन निगम लिमिटेड]] (एम.टी.एन.एल.) ही कंपनी दूरध्वनी सेवा तर [[एम.टी.एन.एल.]], [[टाटा उद्योगसमूह]], [[रिलायन्स मोबाईल]], [[एअरटेल]], व्होडाफोन-आयडिया, एअरटेल या कंपन्या भ्रमणध्वनी सेवा पुरवतात. एम.टी.एन.एल., टाटा, रिलायन्स व एअरटेल या कंपन्या इंटरनेट सेवादेखील पुरवतात.{{संदर्भ}}

== लोकजीवन ==
[[चित्र:Mumbai Skyline.jpg|right|thumb|250px|मुंबई शहर: 'चौपाटी' किनाऱ्यावरून दिसणारे दृश्य]]
मुंबईची लोकसंख्या ३ कोटी २९ लाख असून लोकसंख्या घनता २९,००० व्यक्ती/चौरस कि.मी. इतकी आहे. प्रत्येक १,००० पुरुषांमागे ८११ स्त्रिया आहेत; स्त्रियांचे प्रमाण कमीअसण्याचे कारण, रोजगाराकरिता इतर गावांहून मुंबईकडे होणारे पुरुषांचे स्थलांतर हे आहे. साक्षरतेचे प्रमाण ८६ % आहे. लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे नागरी सोयी सुविधांवर ताण पडतो.{{संदर्भ}}

मुंबईत बोलली जाणारी प्रमुख भाषा - महाराष्ट्र राज्याची राजभाषा - [[मराठी]] असून [[कोकणी भाषा|कोकणी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] या भाषादेखील बोलल्या जातात. मुंबई मोठे शहर असून त्यामानाने गुन्ह्यांचे प्रमाण मध्यम आहे. शहरातील प्रमुख कारागृह आर्थर रोड जेल हे आहे.

विकसनशील देशांतील इतर मोठ्या शहरांप्रमाणे मुंबईतदेखील अतिनागरीकरणामुळे गरिबी, निकृष्ट सार्वजनिक आरोग्य, बेरोजगारी, पायाभूत नागरी सुविधांचा अभाव, अतिस्थलांतरण व बकाल वस्त्यांची/झोपडपट्ट्यांची वाढ असे प्रश्न निर्माण झाले आहेत. जागेची कमतरता, घरांच्या वाढत्या किंमतीमुळे लोक उपनगरात, कार्यालयांपासून दूर राहतात. यामुळे वाहतूक व्यवस्थेवर ताण येतो. मुंबईतील ४५-४८ % लोकसंख्या झोपडपट्टीत राहते. मुंबईतील [[धारावी]] झोपडपट्टी ही आशिया खंडातील सर्वांत मोठी झोपडपट्टी आहे.{{संदर्भ}}

=== असामाजिक तत्त्वे ===
[[इ.स. १९९२|१९९२]]-[[इ.स. १९९३|१९९३]] मध्ये झालेल्या बॉंबस्फोटांचे व जातीय दंगलींचे चटके मुंबईला सोसावे लागले. मुंबईतील गुन्हेगारी जगताने घडवून आणलेल्या या स्फोटात ३०० लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले, तसेच कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान झाले. मुंबईत नंतरही अनेक वेळा बॉंबस्फोट व अतिरेकी कारवाया झाल्या. नुकत्याच ([[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये) मुंबईच्या उपनगरीय रेल्वेगाड्यांत घडवून आणलेल्या बॉंबस्फोटात सुमारे २०० माणसे मरण पावली. २६ नोव्हेंबर २००८ साली झालेला हल्ला सर्वांत मोठा आतंकवादी हल्ला होता. {{संदर्भ}}

== धर्म ==

{{bar box
|title=मुंबईमधील धर्म (२०११)&lt;ref name=&quot;census2011&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title = C-1 Population By Religious Community |url = http://www.censusindia.gov.in/2011census/c-01.html|publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs|access-date =11 May 2016}} On this page, select &quot;Maharashtra&quot; from the download menu. &quot;Greater Mumbai (M.Corp.)&quot; is at line 11 of the excel file, Mumbai Suburban District at line 1065 and &quot;Mumbai District&quot; at line 1072.&lt;/ref&gt;
|Topicbar=#Fcd116
|left1=धर्म
|right1=प्रमाण
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[हिंदू]]|#FF6600|66}}
{{bar percent|[[मुस्लिम]]|#009000|20.65}}
{{bar percent|[[बौद्ध]]|#FFFF00|4.85}}
{{bar percent|[[जैन]]|#FF7601|4.10}}
{{bar percent|[[ख्रिश्चन]]|#9955BB|3.25}}
{{bar percent|[[शीख]]|#800000|0.58}}
{{bar percent|इतर|#808080|0.57}}
&lt;small&gt;इतरांमध्ये [[यहुदी]], [[निधर्मी]] व [[पारसी]] धर्मांचा समावेश&lt;/small&gt;
}}

२०११ च्या जनगणनेनुसार मुंबईची धार्मिक लोकसंख्येत [[हिंदू]] (६६ %), [[मुस्लिम]] (२०.६५ %), [[बौद्ध]] (४.८५ %), [[जैन]] (४.१० %), [[ख्रिश्चन]] (३.२७ %),&lt;ref name=&quot;census2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|title=Mumbai (Greater Mumbai) City Census 2011 data|publisher=Census2011|access-date=3 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.30-days.net/muslims/muslims-in/asia-south-central/india/india-mumbai |title=Muslims of Mumbai (Bombay), major city of India |work=The 30-Days Prayer Network |access-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823123240/http://www.30-days.net/muslims/muslims-in/asia-south-central/india/india-mumbai/ |archive-date=23 August 2010 }}&lt;/ref&gt; [[शीख]] (०.५८ %) आणि बाकी [[पारशी]], [[यहूदी]] व [[निधर्मी]] (तिन्ही मिळून ०.५७ %) आहेत.&lt;ref name=&quot;census2011&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Census GIS Household |work=Census of India |publisher=Office of the Registrar General |url=http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |access-date=9 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103061419/http://www.censusindiamaps.net/page/Religion_WhizMap1/housemap.htm |archive-date=3 January 2009 }}&lt;/ref&gt; 
भाषावार जनसंख्येत [[मराठी]] लोक ४२ %, हिंदी व [[गुजराती]] लोक १९ % आणि उर्वरित अन्यभाषी लोक आहेत.

मूळ ख्रिश्चनांमध्ये [[ईस्ट इंडियन]] कॅथलिकांचा समावेश आहे. मूळ हिंदू धर्मीय असलेल्या लोकांना १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी बाटवले. गोवन आणि मंगलोरियन कॅथलिक हे शहराच्या ख्रिश्चन समुदायाचा महत्त्वाचा भाग देखील बनवतात. १८ व्या शतकात [[ज्यू लोक|ज्यू]] मुंबईत स्थायिक झाले. जगभरातील पारसी झोरॅस्ट्रिअन्सची सर्वात मोठी लोकसंख्या मुंबईत देखील आहे, परंतु इस्रायल राष्ट्राच्या निर्मितीनंतर ही संख्या कमी होत चालली असून ती ६०,००० इतकी आहे. ७ व्या शतकात पारसी मुसलमानांच्या विजयामुळे पारस (पारसी / इराण) पासून भारतात आले. मुंबईतील सर्वात जुने मुस्लिम समुदायांमध्ये दाऊदी बोहरा, इस्माईल खोजा आणि कोकणी मुसलमानांचा समावेश आहे.{{संदर्भ हवा}}

== मुंबईकर आणि मुंबईची संस्कृती ==

[[चित्र:Bombay-market.jpg|
right|thumb|250px|मुंबईच्या बाजारपेठेतील एक दृश्य]]

मुंबईच्या रहिवाश्यांना ''मुंबईकर'' असे संबोधले जाते. मुंबईचे लोक शक्यतो रेल्वे स्थानकाजवळ राहण्याचा प्रयत्न करतात, कारण तसे करणे कामाच्या ठिकाणी येण्या-जाण्यास सोयीचे ठरते व वेळही वाचतो. मुंबईतले जीवन घड्याळ्याच्या काट्यांवर चालते. मुंबईकर अत्यंत सोशिक समजले जातात. मुंबईकर सामाजिक कार्यांना कमी वेळ देत असले तरी सण-उत्सव आनंदाने साजरे करतात. तसेच मुंबईला स्वप्ननगरी, मायानगरी असेपण म्हणतात.
* मुंबईचे डबेवाले देखील प्रसिद्ध आहेत.

मुंबईच्या खाद्यसंस्कृतीत [[वडापाव]] या खाद्यपदार्थाचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. पाणीपुरी, पावभाजी, भेळ, दक्षिण भारतीय, पंजाबी, गुजराती, चायनीज पदार्थ देखील मुंबईकरांच्या विशेष पसंतीचे आहेत. तसेच झणझणीत कोल्हापुरी चवीचा मिसळ पाव, कांदा भजी, जिलेबी आणि फाफडा हे सुद्धा आवडीने खाल्ले जातात.{{संदर्भ}}

मुंबईला युनेस्को कडून ३ हेरिटेज पुरस्कार मिळाले आहेत. मुंबई भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जन्मस्थान आहे. [[दादासाहेब फाळके]] यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीची मुहूर्तमेढ येथे रोवली. चित्रपटशौकिनांसाठी अनेक चित्रपटगृहे व मल्टिप्लेक्सेस मुंबईत आहेत. तसेच नाट्यरसिकांसाठी अनेक नाट्यगृहे, चित्र-शिल्प-हस्तकला प्रदर्शनांसाठी शासकीय व खासगी कलादालने मुंबईत आहेत. जहांगीर कलादालन, [[एशियाटिक सोसायटी]]चे वाचनालय, [[छ्त्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय]] अशा प्रसिद्ध वास्तू मुंबईत आहेत.{{संदर्भ}}

मुंबई एक स्वतः एक संस्कृती आहे, भारतात तसेच भारताबाहेर राहणारे अनेक मुंबई कडे एक स्वप्नपूर्तीचे शहर म्हणून बघतात, सगळ्यांना सामावून घेणारी मुंबई ही केवळ ऐकून किंवा वाचून बोलण्याचा विषय नाही तर केवळ येथे थोडें दिवस का होईना अनुभवण्याचा विषय आहे. येथील संस्कृतीची झळ येथील प्रत्येक समाजात राहून बघायला मिळते, आणि 'विविधतेत एकता' सामावून घेणार शहर एक आगळी शैली देऊन भारताचं प्रतिनिधित्व मोठ्या दिमाखात करताना दिसते. 
न्यू यॉर्कमधील रीडर्स डायजेस्ट या मासिकाने केलेल्या एका अध्ययनानुसार, या शहरातील नागरिकांचा प्रामाणिकपणात दुसरा क्रमांक लागतो.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://epaper.newsbharati.com/opnImg.aspx?lang=3&amp;spage=Mpage&amp;NB=2013-09-27#Mpage_1 |title=तरुण भारत,नागपूर-ई-पेपर- दि.२७/०९/२०१३ पान क्र.१ |access-date=2013-09-27 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092636/http://epaper.newsbharati.com/opnImg.aspx?lang=3&amp;spage=Mpage&amp;NB=2013-09-27#Mpage_1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== भाषा ==
मुंबईमध्ये मराठी ही मुख्य भाषा असली तरीही हिंदी, इंग्लिश आणि गुजराती भाषांचा मोठा प्रभाव आहे. याशिवाय शहराच्या विशिष्ट भागांमध्ये भारतातील काही भाषा वापरल्या जातात. मुंबईमध्ये दुकानांवर मराठीतून फलक असण्याची सक्ती आहे. मुंबईत एक खास मराठी बोली बोलली जाते. मूळ मराठी कोळी आगरी, भंडारी यांची वेगवेगळी बोलीभाषा आहे. काही काळाने इतर राज्यांतील अमराठी लोकं येऊन त्यांची हिंदी भाषा लादली जाऊ लागली, ती मराठी माणसाला बोलता येत नाही. तसेच मराठी न येणारे हिंदी भाषिक टपोरी मिश्र भाषा बोलू लागले. तिला बम्बय्या हिंदी म्हणतात.

== प्रसारमाध्यमे ==
मुंबईत अनेक प्रकाशन संस्था, वृत्तपत्रे, दूरदर्शन वाहिन्या व आकाशवाणी केंद्रे आहेत. प्रमुख इंग्रजी वृत्तपत्रे [[टाइम्स ऑफ इंडिया]], मिड-डे, [[इंडियन एक्सप्रेस]], डी.एन.ए., हिंदुस्तान टाइम्स व मुंबई-मिरर ही आहेत; तर प्रमुख मराठी वृत्तपत्रे [[महाराष्ट्र टाइम्स]], [[सकाळ]], [[लोकमत]], [[लोकसत्ता]], [[सामना]] व [[नवा काळ]] अशी आहेत. भारताच्या इतर भाषांतील वृतपत्रेसुद्धा मुंबईत उपलब्ध होतात.

दूरदर्शनच्या २ मोफत वाहिन्या व अनेक उपग्रह वाहिन्या, केबल नेटवर्क वा डीटीएच्‌ सेवेमार्फत उपलब्ध आहेत. यांपैकी स्टार इंडिया, [[झी नेटवर्क]], व्हायाकॉम १८ व सोनी नेटवर्क यांच्या वाहिन्या अधिक पाहिल्या जातात. मुंबईत ८ एफ.एम. व ३ ए.एम.(आकाशवाणी) नभोवाणी केंद्रे आहेत.

== शिक्षण ==
मुंबईत खासगी व महापालिकेच्या शाळा असून बहुतेक शाळा [[महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक शिक्षण मंडळ]] तर उर्वरित [[केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ]] (सीबीएस्‌ई / आयसीएस्‌ई) बोर्डाशी संलग्न आहेत. महानगरपालिकेच्या शाळांमध्ये बहुतांश वेळी अपुऱ्या सुविधा पहायला मिळतात. पण गरीब जनतेसाठी दुसरा पर्याय नसल्यामुळे मुलांना या शाळांमध्ये शिकायला लागते.{{संदर्भ हवा}} भारताच्या १०+२+३ शिक्षणपद्धतीप्रमाणे दहावीनंतर विद्यार्थी महाविद्यालयात ([[कला महाविद्यालय|कला]], [[वाणिज्य]] किंवा [[विज्ञान]]) प्रवेश घेतात. १२वीनंतर साधी [[पदव्युत्तर पदविका]] (पदवी) किंवा [[अभियांत्रिकी]], [[कायदा]], वैद्यकीय अशा व्यावसायिक पदवी अभ्यासक्रमांसाठी प्रवेश घेतले जातात. मुंबईची बहुतेक महाविद्यालये [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठांशी]] संलग्न आहेत. [[भारतीय प्राद्यौगिकी संस्था, मुंबई|आय. आय. टी मुंबई]], वीरमाता जिजाबाई टेक्नॉलॉजिकल इन्स्टिट्यूट (व्हिक्टोरिया ज्युबिली टेक्निकल इन्स्टिट्यूट-VJTI) व [[एस.एन.डी.टी.]] महिला विद्यापीठ या इतर संस्था मुंबईत आहेत. मुंबईत मराठी व इंग्रजी माध्यमाच्या शाळा आहेत. सध्या इंग्रजी माध्यमाच्या वाढत्या प्रभावामुळे अनेक मराठी माध्यमाच्या शाळांमधील विद्यार्थीसंख्या घटत आहे.

== खेळ ==

[[क्रिकेट]] हा खेळ मुंबईत लोकप्रिय आहे. प्रत्येक गल्लीत, मैदानात सर्वत्र क्रिकेट खेळले जाते. मुंबईच्या क्रिकेट खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट गाजवले आहे. बोर्ड ऑफ कंट्रोल फॉर क्रिकेट इन इंडियाचे मुख्यालय येथे असून महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामन्यांवेळेस मुंबईतील रस्त्यांवर कमी वर्दळ असते. [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] व [[वानखेडे स्टेडियम]] ही दोन आंतरराष्ट्रीय दर्जाची मैदाने मुंबईत आहेत. यांशिवाय नवी मुंबईतील डी.वाय. पाटील मैदान आयपीएल स्पर्धांसाठी वापरले जाते. [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबईच्या क्रिकेट संघाने]] [[रणजी करंडक|रणजी सामन्यांत]] सातत्याने अव्वल दर्जाची कामगिरी केली आहे व सर्वाधिक [[रणजी करंडक]] जिंकण्याचा मान मुंबईकडेच आहे. [[मुंबई इंडियन्स]] हा संघ [[इंडियन प्रीमियर लीग|आयपीएल]]मध्ये मुंबईचे प्रतिनिधित्व करतो. मुंबईने आजवर अनेक क्रिकेट खेळाडू भारतास दिले आहेत.
* [[अजित वाडेकर]], [[सुनिल गावस्कर]], [[दिलीप वेंगसरकर]], [[सचिन तेंडुलकर]], [[विनोद कांबळी]], [[संजय मांजरेकर]], [[रवी शास्त्री]], [[झहीर खान]], [[अजित आगरकर]], [[रोहित शर्मा]], [[अजिंक्य रहाणे]] हे भारताचे आघाडीचे क्रिकेट खेळाडू मुंबईचे आहेत.

[[फुटबॉल]] हा दुसरा लोकप्रिय खेळ आहे. विशेषतः पावसाळ्यात तो खेळण्यात येतो. [[हॉकी]], [[टेनिस]], [[बिलियर्ड्स]], [[बॅडमिंटन]], [[टेबल टेनिस]], [[डर्बी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] हे खेळसुद्धा कमी अधिक प्रमाणात खेळले जातात. [[व्हॉलीबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[कबड्डी]] हे खेळ महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांत लोकप्रिय आहेत. विशेषतः हे खेळ पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात खेळण्यात येतात.

== उपनगरे ==

#[[वांद्रे]], 
#[[सांताक्रुझ]], 
#[[नाहूर]], 
#[[विलेपार्ले]], [[अंधेरी]], [[जोगेश्वरी]], [[गोरेगाव]], [[मालाड]], [[कांदिवली]], [[बोरीवली]], [[कुर्ला]], [[शीव]], [[घाटकोपर]], [[भांडुप]], [[मुलुंड]], [[विक्रोळी]], [[दहिसर]], [[खार रोड]], [[विद्याविहार]], [[कांजुरमार्ग]], [[चेंबूर]], [[मानखुर्द]], [[गोवंडी]], [[टिळकनगर]].

== मुंबईविषयी लिहिली गेलेली पुस्तके ==
=== ललित ===
* ब्रेथलेस इन बॉम्बे (मर्झबान एफ. श्रॉफ- २००९)
* फॅमिली मॅटर्स (रोहिन्टन मिस्त्री- २००२)
* मॅक्झिमम सिटी: बॉम्बे लॉस्ट अँड फाउंड (सुकेतू मेहता-२००४)
* मिडनाइट्स चिल्ड्रन (सलमान रश्दी- १९८१)
* मुंबई फेबल्स (ग्यान प्रकाश)
* रावण अँड एडी ([[किरण नगरकर]]- १९९४)
* शांताराम (ग्रेगरी डेव्हिड रॉबर्ट्‌स- २००३)
* अधांतर (गिरणगावावरचं नाटक) लेखक - [[जयंत पवार]]
* आठवणीतील मुंबई (प्रसाद मोकाशी)
* जिंकून हरलेली लढाई (सचिन वाझे)
* प्रिय मुंबई ([[मधुवंती सप्रे]])
* मुंबई...बंबई... बॉंबे (कवितासंग्रह - बाळासाहेब लबडे)
* राडा (कादंबरी) लेखक -  [[भाऊ पाध्ये]]
* लालबाग परळ (मराठी चित्रपट)
* मी शिवाजी पार्क(मराठी चित्रपट)

=== ललितेतर ===
* Alice in Bhuleshwar: Navigating a Mumbai Neighbourhood (कैवान मेहता)
* Love and Longing in Bombay (विक्रम चंद्र- १९९७)
* Beautiful Thing: Inside the Secret World of Bombay's Dance Bars (सोनिया फालेरो)
* Behind the Beautiful Forevers : Life, Death and Hope in a Mumbai Undercity (कॅथरीन बू-२०१२)
* Black Friday: The True Story Of The Bombay Bomb Blasts (एस. हुसेन झैदी)
* Bombay (सॅम्युअल शेपर्ड-१९३२)
* Bombay and Western India (खंड १ला, जेम्स डग्लस-१८९३)
* Bombay Cinema: An Archive of the City (रंजनी मजुमदार)
* Bombay-Gateway of India, (प्रकाशक : द रोटरी क्लब ऑफ इंडिया-१९३६)
* Bombay, Meri Jaan (संपादक जेरी पिंटो आणि नरेश फर्नांडिस- २००३)
* Bombay A Photorama 1661–1931 (मुंबई महापालिका प्रकाशन)
* Bombay Place Names and Street names (एस.टी. शेपर्ड-१९१७)
* Bombay-Poona Souvenir (खंड २१वा, इंडियन सायन्स काँग्रेस-१९३४)
* Bombay: The Cities Within (शारदा द्विवेद्वी)
* Bombay Then and Mumbai Now (नरेश फर्नांडिस आणि जिम मॅसेलॉस)
* Censorship and Sexuality in Bombay Cinema (मोनिका मेहता)
* City Of Gold : The Biography Of Bombay (गिलियन टिंडॉल)
* The Gazetteer of Bombay City and Island (सरकारी प्रकाशन, ३ खंड-१९०९)
* Glimpses of India (जे.एच. फरनॉक्स-१८९५)
* Govind Narayan's Mumbai: An Urban Biography from 1863 (संपादक : मुरली रंगनाथन)
* Guide to Bombay (जे.एम. मॅक्लीन-१८९९)
* History of Bombay 1661–1708 (एम.डी. डेव्हिड-१९७३)
* In the Mission Field (प्रकाशक : दमणची बिशपरी-१९२५)
* Jamsetji Jejeebhoy (जे.आर.पी. मोदी-१९५९)
* Mafia Queens Of Mumbai: Stories Of Women From The Ganglands (एस. हुसेन झैदी)
* Old and New Bombay-A historical and descriptive account of Bombay and its environs (प्रकाशक : जी. क्लॅरिज-१९१७)
* Once Was Bombay (पिंकी विराणी)
* One Hundred Years One Hundred Voices: The Millworkers Of Girangaon (एम.मेनन)
* Opium City: The Making Of Early Victorian Bombay (अमर फरूकी)
* Peoples of Bombay (पर्सिवल स्ट्रिप आणि ऑलिव्हिया स्ट्रिप, प्रकाशक : ठाकर अँड कंपनी लिमिटेड-१९४४)
* Port of Bombay (प्रकाशक : मुंबई पोर्ट ट्रस्टचे अध्यक्ष डब्ल्यू.एच. नील्सन)
* Riots and After in Mumbai: Chronicles of Truth and Reconciliation (मीना मेनन)
* Sentries of Mumbai (मुंबई विद्यापीठ)
* Shells from Island of Bombay (डी.ई. वाच्छा-१९२०)
* शिवाजी पार्क, दादर २८ : हिस्ट्री, प्लेसेस, पीपल' (शांता गोखलॆ)
* Views of Bombay -Old and New (टाइम्स ऑफ इंडिया प्रेस)
* Why Loiter?: Women and Risk on Mumbai Streets शिल्पा फडके, समीरा खान आणि शिल्पा रानडे)
* Zero Point Bombay: In and Around Horniman Circle (कमला गणेश, उषा ठक्कर आणि गीता चढ्ढा-२००८)
* अर्धी मुंबई (सुहास कुलकर्णी)
* उत्तर कोकणचा प्राचीन इतिहास (रावबहाद्दुर पु.बा. जोशी-१९२६)  
* एक्सप्रेस टॉवरवरून ([[अप्पा पेंडसे]])
* प्रिय मुंबई (मधुवंती सप्रे - राजहंस प्रकाशन, २०१६)
* माझी मुंबई (वा.वा. गोखले)
* मुंबई आणि मुंबईकर ([[गंगाधर गाडगीळ]])
* मुंबई ON Sale (प्रकाश अकोलकर-२०१३)
* मुंबईचे वर्णन (गोविंद नारायण माडगावकर- १८६३)
* मुंबई छायाचित्र दर्शन १६६१-१९३१ (मुंबई महापालिका प्रकाशन)
* मुंबई नगरी ([[न.र. फाटक]])
* वृक्षराजी मुंबईची (डॉ. कमलाकर हिप्पळगावकर); प्रकाशक : मुग्धा कर्णिक
* शिवाजी पार्क : दादर २८ : हिस्ट्री, प्लेसेस, पीपल' (शांता गोखले)
* सफर... मुंबईच्या वृक्षतीर्थांची (प्रकाश काळे)
* सहली एक दिवसाच्या - आसपास मुंबईच्या (सुरेश परांजपे)
* २६/११, मुंबईवरील हल्ला (संपादक : हरिंदर बावेजा. अनुवाद - प्रा. मुकुंद नातू)
* &quot;आमची मुंबई चांगली मुंबई&quot; हे महागुरू श्री [[सचिन पिळगावकर]] ह्यांचे &quot;मुंबई आन्थम&quot; ह्या नावाने सुप्रसिद्ध गीत.
* दादर:एक पिनाकोलाडा(द्वारकानाथ संझगिरी)

== हे सुद्धा पहा ==
* [[काव्य आणि ललित साहित्यातील मुंबई]]
* [[मुंबई जिल्हा]]
* [[मुंबई उपनगर जिल्हा]]
* [[साचा:मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे|मुंबईतील प्रेक्षणीय स्थळे]]
* [[मुंबई विद्यापीठ]], [[मुंबई शेअर बाजार]], [[भारतीय लोहमार्ग संस्था- मध्य विभाग]], [[मुंबई विभाग]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}

== बाह्य दुवे ==
* [http://www.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्याचे अधिकृत संकेतस्थळ]
* [http://www.mcgm.gov.in/ बृहन्मुंबई महानगरपालिका संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ |date=2017-10-28 }}
* [http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php मुंबईचा अधिकृत अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310212824/http://mdmu.maharashtra.gov.in/pages/Mumbai/mumbaiplanShow.php |date=2009-03-10 }}

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}
{{भारतीय राज्ये आणि प्रदेशांची राजधानी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]]
[[वर्ग:मुंबई]]
[[वर्ग:महाराष्ट्र]]
[[वर्ग:भारतीय राजधानी शहरे]]</text>
      <sha1>lszj0f5r65j3msxf4nymancotkv7zme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झी मराठी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14071</id>
    <revision>
      <id>2679613</id>
      <parentid>2679549</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23793-65</username>
        <id>182273</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-23648-75|~2026-23648-75]] ([[User talk:~2026-23648-75|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2679549|2679549]] परतवली.</comment>
      <origin>2679613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37942" sha1="tqzwx6r11o25ukk2w18vbhtoz39n4jr" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = झी मराठी
|चित्र             = Zee marathi logo 2025.jpg
|चित्रसाईज         = 200px
|चित्रमाहिती         = 
|चित्र२            = 
|चित्र२साईज        = 
|चित्र२माहिती        = 
|सुरुवात           = १५ ऑगस्ट १९९९
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = 
|मालक            = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]]
|ब्रीदवाक्य          = मी मराठी, झी मराठी
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८
|जुने नाव          = अल्फा टीव्ही मराठी
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]]
|प्रसारण वेळ        = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ         = http://www.zeemarathi.com
}}

'''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== लोगो ==
[[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]]
[[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]]
[[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]]

== माहिती ==
सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून &quot;आपली दुपार, झी मराठी दुपार&quot; नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत.

कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते.

मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात.

झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला.

=== ॲप्लिकेशन्स ===
झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत.
# झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप)
# तुमचं आमचं जमलं ॲप
# होम मिनिस्टर ॲप
# किसान अभिमान ॲप
# टॅलेंट ॲप

=== नाटक ===
झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली.
# [[हॅम्लेट]]
# आरण्यक
# नटसम्राट
# अलबत्या गलबत्या
# एका लग्नाची पुढची गोष्ट
# तिला काही सांगायचंय!
# इडियट्स
# राजाला जावई हवा
# कापूसकोंड्याची गोष्ट
# झुंड
# तीसरे बादशाह हम!
# इब्लिस
# नियम व अटी लागू

== प्रसारित मालिका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! प्रसारण
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| २३ सप्टेंबर २०२४
| [[सावळ्याची जणू सावली]]
| ३० मिनिटे
| दुपारी १ वाजता
| बंगाली मालिका कृष्णकोळी
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[लक्ष्मी निवास]]
| ६० मिनिटे
| दुपारी १.३० वाजता
| कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| [[शुभ श्रावणी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| ४५ मिनिटे
| संध्या. ६.३० वाजता
| तेलुगू मालिका अम्मायी गारू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[वीण दोघांतली ही तुटेना]]
| संध्या. ७.१५ वाजता
| हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं
|-
| १३ एप्रिल २०२६
| [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]]
| rowspan=&quot;3&quot;| ३० मिनिटे
| रात्री ८ वाजता
| तमिळ मालिका वीरा
|-
| १६ मार्च २०२६
| [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम
|-
| ३० जून २०२५
| [[कमळी (मालिका)|कमळी]]
| रात्री ९ वाजता
| तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू
|-
| ११ ऑगस्ट २०२५
| [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]]
| rowspan=&quot;2&quot;| ४५ मिनिटे
| रात्री ९.३० वाजता
| बंगाली मालिका जगद्धात्री
|-
| २ जून २०२५
| [[देवमाणूस - मधला अध्याय]]
| रात्री १०.१५ वाजता
|
|-
| १७ फेब्रुवारी २०२५
| [[तुला जपणार आहे]]
| ३० मिनिटे
| रात्री ११ वाजता
| कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे
|}

=== कथाबाह्य कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! कथाबाह्य कार्यक्रम
! प्रसारण
! वेळ
|-
| ८ जून २०२०
| [[वेध भविष्याचा]]
| ६० मिनिटे
| सकाळी ७ वाजता
|- 
| ९ ऑगस्ट २०२५
| [[आम्ही सारे खवय्ये]]
| ३० मिनिटे
| दुपारी २.३० वाजता
|}

=== नव्या मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| {{TBA}}
| इच्छाधारी नागीण
| लवकरच...
| हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा
|}

== जुन्या मालिका ==
# [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]]
# [[३६ गुणी जोडी]]
# [[४०५ आनंदवन]]
# [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]]
# [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]]
# [[अग्गंबाई सासूबाई]]
# [[अग्गंबाई सूनबाई]]
# [[अजूनही चांदरात आहे]]
# [[अधुरी एक कहाणी]]
# [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]]
# [[अप्पी आमची कलेक्टर]]
# [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]]
# [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]]
# [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]]
# [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]]
# [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]]
# [[अवघाचि संसार]]
# [[असंभव (मालिका)|असंभव]]
# [[असे हे कन्यादान]]
# [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]]
# [[आभाळमाया]]
# [[आभास हा]]
# [[उंच माझा झोका]]
# [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]]
# [[एक गाव भुताचा]]
# [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
# [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]
# [[एकाच ह्या जन्मी जणू]]
# [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]]
# [[का रे दुरावा]]
# [[काय घडलं त्या रात्री?]]
# [[कारभारी लयभारी]]
# [[काहे दिया परदेस]]
# [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]]
# [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]]
# [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]]
# [[खुलता कळी खुलेना]]
# [[गाव गाता गजाली]]
# [[गुंतता हृदय हे]]
# [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]]
# [[घरात बसले सारे]]
# [[घेतला वसा टाकू नको]]
# [[चंद्रविलास]]
# [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]]
# [[जगाची वारी लयभारी]]
# [[जय मल्हार]]
# [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]]
# [[जागो मोहन प्यारे]]
# [[जाडूबाई जोरात]]
# [[जावई विकत घेणे आहे]]
# [[जुळून येती रेशीमगाठी]]
# [[टोटल हुबलाक]]
# [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]]
# [[ती परत आलीये]]
# [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]]
# [[तुझं माझं ब्रेकअप]]
# [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]]
# [[तुझ्यात जीव रंगला]]
# [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]]
# [[तुला पाहते रे]]
# [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]]
# [[तू चाल पुढं]]
# [[तू तिथे मी]]
# [[तू तेव्हा तशी]]
# [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]]
# [[दिल दोस्ती दुनियादारी]]
# [[दिल दोस्ती दोबारा]]
# [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]]
# [[देवमाणूस]]
# [[देवमाणूस २]]
# [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]]
# [[नवरी मिळे हिटलरला]]
# [[नवा गडी नवं राज्य]]
# [[नांदा सौख्य भरे]]
# [[नाममात्र]]
# [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]]
# [[पारू (मालिका)|पारू]]
# [[पाहिले न मी तुला]]
# [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]
# [[पुन्हा कर्तव्य आहे]]
# [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]]
# [[बंधन (मालिका)|बंधन]]
# [[बाजी (मालिका)|बाजी]]
# [[भागो मोहन प्यारे]]
# [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]]
# [[भाग्याची ही माहेरची साडी]]
# [[मन उडु उडु झालं]]
# [[मन झालं बाजिंद]]
# [[मला सासू हवी]]
# [[मस्त महाराष्ट्र]]
# [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]]
# [[माझा होशील ना]]
# [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]]
# [[माझी तुझी रेशीमगाठ]]
# [[माझे पती सौभाग्यवती]]
# [[माझ्या नवऱ्याची बायको]]
# [[मालवणी डेझ]]
# [[मिसेस मुख्यमंत्री]]
# [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]]
# [[या सुखांनो या]]
# [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]]
# [[रात्रीस खेळ चाले]]
# [[रात्रीस खेळ चाले २]]
# [[रात्रीस खेळ चाले ३]]
# [[राधा ही बावरी]]
# [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]]
# [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]]
# [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]]
# [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]]
# [[लाखात एक आमचा दादा]]
# [[लागिरं झालं जी]]
# [[लाडाची मी लेक गं!]]
# [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]]
# [[वहिनीसाहेब]]
# [[वादळवाट]]
# [[वारस (मालिका)|वारस]]
# [[शिवा (मालिका)|शिवा]]
# [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]]
# [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]]
# [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]]
# [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]]
# [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]]
# [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]]
# [[सारं काही तिच्यासाठी]]
# [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]]
# [[साहेब बीबी आणि मी]]
# [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]]
# [[हम तो तेरे आशिक है]]
# [[हृदयी प्रीत जागते]]
# [[होणार सून मी ह्या घरची]]
# अग्निपरीक्षा
# आक्रित
# अल्फा स्कॉलर्स
# अल्फा बातम्या
# आमच्यासारखे आम्हीच
# आकाश पेलताना
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# आमने सामने
# अर्थ
# अभियान
# असा मी तसा मी
# बुक शेल्फ
# बुवा आला
# बोल बाप्पा
# भटकंती
# चक्रव्यूह एक संघर्ष
# कॉमेडी डॉट कॉम
# क्रिकेट क्लब
# शेफ व्हर्सेस फ्रीज
# डार्लिंग डार्लिंग
# दे धमाल
# डिटेक्टिव्ह जय राम
# दिलखुलास
# दुहेरी
# दुनियादारी
# एक हा असा धागा सुखाचा
# एका श्वासाचे अंतर
# गहिरे पाणी
# घडलंय बिघडलंय
# गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र
# गीतरामायण
# हा कार्यक्रम बघू नका!
# हसा चकट फू
# हाऊसफुल्ल
# होम स्वीट होम
# इंद्रधनुष्य
# जगावेगळी
# जल्लोष गणरायाचा
# जिभेला काही हाड
# जोडी नं.१
# कथाकथी
# खरंच माझं चुकलं का?
# किनारा
# कोपरखळी
# क्या बात है!
# मानसी तुमच्या घरी
# मेघ दाटले
# मिसाळ
# मिशा
# मृण्मयी
# मुंबई पोलीस
# नमस्कार अल्फा
# नायक
# नुपूर
# पतंजलि योग
# पाऊस येता येता
# पेशवाई
# पिंपळपान
# पोलीस फाईल्स
# प्रपंच
# राम राम महाराष्ट्र
# रिमझिम
# रेशीमगाठी
# ऋणानुबंध
# साईबाबा
# सांजभूल
# सूरताल
# सौदामिनी
# शॉपिंग शॉपिंग
# श्रावणसरी
# थरार
# तुंबाडचे खोत
# युनिट ९
# वाजवू का?
# व्यक्ती आणि वल्ली
# वस्त्रहरण
# युवा
# झी न्यूझ मराठी
# झाले मोकळे आकाश
# झुंज

=== अनुवादित मालिका ===
# [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] 
# [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]]

== कथाबाह्य कार्यक्रम ==
# [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]]
# [[सा रे ग म प]] (११ पर्वे)
# [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे)
# [[फू बाई फू]] (९ पर्वे)
# [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे)
# [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे)
# [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे)
# [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे)
# [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे)
# [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे)
# [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे)
# [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे)
# [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे)
# [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे)
# [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे)
# [[ड्रामा जुनिअर्स]]
# [[चल भावा सिटीत]]
# [[जाऊ बाई गावात]]
# [[अळी मिळी गुपचिळी]]
# [[कानाला खडा]]
# [[झिंग झिंग झिंगाट]]
# [[डब्बा गुल]]
# [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]]
# [[तुमचं आमचं जमलं]]
# [[बस बाई बस]]
# [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]]
# [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]]
# [[महा मिनिस्टर]]
# [[महाराष्ट्राची लोकधारा]]
# [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]]
# [[हे तर काहीच नाय]]
# [[अवघा रंग एक झाला]]

== रिॲलिटी शो ==
झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत.

=== चला हवा येऊ द्या ===
{{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}}
[[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो.

=== फू बाई फू ===
{{मुख्य|फू बाई फू}}
फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे.

=== एका पेक्षा एक ===
{{मुख्य|एका पेक्षा एक}}
एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते.

=== सा रे ग म प ===
{{मुख्य|सा रे ग म प}}
सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:-

* स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले.
* स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला.
* लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला  [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे
* अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]]
* आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड   
* लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]]
* पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]]  
* रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]]

या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच &quot;सा रे ग म प&quot;ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने &quot;सा रे ग म प&quot; द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे.

== पुरस्कार सोहळे ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!वर्ष
!पुरस्कार
!संदर्भ
|-
|२००० – चालू
|''झी चित्र गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२००४ – चालू
|''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१३ – २०२४
|''उंच माझा झोका पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२०१५ – चालू
|''झी नाट्य गौरव पुरस्कार''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]]
[[वर्ग:झी मराठी]]</text>
      <sha1>tqzwx6r11o25ukk2w18vbhtoz39n4jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ट्रान्सआशिया एरवेझ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55303</id>
    <revision>
      <id>2679660</id>
      <parentid>2343796</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2679660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="cvlh87k6ag65xczm9higlhyy6cvnpio" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ट्रान्सएशिया एअरवेज
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = GE
| ICAO           = TNA
| callsign       = TRANSASIA
| स्थापना            = २१ मे १९५१
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         =
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  २२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         =
| मुख्यालय         = [[तैपै]], [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.tna.com.tw/ tna.com.tw]
}}
[[चित्र:TransAsia A320-232 B-22311 (5537823474).jpg|250 px|इवलेसे|तैपै सॉंगशान विमानतळावरील ट्रान्सएशिया एअरवेजचे [[एअरबस ए३२०]] विमान]]
'''ट्रान्सएशिया एरलाइन्स''' तथा '''टीएनए''' {{zh|t=復興航空|p=Fùxīng Hángkōng}}) ही तैवानमधील एक विमानकंपनी होती. कंपनीचे मुख्यालय [[तैपेई]] येथील [[नेईहू जिल्हा]] येथे होते.
जानेवारी १९९२ पूर्वी याचे नाव '''फोशिंग एरलाइन्स''' असे होते.

कंपनी सुरुवातीला तैवानमध्येच विमानसेवा पुरवत असे. नंतर तिने आपले जाळे वाढवून दक्षिण-पूर्व आशिया, ईशान्य आशिया, तसेच क्रॉस-स्ट्रेट (तैवान–चीन) मार्गांवर नियमित आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा देणे सुरू केले.

=== दिवाळखोरी ===
२०१६ मध्ये काही महिन्यांच्या अंतराने कंपनीच्या दोन विमानांना अपघात झाल्यावर ती भंगारात काढावी लागली.. या घटनांनंतर २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी ट्रान्सएशिया एरलाइन्सने सर्व उड्डाणे थांबवून अनिश्चित काळासाठी कामकाज बंद करण्याची घोषणा केली.

कंपनीची किफायतशीर उपकंपनी [[व्ही एर]] यापूर्वीच ऑक्टोबर २०१६ मध्ये बंद झाली होती.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.tna.com.tw/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|TransAsia Airways|ट्रान्सएशिया एअरवेज}}

[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>cvlh87k6ag65xczm9higlhyy6cvnpio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679661</id>
      <parentid>2679660</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2679661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10676" sha1="lo5zfgkt6o36t08g1zb7yiywwokd33i" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ट्रान्सएशिया एरवेझ
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = GE
| ICAO           = TNA
| callsign       = TRANSASIA
| स्थापना            = २१ मे १९५१
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         =
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  २२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         =
| मुख्यालय         = [[तैपै]], [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.tna.com.tw/ tna.com.tw]
}}
[[चित्र:TransAsia A320-232 B-22311 (5537823474).jpg|250 px|इवलेसे|तैपै सॉंगशान विमानतळावरील ट्रान्सएशिया एअरवेजचे [[एअरबस ए३२०]] विमान]]
'''ट्रान्सएशिया एरलाइन्स''' तथा '''टीएनए''' {{zh|t=復興航空|p=Fùxīng Hángkōng}}) ही तैवानमधील एक विमानकंपनी होती. कंपनीचे मुख्यालय [[तैपेई]] येथील [[नेईहू जिल्हा]] येथे होते.
जानेवारी १९९२ पूर्वी याचे नाव '''फोशिंग एरलाइन्स''' असे होते.

कंपनी सुरुवातीला तैवानमध्येच विमानसेवा पुरवत असे. नंतर तिने आपले जाळे वाढवून दक्षिण-पूर्व आशिया, ईशान्य आशिया, तसेच क्रॉस-स्ट्रेट (तैवान–चीन) मार्गांवर नियमित आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा देणे सुरू केले.

=== दिवाळखोरी ===
२०१६ मध्ये काही महिन्यांच्या अंतराने कंपनीच्या दोन विमानांना अपघात झाल्यावर ती भंगारात काढावी लागली.. या घटनांनंतर २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी ट्रान्सएशिया एरलाइन्सने सर्व उड्डाणे थांबवून अनिश्चित काळासाठी कामकाज बंद करण्याची घोषणा केली.

कंपनीची किफायतशीर उपकंपनी [[व्ही एर]] यापूर्वीच ऑक्टोबर २०१६ मध्ये बंद झाली होती.

== गंतव्यस्थाने ==
नोव्हेंबर २०१६ मध्ये कामकाज थांबवण्यापूर्वी ट्रान्सएशिया एरलाइन्स खालील गंतव्यस्थाने सेवा देत होती:&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.tna.com.tw/en/information/flight-information/route-map  
|title = मार्ग नकाशा
|publisher = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स
|date = १३ सप्टेंबर २०१६
|access-date = ३ ऑक्टोबर २०१६
|archive-date = २१ जानेवारी २०२३
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230121064212/http://www.tna.com.tw/en/information/flight-information/route-map  
|url-status = मृत
}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable unsortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!संदर्भ
|-
|rowspan=15|चीन
|[[चांग्शा]]
|[[चांग्शा हुआंगहुआ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[चोंगकिंग]]
|[[चोंगकिंग जियांगबेई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[फुझोउ]]
|[[फुझोउ चांगले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[गुईयांग]]
|[[गुईयांग लोंगडोंगबाओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[हांगझोउ]]
|[[हांगझोउ शियाओशान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[हेफेई]]
|[[हेफेई शिनकिआओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[नाननिंग]]
|[[नाननिंग वूशू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=2|[[शांघाय]]
|[[शांघाय होंगकिआओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[शांघाय पुडोंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[तियानजिन]]
|[[तियानजिन बिनहाई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[वुहान]]
|[[वुहान तियान्हे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[वुशी]]
|[[सुनान शुओफांग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[झियामेन]]
|[[झियामेन गाओकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[शुझोउ]]
|[[शुझोउ गुआनयिन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[झांगजियाजिये]]
|[[झांगजियाजिये हेहुआ विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=8|जपान
|[[आसाहिकावा]]
|[[आसाहिकावा विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[फुकुओका]]
|[[फुकुओका विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|url = http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/269546/transasia-airways-adds-fukuoka-flights-from-dec-2016/  
|title = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स — फुकुओका उड्डाणे (डिसेंबर २०१६)  
|publisher = रूट्स ऑनलाइन  
|access-date = २७ ऑक्टोबर २०१६  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[हाकोदाते]]
|[[हाकोदाते विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[नाहा]]
|[[नाहा विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[ओसाका]]
|[[कान्साई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[साप्पोरो]]
|[[न्यू चिटोज विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[सेन्दाई]]
|[[सेन्दाई विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[टोकियो]]
|[[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|सिंगापूर
|[[सिंगापूर]]
|[[चांगी विमानतळ]]
| |
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|title = चांगी विमानतळ — ट्रान्सएशिया एरलाइन्सचे स्वागत  
|url = https://www.changiairport.com/...  
|website = चांगी विमानतळ  
|date = २९ जून २०११  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|दक्षिण कोरिया
|[[बुसान]]
|[[गिम्हे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref name=&quot;TransAsia_New_Routes&quot;&gt;{{cite web  
|url = http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/269733/transasia-airways-operation-changes-from-dec-2016/  
|title = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स — डिसेंबर २०१६ बदल  
|publisher = रूट्स ऑनलाइन  
|access-date = ८ नोव्हेंबर २०१६  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[जेजू]]
|[[जेजू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=7|तैवान
|[[हुआलियन]]
|[[हुआलियन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[काओशुंग]]
|[[काओशुंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|[[किनमेन]]
|[[किनमेन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[माकुंग]]
|[[माकुंग विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[तैचुंग]]
|[[तैचुंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=2|[[तैपेई]]
|[[सोंगशान विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|[[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|rowspan=2|थायलंड
|[[बँकॉक]]
|[[सुवर्णभूमी विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|title = ट्रान्सएशिया — तैपेई–बँकॉक उड्डाणे  
|url = https://www.anna.aero/...  
|website = अॅना.एअरो  
|date = २० मार्च २०१३  
|access-date = १५ जानेवारी २०२२  
|archive-date = २१ जानेवारी २०२३  
|archive-url = https://web.archive.org/...  
|url-status = मृत  
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TransAsia_New_Routes&quot;/&gt;
|-
|[[चियांग माई]]
|[[चियांग माई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.tna.com.tw/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|TransAsia Airways|ट्रान्सएशिया एअरवेज}}

[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>lo5zfgkt6o36t08g1zb7yiywwokd33i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679663</id>
      <parentid>2679661</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* गंतव्यस्थाने */</comment>
      <origin>2679663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14386" sha1="ij0b5c1x9q50cz0w3omd6dozmqnw0tp" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ट्रान्सएशिया एरवेझ
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = GE
| ICAO           = TNA
| callsign       = TRANSASIA
| स्थापना            = २१ मे १९५१
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         =
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  २२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         =
| मुख्यालय         = [[तैपै]], [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.tna.com.tw/ tna.com.tw]
}}
[[चित्र:TransAsia A320-232 B-22311 (5537823474).jpg|250 px|इवलेसे|तैपै सॉंगशान विमानतळावरील ट्रान्सएशिया एअरवेजचे [[एअरबस ए३२०]] विमान]]
'''ट्रान्सएशिया एरलाइन्स''' तथा '''टीएनए''' {{zh|t=復興航空|p=Fùxīng Hángkōng}}) ही तैवानमधील एक विमानकंपनी होती. कंपनीचे मुख्यालय [[तैपेई]] येथील [[नेईहू जिल्हा]] येथे होते.
जानेवारी १९९२ पूर्वी याचे नाव '''फोशिंग एरलाइन्स''' असे होते.

कंपनी सुरुवातीला तैवानमध्येच विमानसेवा पुरवत असे. नंतर तिने आपले जाळे वाढवून दक्षिण-पूर्व आशिया, ईशान्य आशिया, तसेच क्रॉस-स्ट्रेट (तैवान–चीन) मार्गांवर नियमित आंतरराष्ट्रीय विमानसेवा देणे सुरू केले.

=== दिवाळखोरी ===
२०१६ मध्ये काही महिन्यांच्या अंतराने कंपनीच्या दोन विमानांना अपघात झाल्यावर ती भंगारात काढावी लागली.. या घटनांनंतर २२ नोव्हेंबर २०१६ रोजी ट्रान्सएशिया एरलाइन्सने सर्व उड्डाणे थांबवून अनिश्चित काळासाठी कामकाज बंद करण्याची घोषणा केली.

कंपनीची किफायतशीर उपकंपनी [[व्ही एर]] यापूर्वीच ऑक्टोबर २०१६ मध्ये बंद झाली होती.

== गंतव्यस्थाने ==
नोव्हेंबर २०१६ मध्ये कामकाज थांबवण्यापूर्वी ट्रान्सएशिया एरलाइन्स खालील गंतव्यस्थाने सेवा देत होती:&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.tna.com.tw/en/information/flight-information/route-map  
|title = मार्ग नकाशा
|publisher = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स
|date = १३ सप्टेंबर २०१६
|access-date = ३ ऑक्टोबर २०१६
|archive-date = २१ जानेवारी २०२३
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230121064212/http://www.tna.com.tw/en/information/flight-information/route-map  
|url-status = मृत
}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable unsortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!संदर्भ
|-
|rowspan=15|चीन
|[[चांग्शा]]
|[[चांग्शा हुआंगहुआ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[चोंगकिंग]]
|[[चोंगकिंग जियांगबेई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[फुझोउ]]
|[[फुझोउ चांगले आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[गुईयांग]]
|[[गुईयांग लोंगडोंगबाओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[हांगझोउ]]
|[[हांगझोउ शियाओशान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[हेफेई]]
|[[हेफेई शिनकिआओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[नाननिंग]]
|[[नाननिंग वूशू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=2|[[शांघाय]]
|[[शांघाय होंगकिआओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[शांघाय पुडोंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[तियानजिन]]
|[[तियानजिन बिनहाई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[वुहान]]
|[[वुहान तियान्हे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[वुशी]]
|[[सुनान शुओफांग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[झियामेन]]
|[[झियामेन गाओकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[शुझोउ]]
|[[शुझोउ गुआनयिन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[झांगजियाजिये]]
|[[झांगजियाजिये हेहुआ विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=8|जपान
|[[आसाहिकावा]]
|[[आसाहिकावा विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[फुकुओका]]
|[[फुकुओका विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|url = http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/269546/transasia-airways-adds-fukuoka-flights-from-dec-2016/  
|title = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स — फुकुओका उड्डाणे (डिसेंबर २०१६)  
|publisher = रूट्स ऑनलाइन  
|access-date = २७ ऑक्टोबर २०१६  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[हाकोदाते]]
|[[हाकोदाते विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[नाहा]]
|[[नाहा विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[ओसाका]]
|[[कान्साई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[साप्पोरो]]
|[[न्यू चिटोज विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[सेन्दाई]]
|[[सेन्दाई विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[टोकियो]]
|[[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|सिंगापूर
|[[सिंगापूर]]
|[[चांगी विमानतळ]]
| |
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|title = चांगी विमानतळ — ट्रान्सएशिया एरलाइन्सचे स्वागत  
|url = https://www.changiairport.com/...  
|website = चांगी विमानतळ  
|date = २९ जून २०११  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|दक्षिण कोरिया
|[[बुसान]]
|[[गिम्हे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref name=&quot;TransAsia_New_Routes&quot;&gt;{{cite web  
|url = http://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/269733/transasia-airways-operation-changes-from-dec-2016/  
|title = ट्रान्सएशिया एरलाइन्स — डिसेंबर २०१६ बदल  
|publisher = रूट्स ऑनलाइन  
|access-date = ८ नोव्हेंबर २०१६  
}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[जेजू]]
|[[जेजू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=7|तैवान
|[[हुआलियन]]
|[[हुआलियन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[काओशुंग]]
|[[काओशुंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|[[किनमेन]]
|[[किनमेन विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[माकुंग]]
|[[माकुंग विमानतळ]]
| |
|
|-
|[[तैचुंग]]
|[[तैचुंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|-
|rowspan=2|[[तैपेई]]
|[[सोंगशान विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|[[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|{{एरलाइन्स हब}}
|
|-
|rowspan=2|थायलंड
|[[बँकॉक]]
|[[सुवर्णभूमी विमानतळ]]
|{{लवकरच|योजना}}
|&lt;ref&gt;{{cite web  
|title = ट्रान्सएशिया — तैपेई–बँकॉक उड्डाणे  
|url = https://www.anna.aero/...  
|website = अॅना.एअरो  
|date = २० मार्च २०१३  
|access-date = १५ जानेवारी २०२२  
|archive-date = २१ जानेवारी २०२३  
|archive-url = https://web.archive.org/...  
|url-status = मृत  
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TransAsia_New_Routes&quot;/&gt;
|-
|[[चियांग माई]]
|[[चियांग माई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| |
|
|}

== विमानताफा ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ ट्रान्सएशिया एरलाइन्स ताफा
!विमानप्रकार
!एकूण
!सेवेत दाखल
!सेवेतून निवृत्त
!नोंदी
|-
|[[एटीआर ४२-३००]]
|३
|१९८८
|१९९९
|
|-
|[[एटीआर ४२-३२०]]
|२
|१९९२
|१९९३
|
|-
|[[एटीआर ७२-२०१]]
|८
|१९९०
|२००७
|
|-
|[[एटीआर ७२-२०२]]
|५
|१९९२
|२००६
|
|-
|[[एटीआर ७२-५००]]
|९
|१९९७
|२०१६
|
|-
|[[एटीआर ७२-६००]]
|८
|२०१४
|२०१८
|
|-
|[[एरबस ए३२०-२००]]
|१५
|१९९२
|२०१६
|
|-
|[[एरबस ए३२१-१००]]
|६
|१९९५
|२०१६
|
|-
|[[एरबस ए३२१-२००]]
|६
|२०१५
|२०१८
|
|-
|[[एरबस ए३३०-३००]]
|४
|२०१२
|२०१६
|
|}

=== ताफा विक्री आणि विल्हेवाट ===
ट्रान्सएशिया एरलाइन्स बंद झाल्यानंतर तिच्या ताफ्यातील बहुतेक विमाने भाडेपट्टीदारांकडे परत गेली. कंपनीकडे स्वतःच्या मालकीची फक्त:

* एटीआर ताफा
* २ × एरबस ए३२१
* २ × एरबस ए३३०-३००

ही विमाने उरली होती.

यांतील एरबस विमाने नंतर [[आव्हियान्का]] या विमानकंपनीला ३ कोटी ६४ लाख [[अमेरिकन डॉलर]]ला विकली गेली. ही खरेदी सेल‑लीजबॅक पद्धतीने वित्तपुरवठा करून करण्यात आली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://newsroom.aviator.aero/goal-introduces-additional-a330-300-aircraft-to-its-fleet-for-kgal-investors/  
|title = केजीएएल गुंतवणूकदारांसाठी अतिरिक्त ए३३०-३०० विमानांचा समावेश
|date = ९ फेब्रुवारी २०१८
|access-date = ३० ऑक्टोबर २०१८
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://airlinegeeks.com/2018/01/19/avianca-first-a330-300-operator-in-latin-america/  
|title = लॅटिन अमेरिकेत एरबस ए३३०-३०० चालवणारी पहिली विमानकंपनी — अव्हियान्का
|date = १९ जानेवारी २०१८
|access-date = ३० ऑक्टोबर २०१८
}}&lt;/ref&gt;

एरबस विमाने विकल्यानंतर ट्रान्सएशियाकडे फक्त ७ एटीआर ७२-६०० विमाने उरली. ही विमाने सुरुवातीला [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथे साठवली गेली, नंतर त्यांची नोंदणी ग्वेर्नसी नागरी नोंदणीमध्ये करण्यात आली आणि त्यानंतर ती जर्मनीमधील [[मोनशेंग्लाडबाख विमानतळ]] येथे हलवण्यात आली.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.tna.com.tw/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|TransAsia Airways|ट्रान्सएशिया एअरवेज}}

[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>ij0b5c1x9q50cz0w3omd6dozmqnw0tp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आम्ही सारे खवय्ये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64294</id>
    <revision>
      <id>2679614</id>
      <parentid>2679369</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23793-65</username>
        <id>182273</id>
      </contributor>
      <comment>/* विशेष भाग */</comment>
      <origin>2679614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11612" sha1="l9dpmf31jzdr60f226h3b7efgr75347" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = आम्ही सारे खवय्ये
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = 
| निर्मिती संस्था = 
| दिग्दर्शक = प्रशांत नाईक, समीर जोशी
| क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = [[प्रशांत दामले]], राणी गुणाजी, [[संकर्षण कऱ्हाडे]], [[मृणाल दुसानीस]]
| कलाकार = 
| पंच = 
| आवाज = [[अशोक पत्की]]
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = १३
| एपिसोड संख्या = ३५५४
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन =
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = 
* सोमवार ते शुक्रवार दुपारी १.३० वाजता
* सोमवार ते शनिवार दुपारी २.३० वाजता (२६ सप्टेंबर २०२२ पासून)
* शनिवार आणि रविवार दुपारी १ वाजता (९ ऑगस्ट २०२५ पासून)
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १ मे २००७
| शेवटचे प्रसारण = चालू
| आधी = 
| नंतर = 
| संकेतस्थळ = 
| सारखे = 
}}

'''आम्ही सारे खवय्ये''' ही [[झी मराठी]] दूरचित्रवाहिनी वरून प्रसारित होणारी [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] खाद्यसंस्कृती विषयक मालिका आहे. अभिनेता [[प्रशांत दामले]], अभिनेत्री राणी गुणाजी, अभिनेत्री [[मृणाल दुसानीस]], अभिनेता [[संकर्षण कऱ्हाडे]] हे चौघे या मालिकेचे सूत्रसंचालन करत होते. प्रशांत नाईक व समीर जोशी हे या मालिकेचे दिग्दर्शक आहेत.

== नवीन वेळ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ  
|-
| १ || १ मे २००७ - ११ सप्टेंबर २००९ || rowspan=&quot;4&quot; | सोम-शुक्र || दुपारी १.३०
|-
| २ || १४ सप्टेंबर २००९ - १८ जून २०१० || दुपारी १ (एक तास)
|-
| ३ || २१ जून २०१० - २७ मार्च २०२० || दुपारी १.३०
|-
| ४ || २८ सप्टेंबर - १७ ऑक्टोबर २०२० || दुपारी ३.३०
|-
| ५ || २६ सप्टेंबर २०२२ - १५ एप्रिल २०२३ || सोम-शनि || दुपारी २.३०
|-
| ६ || ९ - ३१ ऑगस्ट २०२५ || शनि-रवि || rowspan=&quot;2&quot;| दुपारी १ (एक तास)
|-
| ७ || ८ सप्टेंबर २०२५ - ७ एप्रिल २०२६ || सोम-मंगळ
|-
| ८ || १३ एप्रिल २०२६ - चालू || सोम-शनि || दुपारी २.३०
|}

== विशेष भाग ==
# कार्तिकीच्या सुरेल आवाजात रंगणार खवय्ये कुटुंबात आषाढी एकादशी. &lt;u&gt;(२३ जुलै २०१८)&lt;/u&gt;
# घरच्यांच्या आठवणीत रमणाऱ्या शिवानीसमोर उलगडला आठवणींचा खजिना. &lt;u&gt;(१३ सप्टेंबर २०१८)&lt;/u&gt;
# सुमीच्या प्रभावाने खवय्ये कुटुंबात झालीये प्रिन्सिपल मॅडमची एंट्री. &lt;u&gt;(१८ सप्टेंबर २०१८)&lt;/u&gt;
# ताईंचा भांडकुदळ स्वभाव ही इतरांची डोकेदुखी झालीये का? &lt;u&gt;(१० ऑक्टोबर २०१८)&lt;/u&gt;
# फिल्म पाहताना ताईंच्या आयुष्यात आला वेगळाच टि्वस्ट, काय आहे तो टि्वस्ट? &lt;u&gt;(१८ ऑक्टोबर २०१८)&lt;/u&gt;
# शेफ ताईंचं क्रूझवर जाण्याचं स्वप्न का राहिलं अपूर्ण? (१८ नोव्हेंबर २०१९)
# खवय्ये कुटुंबात ताईंनी उलगडली डाएट डब्याची गोष्ट. (२० नोव्हेंबर २०१९)
# खो-खो खेळताना ताईंच्या आयुष्यात आला एक सुखद प्रसंग. (२२ नोव्हेंबर २०१९)
# घरोघरी खवय्येगिरी करत चाखूया नवीन पदार्थ, घराघरातील नात्यांना देऊया नवा अर्थ. &lt;u&gt;(२५ नोव्हेंबर २०१९)&lt;/u&gt;
# सात्त्विक आहार देऊन ताईंनी कमावली लाखो नवीन नाती. (२७ नोव्हेंबर २०१९)
# खवय्येगिरीच्या निमित्ताने उलगडली बाप-मुलीची गोष्ट. (२९ नोव्हेंबर २०१९)
# चित्र काढताना ताईंनी उलगडली प्रेमाची गोष्ट. (२ डिसेंबर २०१९)
# मसाले कुटताना ताईंना मिळालं अनोखं सरप्राइज. (४ डिसेंबर २०१९)
# बाबांसाठी लाडक्या लेकीने घेतला एक आगळावेगळा निर्णय. (६ डिसेंबर २०१९)
# मैत्रिणीने उलगडलं ताईच्या लग्नाचं गुपित. (९ डिसेंबर २०१९)
# करिअरच्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर ताईंनी का सोडली नोकरी? (११ डिसेंबर २०१९)
# यंत्रवत युगात यंत्रच का झाला ताईंच्या जगण्याचा आधार? (१३ डिसेंबर २०१९)
# दोन बहिणींनी लढवली नवीन शक्कल. (२८ सप्टेंबर २०२०)
# का आहेत ताई इतक्या हट्टी? (१९ ऑक्टोबर २०२०)
# दुपारची वेळ अजून खमंग होणार, जोडीने गोडी वाढणार. &lt;u&gt;(२६ सप्टेंबर २०२२)&lt;/u&gt;
# काळजाची वाट पोटातून जाते. &lt;u&gt;(९ ऑगस्ट २०२५)&lt;/u&gt;
# खमंग पदार्थांसोबत खुसखुशीत गप्पांची मैफल रंगणार. &lt;u&gt;(१६ ऑगस्ट २०२५)&lt;/u&gt;
# ३४ वर्षांनी यजमानांची [[अलका कुबल|अलकाताईंना]] प्रेमाची मागणी. &lt;u&gt;(३ नोव्हेंबर २०२५)&lt;/u&gt;
# 'आम्ही सारे खवय्ये'च्या मंचावर संतोष-शलाकाची जोडी प्रेमाची रेसिपी बनवणार. &lt;u&gt;(४ नोव्हेंबर २०२५)&lt;/u&gt;
# 'आम्ही सारे खवय्ये'च्या मंचावर [[प्रियदर्शन जाधव|प्रियदर्शन]]-वैभवीची लव्ह केमिस्ट्री फुलणार. &lt;u&gt;(१० नोव्हेंबर २०२५)&lt;/u&gt;
# प्रणव आणि अमृता रावराणेची 'आम्ही सारे खवय्ये'च्या मंचावर धमाकेदार एंट्री. &lt;u&gt;(२४ नोव्हेंबर २०२५)&lt;/u&gt;
# 'आम्ही सारे खवय्ये'मध्ये स्वाती आणि तुषार देवल बनवणार स्पेशल राजमा चावल. &lt;u&gt;(२५ नोव्हेंबर २०२५)&lt;/u&gt;
# नवीन वर्ष, नवीन पर्व आणि नव्या उत्साहासह नवीन पाहुण्यांबरोबर करूया धमाल. &lt;u&gt;(५ जानेवारी २०२६)&lt;/u&gt;
# भन्नाट आजींचा दणका, रेसिपींना मिळणार खमंग तडका. &lt;u&gt;(१३ एप्रिल २०२६)&lt;/u&gt;
# सेलिब्रेटीच्या अचानक भेटीने ताईंना सरप्राइज मिळणार. &lt;u&gt;(१६ एप्रिल २०२६)&lt;/u&gt;
# अक्षय्य तृतीयेच्या मुहूर्तावर विदर्भाची मेजवानी सजणार. &lt;u&gt;(१८ एप्रिल २०२६)&lt;/u&gt;

== बाह्य दुवे ==
* {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.zeemarathi.com/Zee_Serial_ask.aspx?zsid=59 | title = {{लेखनाव}} कार्यक्रमाचे अधिकृत पान | प्रकाशक = [[झी मराठी]] दूरचित्रवाहिनीचे संकेतस्थळ | भाषा = इंग्रजी | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20100115032541/http://zeemarathi.com/Zee_Serial_ask.aspx?zsid=59 | विदा दिनांक = 2010-01-15 | access-date = 2011-06-19 | url-status = dead }}
{{झी मराठी दुपारच्या मालिका}}

[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:दीर्घकालीन मराठी मालिका]]</text>
      <sha1>l9dpmf31jzdr60f226h3b7efgr75347</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठा घराणी व राज्ये</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69054</id>
    <revision>
      <id>2679605</id>
      <parentid>2679548</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66759" sha1="themjnw7qxje2vbktetiouh77to102s" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] -गौर राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सूर्यवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - अग्नीवंशी, हाडा चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). 
* शिर्के घरण्यामध्ये &quot;घोटकुले&quot; घराण्याचा समावेश होतो.

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, दाभाडे, शितोळे, पायगुडे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' -महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>themjnw7qxje2vbktetiouh77to102s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679606</id>
      <parentid>2679605</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66775" sha1="kq6t2uiat7v6xkyq81wms65mcgt9ycq" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - अग्नीवंशी, हाडा चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). 
* शिर्के घरण्यामध्ये &quot;घोटकुले&quot; घराण्याचा समावेश होतो.

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, दाभाडे, शितोळे, पायगुडे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' -महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>kq6t2uiat7v6xkyq81wms65mcgt9ycq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679607</id>
      <parentid>2679606</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <origin>2679607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66733" sha1="j0xdelx9naai9qvzy4tsemldi3q6t6w" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). 
* शिर्के घरण्यामध्ये &quot;घोटकुले&quot; घराण्याचा समावेश होतो.

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, दाभाडे, शितोळे, पायगुडे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' -महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>j0xdelx9naai9qvzy4tsemldi3q6t6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679608</id>
      <parentid>2679607</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>Vansh जोडला</comment>
      <origin>2679608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66669" sha1="9gplv3bku6hjcp33yowmevjdrpgmsxh" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, दाभाडे, शितोळे, पायगुडे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' -महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>9gplv3bku6hjcp33yowmevjdrpgmsxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679609</id>
      <parentid>2679608</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66847" sha1="4l9y8k2tgh0ubluzttg4dl72ecrqhc6" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' -महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>4l9y8k2tgh0ubluzttg4dl72ecrqhc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679610</id>
      <parentid>2679609</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66893" sha1="m0t88h3ekyvt7f6tx7iin52s1nvoyjw" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]]''' घराणे हे शिवपूर्वकालीन प्राचीन असे मातब्बर मराठा घराणे आहे. जगत्पती/जगत्प्रतापी या नावाचा अपभ्रंश  होऊन जगताप हे नाव प्रचलित झाले.  भरतपूर वरून सोमवंशी (चंद्रवंशी ) राजा वासुसेना यांचे वंशज '''सासवड व पणदरे''' या ठिकाणी येऊन स्थायिक झाले. जगताप घराण्यामध्ये '''सरकार, सरदार , देशमुख, जहागीरदार , पाटील''', व इतर अनेक पदव्या मिळाल्या. 

जगतापांचे देवक वड आणि गोत्र मांडाव्य/ अत्री आहे . 

'''राजगादी''' : भरतपूर 

'''निशाण''' :  ध्वजस्तंभावरील गणपती

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>m0t88h3ekyvt7f6tx7iin52s1nvoyjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679611</id>
      <parentid>2679610</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66188" sha1="13grhj6mme93151szeuxre27l1evog8" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट राजवंश वंशज, गौर यांनी माने 'ख़िताब मिळवला.[[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]] -'''  गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत.  

'''राजगादी''' : गुट्टी, आंध्रप्रदेश 

'''निशाण''' :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]],सिसोदीया वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

== फरगडे घराणे ==

*[[फरगडे कुळ]] चितौडगड घराणा, यमाजी फरगडे मूळ पुरूष, पेमगिरी किल्ला, वरवंड, संगमनेर

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>13grhj6mme93151szeuxre27l1evog8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679612</id>
      <parentid>2679611</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23620-80</username>
        <id>182272</id>
      </contributor>
      <comment>बरोबर वंश जोडला</comment>
      <origin>2679612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65918" sha1="5z6vhbnvnlyiwx75y88xx3ja23asu02" xml:space="preserve">{{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}}
[[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]]
[[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]]
'''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत

=== ठळक मराठा राजघराणी ===


== भोसले घराणे ==

*'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा.


== घोरपडे घराणे ==

*'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा.


== तळबीडकर मोहिते घराणे ==

*'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते.


== कदमबांडे घराणे ==

*'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.


== शिंदे/सिंधिया घराणे ==

* [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]];  [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]].

[[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक  वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे.  शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती

** [[राणोजी शिंदे]]
** साबाजी शिंदे
** जयाप्पा शिंदे
** [[दत्ताजी शिंदे]]
** [[जनकोजी शिंदे]]
** [[महादजी शिंदे]]
** मानाजी शिंदे
** जयाजीराव शिंदे
** [[माधवराव शिंदे]]
** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]]

== तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे ==

*तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे.
*वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे.
*घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे.
*तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.


== धनुरकर शिंदे घराणे ==

* '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि
*

[[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे.

धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात &quot;खान्देश&quot; (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत.
== धारचे पवार घराणे ==

*'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे.


== थोरात घराणे ==

*'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे.
*

== जगदाळे घराणे ==

*'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. 


== ढमढेरे घराणे ==

*'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.&lt;br /&gt;


== देवळालीकर कदम घराणे ==

*'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे बँकापूरच्या कदंबांचे वंशज. हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. 


== रणनवरे/रणवरे घराणे ==

*''' रणनवरे/रणवरे घराणे '''
रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे,

जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला.

रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे.

रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे.

सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते.

तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे.

बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. 

जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो.

वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते.

महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे...
पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी.
मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक).

== मरळ घराणे == 

मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत.

== महाडीक घराणे ==

● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक.


== माने घराणे ==

●[[माने]] - राष्ट्रकुट वंशज [[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]]  माने ,आणि [[म्हसवड]]  राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर,  ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील.
माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने  गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली

== राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे ==

*[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]]  (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड  (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक).
== मोरे घराणे ==

* [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र).

== मोहिते घराणे ==

*[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष.


== मानकर घराणे ==

*'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे).
&quot;रायगड जिल्हा&quot;: माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार)
&quot;पुणे जिल्हा&quot;: सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत.
(इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३)

== मारणे घराणे ==

*[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] 

 * [['मारणे देशमुख']] *


== शिर्के घराणे ==

* [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज

== शिवले घराणे ==

*शिवले -  हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, &quot;देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड                      वली व रेडग/  महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली.&quot; https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. 

== सावंत घराणे ==

* [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य)

== गायकवाड घराणे ==

* [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई  यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे.

== गरुड घराणे ==

*'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ)  सांगिसे, टाकवे(खुर्द).


==शेलार घराणे ==

* शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र).

== जगताप घराणे ==
'''[[जगताप]] -'''  गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत.  

'''राजगादी''' : गुट्टी, आंध्रप्रदेश 

'''निशाण''' :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत

'''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. 

'''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता.

'''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार .

== जाधव घराणे ==

* हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे.
* वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस,      गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे
* हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी,
* सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव,  पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी  अनेक  गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत
* जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत.

== सरदार थोरात घराणे ==

*थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे.

== तुंवर-पाटील घराणे ==

*[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार 

== घोरपडे घराणे ==
*[[घोरपडे]], सिसोदे वंश,  [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक).

संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष.

देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा

गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव

== घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे ==

*[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज

== परिहार-(पऱ्हाड) घराणे ==

*परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर
*[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज]

*

== श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे ==
*बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार
*चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी 
*नायगाव(पुरंदर) 
*शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत.
*कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी &quot;कड&quot; हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते 
*कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. 
*https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2  हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे.

== काळे-देशमुख घराणे ==
१) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर 

२)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे

3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक

== शिळीमकर देशमुख घराणे ==

*शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर)

== काटे घराणे ==

*काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण&lt;br /&gt;
== इनामदार शिरोळे पाटील घराणे ==

*इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील.

शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे

पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}&lt;/ref&gt;

पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते

पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली

शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष.

शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव.

== गोळे घराणे ==

*गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे

==दाभाडे घराणे ==
{{बदल}}
*चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे

बजाजी दाभाडे पाटील तळेगाव दाभाडे यांना दोन मुले होती पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे  मूळ पुरुष होय सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो 

छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेब च्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते.
छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर  महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या । शाहू महाराजांनी  खंडेराव दाभाडे यांना सेनापती पदी नियुक्त केले तर कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले . महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते। सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. 

गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्ली, मधील, लढ्यात त्यांचा सहभाग होता त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपती कडून  त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती  त्यांना बारा गावांची जहागिरी होती त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. 

इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले

श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थ च्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला &quot;श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे&quot; चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते.शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला!&quot;श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार&quot;पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे.

== मराठा राज्ये ==

ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर  मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती.

* [[अक्कलकोट]]
* [[इचलकरंजी]]
* [[इंदूर]]
* [[औंध]]
* [[कुरुंदवाड]]
* [[कोल्हापूर]]
* [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]]
* [[धनुर]] 
* [[जत]]
* [[जव्हार]]
* [[झांशी]]
* [[तंजावर]]
* [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती)
* [[धार]]
* [[नागपूर]]
* [[फलटण]]
* [[बडोदे]]
* [[भोर]]
* [[मुळशी]]
* [[मुधोळ]]
* [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]]
* [[सांगली]]
* [[सातारा]]
* [[सावंतवाडी]]
*  म्हसवड. 
* मलवडी 
*[[घाटगे|बुध]]
* (कागल )
* (जावळी)
*भाळवणी
*भूम (थोरात दिनकरराव)
*तळेगाव दाभाडे 
*वाळकी ( थोरात दिनकरराव) 
*खुटबाव( थोरात दिनकरराव )
*वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) 

{{मराठा साम्राज्य}}
[[वर्ग:मराठा साम्राज्य]]
[[वर्ग:याद्या]]

==दांडाईत घराणे==

ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा).
ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले.
त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे.
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ*
ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;emr=1&amp;followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&amp;ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&amp;osid=1&amp;passive=1209600&amp;service=mail&amp;flowName=GlifWebSignIn&amp;flowEntry=ServiceLogin&amp;dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&amp;ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}&lt;/ref&gt;[अपत्ये: ४ मुल]
१#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही)
२) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं)
३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली)
४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही)
२#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल)
१#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली)
१/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी)
२)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली)
३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी)
२#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी)
१)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी)
२)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल)
३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी)
३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली )

== सोळंके(साळुंखे)घराणे ==

*''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे.</text>
      <sha1>5z6vhbnvnlyiwx75y88xx3ja23asu02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चायना एरलाइन्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93577</id>
    <revision>
      <id>2679652</id>
      <parentid>2344062</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ आणि नोंदी */</comment>
      <origin>2679652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="1ty77xe62411bddmjqc0da8rrtp5a6t" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = चायना एरलाइन्स
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = CI
| ICAO           = CAL
| callsign       = DYNASTY
| स्थापना            = १६ डिसेंबर १९५९
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         = [[काओसियुंग]]&lt;br /&gt;[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[हाँग काँग]])
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = [[स्कायटीम]]
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  ८२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Journey with a caring smile''
| मुख्यालय         = ताओयुआन, [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.china-airlines.com/ china-airlines.com]
}}
{{गल्लत|एर चायना}}
[[चित्र:B-18352 (15060967153).jpg|250 px|इवलेसे|[[बँकॉक]]च्या [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]ावरील चायना एरलाइन्सचे [[एरबस ए३३०]] विमान]]
'''चायना एरलाइन्स''' ([[चिनी भाषा|चिनी]]: 中華航空) ही [[तैवान]] देशामधील सर्वात मोठी [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. चायना एरलाइन्स दर आठवड्याला जगातील ९५ [[विमानतळ]]ांवर एकूण १,३०० प्रवासी विमानसेवा पुरवते. चायना एरलाइन्सचा प्रमुख वाहतूकतळ [[तैपै]]जवळील [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर आहे.

२०११ सालापासून चायना एरलाइन्स [[स्कायटीम]] समूहाचा सदस्य आहे.

== विमानताफा ==
नोव्हेंबर, २०२५च्या सुमारास चायना एरलाइन्स आपल्या मुख्य आणि मालवाहू सेवांसाठी विविध प्रकारची आधुनिक विमाने चालविते. यांत मुख्यतः एरबस आणि बोईंग प्रकारची विमाने आहेत.

=== सध्याचा ताफा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मुख्य ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
! मागण्या
!जे
!डब्ल्यू
!वाय
!एकूण
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]]
|१९
|१४
|१२
|—
|१६८
|१८०
|२२ भाड्याने; ११ खरेदी; ५ पर्याय. २०२१–२०२७ दरम्यान वितरण. [[बोईंग ७३७-८००]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३३०-३००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१३
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|३६
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|२७७
|३१३
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[बोईंग ७८७]] ने बदलण्याची योजना.
|-
|३०
|३०७
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३५०-९००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१५
|rowspan=&quot;2&quot;|५
|३२
|३१
|२४३
|३०६
|rowspan=&quot;2&quot;|१ विमान पूर्वी [[एसएएस]] कडे होते; २०२७ पासून सर्वांचे केबिन नूतनीकरण.
|-
|४०
|३२
|२२८
|३००
|-
|[[एरबस ए३५०-१०००]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०२९ पासून वितरण; [[बोईंग ७७७-३००ईआर]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|१५०
|१५८
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[एरबस ए३२१निओ]] ने बदलले जाणार.
|-
|१५३
|१६१
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|१०
|—
|४०
|६२
|२५६
|३५८
|[[एरबस ए३५०-१०००]] व [[बोईंग ७७७-९]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७-९]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०३० पासून वितरण; ७७७-३००ईआर ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-९]]
|—
|१८
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|१६ विमानांची मूळ ऑर्डर; ६ विमानांचे रूपांतर ७८७-१० मध्ये; २०२५–२०२८ वितरण; [[एरबस ए३३०-३००]] ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-१०]]
|—
|६
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|-
!एकूण
!८३
!७८
!colspan=&quot;5&quot;|
|}

=== मालवाहू ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मालवाहू ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!कॉन्फिगरेशन
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|८
|—
|कार्गो
|[[बोईंग ७७७-८एफ]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७एफ]]
|१०
|२
|कार्गो
|
|-
|[[बोईंग ७७७-८एफ]]
|—
|८
|कार्गो
|२०३० पासून वितरण; ७४७-४००एफ ची जागा घेणार.
|-
!एकूण
!२१
!१०
!colspan=&quot;2&quot;|
|}

=== निवृत्त विमाने ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — निवृत्त ताफा
!विमानप्रकार
!संख्या
!सेवेत दाखल
!सेवेतून निवृत्त
!बदललेले विमान
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३००बी४-२००]]
|६
|१९८५
|२००१
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|
|-
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|१०
|१९८७
|२००७
|[[एरबस ए३३०-३००]]
|
|-
|[[एरबस ए३२०-२००]]
|२
|१९९४
|१९९७
|—
|
|-
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|७
|२००१
|२०१७
|[[एरबस ए३५०-९००]]
|
|-
|[[बोईंग ७०७-३२०]]
|६
|१९६९
|१९८५
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७२७-१००]]
|४
|१९६७
|१९८२
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|७
|१९७६
|१९९६
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|१९९६
|१९९९
|[[बोईंग ७३७-८००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-१००]]
|२
|१९७५
|१९८४
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|४
|१९७८
|१९९७
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एफ]]
|३
|१९८०
|२००३
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एसएफ]]
|७
|१९९२
|२००२
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७एसपी]]
|४
|१९७७
|१९९९
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|२०
|१९९०
|२०२१
|[[एरबस ए३५०-९००]] / [[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|
|-
|[[बोईंग ७६७-२००]]
|२
|१९८३
|१९८९
|—
|
|-
|[[डग्लस डीसी-३]]
|९
|१९५९
|१९७६
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[डग्लस डीसी-४]]
|—
|१९६२
|१९७५
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[मॅकडॉनेल डग्लस एमडी-११]]
|४
|१९९२
|२००१
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[एनएएमसी वायएस-११]]
|२
|१९७०
|१९७९
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[सूड एव्हिएशन कारावेल]]
|४
|१९७०
|१९८०
|—
|
|}

=== चित्रदालन ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:China Airlines Airbus A321neo ACF.jpg|[[एरबस ए३२१निओ]]
File:China Airlines Airbus A330-300 Gu.jpg|[[एरबस ए३३०-३००]]
File:B-18902 A350-900 China Airlines LHR 4.11.20.jpg|[[एरबस ए३५०-९००]]
File:China Airlines Boeing 737-800; B-18609@HKG;04.08.2011 615bd (6207199327).jpg|[[बोईंग ७३७-८००]]
File:B-18708 Boeing 747 China Airlines Cargo (7175891555).jpg|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
File:China Airlines Boeing 777-309(ER) B-18005 (22410029368).jpg|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
File:Frankfurt Airport China Airlines Cargo Boeing 777-F B-18775 (DSC03464).jpg|[[बोईंग ७७७एफ]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.china-airlines.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|China Airlines|चायना एरलाइन्स}}

{{स्कायटीम}}

[[वर्ग:स्कायटीम]]
[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>1ty77xe62411bddmjqc0da8rrtp5a6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679653</id>
      <parentid>2679652</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2679653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10706" sha1="lejzyen8mk85jnz5ayr9q7rp50o42mh" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = चायना एरलाइन्स
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = CI
| ICAO           = CAL
| callsign       = DYNASTY
| स्थापना            = १६ डिसेंबर १९५९
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         = [[काओसियुंग]]&lt;br /&gt;[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[हाँग काँग]])
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = [[स्कायटीम]]
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  ८२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Journey with a caring smile''
| मुख्यालय         = ताओयुआन, [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.china-airlines.com/ china-airlines.com]
}}
{{गल्लत|एर चायना}}
[[चित्र:B-18352 (15060967153).jpg|250 px|इवलेसे|[[बँकॉक]]च्या [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]ावरील चायना एरलाइन्सचे [[एरबस ए३३०]] विमान]]
'''चायना एरलाइन्स''' ([[चिनी भाषा|चिनी]]: 中華航空) ही [[तैवान]] देशामधील सर्वात मोठी [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. चायना एरलाइन्स दर आठवड्याला जगातील ९५ [[विमानतळ]]ांवर एकूण १,३०० प्रवासी विमानसेवा पुरवते. चायना एरलाइन्सचा प्रमुख वाहतूकतळ [[तैपै]]जवळील [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर आहे.

२०११ सालापासून चायना एरलाइन्स [[स्कायटीम]] समूहाचा सदस्य आहे.

== विमानताफा ==
नोव्हेंबर, २०२५ च्या सुमारास चायना एरलाइन्स आपल्या मुख्य आणि मालवाहू सेवांसाठी विविध प्रकारची आधुनिक विमाने चालविते. यांत मुख्यतः एरबस आणि बोईंग प्रकारची विमाने आहेत.

=== सध्याचा ताफा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मुख्य ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
! मागण्या
!जे
!डब्ल्यू
!वाय
!एकूण
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]]
|१९
|१४
|१२
|—
|१६८
|१८०
|२२ भाड्याने; ११ खरेदी; ५ पर्याय. २०२१–२०२७ दरम्यान वितरण. [[बोईंग ७३७-८००]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३३०-३००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१३
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|३६
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|२७७
|३१३
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[बोईंग ७८७]] ने बदलण्याची योजना.
|-
|३०
|३०७
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३५०-९००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१५
|rowspan=&quot;2&quot;|५
|३२
|३१
|२४३
|३०६
|rowspan=&quot;2&quot;|१ विमान पूर्वी [[एसएएस]] कडे होते; २०२७ पासून सर्वांचे केबिन नूतनीकरण.
|-
|४०
|३२
|२२८
|३००
|-
|[[एरबस ए३५०-१०००]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०२९ पासून वितरण; [[बोईंग ७७७-३००ईआर]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|१५०
|१५८
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[एरबस ए३२१निओ]] ने बदलले जाणार.
|-
|१५३
|१६१
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|१०
|—
|४०
|६२
|२५६
|३५८
|[[एरबस ए३५०-१०००]] व [[बोईंग ७७७-९]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७-९]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०३० पासून वितरण; ७७७-३००ईआर ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-९]]
|—
|१८
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|१६ विमानांची मूळ ऑर्डर; ६ विमानांचे रूपांतर ७८७-१० मध्ये; २०२५–२०२८ वितरण; [[एरबस ए३३०-३००]] ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-१०]]
|—
|६
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|-
!एकूण
!८३
!७८
!colspan=&quot;5&quot;|
|}

=== मालवाहू ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मालवाहू ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!कॉन्फिगरेशन
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|८
|—
|कार्गो
|[[बोईंग ७७७-८एफ]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७एफ]]
|१०
|२
|कार्गो
|
|-
|[[बोईंग ७७७-८एफ]]
|—
|८
|कार्गो
|२०३० पासून वितरण; ७४७-४००एफ ची जागा घेणार.
|-
!एकूण
!२१
!१०
!colspan=&quot;2&quot;|
|}

=== निवृत्त विमाने ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — निवृत्त ताफा
!विमानप्रकार
!संख्या
!सेवेत दाखल
!सेवेतून निवृत्त
!बदललेले विमान
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३००बी४-२००]]
|६
|१९८५
|२००१
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|
|-
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|१०
|१९८७
|२००७
|[[एरबस ए३३०-३००]]
|
|-
|[[एरबस ए३२०-२००]]
|२
|१९९४
|१९९७
|—
|
|-
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|७
|२००१
|२०१७
|[[एरबस ए३५०-९००]]
|
|-
|[[बोईंग ७०७-३२०]]
|६
|१९६९
|१९८५
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७२७-१००]]
|४
|१९६७
|१९८२
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|७
|१९७६
|१९९६
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|१९९६
|१९९९
|[[बोईंग ७३७-८००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-१००]]
|२
|१९७५
|१९८४
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|४
|१९७८
|१९९७
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एफ]]
|३
|१९८०
|२००३
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एसएफ]]
|७
|१९९२
|२००२
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७एसपी]]
|४
|१९७७
|१९९९
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|२०
|१९९०
|२०२१
|[[एरबस ए३५०-९००]] / [[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|
|-
|[[बोईंग ७६७-२००]]
|२
|१९८३
|१९८९
|—
|
|-
|[[डग्लस डीसी-३]]
|९
|१९५९
|१९७६
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[डग्लस डीसी-४]]
|—
|१९६२
|१९७५
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[मॅकडॉनेल डग्लस एमडी-११]]
|४
|१९९२
|२००१
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[एनएएमसी वायएस-११]]
|२
|१९७०
|१९७९
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[सूड एव्हिएशन कारावेल]]
|४
|१९७०
|१९८०
|—
|
|}

=== चित्रदालन ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:China Airlines Airbus A321neo ACF.jpg|[[एरबस ए३२१निओ]]
File:China Airlines Airbus A330-300 Gu.jpg|[[एरबस ए३३०-३००]]
File:B-18902 A350-900 China Airlines LHR 4.11.20.jpg|[[एरबस ए३५०-९००]]
File:China Airlines Boeing 737-800; B-18609@HKG;04.08.2011 615bd (6207199327).jpg|[[बोईंग ७३७-८००]]
File:B-18708 Boeing 747 China Airlines Cargo (7175891555).jpg|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
File:China Airlines Boeing 777-309(ER) B-18005 (22410029368).jpg|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
File:Frankfurt Airport China Airlines Cargo Boeing 777-F B-18775 (DSC03464).jpg|[[बोईंग ७७७एफ]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.china-airlines.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|China Airlines|चायना एरलाइन्स}}

{{स्कायटीम}}

[[वर्ग:स्कायटीम]]
[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>lejzyen8mk85jnz5ayr9q7rp50o42mh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679657</id>
      <parentid>2679653</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* विमानताफा */</comment>
      <origin>2679657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11641" sha1="fii0hfcfg6z2h6bex3ml44qm9n1ot4u" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = चायना एरलाइन्स
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = CI
| ICAO           = CAL
| callsign       = DYNASTY
| स्थापना            = १६ डिसेंबर १९५९
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         = [[काओसियुंग]]&lt;br /&gt;[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[हाँग काँग]])
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = [[स्कायटीम]]
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  ८२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Journey with a caring smile''
| मुख्यालय         = ताओयुआन, [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.china-airlines.com/ china-airlines.com]
}}
{{गल्लत|एर चायना}}
[[चित्र:B-18352 (15060967153).jpg|250 px|इवलेसे|[[बँकॉक]]च्या [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]ावरील चायना एरलाइन्सचे [[एरबस ए३३०]] विमान]]
'''चायना एरलाइन्स''' ([[चिनी भाषा|चिनी]]: 中華航空) ही [[तैवान]] देशामधील सर्वात मोठी [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. चायना एरलाइन्स दर आठवड्याला जगातील ९५ [[विमानतळ]]ांवर एकूण १,३०० प्रवासी विमानसेवा पुरवते. चायना एरलाइन्सचा प्रमुख वाहतूकतळ [[तैपै]]जवळील [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर आहे.

२०११ सालापासून चायना एरलाइन्स [[स्कायटीम]] समूहाचा सदस्य आहे.

== मुख्यालय ==
[[File:CALParkOfficeBuildingWatson88.jpg|thumb|[[सीएएल पार्क]], चायना एरलाइन्सचे मुख्यालय]]
चायना एरलाइन्सचे मुख्यालय [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] परिसरात [[सीएएल पार्क]] या आधुनिक प्रशासकीय संकुलात आहे. हे [[दायुआन जिल्हा]] (पूर्वी दायुआन टाउनशिप), [[ताओयुआन शहर]] येथे आहे.&lt;ref name=&quot;Inaugurates&quot;&gt;{{Cite press release |title=चायना एरलाइन्सने सीएएल पार्कचे उद्घाटन केले |publisher=चायना एरलाइन्स |date=March 26, 2010}}&lt;/ref&gt;

== विमानताफा ==
नोव्हेंबर, २०२५ च्या सुमारास चायना एरलाइन्स आपल्या मुख्य आणि मालवाहू सेवांसाठी विविध प्रकारची आधुनिक विमाने चालविते. यांत मुख्यतः एरबस आणि बोईंग प्रकारची विमाने आहेत.

=== सध्याचा ताफा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मुख्य ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
! मागण्या
!जे
!डब्ल्यू
!वाय
!एकूण
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]]
|१९
|१४
|१२
|—
|१६८
|१८०
|२२ भाड्याने; ११ खरेदी; ५ पर्याय. २०२१–२०२७ दरम्यान वितरण. [[बोईंग ७३७-८००]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३३०-३००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१३
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|३६
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|२७७
|३१३
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[बोईंग ७८७]] ने बदलण्याची योजना.
|-
|३०
|३०७
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३५०-९००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१५
|rowspan=&quot;2&quot;|५
|३२
|३१
|२४३
|३०६
|rowspan=&quot;2&quot;|१ विमान पूर्वी [[एसएएस]] कडे होते; २०२७ पासून सर्वांचे केबिन नूतनीकरण.
|-
|४०
|३२
|२२८
|३००
|-
|[[एरबस ए३५०-१०००]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०२९ पासून वितरण; [[बोईंग ७७७-३००ईआर]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|१५०
|१५८
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[एरबस ए३२१निओ]] ने बदलले जाणार.
|-
|१५३
|१६१
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|१०
|—
|४०
|६२
|२५६
|३५८
|[[एरबस ए३५०-१०००]] व [[बोईंग ७७७-९]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७-९]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०३० पासून वितरण; ७७७-३००ईआर ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-९]]
|—
|१८
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|१६ विमानांची मूळ ऑर्डर; ६ विमानांचे रूपांतर ७८७-१० मध्ये; २०२५–२०२८ वितरण; [[एरबस ए३३०-३००]] ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-१०]]
|—
|६
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|-
!एकूण
!८३
!७८
!colspan=&quot;5&quot;|
|}

=== मालवाहू ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मालवाहू ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!कॉन्फिगरेशन
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|८
|—
|कार्गो
|[[बोईंग ७७७-८एफ]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७एफ]]
|१०
|२
|कार्गो
|
|-
|[[बोईंग ७७७-८एफ]]
|—
|८
|कार्गो
|२०३० पासून वितरण; ७४७-४००एफ ची जागा घेणार.
|-
!एकूण
!२१
!१०
!colspan=&quot;2&quot;|
|}

=== निवृत्त विमाने ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — निवृत्त ताफा
!विमानप्रकार
!संख्या
!सेवेत दाखल
!सेवेतून निवृत्त
!बदललेले विमान
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३००बी४-२००]]
|६
|१९८५
|२००१
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|
|-
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|१०
|१९८७
|२००७
|[[एरबस ए३३०-३००]]
|
|-
|[[एरबस ए३२०-२००]]
|२
|१९९४
|१९९७
|—
|
|-
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|७
|२००१
|२०१७
|[[एरबस ए३५०-९००]]
|
|-
|[[बोईंग ७०७-३२०]]
|६
|१९६९
|१९८५
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७२७-१००]]
|४
|१९६७
|१९८२
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|७
|१९७६
|१९९६
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|१९९६
|१९९९
|[[बोईंग ७३७-८००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-१००]]
|२
|१९७५
|१९८४
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|४
|१९७८
|१९९७
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एफ]]
|३
|१९८०
|२००३
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एसएफ]]
|७
|१९९२
|२००२
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७एसपी]]
|४
|१९७७
|१९९९
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|२०
|१९९०
|२०२१
|[[एरबस ए३५०-९००]] / [[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|
|-
|[[बोईंग ७६७-२००]]
|२
|१९८३
|१९८९
|—
|
|-
|[[डग्लस डीसी-३]]
|९
|१९५९
|१९७६
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[डग्लस डीसी-४]]
|—
|१९६२
|१९७५
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[मॅकडॉनेल डग्लस एमडी-११]]
|४
|१९९२
|२००१
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[एनएएमसी वायएस-११]]
|२
|१९७०
|१९७९
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[सूड एव्हिएशन कारावेल]]
|४
|१९७०
|१९८०
|—
|
|}

=== चित्रदालन ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:China Airlines Airbus A321neo ACF.jpg|[[एरबस ए३२१निओ]]
File:China Airlines Airbus A330-300 Gu.jpg|[[एरबस ए३३०-३००]]
File:B-18902 A350-900 China Airlines LHR 4.11.20.jpg|[[एरबस ए३५०-९००]]
File:China Airlines Boeing 737-800; B-18609@HKG;04.08.2011 615bd (6207199327).jpg|[[बोईंग ७३७-८००]]
File:B-18708 Boeing 747 China Airlines Cargo (7175891555).jpg|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
File:China Airlines Boeing 777-309(ER) B-18005 (22410029368).jpg|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
File:Frankfurt Airport China Airlines Cargo Boeing 777-F B-18775 (DSC03464).jpg|[[बोईंग ७७७एफ]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.china-airlines.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|China Airlines|चायना एरलाइन्स}}

{{स्कायटीम}}

[[वर्ग:स्कायटीम]]
[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>fii0hfcfg6z2h6bex3ml44qm9n1ot4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679658</id>
      <parentid>2679657</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* मुख्यालय */</comment>
      <origin>2679658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14384" sha1="4i1r80cg1y20gkw7znidarhksvwf667" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = चायना एरलाइन्स
| चित्र             =
| चित्र_आकारमान     = 200 px
| IATA           = CI
| ICAO           = CAL
| callsign       = DYNASTY
| स्थापना            = १६ डिसेंबर १९५९
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तैपै]])
| मुख्य_शहरे         = [[काओसियुंग]]&lt;br /&gt;[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[हाँग काँग]])
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = [[स्कायटीम]]
| उपकंपन्या          = 
| विमान संख्या     =  ८२
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Journey with a caring smile''
| मुख्यालय         = ताओयुआन, [[तैवान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = [http://www.china-airlines.com/ china-airlines.com]
}}
{{गल्लत|एर चायना}}
[[चित्र:B-18352 (15060967153).jpg|250 px|इवलेसे|[[बँकॉक]]च्या [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]ावरील चायना एरलाइन्सचे [[एरबस ए३३०]] विमान]]
'''चायना एरलाइन्स''' ([[चिनी भाषा|चिनी]]: 中華航空) ही [[तैवान]] देशामधील सर्वात मोठी [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. चायना एरलाइन्स दर आठवड्याला जगातील ९५ [[विमानतळ]]ांवर एकूण १,३०० प्रवासी विमानसेवा पुरवते. चायना एरलाइन्सचा प्रमुख वाहतूकतळ [[तैपै]]जवळील [[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर आहे.

२०११ सालापासून चायना एरलाइन्स [[स्कायटीम]] समूहाचा सदस्य आहे.

== मुख्यालय ==
[[File:CALParkOfficeBuildingWatson88.jpg|thumb|[[सीएएल पार्क]], चायना एरलाइन्सचे मुख्यालय]]
चायना एरलाइन्सचे मुख्यालय [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] परिसरात [[सीएएल पार्क]] या आधुनिक प्रशासकीय संकुलात आहे. हे [[दायुआन जिल्हा]] (पूर्वी दायुआन टाउनशिप), [[ताओयुआन शहर]] येथे आहे.&lt;ref name=&quot;Inaugurates&quot;&gt;{{Cite press release |title=चायना एरलाइन्सने सीएएल पार्कचे उद्घाटन केले |publisher=चायना एरलाइन्स |date=March 26, 2010}}&lt;/ref&gt;

== करार ==
=== कोडशेर करार ===
चायना एरलाइन्स अनेक आंतरराष्ट्रीय विमानकंपन्यांसोबत कोडशेअर करार ठेवते. या करारांमुळे प्रवाशांना एकाच तिकीटावर विविध विमानकंपन्यांच्या उड्डाणांचा लाभ घेता येतो.&lt;ref name=&quot;CI Codeshare Partners&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CAPA China Airlines profile&quot;/&gt;

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर युरोपा]]
* [[एर फ्रान्स]]
* [[बँकॉक एरलाइन्स]]
* [[ब्रिटिश एरलाइन्स]]
* [[चायना ईस्टर्न एरलाइन्स]]
* [[चायना सदर्न एरलाइन्स]]
* [[डेल्टा एरलाइन्स]]
* [[डॉइचे बान]] {{small|(रेल्वे)}}
* [[गरुडा इंडोनेशिया]]
* [[आयटीए एरलाइन्स]]
* [[जपान एरलाइन्स]]
* [[जे-एर]]
* [[केएलएम]]
* [[कोरियन एर]]
* [[मँडरिन एरलाइन्स]] {{small|(उपकंपनी)}}
* [[मलेशिया एरलाइन्स]]
* [[फिलिपाईन एरलाइन्स]]
* [[क्वांटस]]
* [[रॉयल ब्रुनेई एरलाइन्स]]
* [[स्कॅन्डिनेव्हियन एरलाइन्स]]
* [[शांघाय एरलाइन्स]]
* [[व्हिएतनाम एरलाइन्स]]
* [[वेस्टजेट]]
* [[झियामेनएर]]
{{div col end}}

=== इंटरलाइन करार ===
चायना एरलाइन्स खालील विमानकंपन्यांसोबत इंटरलाइन करार ठेवते. या करारांमुळे प्रवाशांना सामान हस्तांतरण, एकत्रित तिकीट, आणि जोडउड्डाणांची सोय मिळते.{{citation needed|date=May 2025}}

{{div col|colwidth=15em}}
* [[एर नॉर्थ]]
* [[एमिरेट्स]]
* [[हान एर]]
* [[कुवेत एरलाइन्स]]
* [[लाओ एरलाइन्स]]
* [[सिंगापूर एरलाइन्स]]
* [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]
* [[सन कंट्री एरलाइन्स]]
* [[तैवान हाय स्पीड रेल]] {{small|(रेल्वे)}}
{{div col end}}

== विमानताफा ==
नोव्हेंबर, २०२५ च्या सुमारास चायना एरलाइन्स आपल्या मुख्य आणि मालवाहू सेवांसाठी विविध प्रकारची आधुनिक विमाने चालविते. यांत मुख्यतः एरबस आणि बोईंग प्रकारची विमाने आहेत.

=== सध्याचा ताफा ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मुख्य ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
! मागण्या
!जे
!डब्ल्यू
!वाय
!एकूण
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३२१निओ]]
|१९
|१४
|१२
|—
|१६८
|१८०
|२२ भाड्याने; ११ खरेदी; ५ पर्याय. २०२१–२०२७ दरम्यान वितरण. [[बोईंग ७३७-८००]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३३०-३००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१३
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|३६
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|२७७
|३१३
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[बोईंग ७८७]] ने बदलण्याची योजना.
|-
|३०
|३०७
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[एरबस ए३५०-९००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|१५
|rowspan=&quot;2&quot;|५
|३२
|३१
|२४३
|३०६
|rowspan=&quot;2&quot;|१ विमान पूर्वी [[एसएएस]] कडे होते; २०२७ पासून सर्वांचे केबिन नूतनीकरण.
|-
|४०
|३२
|२२८
|३००
|-
|[[एरबस ए३५०-१०००]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०२९ पासून वितरण; [[बोईंग ७७७-३००ईआर]] ची जागा घेणार.
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[बोईंग ७३७-८००]]
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|rowspan=&quot;2&quot;|८
|rowspan=&quot;2&quot;|—
|१५०
|१५८
|rowspan=&quot;2&quot;|सेवेतून काढून [[एरबस ए३२१निओ]] ने बदलले जाणार.
|-
|१५३
|१६१
|-
|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|१०
|—
|४०
|६२
|२५६
|३५८
|[[एरबस ए३५०-१०००]] व [[बोईंग ७७७-९]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७-९]]
|—
|१५
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|२०३० पासून वितरण; ७७७-३००ईआर ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-९]]
|—
|१८
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|१६ विमानांची मूळ ऑर्डर; ६ विमानांचे रूपांतर ७८७-१० मध्ये; २०२५–२०२८ वितरण; [[एरबस ए३३०-३००]] ची जागा घेणार.
|-
|[[बोईंग ७८७-१०]]
|—
|६
|colspan=&quot;4&quot;|टीबीए
|-
!एकूण
!८३
!७८
!colspan=&quot;5&quot;|
|}

=== मालवाहू ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — मालवाहू ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!कॉन्फिगरेशन
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|८
|—
|कार्गो
|[[बोईंग ७७७-८एफ]] ने बदलले जाणार.
|-
|[[बोईंग ७७७एफ]]
|१०
|२
|कार्गो
|
|-
|[[बोईंग ७७७-८एफ]]
|—
|८
|कार्गो
|२०३० पासून वितरण; ७४७-४००एफ ची जागा घेणार.
|-
!एकूण
!२१
!१०
!colspan=&quot;2&quot;|
|}

=== निवृत्त विमाने ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse; text-align:center; margin:1em auto;&quot;
|+ चायना एरलाइन्स — निवृत्त ताफा
!विमानप्रकार
!संख्या
!सेवेत दाखल
!सेवेतून निवृत्त
!बदललेले विमान
!नोंदी
|-
|[[एरबस ए३००बी४-२००]]
|६
|१९८५
|२००१
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|
|-
|[[एरबस ए३००-६००आर]]
|१०
|१९८७
|२००७
|[[एरबस ए३३०-३००]]
|
|-
|[[एरबस ए३२०-२००]]
|२
|१९९४
|१९९७
|—
|
|-
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|७
|२००१
|२०१७
|[[एरबस ए३५०-९००]]
|
|-
|[[बोईंग ७०७-३२०]]
|६
|१९६९
|१९८५
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७२७-१००]]
|४
|१९६७
|१९८२
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|७
|१९७६
|१९९६
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७३७-४००]]
|६
|१९९६
|१९९९
|[[बोईंग ७३७-८००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-१००]]
|२
|१९७५
|१९८४
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००बी]]
|४
|१९७८
|१९९७
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एफ]]
|३
|१९८०
|२००३
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-२००एसएफ]]
|७
|१९९२
|२००२
|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७एसपी]]
|४
|१९७७
|१९९९
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[बोईंग ७४७-४००]]
|२०
|१९९०
|२०२१
|[[एरबस ए३५०-९००]] / [[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
|
|-
|[[बोईंग ७६७-२००]]
|२
|१९८३
|१९८९
|—
|
|-
|[[डग्लस डीसी-३]]
|९
|१९५९
|१९७६
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[डग्लस डीसी-४]]
|—
|१९६२
|१९७५
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[मॅकडॉनेल डग्लस एमडी-११]]
|४
|१९९२
|२००१
|[[एरबस ए३४०-३००]]
|
|-
|[[एनएएमसी वायएस-११]]
|२
|१९७०
|१९७९
|[[बोईंग ७३७-२००]]
|
|-
|[[सूड एव्हिएशन कारावेल]]
|४
|१९७०
|१९८०
|—
|
|}

=== चित्रदालन ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:China Airlines Airbus A321neo ACF.jpg|[[एरबस ए३२१निओ]]
File:China Airlines Airbus A330-300 Gu.jpg|[[एरबस ए३३०-३००]]
File:B-18902 A350-900 China Airlines LHR 4.11.20.jpg|[[एरबस ए३५०-९००]]
File:China Airlines Boeing 737-800; B-18609@HKG;04.08.2011 615bd (6207199327).jpg|[[बोईंग ७३७-८००]]
File:B-18708 Boeing 747 China Airlines Cargo (7175891555).jpg|[[बोईंग ७४७-४००एफ]]
File:China Airlines Boeing 777-309(ER) B-18005 (22410029368).jpg|[[बोईंग ७७७-३००ईआर]]
File:Frankfurt Airport China Airlines Cargo Boeing 777-F B-18775 (DSC03464).jpg|[[बोईंग ७७७एफ]]
&lt;/gallery&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
*[http://www.china-airlines.com/ अधिकृत संकेतस्थळ]
{{कॉमन्स|China Airlines|चायना एरलाइन्स}}

{{स्कायटीम}}

[[वर्ग:स्कायटीम]]
[[वर्ग:तैवानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]</text>
      <sha1>4i1r80cg1y20gkw7znidarhksvwf667</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थाई एरवेझ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167416</id>
    <revision>
      <id>2679668</id>
      <parentid>2116498</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>माहिती</comment>
      <origin>2679668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="iwhmvn6z96p2w1s2awa896xg30wk0f3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = थाई एरवेझ
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = TG
| ICAO           = THAI
| callsign       = THAI
| स्थापना            = १ मे १९६०
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[चियांग माई]]&lt;br /&gt;[[फुकेत]]&lt;br /&gt;[[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = ''रॉयल ऑर्चिड प्लस''
| एलायंस           = [[स्टार अलायन्स]]
| उपकंपन्या          = थाई स्माईल
| विमान संख्या     =  ९१
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Smooth as Silk''
| मुख्यालय         = [[बँकॉक]], [[थायलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.thaiairways.com/
}}
[[चित्र:ThaiA380FRA.JPG|250 px|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ]]ावरील थाई एरवेझचे [[एअरबस ए३८०]] विमान|इवलेसे]]
'''थाई एरवेझ''' ([[थाई भाषा|थाई]]: บริษัท การบินไทย จำกัด (มหาชน)) ही [[थायलंड]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९६० साली स्थापन झालेली थाई एरवेझ [[आशिया]], [[युरोप]], [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]] इत्यादी खंडांच्या ३५ देशांतील ७८ शहरांना विमानसेवा पुरवते.

बँकॉक येथील आपल्या मुख्य केंद्रातून — [[सुवर्णभूमी विमानतळ]] — थाई एरलाइन्स सध्या ५१ आंतरराष्ट्रीय आणि ९ देशांतर्गत गंतव्यस्थाने सेवा देते. कंपनीकडे ८० विमाने आहेत, ज्यात बोईंग आणि एरबस या दोन्ही उत्पादकांची रुंद-देह (wide‑body) आणि अरुंद-देह (narrow‑body) विमाने समाविष्ट आहेत.

जानेवारी २०२६ पर्यंत कंपनीकडे ८० नवीन विमानांच्या मागण्या असून, २०२९ पर्यंत ताफा १४३ विमानांपर्यंत वाढवण्याची योजना आहे.

थाई एरलाइन्सचे मार्गजाळे मुख्यतः: युरोप, आशिया, ओशियानिया या प्रदेशांमध्ये आहे. जानेवारी २०२६ पर्यंत कंपनी २९ देशांमध्ये उड्डाणे चालवते, ज्यात ९ देशांतर्गत मार्ग समाविष्ट आहेत.

थाई एरलाइन्स ही [[स्टार अलायन्स]] या जागतिक विमानकंपनी संघटनेची स्थापनेपासूनची पाच संस्थापक सदस्यांपैकी एक आहे.
स्टार अलायन्सची स्थापना १४ मे १९९७ रोजी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.staralliance.com/en/about/airlines/  
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130304191248/http://www.staralliance.com/en/about/airlines/  
|archive-date = ४ मार्च २०१३
|access-date = २१ सप्टेंबर २०२०
|title = मुख्य पृष्ठ
}}&lt;/ref&gt;

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स|Thai Airways International|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.thaiairways.com/}}

[[वर्ग:थायलंडमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:स्टार अलायन्स]]</text>
      <sha1>iwhmvn6z96p2w1s2awa896xg30wk0f3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679669</id>
      <parentid>2679668</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* बाह्य दुवे */</comment>
      <origin>2679669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8811" sha1="9p8aoub15rw0gm5aw2d5nq37pkrgyac" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = थाई एरवेझ
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = TG
| ICAO           = THAI
| callsign       = THAI
| स्थापना            = १ मे १९६०
| सुरुवात            = 
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[सुवर्णभूमी विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[चियांग माई]]&lt;br /&gt;[[फुकेत]]&lt;br /&gt;[[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = ''रॉयल ऑर्चिड प्लस''
| एलायंस           = [[स्टार अलायन्स]]
| उपकंपन्या          = थाई स्माईल
| विमान संख्या     =  ९१
| मुख्य कंपनी      = 
| ब्रीदवाक्य         = ''Smooth as Silk''
| मुख्यालय         = [[बँकॉक]], [[थायलंड]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.thaiairways.com/
}}
[[चित्र:ThaiA380FRA.JPG|250 px|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ]]ावरील थाई एरवेझचे [[एअरबस ए३८०]] विमान|इवलेसे]]
'''थाई एरवेझ''' ([[थाई भाषा|थाई]]: บริษัท การบินไทย จำกัด (มหาชน)) ही [[थायलंड]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९६० साली स्थापन झालेली थाई एरवेझ [[आशिया]], [[युरोप]], [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]] इत्यादी खंडांच्या ३५ देशांतील ७८ शहरांना विमानसेवा पुरवते.

बँकॉक येथील आपल्या मुख्य केंद्रातून — [[सुवर्णभूमी विमानतळ]] — थाई एरलाइन्स सध्या ५१ आंतरराष्ट्रीय आणि ९ देशांतर्गत गंतव्यस्थाने सेवा देते. कंपनीकडे ८० विमाने आहेत, ज्यात बोईंग आणि एरबस या दोन्ही उत्पादकांची रुंद-देह (wide‑body) आणि अरुंद-देह (narrow‑body) विमाने समाविष्ट आहेत.

जानेवारी २०२६ पर्यंत कंपनीकडे ८० नवीन विमानांच्या मागण्या असून, २०२९ पर्यंत ताफा १४३ विमानांपर्यंत वाढवण्याची योजना आहे.

थाई एरलाइन्सचे मार्गजाळे मुख्यतः: युरोप, आशिया, ओशियानिया या प्रदेशांमध्ये आहे. जानेवारी २०२६ पर्यंत कंपनी २९ देशांमध्ये उड्डाणे चालवते, ज्यात ९ देशांतर्गत मार्ग समाविष्ट आहेत.

थाई एरलाइन्स ही [[स्टार अलायन्स]] या जागतिक विमानकंपनी संघटनेची स्थापनेपासूनची पाच संस्थापक सदस्यांपैकी एक आहे.
स्टार अलायन्सची स्थापना १४ मे १९९७ रोजी झाली.&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.staralliance.com/en/about/airlines/  
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130304191248/http://www.staralliance.com/en/about/airlines/  
|archive-date = ४ मार्च २०१३
|access-date = २१ सप्टेंबर २०२०
|title = मुख्य पृष्ठ
}}&lt;/ref&gt;

=== चित्रदालन ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=&quot;250&quot; heights=&quot;140&quot; perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;स्टार अलायन्स लिव्हरी&quot;&gt;
File:64ad - Thai Airways International Airbus A300-622R, HS-TAO@BKK,17.07.1999 - Flickr - Aero Icarus.jpg|[[एरबस ए३००|एरबस ए३००बी४-६२२आर]] (HS-TAO)
File:HS-TBD@HKG (20190125155634).jpg|[[एरबस ए३३०|एरबस ए३३०-३४३]] (HS-TBD)
File:HS-TEL - Thai Airways International - Airbus A330-322 - Star Alliance Livery - CTU (9769620092).jpg|[[एरबस ए३३०|एरबस ए३३०-३२२]] (HS-TEL)
File:HS-TGW (33928906984).jpg|[[बोईंग ७४७-४००|बोईंग ७४७-४डी७]] (HS-TGW)
File:HS-THQ@PEK (20241202155328).jpg|[[एरबस ए३५०|एरबस ए३५०-९४१]] (HS-THQ)
File:Airbus A350-941 HS-THU.jpg|[[एरबस ए३५०|एरबस ए३५०-९४१]] (HS-THU)
File:Thai Airways International Douglas DC-8-63 Volpati-1.jpg|[[डग्लस डीसी-८|डग्लस डीसी-८-६३]] (HS-TGY) — पारंपरिक थाई नर्तकी लिव्हरी
File:Thai Smile (Adventure Time livery), HS-TXQ, Airbus A320-232 (47666559291).jpg|[[थाई स्माईल]] [[एरबस ए३२०|एरबस ए३२०-२३२]] (WL) (HS-TXQ) — [[कार्टून नेटवर्क]] लिव्हरी
File:HS-TEK Airbus A330 Thai (7342905132).jpg|[[एरबस ए३३०|एरबस ए३३०-३२२]] (HS-TEK) — [[रॉयल बार्ज नराई सोंग सुबान]] लिव्हरी
File:Thai Airways Boeing 747-400 retro livery Wallner.jpg|[[बोईंग ७४७-४००|बोईंग ७४७-४डी७]] (HS-TGP) — रेट्रो लिव्हरी
File:HS-TGO 3 B747-4D7 Thai Intl(Dragon Boat) KIX 12JUL01 (7058351623).jpg|[[बोईंग ७४७-४००|बोईंग ७४७-४डी७]] (HS-TGO) — [[रॉयल बार्ज सुपन्नाहोंग]] लिव्हरी
File:HS-TKF@PEK (20191130153457).jpg|[[बोईंग ७७७|बोईंग ७७७-३डी७]] (HS-TKF) — [[रॉयल बार्ज सुपन्नाहोंग]] लिव्हरी
File:Thai Airways International Airbus A300-605R (HS-TAH-518).jpg|[[एरबस ए३००-६०५आर]] (HS-TAH) — [[मोशन लाईन्स|स्पीडलाइन]] लिव्हरी
File:HS-TXT (21 Oct 2024).jpg|[[एरबस ए३२०|एरबस ए३२०-२३२]] (WL) (HS-TXT) — [[रिबन]] लिव्हरी
File:HS-TGZ 1 B747-4D7 Thai Intl Aws FRA 14JUN02 (8228506565).jpg|[[बोईंग ७४७-४००|बोईंग ७४७-४डी७]] (HS-TGZ) — “किंग ७२वा वाढदिवस” लिव्हरी
File:Thai Cargo Boeing 747-4D7(BCF) HS-TGH &quot;Chaiprakarn&quot; (33832009916).jpg|[[बोईंग ७४७-४००बीसीएफ|बोईंग ७४७-४डी७ (बीसीएफ)]] (HS-TGH) — थाई एरलाइन्स कार्गो लिव्हरी
File:Boeing 777-FZB, Thai Cargo (Southern Air) AN1678440.jpg|[[बोईंग ७७७-२००एलआर|बोईंग ७७७-एफझेडबी]] (N775SA) — “ऑलवेज डिलिव्हर द बेस्ट” लिव्हरी
File:Boeing 747-2D7B(SF), Thai Airways International Cargo (Atlas Air) AN0604189.jpg|[[बोईंग ७४७-२००|बोईंग ७४७-२डी७बी (एसएफ)]] (N522MC) — थाई एरलाइन्स कार्गो (लघुरूप) लिव्हरी
File:Thai Cargo Douglas DC-8-62F Volpati.jpg|[[डग्लस डीसी-८|डग्लस डीसी-८-६२एएफ]] (HS-TGS) — थाई एरलाइन्स कार्गो (मोठ्या अक्षरात) लिव्हरी
&lt;/gallery&gt;

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स|Thai Airways International|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.thaiairways.com/}}

[[वर्ग:थायलंडमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:स्टार अलायन्स]]</text>
      <sha1>9p8aoub15rw0gm5aw2d5nq37pkrgyac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ताजिक एर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181829</id>
    <revision>
      <id>2679634</id>
      <parentid>2679578</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>संदर्भ</comment>
      <origin>2679634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4973" sha1="pkqvvrf36ehhamze8efhdvo4mmm7uov" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
डिसेंबर २०१४ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin:1em auto; text-align:center;&quot;
|+ ताजिक एर गंतव्यस्थाने
|-
! देश
! शहर
! विमानतळ
! नोंदी
|-
|{{KAZ}}
|[[अल्माटी]]
|[[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
|-
|{{KGZ}}
|[[बिश्केक]]
|
|
|-
|{{TJK}}
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|'''हब'''
|-
|{{TJK}}
|[[खुजंद]]
|
|
|-
|{{TJK}}
|[[कुर्घोनतेप्पा]]
|
|
|-
|{{IND}}
|[[दिल्ली]]
|[[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
|-
|{{IRN}}
|[[तेहरान]]
|[[तेहरान इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
|-
|{{RUS}}
|[[मॉस्को]]
|[[दोमोदेदोवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
|
|-
|{{RUS}}
|[[नोव्होसिबिर्स्क]]
|
|
|-
|{{RUS}}
|[[सेंट पीटर्सबर्ग]]
|[[पुल्कोवो विमानतळ]]
|
|-
|{{RUS}}
|[[सुर्गुत]]
|
|
|-
|{{RUS}}
|[[येकातेरिनबुर्ग]]
|
|
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>pkqvvrf36ehhamze8efhdvo4mmm7uov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679635</id>
      <parentid>2679634</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* गंतव्यस्थाने */</comment>
      <origin>2679635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4128" sha1="ifb3q1jxy26yyt1vxkwolzuew8k32wa" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[Bokhtar]]
|[[Bokhtar International Airport]]
|{{Terminated}}
|
|-
|[[Dushanbe]]
|[[Dushanbe International Airport]]
|{{Airline hub}}
|
|-
|[[Khorugh]]
|[[Khorog Airport]]
|नियमित
|
|-
|[[Kulob]]
|[[Kulob Airport]]
|नियमित
|
|-
|[[Panjakent]]
|[[Panjakent Airport]]
|नियमित
|
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>ifb3q1jxy26yyt1vxkwolzuew8k32wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679636</id>
      <parentid>2679635</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2679636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="qr89r4d0qre86ykq5nmx2kf4a306zry" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[Bokhtar]]
|[[Bokhtar International Airport]]
|{{Terminated}}
|
|-
|[[Dushanbe]]
|[[Dushanbe International Airport]]
|{{Airline hub}}
|
|-
|[[Khorugh]]
|[[Khorog Airport]]
|नियमित
|
|-
|[[Kulob]]
|[[Kulob Airport]]
|नियमित
|
|-
|[[Panjakent]]
|[[Panjakent Airport]]
|नियमित
|
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>qr89r4d0qre86ykq5nmx2kf4a306zry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679637</id>
      <parentid>2679636</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* गंतव्यस्थाने */</comment>
      <origin>2679637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4360" sha1="6kjcpntrx4ua7sg14s0vmpdgo3kjup2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>6kjcpntrx4ua7sg14s0vmpdgo3kjup2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679639</id>
      <parentid>2679637</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* गंतव्यस्थाने */</comment>
      <origin>2679639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5190" sha1="kkavf5muiz6y6wxth9slxtzjege9jn3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== ताफा ==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:Flugplatz in Chorugh mit Blick auf die afghanische Talseite.jpg|thumb|खोरूग येथे [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]]]
[[File:Tajik Air, EY-751, Boeing 757-2Q8 (16351336383).jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७५७-२००]]]]
[[File:Tajik Air Boeing 737-300 Pichugin.jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७३७-३००]]]]

ऑगस्ट २०२५च्या सुमारास ताजिक एरकडील विमाने:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=ग्लोबल एरलाइन गाईड २०२५ – ताजिक एर |magazine=एरलाइनर वर्ल्ड |date=September 2025 |page=76}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>kkavf5muiz6y6wxth9slxtzjege9jn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679640</id>
      <parentid>2679639</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2679640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5191" sha1="axnn7lnwa898suzdrwubqlkaaht1ckn" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== ताफा ==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:Flugplatz in Chorugh mit Blick auf die afghanische Talseite.jpg|thumb|खोरूग येथे [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]]]
[[File:Tajik Air, EY-751, Boeing 757-2Q8 (16351336383).jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७५७-२००]]]]
[[File:Tajik Air Boeing 737-300 Pichugin.jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७३७-३००]]]]

ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास ताजिक एरकडील विमाने:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=ग्लोबल एरलाइन गाईड २०२५ – ताजिक एर |magazine=एरलाइनर वर्ल्ड |date=September 2025 |page=76}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>axnn7lnwa898suzdrwubqlkaaht1ckn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679641</id>
      <parentid>2679640</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* ताफा */</comment>
      <origin>2679641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5808" sha1="2phvguu79vlbdjacau2fdidcophbbcl" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== विमानताफा ==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:Flugplatz in Chorugh mit Blick auf die afghanische Talseite.jpg|thumb|खोरूग येथे [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]]]
[[File:Tajik Air, EY-751, Boeing 757-2Q8 (16351336383).jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७५७-२००]]]]
[[File:Tajik Air Boeing 737-300 Pichugin.jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७३७-३००]]]]

ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास ताजिक एरकडील विमाने:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=ग्लोबल एरलाइन गाईड २०२५ – ताजिक एर |magazine=एरलाइनर वर्ल्ड |date=September 2025 |page=76}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ ताजिक एर ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!प्रवासी
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७३७ क्लासिक|बोईंग ७३७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७५७|बोईंग ७५७-२००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[झियान एमए६०]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
!एकूण
!४
!&amp;mdash;
!
!
|}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>2phvguu79vlbdjacau2fdidcophbbcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679642</id>
      <parentid>2679641</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* सध्याचा ताफा */</comment>
      <origin>2679642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="nzhzedecw2f6uoifq7uq9d0rmuuon6x" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== विमानताफा ==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:Flugplatz in Chorugh mit Blick auf die afghanische Talseite.jpg|thumb|खोरूग येथे [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]]]
[[File:Tajik Air, EY-751, Boeing 757-2Q8 (16351336383).jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७५७-२००]]]]
[[File:Tajik Air Boeing 737-300 Pichugin.jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७३७-३००]]]]

ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास ताजिक एरकडील विमाने:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=ग्लोबल एरलाइन गाईड २०२५ – ताजिक एर |magazine=एरलाइनर वर्ल्ड |date=September 2025 |page=76}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ ताजिक एर ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!प्रवासी
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७३७ क्लासिक|बोईंग ७३७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७५७|बोईंग ७५७-२००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[झियान एमए६०]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
!एकूण
!४
!&amp;mdash;
!
!
|}

=== निवृत्त विमाने ===
[[File:Tajikistan Airlines Antonov An-24 Mutzair.jpg|thumb|ताजिक एर [[अंतोनोव्ह एएन-२४]]]]
[[File:Tajik Air, EY-756, Boeing 767-332 (31521555163).jpg|thumb|[[बोईंग ७६७-३३२]]]]
{{div col}}
* [[अंतोनोव्ह अॅन-२४]]
* [[अंतोनोव्ह अॅन-२६]]
* २ [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]&lt;ref name=&quot;TAJ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tajikair.tj/en/content/about-us/avia-park.php|title=ताजिक एर — विमान ताफा माहिती|access-date=2017-07-19|archive-date=2018-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301061235/http://www.tajikair.tj/en/content/about-us/avia-park.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[बोईंग ७३७-२००]]
* [[बोईंग ७३७-३००]]
* [[बोईंग ७३७-४००]]
* [[बोईंग ७३७-५००]]
* [[बोईंग ७३७-८००]]
* [[बोईंग ७४७एसपी]]
* [[बोईंग ७५७-२००]]
* [[बोईंग ७६७-३००]]
* [[बॉम्बार्डियर सीआरजे२००]]
* [[जंकर्स एफ.१३]]
* [[जंकर्स जू ५२]]
* [[लिसुनोव्ह ली-२]]
* १ [[मिल मी-८]]&lt;ref name=&quot;TAJ&quot;/&gt;
* [[तुपोलेव्ह तू-१३४ए]]
* [[तुपोलेव्ह तू-१५४बी]]
* [[तुपोलेव्ह तू-१५४एम]]
* [[याकोव्हलेव्ह याक-४०]]
{{div col end}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>nzhzedecw2f6uoifq7uq9d0rmuuon6x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679647</id>
      <parentid>2679642</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* निवृत्त विमाने */</comment>
      <origin>2679647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12346" sha1="35g3npv3iviualsg15vms2vs1vhlxps" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट विमान सेवा
| नाव              = ताजिक एर
| चित्र             = 
| चित्र_आकारमान     = 
| IATA           = 7J
| ICAO           = TJK
| callsign       = TAJIKAIR
| स्थापना            = *१९२३ ([[एरोफ्लोत]]ची एक उपकंपनी)&lt;br /&gt;*१९९१ (स्वतंत्र कंपनी)
| सुरुवात            = १९३३
| बंद               = 
| विमानतळ         = [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| मुख्य_शहरे         = [[खुजंद]]
| फ्रिकवंट_फ्लायर     = 
| एलायंस           = 
| उपकंपन्या          =
| विमान संख्या     =  १५
| गंतव्यस्थाने       = १९
| मुख्य कंपनी      = ताजिकिस्तान सरकार
| ब्रीदवाक्य         = ''National airline of Tajikistan''
| मुख्यालय         = [[दुशान्बे]], [[ताजिकिस्तान]]
| मुख्य व्यक्ती     = 
| संकेतस्थळ        = http://www.tajikairlines.com/en/
}}
[[चित्र:Tajik_Air_Boeing_757-200_Karakas-1.jpg|250 px|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]]ावर थांबलेले ताजिक एरचे [[बोईंग ७५७]] विमान|इवलेसे]]
'''ताजिक एर''' ([[ताजिक भाषा|ताजिक]]: Тоҷик Эйр) ही [[मध्य आशिया]]तील [[ताजिकिस्तान]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. १९२३ साली स्थापन झालेली ताजिक एर भूतपूर्वा [[सोव्हिएत संघ]]ामधील एक प्रमुख कंपनी होती.

१९९१ पासून स्वतंत्र ताजिकिस्तानची राष्ट्रीय कंपनी असलेली ताजिक एर सध्या जगातील १९ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. [[दुशान्बे]]च्या [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर ताजिक एरचे मुख्यालय व वाहतूकतळ आहे.

== गंतव्यस्थाने==
फेब्रुवारी २०२५ च्या सुमारासची गंतव्यस्थाने:&lt;ref name=&quot;TJsched&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |title=Tajik Air schedule |access-date=2015-09-15 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402012057/http://tajikairlines.com/en/info/schedule/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!देश
!शहर
!विमानतळ
!नोंदी
!class=&quot;unsortable&quot;|संदर्भ
|-
|rowspan=5|ताजिकिस्तान
|[[बोख्तर]]
|[[बोख्तर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| बंद
|
|-
|[[दुशान्बे]]
|[[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]
| तळ
|
|-
|[[खोरूग]]
|[[खोरूग विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[कुलोब]]
|[[कुलोब विमानतळ]]
|नियमित
|
|-
|[[पंजाकेंट]]
|[[पंजाकेंट विमानतळ]]
|नियमित
|
|}

== विमानताफा ==
=== सध्याचा ताफा ===
[[File:Flugplatz in Chorugh mit Blick auf die afghanische Talseite.jpg|thumb|खोरूग येथे [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]]]
[[File:Tajik Air, EY-751, Boeing 757-2Q8 (16351336383).jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७५७-२००]]]]
[[File:Tajik Air Boeing 737-300 Pichugin.jpg|thumb|ताजिक एरचे माजी [[बोईंग ७३७-३००]]]]

ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास ताजिक एरकडील विमाने:&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=ग्लोबल एरलाइन गाईड २०२५ – ताजिक एर |magazine=एरलाइनर वर्ल्ड |date=September 2025 |page=76}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:0.5em auto; text-align:center&quot;
|+ ताजिक एर ताफा
!विमानप्रकार
!सेवेत
!ऑर्डर्स
!प्रवासी
!नोंदी
|-
|[[बोईंग ७३७ क्लासिक|बोईंग ७३७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७५७|बोईंग ७५७-२००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[बोईंग ७६७|बोईंग ७६७-३००]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
|[[झियान एमए६०]]
|१
|&amp;mdash;
|
|
|-
!एकूण
!४
!&amp;mdash;
!
!
|}

=== निवृत्त विमाने ===
[[File:Tajikistan Airlines Antonov An-24 Mutzair.jpg|thumb|ताजिक एर [[अंतोनोव्ह एएन-२४]]]]
[[File:Tajik Air, EY-756, Boeing 767-332 (31521555163).jpg|thumb|[[बोईंग ७६७-३३२]]]]
{{div col}}
* [[अंतोनोव्ह अॅन-२४]]
* [[अंतोनोव्ह अॅन-२६]]
* २ [[अंतोनोव्ह अॅन-२८]]&lt;ref name=&quot;TAJ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tajikair.tj/en/content/about-us/avia-park.php|title=ताजिक एर — विमान ताफा माहिती|access-date=2017-07-19|archive-date=2018-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301061235/http://www.tajikair.tj/en/content/about-us/avia-park.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[बोईंग ७३७-२००]]
* [[बोईंग ७३७-३००]]
* [[बोईंग ७३७-४००]]
* [[बोईंग ७३७-५००]]
* [[बोईंग ७३७-८००]]
* [[बोईंग ७४७एसपी]]
* [[बोईंग ७५७-२००]]
* [[बोईंग ७६७-३००]]
* [[बॉम्बार्डियर सीआरजे२००]]
* [[जंकर्स एफ.१३]]
* [[जंकर्स जू ५२]]
* [[लिसुनोव्ह ली-२]]
* १ [[मिल मी-८]]&lt;ref name=&quot;TAJ&quot;/&gt;
* [[तुपोलेव्ह तू-१३४ए]]
* [[तुपोलेव्ह तू-१५४बी]]
* [[तुपोलेव्ह तू-१५४एम]]
* [[याकोव्हलेव्ह याक-४०]]
{{div col end}}

== अपघात आणि घटना ==
[[File:1995-04-19 - Sochi tarmac.jpg|thumb|१९ एप्रिल १९९५ रोजी सोची विमानतळावर इंधन भरणारी रशियन एरोफ्लोट टँकर ट्रक.]]
* १७ जून १९९३ रोजी एक [[अंतोनोव्ह एएन-२६]] विमान [[बाटुमी (जॉर्जिया)]] येथून [[बाकू (अझरबैजान)]] येथे जात असताना तीव्र वादळात सापडून कोसळले. विमानातील सर्व ३३ जणांचा मृत्यू झाला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19930617-0&amp;lang=es|title=अपघात माहिती|publisher=एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क}}&lt;/ref&gt;
* २८ ऑगस्ट १९९३ रोजी एक [[याकोव्हलेव्ह याक-४०]] विमान [[खोरूग]] येथून [[दुशान्बे]]कडे जाण्यासाठी उड्डाण करताना [[१९९३ ताजिक एर याकोव्हलेव्ह याक-४० घटना|कोसळले]]. विमानातील ५ कर्मचारी आणि ८१ पैकी ७७ प्रवाशांचा मृत्यू झाला. विमानाची क्षमता फक्त २८ प्रवाशांची होती, परंतु सशस्त्र गुंडांनी विमानात क्षमतेपेक्षा अधिक प्रवासी ठोसून वैमानिकांना जबरदस्तीने उड्डाण करण्यास भाग पाडले होते.&lt;ref&gt;{{cite web|title=एएसएन विमान अपघात: याकोव्हलेव्ह ४० ८७९९५, खोरूग|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19930828-2|website=aviation-safety.net}}&lt;/ref&gt;
* १९ एप्रिल १९९५ रोजी एक [[लॉकहीड एल-१०११ ट्रायस्टार]] विमान ३०० प्रवाशांसह दोन दिवस उशीरानाे [[नवी दिल्ली]]हून [[दुशान्बे]] मार्गे [[हीथ्रो विमानतळ]] येथे जात होते. रशियन हवाई क्षेत्रात प्रवेश केल्यानंतर विमानाला [[सोची]] येथे उतरवण्याचा आदेश देण्यात आला. दुशान्बे सोडल्यानंतर विमानाने काळ्या समुद्रावर इंधन टाकले. प्रवाशांना याची काहीही कल्पना नव्हती. सोची येथे उतरल्यावर विमान १२ तासांहून अधिक वेळ सशस्त्र सुरक्षेखाली उभे ठेवण्यात आले. वैमानिकांनी आणि विमानकंपनीने स्थानिक अधिकाऱ्यांना विमानात इंधन भरण्यासाठी सुमारे £५,००० दिले. इतकेच नव्हे तर नंतर प्रवाशांकडून £२,००० लाच म्हणून मागण्यात आले.
* १५ डिसेंबर १९९७ रोजी [[ताजिकिस्तान एरलाइन्स फ्लाइट ३१८३]] हे [[तुपोलेव्ह तू-१५४बी]] विमान [[शारजाह]] (संयुक्त अरब अमिराती) येथे उतरताना धावपट्टीच्या आधीच उतरल्यामुळे कोसळे. विमानातील ८६ पैकी फक्त एक प्रवासी — सर्गेई पेत्रोव्ह — जिवंत राहिला.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19971215-0|title=विमान अपघात: टुपोलेव्ह तू-१५४बी-१ EY-85281|work=एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=799&amp;dat=19971215&amp;id=i_5OAAAAIBAJ&amp;sjid=rE0DAAAAIBAJ&amp;pg=5246,3138359 |title=एकच प्रवासी वाचला, ८५ मृत|work=द ब्रायन टाइम्स|date=1997-12-16}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे==
{{कॉमन्स वर्ग|Tajik Air|{{लेखनाव}}}}
*{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.tajikairlines.com/en/}}

[[वर्ग:ताजिकिस्तानमधील विमानवाहतूक कंपन्या]]
[[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>35g3npv3iviualsg15vms2vs1vhlxps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हाटकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185434</id>
    <revision>
      <id>2679672</id>
      <parentid>2641909</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23844-51</username>
        <id>182296</id>
      </contributor>
      <origin>2679672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15497" sha1="9zwgsuz8dbamepuczvl27jt38d7589s" xml:space="preserve">{{विकिकरण}}
'''हाटकर''' किंवा '''हटकर'''  ही प्राचीन क्षत्रिय योद्धा जमात आहे. जी भारताच्या दख्खन प्रदेशात आढळते. 

त्यांची मूळ भाषा मराठी आहे.

हटकर, विशेषतः मराठवाडा प्रदेशातील, हटकर क्षत्रिय आहेत आणि त्यांचा वंश योद्धा परंपरेशी संबंधित आहे.
* हाटकर मुख्यतः महाराष्ट्र, कर्नाटक, मध्यप्रदेश मध्ये वास्तव्यास आहेत.&lt;ref&gt;http://www.dhangar.org/dhangar_gotra_list.php&lt;/ref&gt;

हाटकर शब्दाचा अर्थ:

&quot;हाट&quot; म्हणजे &quot;लढाई&quot; किंवा &quot;युद्ध&quot; &amp;
&quot;कर&quot; म्हणजे &quot;करणारा.
* हाटकर = लढणारा किंवा योद्धा समाज.

* विदर्भात आणि मराठवाड्यात हटकरांची संख्या खुप आहे. मराठवाड्यातील व विदर्भ भागात सधन व उच्चशिक्षित &quot;हटकर पाटील&quot; आहेत.

== ईतिहास == 

* Captain Fitzgerald यांच्या मते उत्तर हिंदुस्थानातून १३ व्या आणि १४ व्या शतकात महाराष्ट्रात बारा कुळींचे लोक एकत्र आले आणि त्यांनी एक बारा-हट्टी गाव तयार केले. त्याला बाराहट्टीचा देश म्हणू लागले. सध्या या भागाला हिंगोली आणि आजूबाजूचा परिसर म्हणून ओळखले जाते आणि यावरूनच पुढे हटकर असे नाव पडले.

* &quot;१४ व्या शतकात जेव्हा निजाम दख्खनचा सुभेदार म्हणून आला होता, त्याच काळात हटकरसुद्धा आले होते&quot;, असे ते म्हणतात.
सर्व हटकर जेव्हा कधी मोहिमेवर जातात तेव्हा हातात एक भाला आणि तलवार घेऊनच निघतात. त्यामुळे त्यांना &quot;बर्गी किंवा बारगीर&quot; सुद्धा म्हणले जाते.
* अकबराने 'ऐन-ए-अकबरी' नामक ग्रंथात हटकरांचा उल्लेख केला आहे, तो असा - &quot;हटकर हे स्वाभिमानी आहेत, ही राजपुतांची पराक्रमी आणि घमंडी प्रकारची जात आहे. त्यांनी बाशीम (सध्याचे वाशीम) येथे सशस्त्र सेना तयार केली आहे त्यांच्याकडे १००० घोडदळ आणि ५००० पायदळ सैन्य आहे. त्यांनी आजूबाजूचे राज्य आणि किल्ले कब्जात ठेवले आहेत. त्यांना धनगर पण म्हणतात, पण ते राजपूत आहेत.&quot;
हटकर जमात मुळातच लढवय्ये होती. 
* ब्रिटिश काळात इसवी सन १८००-१८२० या काळात जमातीने नांदेड, परभणी व पैनगंगेच्या प्रदेशात धुमाकूळ घातला. हंसाजी नाईक हटकर हा त्यांचा नेता होता. त्यांनी नांदेड व वऱ्हाड मधील अनेक प्रमुख ठाणी आपल्या ताब्यात घेतली. त्यांचे ‘नोवा‘(जिल्हा नांदेड) हे प्रमुख ठाणे होते. या ठाण्याला इंग्रजांनी ८ जानेवारी १८१९ रोजी वेढा घातला. तेव्हा किल्ल्यात एक महिना संघर्ष चालू होता. हंसाजी नाईक यांनी एक महिना  ब्रिटिशांविरुद्ध झुंज दिली.

निजामाच्या राज्यात हटकरांचा दरारा होता. आणि ब्रिटिशांच्या काळात त्यांना सतत युद्धाला उभे राहणारे आणि बंड करण्यात कुख्यात आहेत, असेच समजले जाते. हटकरांमध्ये युद्धात छातीवर वार घेणे आणि शहीद होणे ही अभिमानाची गोष्ट समजली जाते. हटकरांमध्ये मिश्या कधी कापत नाहीत. मिश्या ठेवणाऱ्यांना मान दिला जातो. हटकर पुरुष हे शारीरिक दृष्ट्या धष्टपुष्ट, स्वतंत्र राहणारे, आणि स्वाभिमानी असतात. हटकरांना महाराष्ट्र सरकारने त्यांना भटकी जमात वर्ग-२ म्हणजे (NT-C) प्रवर्गात समाविष्ट केले आहे. महाराष्ट्रात आल्यावर यांचा मुख्य व्यवसाय शेती होता. पण मूळचेच शूर असल्यामुळे यातील काही सैन्यात भरती झाले आणि काहींनी गावातील प्रशासनात सहभाग घेतला.हटकर समाजात विट्टलराव नाईक, माधवराव नाईक यांनी निजाम विरोधात स्वातंत्र्य सैनिक म्हणून काम केले होते.

हटकरांचा ध्वज:

हटकरांचा स्वतःचा वेगळा ध्वज असतो, निजामाच्या काळात हटकरांची संख्या अधिक होती. त्यांच्या लष्करी पेशाला शोभेल असा झेंडा त्यांच्याकडे असे, झेंड्याचा वरील भाग हा पिवळा असून खालच्या बाजूला तो लालसर रंगाचा असे. समाजातील कुठल्याही सामाजिक कार्यात, किंवा युद्धाच्या वेळी हटकर स्वतःचा झेंडा घेऊनच निघतात. इतिहासात अशाच प्रकारचे झेंडे दोन साम्राज्यांचे आहेत.
# दक्षिणेतील विजयनगरच्या साम्राज्यातील वडियार घराण्याचे म्हैसूरचे राज्य. त्यांचा झेंडा तंतोतंत असाच आहे. आणि
# म्हणजे राजस्थान आणि पंजाब मधील भाटी राजपुतांच्या राज्याचे झेंडे. 
हे झेंडे रंगाने मिळते जुळते आहेत.

* महाराष्ट्रात धनगर समाजाचे दोन मुख्य प्रवाह आहेत असे सांगितले जाते त्यापैकी एक म्हणजेच हटकर होय. आज हटकर समाज शैक्षणिक व सामाजिक दृष्ट्या पुढारलेला असून विविध राजकीय व प्रशासकीय व्यक्ती समाजाने दिलेले आहेत. हटकर समाजा मध्ये उच्च साक्षरता दर असून आर्थिक दृष्ट्या हा गट सधन आहे.

==प्रमुख वर्चस्व असलेले प्रदेश:==

१. मराठवाडा (महाराष्ट्र):

जिल्हे: लातूर, उस्मानाबाद, बीड, हिंगोली, परभणी, नांदेड

किल्ले: औसा, उदगीर, नळदुर्ग, परळी, कंधार
ह्या किल्ल्यांवर हटकर सरदार होते 

काही हाटकर पाळयेकरांनी छोटे भाग स्वतंत्रपणे प्रशासित केले होते.


२. हैदराबाद कर्नाटका / कल्याण-कर्नाटका:

जिल्हे: बीदर, गुलबर्गा (कलबुर्गी), यादगिरी, रायचूर

बहमनी सुलतानत, निजाम आणि कल्याणी चालुक्यांच्या काळात महत्त्वाची भूमिका.


३. तेलंगणा व आंध्रप्रदेश:

जिल्हे: निजामाबाद, आदिलाबाद

येथेही हाटकर समाज आढळतो; काही ठिकाणी ते अजूनही मराठी, कन्नड आणि तेलुगू मिश्रित बोली बोलतात.

== छ. शिवाजी महाराजांच्या काळातील हटकर सरदारांची नावे ==

# निम्बाजी पाटोळे 
# हिरोजी शेळके
# दादाजी काकडे 
# बळवंतराव देवकाते 
# व्यंकोजी खांडेकर 
# अंगदोजी पांढरे
# धनाजी शिंगाडा 
# भवाणराव देवकाते 
# बनाजी बिर्जे 
# येसाजी थोरात
# संभाजी पांढरे 
# गोदाजी पांढरे 
# इन्द्राजी गोरड
# नाईकजी पांढरे
# ग्यानुजी होडगिर
# तुका पोले
#भगाजी करे
#तानाजी राजे कोकरे
#लाखोजी कोकरे

== प्रसिद्ध घराणी ==

छत्रपती शिवाजी महाराजानंतर मराठे आणि औरंगजेब यांच्यात ज्या लढाया झाल्या त्यामधून प्रसिद्ध झालेली हटकर सरदारांची घराणी&lt;ref&gt;Ain-e-Akbari&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Washim District Wikipedia&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;People Of India :Maharashtra-Volume 2&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Castes and tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions – Volume 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Indian Encyclopaedia: Biographical, Historical, Religious -Volume&lt;/ref&gt;

# देवकाते
# बंडगर
# शेंडगे 
# कोळेकर
# होडगिर
# गोफणे
# वाघमोडे
# काळे
# धायगुडे
# शिंदे
# मासाळ
# हजारे
# मदने
# खरात
# शेळके
# सलगर
# पुणेकर
# पाटोळे
# खताळ 
# माने
# फणसे
# टकले
# बारगळ
# शिंगाडे
# डांगे
# काकडे 
# गाढवे 
# महानवर 
# बरगे
# हाके
# रूपनवर
# गलांडे
# भानुसे 
# सोलणकर किंवा सोनवलकर 
# बने 
# आगलावे
# वाघे 
# वाघमारे
# पांढरे 
# सदगर 
# लवटे
# करे 
# कोकरे 
# वलकर किंवा वलेकर.
# पौळ (पवार) 
# मस्के 
# शेम्बडे 
# देवकते 
# येळे 
# बुर्ले 
# ढाले
# नरोटे

== आडनावे == 

विदर्भ आणि मराठवाड्यातील:-

थिटे(पाटील)  नरवटे/नरुटे(पाटील), भांबेरे(पाटील), येळे(पाटील), भांडे, नप्ते, चोरमले, कन्नर, कुन्नर, नेवडे, जरारे, जेढर,
शेळके, शिंदे, काळे, सोनुने, हाके, इतवारे, रामेकर, वाघमोडे, सोर, बादाड, बारे, संसारे, आवाड, नेमाने, माटे, डोने, ढाले, पाराधे, पारखे, बंडगर, घोडके, धरणे, कारंडे, 
करे, कोकरे, कोळगिर, कोळेकर, गडदे, गावडे, गोरड, होडगिर, धुळगंडे, भोरगिर, नरवटे, कर्ले, जानकर, थोरात, धायगुडे, 
देवकर, देशमुख, घुगरे, देवकाते, पडळकर, पाटील, पांढरे, पुणेकर, पोले, भिसे, मसरक, माने, मार्कंड, मार्कडे, मासाळ, मासुळे, मेमाणे, मोरे, लवटे, लोखंडे, मस्के, वडकुते, वलेकर, वलकर, वाघमारे, वाघमोडे, शिंगाडे, शिंदे, सरोदे, सरगर, सदगर, सलगर, सापनर, सुरनर, राऊतराय, सूळ, सोलणकर किंवा सोनवलकर, हंडे, हराळ, मारकड, हाके, होडबे,दडस(पुजारी ), हापगुंडे आहेत.
*  काही हटकरांना पाटील, राव, नाईक, देशमुख, राजे, मानकरी या उपाध्या आहेत.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]]

[[वर्ग:मराठी आडनावे]]</text>
      <sha1>9zwgsuz8dbamepuczvl27jt38d7589s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>करंदी (शिरूर)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201901</id>
    <revision>
      <id>2679671</id>
      <parentid>2656454</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23820-28</username>
        <id>182295</id>
      </contributor>
      <origin>2679671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5380" sha1="q1hnmen9yxg2x1xfrikacfihi7rhfk3" xml:space="preserve">{{गल्लत|करंदी, अहमदनगर}}
{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव ='''करंदी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर, पुणे
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =शारदा राजेंद्र ढोकले
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=412208| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/१२
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''करंदी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.
==भौगोलिक स्थान==
'''करंदी''' हे [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याच्या]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] गाव आहे. येथे [[हनुमान|हनुमानाचे]] मंदिर आहे तसेच येथे जानपीर बाबाची यात्रा भरते. येथे जे.जे. इंटरनॅशनल स्कूल आहे.
#अश्विनी_बिजनेस_ग्रुप# ही उद्योग क्षेत्रातील अग्रगण्य संस्था उभारलेली आहे. (हाऊसकीपिंग लिक्विड साहित्य उत्पादन)
#किरण प्रोव्हिजन स्टोर्स हे किराणा मालाचे दुकान असून  अश्या प्रकारचे अनेक व्यवसाय आहेत .
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
येथील सर्वसाधारण चासकमानचा  कॅनल या गावाच्या चारही बाजूंनी वेडलेला असून ह्या गावात 80% क्षेत्र है उस बागायती असून लोकांचे राहणीमान उत्तम प्रकारचे आहे .

==प्रेक्षणीय स्थळे== नृसिंह मंदिर, ऊस शेती,

==नागरी सुविधा==
पुणे जिल्हा मद्यवर्ती बँक आहे तसेच महाराष्ट्र ग्रामीण बँक पण आहे

==जवळपासची गावे==
केंदूर ,मुखई, जातेगाव, धामारी, पिंपळे जगताप 

==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]
[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]</text>
      <sha1>q1hnmen9yxg2x1xfrikacfihi7rhfk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215252</id>
    <revision>
      <id>2679645</id>
      <parentid>2677163</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23892-05</username>
        <id>182283</id>
      </contributor>
      <origin>2679645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73737" sha1="9bd1iuu048dcwdlloqyw805440twkgk" xml:space="preserve">[[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar .jpg|thumb|right|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
खालील गोष्टींना/संस्थांना [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे नाव दिलेले आहे.

{{यादी विस्तार}}

==डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान , पणजी, गोवा==
* [[आंबेडकर मेमोरियल पार्क]], लखनौ, उत्तर प्रदेश
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती, जि. पुणे
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्म शताब्दी उद्यान, सिद्धार्थ काॅलनी, चेंबूर, मुंबई ४०० ०७१.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, ऑर्डनन्स फॅक्टरी, भुसावळ.
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, न्यू बुधवार पेठ, सोलापूर.
*डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,नेरूळ नवी मुंबई
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,गौतमनगर मौजे - सुरेगांव ता.कोपरगांव जिल्हा -अहमदनगर 423602
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तिगृह कोपरगांव
*भिमनगर माजलगाव,जिल्हा बिड.

==गावे, शहरे व स्थळे ==
* [[आंबेडकर नगर जिल्हा]], उत्तर प्रदेश.
* [[डॉ. आंबेडकर नगर]] (महू), मध्य प्रदेश.
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नागपूर.
*[[आंबेडकर नगर, जोधपूर जिल्हा]]
* डॉ. आंबेडकर नगर, दक्षिण दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/South-Delhi/South-Delhi/Dr.-Ambedkar-Nagar|title=Dr. Ambedkar Nagar, South Delhi|website=www.onefivenine.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, माणगाव, सिंधुदुर्ग.
* भिमनगर, सुरत.
* भिमनगर, धुळे.
* विश्वभुषण डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, ता.जि.धुळे.
* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक
दोंडाईचा, जिल्हा धुळे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनेशनल एअरपोर्ट नागपूर.
* महान विद्याविषारद डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, साक्री, जिल्हा धुळे.
* भिमनगर, ठाणे, महाराष्ट्र.
* भिमनगर, धाराशिव, महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, किवळे, देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, देहूरोड, पुणे

* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर तळवट खेड गाव जिल्हा रत्नागिरी 


==कारखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सहकारी साखर कारखाना, केशेगाव&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/national-level-award-for-dr-ambedkar-factory-21464/|title=डॉ. आंबेडकर कारखान्यास देशपातळीवरील पुरस्कार जाहीर|date=2012-12-07|work=Loksatta|access-date=2018-05-14|language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;

==ग्रंथालय/वाचनालय==

* भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर सार्वजनिक वाचनालय, नागपूर
* महान समाजसुधारक डाॕ.बाबासाहेब 
  आंबेडकर सार्वाजनिक वाचनालय, 
   चाळीसगाव,जिल्हा जळगाव.
*  डॉ बी आर आंबेडकर सेंट्रल लायब्ररी, जवाहरलाल 
    नेहरू विश्वविद्यालय, नवी दिल्ली

* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  सभागृह वाचनालय लुंबिनी बुद्ध विहार 
  परिसर,धुळे.

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासंबंधी चित्रपट, नाटक, संस्था
|-
! width=&quot;5%&quot; | वर्ष
! width=&quot;25%&quot; | चित्रपट 
! width=&quot;6%&quot; | भाषा
! width=&quot;15%&quot; | दिग्दर्शक/निर्माता
! width=&quot;43%&quot; | टीप
! width=&quot;6% | IMDB
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९०
| '''[[भीम गर्जना]]'''
| [[मराठी]]
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९१
| '''[[बालक आंबेडकर (चित्रपट)|बालक आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड भाषा|कन्नड]]
| 
|  हिंदी भाषेतही डब
&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९३
| '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| मराठी
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०००
| '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| [[इंग्रजी]]
| [[जब्बार पटेल]]
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २००५
| '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड]]
| 
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
| '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई)]]'''
| मूळ मराठी (हिंदीत डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
|  '''[[शूद्रा: द राइझिंग]]'''
|  हिंदी
| संजीव जायस्वाल 
| &lt;sub&gt;[[शूद्र]]ांच्या जीवनावर प्रकाश टाकणारा हा इ.स. २०१० चित्रपट बाबासाहेबांना समर्पित केला गेलेला आहे.&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६
| '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]'''
| कन्नड
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित दुसरा चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६ 
|  '''[[बोले इंडिया जय भीम]]'''
|  मराठी (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांचे कट्टर अनुयायी एन.एस. हरदास यांच्यावरील चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०२१
|  '''[[जय भीम (चित्रपट)|जय भीम]]'''
|  तमिळ (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;२०१३ मधील एका सत्य घटनेवर आधारित, ज्योतिका आणि सूर्या सिवकुमार निर्मित&lt;/sub&gt;
| 
|}

==मालिका==
* [[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]] — [[दुरदर्शन]] वाहिनीवरील एक हिंदी मालिका&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=xVpRtkeggp4|title=Special feature on Dr. B. R. Ambedkar - Part - 01|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] — [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर एक मराठी मालिका
* [[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] :  — [[अँड टीव्ही]] वाहिनीवर एक हिंदी मालिका

==चौक व रस्ते/महामार्ग ==
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर मार्ग, [[न्यू जर्सी]] शहर, [[अमेरिका]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|title=In New Jersey City, USA - Dr. B. R. Ambedkar avenue, road named after Dr. Ambedkar [Photos]|दिनांक=2015-05-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, [[जाफ्राबाद]], [[जालना जिल्हा]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, [[सांगली]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, ढवळी.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, पी.टी.मधाळे नगर, शिगाव.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रस्ता, खडकी, निगडी पुणे कॅंप, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, मालेगाव, जिल्हा. वाशीम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, जिल्हा अकोला.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, अंबड, जिल्हा जालना.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सिल्लोड, जिल्हा. औंरंगाबाद.
*'''डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सोलापूर.'''
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर रोड, दादर, मुंबई. (पूर्व द्रुतगती मार्ग)
* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, जि. धुळे 
* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, शेंदुर्जना (मोरे) मंगरुळपीर जि.वाशिम
  जिल्हा धुळे.

* भारतरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  रोड,धुळे.

* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर संदेशभूमी 
  स्थळ,धुळे.

* बोधिसत्व डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  स्मृतीयात्रा लळींग किल्ले,जिल्हा धुळे.

* विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, बोईसर, जिल्हा पालघर.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, इंदिरा नगर, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, बंडगार्डन, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, कॅम्प वडवळ, पुणे.

==दवाखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रुग्णालय व अनुसंधान केंद्र - नागपूर, महाराष्ट्र
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर कॅन्टोमेंट जनरल हॉस्पिटल देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.

== नाटके ==
* मी डॉक्टर आंबेडकर बोलतोय ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* युगपुरुष ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* चलो बुद्ध कि ओर... (हिंदी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* रमाई (मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ
* नवी कहाणी... (हिंदी आणि मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी
* ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण)
* ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkars%20holy%20sites&amp;sm=3|title=ambedkars holy sites - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* ''प्रतिकार'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

==पक्ष, संस्था व संघटना ==
*आंबेडकराईट मुव्हमेंट ऑफ कल्चर अँड लिटरेचर&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/ambedkar-lifetime-achievement-award-tarachandra-khandekar/|title=ताराचंद्र खांडेकर यांना आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर|date=2018-01-27|work=Lokmat|access-date=2018-05-14|language=mr}}&lt;/ref&gt;
* आंबेडकर मक्कल ईयाक्कम
* आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस
* आंबेडकर समाज पक्ष 
* आंबेडकराईट पार्टी ऑफ इंडिया
* भारतीय आंबेडकरी पक्ष
* बहुजन समाज पक्ष (आंबेडकर)
* भीमशक्ति नवयुवक मंडळ, मालेगांव, जिल्हा. वाशीम 
* भीम आर्मी
* भीम सेना
* आंबेडकर स्टुडंट असोसिएशन
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नॅशनल स्टुडंट फेडरेशन&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dbansf.wordpress.com/|title=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|website=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|language=en-US|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[आंबेडकर असोसिएशन ऑफ नॉर्थ अमेरिका]]
* [[आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर]]
* [[आंबेडकर टाईम्स]]
* [[डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल मिशन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aimjapan.org/?page_id=145|title=Establishment|website=Ambedkar International Mission, Japan|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220172112/http://www.aimjapan.org/?page_id=145|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर एज्युकेशन, जपान]]
* [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी]]

==प्रतिष्ठान==
* डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठान, दिल्ली
* बोधिसत्व प्रतिष्ठान महाराष्ट्र राज्य, परभणी

== पुतळे ==
===विदेशातील पुतळे ===
भारताबाहेरील काही प्रमुख ठिकाणच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्यांची यादी खालीलप्रमाणे:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! नाव !! प्रकार !! स्थान !! वर्ष !! चित्र !! उंची
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[कोलंबिया विद्यापीठ]], अमेरिका || १९९१ || &lt;!--[[File:|100px]]--&gt; ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], यु.के. || १९९४ ||   ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || पूर्णाकृती || बुद्ध विहार, ओल्वरहाम्पटॉन, [[ग्रेट ब्रिटन]] || १४ ऑक्टो. २०००&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.geograph.org.uk/photo/3348115|title=Geograph:: Statue of Dr Ambedkar at the Buddha... (C) Roger Kidd|संकेतस्थळ=www.geograph.org.uk|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || सायमन फ्रेसर विद्यापीठ, [[कॅनडा]] || २००४&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/cult-of-bhim-spreading-across-world/articleshow/64361330.cms|title=Cult of Bhim spreading across world - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोयासन विद्यापीठ|डॉ. आंबेडकर पुतळा]] || पूर्णाकृती || [[कोयासन विद्यापीठ]], [[जपान]] || १० सप्टें. २०१५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/dr-ambedkar-s-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan-115091001246_1.html|title=Dr Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|last=India|first=Press Trust of|date=2015-09-10|work=Business Standard India|access-date=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;|||| 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || अर्धाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || १४ नोव्हेंबर २०१५ || [[चित्र:Bust of Ambedkar at Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar Memorial, in London.jpg|100px]] ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || पूर्णाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[यॉर्क विद्यापीठ]], [[टोरंटो]], [[कॅनडा]] || ४ डिसेंबर २०१५ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]] || १४ एप्रिल २०१६&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/statue-of-dr-ambedkar-unveiled-at-new-york-1227532/|title=डॉ. आंबेडकर यांचा अर्धपुतळा न्यूयॉर्कमध्ये|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || ३.२५ फुट
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]] || १४ एप्रिल २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ वेस्टर्न सिडनी]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || १४ जुलै २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[ब्रॅंडीज विद्यापीठ]], बोस्टन, अमेरिका || २९ एप्रिल २०१७&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|संकेतस्थळ=velivada.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[मेलबर्न विद्यापीठ]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || ३०/३१ मार्च २०१८ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ ऎसाच्युसेट्स ॲमहर्स्ट]], [[अमेरिका]] || ५ मे २०१८&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|title=Dr. B.R. Ambedkar’s bust unveiled at University of Massachusetts-Amherst|last=Engl|पहिले नाव=India New|last2=News|दिनांक=2018-05-09|संकेतस्थळ=INDIA New England News|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215014908/http://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकरांचे पुतळे || पूर्णाकृती || [[दक्षिण आफ्रिका]] || २०१९ || ||
|}

----

===भारतातील पुतळे ===

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा ( इर्विन चौक ) सध्या (संविधान चौक), अमरावती ]], महाराष्ट्र.

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक, कोल्हापूर)]], स्थापना:९ डिसेंबर १९५०.
* संविधान चौक, नागपूर, महाराष्ट्र.

----
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भारतीय संसद|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा]], [[भारतीय संसद]], [[दिल्ली]], २ एप्रिल १९६७ (१५ फूट उंची).
[[चित्र:Statue of Dr. Babasaheb Ambedkar in front of Indian Parliament perennially directing its proceedings against social reaction!.jpg|100px]] 
---

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[चवदार तळे]],
[[महाड]]. [[चित्र:Statue of DR. B.R. Ambedkar at Chavdar Tale Mahad.jpg|centre|100px]] 
----
* [[समतेचा पुतळा]], [[इंदू मिल]], [[मुंबई]] ३५० फूट (निर्मिती बाकी आहे).
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, लेह]], [[लडाख]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[तिरुवनंतपुरम]]  २००५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yentha.com/news/view/4/statues-at-trivandrum-bhimrao-ramji-ambedkar-14-april-1891-6-december-1956|title=Statues Of Trivandrum : Bhimrao Ramji Ambedkar - Trivandrum News {{!}} Yentha.com|last=yentha.com|website=www.yentha.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पुतळा, ठाणे रेल्वे स्थानक (पश्चिम).
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोर्टनाका, ठाणे पश्चिम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भिमजन्मभुमी, डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, चेंबूर, मुंबई

== पुरस्कार व पारितोषिके ==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार}}
* भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श पत्रकार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ज्ञानपिपासू विद्यार्थी पुरस्कार

==पुस्तके==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके}}

* [[बोल महामानवाचे]]
* [[आंबेडकर अँड बुद्धिझम]]

==बौद्ध विहारे==
* डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, राजाजीपुरम, लखनौ (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.elistindia.com/drambedkarbuddhaviharrajajipur|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar, Rajajipuram, Lucknow, Up - NEAR F-1014, RAJAJIPURAM, LUCKNOW, U.P. INDIA., Lucknow - Photos - Phone Number - Email - Buddhist Temple - eListIndia.com|work=eListIndia.com|access-date=2018-05-14|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर बौद्ध विहार, ललितपूर (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://navayan.com/buddhavihar.php?city=lalitpur&amp;name=dr-ambedkar-buddha-vihar&amp;id=695|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar,, Lalitpur|website=NavayanDotCom|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* बोधिसत्व डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, गोंदिया

==मंडळे==
* भीमज्योत मित्र मंडळ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर भांबर्डे, तालुका- मुळशी, जिल्हा- पुणे)
* भिमशक्ती तरुण मित्र मंडळ (डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, कोतन,तालुका-पाटोदा,जिल्हा-बीड)
* नागसेन पंचशील मंडळ शेंदूरजना (मोरे) तालुका. मंगरुळपीर जि.वाशिम

== योजना ==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषी स्वावलंबन योजना (जानेवारी २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|title=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|website=m.lokmat.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना]] (मार्च २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/en/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना {{!}} Social Justice &amp; Special Assistance Department|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवन प्रकाश योजना]] (१४ एप्रिल २०२१ – ६ डिसेंबर २०२१)

==वसतिगृहे==
लातूर जिल्हा 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अनुसूचित जाती व नवबौद्ध मुलांची शासकीय निवासी शाळा लामजना ता.औसा जि.लातूर

महाराष्ट्रातील वसतिगृहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/mr/hostels-mr|title=वसतिगृहे {{!}} सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
;अहमदनगर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, श्रीगोंदा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेवगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, संगमनेर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जामखेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पाथर्डी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अहमदनगर

&lt;br&gt;    '''सोलापूर जिल्हा'''

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सोलापूर

;अकोला जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अकोला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अक्कोट

;अमरावती जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चंदुर रेल्वे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दर्यापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परतवाडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धार्नी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खांडेश्वर

;औरंगाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, औरंगाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पैठण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वैजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नवे औरंगाबाद

;बीड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बीड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गेवराई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परळी वैजनाथ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबाजोगाई

;भंडारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भंडारा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुमसर

;बुलढाणा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चिखली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बुलढाणा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव जामोद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, देऊळगाव राजा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मेहकर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदुरा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खामगाव

;गोदिंया जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गोंदिया

;हिंगोली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वसमत
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कळमनुरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगोली

;जळगाव जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव (जूने)
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बोधवाड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मुक्ताईनगर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अमलनेर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भुसावळ, जळगाव

;जालना जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जालना
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, घनसावंगी

;कोल्हापूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गढीनगेलाई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चांदगड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आज्रा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हातकनंगळे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरोळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोल्हापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मोरगोट्टी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कागळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राधानगरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गारगोटी

;लातूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लातूर

;मुंबई जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वरळी, मुंबई

;नागपूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गड्डीगोदाम, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भवन नगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राजनगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरेड

;नांदेड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धर्माबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गांधीनगर, बिलोले
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नायगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अर्धापुर

;नाशिक जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नाशिक
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लासलगाव 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालेगाव

;उस्मानाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नळदुर्ग, पुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कालम्ब
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उस्मानाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परांडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लोहरा

;परभणी जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परभणी

;पुणे जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सासवड, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भोर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हादासपूर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परमनी
*  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, इंदापूर, जि. पुणे.
• डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह,कोरेगाव पार्क, विश्रांतवाडी, जि.पुणे.
;सांगली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सांगली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तासगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सुत्तगिरी (ता. वडाळा)

;सातारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कराड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दहीवाडी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, रामपूर पठाण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फलटण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खाटव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोरेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सातारा

;सिंधुदुर्ग जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालवण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कणकवली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वेंगुर्ला

;वर्धा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फुलगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आर्वी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगणघाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सेवाग्राम

;वाशिम जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, करंजा

;यवतमाळ जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, यवतमाळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पुसद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वणी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरखेड

== विमानतळे ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[नागपूर]]
* [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विमानतळ]], [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]]

== विद्यापीठे व शैक्षणिक संस्थाने==
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[तेलंगणा]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर बिहार विद्यापीठ]], [[मुजफ्फरपूर]]
# [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ]] — सोनिपत, हरियाणा
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर सामाजिक शास्त्र विद्यापीठ]], [[महू]], [[मध्य प्रदेश]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]], [[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर विद्यापीठ, श्रीकाकुलम]], आंध्रप्रदेश
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ]], [[लोणेरे]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[गुजरात]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[पंजाब]]
# [[तमिळनाडू डॉ. आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[चेन्नई]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ]], [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]]
#  [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ, आग्रा]], [[उत्तर प्रदेश]]
# [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[जयपूर]], [[राजस्थान]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|title=Dr. Bhimrao Ambedkar Law University,Rajasthan Admission 2019–20|दिनांक=2018-12-10|संकेतस्थळ=Govt University Info.|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2018-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170257/http://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== शाळा व महाविद्यालये==
===भारताबाहेरील===
* [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]]

===ओडिसा===
* Dr. Ambedkar Memorial +2 Residential College, Rourkela (DAMRC)
*Dr. Ambedkar Memorial Industrial Institute of Safety (DAMIIS)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Information Technology &amp; Management Sciences (DAMITS), Jagda
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Medical Technology (DAMIMT)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Training Centre (DAMITC)

===पश्चिम बंगाल===
* डॉ. बी.आर. महाविद्यालय, बेताई (प. बंगाल)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brambedkarcollegebetai.in/|title=Dr. B.R. Ambedkar College, Betai|website=www.brambedkarcollegebetai.in|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610121248/http://brambedkarcollegebetai.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===बिहार===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर एज्युकेशन महाविद्यालय, भालुआ (बिहार)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.drbracoe.com/|title=DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION – DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION}}&lt;/ref&gt;

===उत्तर प्रदेश ===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर डेंटल महाविद्यालय,
पटना&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ambedkardental.co.in/|title=Dr. B.R. AMBEDKAR INSTITUTE OF DENTAL SCIENCES &amp; HOSPITAL|website=ambedkardental.co.in|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517171647/http://ambedkardental.co.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== कर्नाटक===
* [[डॉ. आंबेडकर बीबीएम महाविद्यालय, शिमोगा]], [[कर्नाटक]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icbse.com/colleges/dr-ambedkar-b-b-m-college-shimoga/11824/2|title=Dr. Ambedkar B.B.M. College, Shimoga. Shimoga - Karnataka|website=iCBSE|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===दिल्ली===
* डॉ. भीमराव आंबेडकर महाविद्यालय, नवी दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://collegedunia.com/college/617-dr-bhim-rao-ambedkar-college-new-delhi/gallery|title=Dr. Bhim Rao Ambedkar College, New Delhi|website=Collegedunia|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===महाराष्ट्र===
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती विधी महाविद्यालय, धुळे]]
* [[डॉ. आंबेडकर कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय, चंद्रपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dacchanda.ac.in/|title=Dr.Ambedkar College|website=www.dacchanda.ac.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609105656/http://www.dacchanda.ac.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर समाजसेवा महाविद्यालय, वर्धा]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dracsw.com/|title=Dr. Ambedkar University Nagpur|website=dracsw.com|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118040732/http://dracsw.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, नागपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dacn.in/|title=Dr. Ambedkar College, Nagpur|website=dacn.in|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, [[वडाळा]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkarcollege.net/default.aspx|title=Dr. Ambedkar College Wadala {{!}} Home|website=www.ambedkarcollege.net|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606053644/http://www.ambedkarcollege.net/Default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ambedkarlawcollege.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005154216/http://ambedkarlawcollege.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, औरंगाबाद]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://targetstudy.com/institute/27521/dr-ambedkar-law-college/|title=Dr. Ambedkar Law College,  Aurangabad, Maharashtra {{!}} About College {{!}} Courses Offered {{!}} Contact Details|last=targetstudy.com|website=targetstudy.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-ambedkar-college-of-law-aurangabad-39660.html|title=Dr. Ambedkar College Of Law,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, गोंदिया
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, वडगाव]], [[कोल्हापूर जिल्हा]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला व वाणिज्य महाविद्यालय, औरगांबाद]] (स्थापना १९६०)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-babasaheb-ambedkar-college-of-arts-and-commerce-aurangabad-39529.html|title=Dr. Babasaheb Ambedkar College Of Arts And Commerce,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716104937/http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, [[महाड]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drbacmahad.org/pcs/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, महाड, रायगड |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005015632/http://drbacmahad.org/pcs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पेठ वडगाव (ता. हातकणंगले, जि. कोल्हापूर)
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, चेंबूर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय]], [[चेंबूर]], मुंबई&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dbacollege.in/|title=!! Dr Babasaheb Ambedkar College Of Arts, Science and Commerce !!|website=www.dbacollege.in|access-date=2017-10-02|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928124315/http://www.dbacollege.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विधी महाविद्यालय, नागपूर]]
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय, मुंबई&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dbacer.edu.in/|title=DBACER {{!}} Engineering College in Nagpur, Maharashtra|website=dbacer.edu.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508192731/http://dbacer.edu.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bcud.unipune.ac.in/utilities/college_search/CAAP014140_ENG/Pune_University_College|title=Bharatratn Dr. Babasaheb Ambedkar Mahavidyalay|website=bcud.unipune.ac.in|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जिल्हा परिषद प्राथमिक  शाळा, माणगाव, ता. कुडाळ, जि. सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती सावली - रमाबाई आंबेडकर विद्यालय तथा कनिष्ठ महाविद्यालय

==शैक्षणिक संस्था==
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था]], [[पुणे]] ([[बार्टी]])

==सभागृहे व भवने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, पुणे&lt;ref&gt;https://www.pmc.gov.in/en/dr-babasaheb-ambedkar-sanskrutik-bhavan&lt;/ref&gt;

==संमेलने==
* [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी युवा साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी वैचारिक साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी साहित्य व संस्कृती संवर्धन महामंडळ]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन]]
* [[कृषी साहित्य संमेलन|फुले-आंबेडकरी कृषी साहित्य संमेलन]]
* [[फुले आंबेडकर विचार प्रसार साहित्य संमेलन]] 
* [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-आंबेडकरी विचारधारा परिषद साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]]
* [[मार्क्स, गांधी, आंबेडकर विचारमंथन संमेलन]]
* [[वैदर्भीय आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य संमेलन - बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य मंच सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग,महाराष्ट्र

==वास्तू स्मारके ==
# [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक मुक्तिभूमी]] — येवला, महाराष्ट्र 
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्र]] — दिल्ली
#[[भीम जन्मभूमी]] — डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश 
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक (ऐरोली, मुंबई)|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]] — ऐरोली, नवी मुंबई
#[[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क]] — लखनौ, [[उत्तर प्रदेश]]
#[[चैत्यभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महापरिनिर्वाण स्मारक]] — [[चैत्यभूमी|चैत्यभूमी,]] दादर, मुंबई, महाराष्ट्र 
#[[दीक्षाभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर धम्मदीक्षा स्मारक]] [[दीक्षाभूमी]] — नागपूर, महाराष्ट्र
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — [[महाड]], रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र
#[[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] — [[लंडन]]
#[[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — दिल्ली
#[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक, आंबडवे]], मंडणगड, जि. रत्‍नागिरी, महाराष्ट्र
#[[संकल्प भूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संकल्प भूमी]] — [[वडोदरा]], [[गुजरात]]

==स्थानके==
;रेल्वे स्थानक (स्टेशन), बस स्टॅंड, रिक्षा स्टॅंड व इतर स्थानके

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बस स्टॉप, पुणे

== स्टेडियम ==
===महाराष्ट्र===
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, सांगली]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, नाशिक]]

===दिल्ली===
* [[डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, नवी दिल्ली]]

===कर्नाटक===
* डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, कर्नाटक
'''उत्तरप्रदेश'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर स्पोर्ट्स स्टेडियम, सहारनपूर

'''उत्तराखंड'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, देहरादून

'''तेलंगणा'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, करीमनगर 

'''हरयाणा'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर खेळ परिसर, बडली रोड, आर्यनगर, बहादूरगड

== इतर==
* [[नवयान|भीमयान बौद्ध धम्म]] (नवयान)
* [[जय भीम]]
* [[रेडिओ जय भिम]]
* [[Jaybhimtalk]]

==हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[आंबेडकर कुटुंब]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विषयी पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लिहिलेली पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]]
* [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]]

==संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Things named after B. R. Ambedkar|{{लेखनाव}}}}

{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]]
[[वर्ग:व्यक्तींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींच्या याद्या|आंबेडकर]]
[[वर्ग:स्मारके]]
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]]</text>
      <sha1>9bd1iuu048dcwdlloqyw805440twkgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679646</id>
      <parentid>2679645</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2679646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73740" sha1="jsrxbimtsch59pxujfcrjuasue50uyq" xml:space="preserve">[[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar .jpg|thumb|right|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]
खालील गोष्टींना/संस्थांना [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे नाव दिलेले आहे.

{{यादी विस्तार}}

==डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान , पणजी, गोवा==
* [[आंबेडकर मेमोरियल पार्क]], लखनौ, उत्तर प्रदेश
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती, जि. पुणे
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्म शताब्दी उद्यान, सिद्धार्थ काॅलनी, चेंबूर, मुंबई ४०० ०७१.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, ऑर्डनन्स फॅक्टरी, भुसावळ.
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान, न्यू बुधवार पेठ, सोलापूर.
*डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,नेरूळ नवी मुंबई
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उद्यान,गौतमनगर मौजे - सुरेगांव ता.कोपरगांव जिल्हा -अहमदनगर 423602
*भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तिगृह कोपरगांव
*भिमनगर माजलगाव,जिल्हा बिड.

==गावे, शहरे व स्थळे ==
* [[आंबेडकर नगर जिल्हा]], उत्तर प्रदेश.
* [[डॉ. आंबेडकर नगर]] (महू), मध्य प्रदेश.
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नागपूर.
*[[आंबेडकर नगर, जोधपूर जिल्हा]]
* डॉ. आंबेडकर नगर, दक्षिण दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/South-Delhi/South-Delhi/Dr.-Ambedkar-Nagar|title=Dr. Ambedkar Nagar, South Delhi|website=www.onefivenine.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, माणगाव, सिंधुदुर्ग.
* भिमनगर, सुरत.
* भिमनगर, धुळे.
* विश्वभुषण डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, ता.जि.धुळे.
* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक
दोंडाईचा, जिल्हा धुळे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनेशनल एअरपोर्ट नागपूर.
* महान विद्याविषारद डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, साक्री, जिल्हा धुळे.
* भिमनगर, ठाणे, महाराष्ट्र.
* भिमनगर, धाराशिव, महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, किवळे, देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, देहूरोड, पुणे

* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर तळवट खेड गाव जिल्हा रत्‍नागिरी 


==कारखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सहकारी साखर कारखाना, केशेगाव&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/vruthanta-news/national-level-award-for-dr-ambedkar-factory-21464/|title=डॉ. आंबेडकर कारखान्यास देशपातळीवरील पुरस्कार जाहीर|date=2012-12-07|work=Loksatta|access-date=2018-05-14|language=mr-IN}}&lt;/ref&gt;

==ग्रंथालय/वाचनालय==

* भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर सार्वजनिक वाचनालय, नागपूर
* महान समाजसुधारक डाॕ.बाबासाहेब 
  आंबेडकर सार्वाजनिक वाचनालय, 
   चाळीसगाव,जिल्हा जळगाव.
*  डॉ बी आर आंबेडकर सेंट्रल लायब्ररी, जवाहरलाल 
    नेहरू विश्वविद्यालय, नवी दिल्ली

* विश्वरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  सभागृह वाचनालय लुंबिनी बुद्ध विहार 
  परिसर,धुळे.

== चित्रपट ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासंबंधी चित्रपट, नाटक, संस्था
|-
! width=&quot;5%&quot; | वर्ष
! width=&quot;25%&quot; | चित्रपट 
! width=&quot;6%&quot; | भाषा
! width=&quot;15%&quot; | दिग्दर्शक/निर्माता
! width=&quot;43%&quot; | टीप
! width=&quot;6% | IMDB
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९०
| '''[[भीम गर्जना]]'''
| [[मराठी]]
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९१
| '''[[बालक आंबेडकर (चित्रपट)|बालक आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड भाषा|कन्नड]]
| 
|  हिंदी भाषेतही डब
&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| १९९३
| '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| मराठी
| 
| &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०००
| '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'''
| [[इंग्रजी]]
| [[जब्बार पटेल]]
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २००५
| '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]'''
| [[कन्नड]]
| 
| 
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
| '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई)]]'''
| मूळ मराठी (हिंदीत डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१०
|  '''[[शूद्रा: द राइझिंग]]'''
|  हिंदी
| संजीव जायस्वाल 
| &lt;sub&gt;[[शूद्र]]ांच्या जीवनावर प्रकाश टाकणारा हा इ.स. २०१० चित्रपट बाबासाहेबांना समर्पित केला गेलेला आहे.&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६
| '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]'''
| कन्नड
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांच्या पत्नी रमाबाईंवर आधारित दुसरा चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०१६ 
|  '''[[बोले इंडिया जय भीम]]'''
|  मराठी (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;डॉ. आंबेडकरांचे कट्टर अनुयायी एन.एस. हरदास यांच्यावरील चित्रपट&lt;/sub&gt;
| 
|- valign=&quot;top&quot;
| २०२१
|  '''[[जय भीम (चित्रपट)|जय भीम]]'''
|  तमिळ (हिंदीतही डब)
| 
| &lt;sub&gt;२०१३ मधील एका सत्य घटनेवर आधारित, ज्योतिका आणि सूर्या सिवकुमार निर्मित&lt;/sub&gt;
| 
|}

==मालिका==
* [[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]] — [[दुरदर्शन]] वाहिनीवरील एक हिंदी मालिका&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=xVpRtkeggp4|title=Special feature on Dr. B. R. Ambedkar - Part - 01|via=www.youtube.com}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] — [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर एक मराठी मालिका
* [[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]] :  — [[अँड टीव्ही]] वाहिनीवर एक हिंदी मालिका

==चौक व रस्ते/महामार्ग ==
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर मार्ग, [[न्यू जर्सी]] शहर, [[अमेरिका]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2015/05/28/in-new-jersey-city-usa-dr-b-r-ambedkar-avenue-road-named-after-dr-ambedkar-photos/|title=In New Jersey City, USA - Dr. B. R. Ambedkar avenue, road named after Dr. Ambedkar [Photos]|दिनांक=2015-05-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, [[जाफ्राबाद]], [[जालना जिल्हा]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, [[सांगली]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, ढवळी.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, पी.टी.मधाळे नगर, शिगाव.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रस्ता, खडकी, निगडी पुणे कॅंप, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, मालेगाव, जिल्हा. वाशीम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर, जिल्हा अकोला.
* विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मार्ग, अंबड, जिल्हा जालना.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सिल्लोड, जिल्हा. औंरंगाबाद.
*'''डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, सोलापूर.'''
*डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर रोड, दादर, मुंबई. (पूर्व द्रुतगती मार्ग)
* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, नरव्हाळ, जि. धुळे 
* डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, शेंदुर्जना (मोरे) मंगरुळपीर जि.वाशिम
  जिल्हा धुळे.

* भारतरत्न डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  रोड,धुळे.

* डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर संदेशभूमी 
  स्थळ,धुळे.

* बोधिसत्व डाॕ.बाबासाहेब आंबेडकर 
  स्मृतीयात्रा लळींग किल्ले,जिल्हा धुळे.

* विश्वरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर चौक, बोईसर, जिल्हा पालघर.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, इंदिरा नगर, ठाणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड, बंडगार्डन, पुणे.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चौक, कॅम्प वडवळ, पुणे.

==दवाखाने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रुग्णालय व अनुसंधान केंद्र - नागपूर, महाराष्ट्र
* डॉ बाबासाहेब आंबेडकर कॅन्टोमेंट जनरल हॉस्पिटल देहूरोड, पुणे महाराष्ट्र.

== नाटके ==
* मी डॉक्टर आंबेडकर बोलतोय ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* युगपुरुष ( मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* चलो बुद्ध कि ओर... (हिंदी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* रमाई (मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ
* नवी कहाणी... (हिंदी आणि मराठी नाटक) , लेखक दिग्दर्शक आणि निर्माते :- सिद्धार्थ सिताराम मोरे , मुख्य कलाकार :-सुप्रिया सिद्धार्थ आणि सिद्धार्थ मोरे
* गांधी आणि आंबेडकर (मराठी नाटक), लेखक : प्रेमानंद गज्वी
* ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण)
* ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkars%20holy%20sites&amp;sm=3|title=ambedkars holy sites - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* ''प्रतिकार'' - नाटक&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.youtube.com/results?q=ambedkar+movies&amp;sm=3|title=ambedkar movies - YouTube|website=m.youtube.com|language=mr|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

==पक्ष, संस्था व संघटना ==
*आंबेडकराईट मुव्हमेंट ऑफ कल्चर अँड लिटरेचर&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/nagpur/ambedkar-lifetime-achievement-award-tarachandra-khandekar/|title=ताराचंद्र खांडेकर यांना आंबेडकर जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर|date=2018-01-27|work=Lokmat|access-date=2018-05-14|language=mr}}&lt;/ref&gt;
* आंबेडकर मक्कल ईयाक्कम
* आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस
* आंबेडकर समाज पक्ष 
* आंबेडकराईट पार्टी ऑफ इंडिया
* भारतीय आंबेडकरी पक्ष
* बहुजन समाज पक्ष (आंबेडकर)
* भीमशक्ति नवयुवक मंडळ, मालेगांव, जिल्हा. वाशीम 
* भीम आर्मी
* भीम सेना
* आंबेडकर स्टुडंट असोसिएशन
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नॅशनल स्टुडंट फेडरेशन&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dbansf.wordpress.com/|title=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|website=Dr. Babasaheb Ambedkar National Student's Federation|language=en-US|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[आंबेडकर असोसिएशन ऑफ नॉर्थ अमेरिका]]
* [[आंबेडकर इंटरनॅशनल सेंटर]]
* [[आंबेडकर टाईम्स]]
* [[डॉ. आंबेडकर इंटरनॅशनल मिशन]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aimjapan.org/?page_id=145|title=Establishment|website=Ambedkar International Mission, Japan|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220172112/http://www.aimjapan.org/?page_id=145|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर एज्युकेशन, जपान]]
* [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी]]

==प्रतिष्ठान==
* डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठान, दिल्ली
* बोधिसत्व प्रतिष्ठान महाराष्ट्र राज्य, परभणी

== पुतळे ==
===विदेशातील पुतळे ===
भारताबाहेरील काही प्रमुख ठिकाणच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्यांची यादी खालीलप्रमाणे:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! नाव !! प्रकार !! स्थान !! वर्ष !! चित्र !! उंची
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[कोलंबिया विद्यापीठ]], अमेरिका || १९९१ || &lt;!--[[File:|100px]]--&gt; ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], यु.के. || १९९४ ||   ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || पूर्णाकृती || बुद्ध विहार, ओल्वरहाम्पटॉन, [[ग्रेट ब्रिटन]] || १४ ऑक्टो. २०००&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.geograph.org.uk/photo/3348115|title=Geograph:: Statue of Dr Ambedkar at the Buddha... (C) Roger Kidd|संकेतस्थळ=www.geograph.org.uk|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || सायमन फ्रेसर विद्यापीठ, [[कॅनडा]] || २००४&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/cult-of-bhim-spreading-across-world/articleshow/64361330.cms|title=Cult of Bhim spreading across world - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोयासन विद्यापीठ|डॉ. आंबेडकर पुतळा]] || पूर्णाकृती || [[कोयासन विद्यापीठ]], [[जपान]] || १० सप्टें. २०१५&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/dr-ambedkar-s-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan-115091001246_1.html|title=Dr Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|last=India|first=Press Trust of|date=2015-09-10|work=Business Standard India|access-date=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;|||| 
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || अर्धाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || १४ नोव्हेंबर २०१५ || [[चित्र:Bust of Ambedkar at Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar Memorial, in London.jpg|100px]] ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळे || पूर्णाकृती || [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]], [[लंडन]] || || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[यॉर्क विद्यापीठ]], [[टोरंटो]], [[कॅनडा]] || ४ डिसेंबर २०१५ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]] || १४ एप्रिल २०१६&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/statue-of-dr-ambedkar-unveiled-at-new-york-1227532/|title=डॉ. आंबेडकर यांचा अर्धपुतळा न्यूयॉर्कमध्ये|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  || ३.२५ फुट
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]] || १४ एप्रिल २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ वेस्टर्न सिडनी]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || १४ जुलै २०१६ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[ब्रॅंडीज विद्यापीठ]], बोस्टन, अमेरिका || २९ एप्रिल २०१७&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://velivada.com/2017/05/01/photos-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-brandeis-university-boston-usa/|संकेतस्थळ=velivada.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[मेलबर्न विद्यापीठ]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || ३०/३१ मार्च २०१८ || ||
|-
| डॉ. आंबेडकर पुतळा || अर्धाकृती || [[युनिवर्सिटी ऑफ ऎसाच्युसेट्स ॲमहर्स्ट]], [[अमेरिका]] || ५ मे २०१८&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|title=Dr. B.R. Ambedkar’s bust unveiled at University of Massachusetts-Amherst|last=Engl|पहिले नाव=India New|last2=News|दिनांक=2018-05-09|संकेतस्थळ=INDIA New England News|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215014908/http://indianewengland.com/2018/05/dr-b-r-ambedkars-bust-unveiled-at-university-of-massachusetts-amherst/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||  ||
|-
| डॉ. आंबेडकरांचे पुतळे || पूर्णाकृती || [[दक्षिण आफ्रिका]] || २०१९ || ||
|}

----

===भारतातील पुतळे ===

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा ( इर्विन चौक ) सध्या (संविधान चौक), अमरावती ]], महाराष्ट्र.

* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा (बिंदू चौक, कोल्हापूर)]], स्थापना:९ डिसेंबर १९५०.
* संविधान चौक, नागपूर, महाराष्ट्र.

----
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भारतीय संसद|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा]], [[भारतीय संसद]], [[दिल्ली]], २ एप्रिल १९६७ (१५ फूट उंची).
[[चित्र:Statue of Dr. Babasaheb Ambedkar in front of Indian Parliament perennially directing its proceedings against social reaction!.jpg|100px]] 
---

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[चवदार तळे]],
[[महाड]]. [[चित्र:Statue of DR. B.R. Ambedkar at Chavdar Tale Mahad.jpg|centre|100px]] 
----
* [[समतेचा पुतळा]], [[इंदू मिल]], [[मुंबई]] ३५० फूट (निर्मिती बाकी आहे).
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, लेह]], [[लडाख]].
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, [[तिरुवनंतपुरम]]  २००५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.yentha.com/news/view/4/statues-at-trivandrum-bhimrao-ramji-ambedkar-14-april-1891-6-december-1956|title=Statues Of Trivandrum : Bhimrao Ramji Ambedkar - Trivandrum News {{!}} Yentha.com|last=yentha.com|website=www.yentha.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, पुतळा, ठाणे रेल्वे स्थानक (पश्चिम).
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, कोर्टनाका, ठाणे पश्चिम.
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, भिमजन्मभुमी, डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुतळा, चेंबूर, मुंबई

== पुरस्कार व पारितोषिके ==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे दिले जाणारे पुरस्कार}}
* भारतरत्न डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आदर्श पत्रकार 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ज्ञानपिपासू विद्यार्थी पुरस्कार

==पुस्तके==
{{मुख्य|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके}}

* [[बोल महामानवाचे]]
* [[आंबेडकर अँड बुद्धिझम]]

==बौद्ध विहारे==
* डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, राजाजीपुरम, लखनौ (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=http://www.elistindia.com/drambedkarbuddhaviharrajajipur|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar, Rajajipuram, Lucknow, Up - NEAR F-1014, RAJAJIPURAM, LUCKNOW, U.P. INDIA., Lucknow - Photos - Phone Number - Email - Buddhist Temple - eListIndia.com|work=eListIndia.com|access-date=2018-05-14|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर बौद्ध विहार, ललितपूर (उत्तर प्रदेश)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://navayan.com/buddhavihar.php?city=lalitpur&amp;name=dr-ambedkar-buddha-vihar&amp;id=695|title=Dr Ambedkar Buddha Vihar,, Lalitpur|website=NavayanDotCom|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* बोधिसत्व डॉ. आंबेडकर बुद्ध विहार, गोंदिया

==मंडळे==
* भीमज्योत मित्र मंडळ (डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर नगर भांबर्डे, तालुका- मुळशी, जिल्हा- पुणे)
* भिमशक्ती तरुण मित्र मंडळ (डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर नगर, कोतन,तालुका-पाटोदा,जिल्हा-बीड)
* नागसेन पंचशील मंडळ शेंदूरजना (मोरे) तालुका. मंगरुळपीर जि.वाशिम

== योजना ==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कृषी स्वावलंबन योजना (जानेवारी २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|title=http://m.lokmat.com/bhandara/dr-ambedkar-agriculture-swavalamban-scheme-beneficial-farmers/|website=m.lokmat.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना]] (मार्च २०१७)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/en/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=भारतरत्न डॉ बाबासाहेब आंबेडकर स्वाधार योजना {{!}} Social Justice &amp; Special Assistance Department|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जीवन प्रकाश योजना]] (१४ एप्रिल २०२१ – ६ डिसेंबर २०२१)

==वसतिगृहे==
लातूर जिल्हा 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अनुसूचित जाती व नवबौद्ध मुलांची शासकीय निवासी शाळा लामजना ता.औसा जि.लातूर

महाराष्ट्रातील वसतिगृहे&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sjsa.maharashtra.gov.in/mr/hostels-mr|title=वसतिगृहे {{!}} सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या|संकेतस्थळ=sjsa.maharashtra.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30}}&lt;/ref&gt;
;अहमदनगर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, श्रीगोंदा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेवगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, संगमनेर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जामखेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पाथर्डी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अहमदनगर

&lt;br&gt;    '''सोलापूर जिल्हा'''

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सोलापूर

;अकोला जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अकोला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अक्कोट

;अमरावती जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चंदुर रेल्वे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दर्यापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परतवाडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धार्नी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खांडेश्वर

;औरंगाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, औरंगाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पैठण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वैजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नवे औरंगाबाद

;बीड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बीड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गेवराई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परळी वैजनाथ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबाजोगाई

;भंडारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भंडारा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुमसर

;बुलढाणा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चिखली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बुलढाणा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव जामोद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, देऊळगाव राजा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मेहकर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदुरा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खामगाव

;गोदिंया जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गोंदिया

;हिंगोली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वसमत
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कळमनुरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगोली

;जळगाव जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जळगाव (जूने)
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, बोधवाड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मुक्ताईनगर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अमलनेर, जळगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भुसावळ, जळगाव

;जालना जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अंबड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जालना
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, घनसावंगी

;कोल्हापूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गढीनगेलाई
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, चांदगड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आज्रा 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हातकनंगळे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरोळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोल्हापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मोरगोट्टी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कागळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राधानगरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गारगोटी

;लातूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लातूर

;मुंबई जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वरळी, मुंबई

;नागपूर जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गड्डीगोदाम, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भवन नगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, राजनगर, नागपूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरेड

;नांदेड जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नांदेड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, धर्माबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, गांधीनगर, बिलोले
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नायगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हदगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, अर्धापुर

;नाशिक जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नाशिक
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लासलगाव 
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालेगाव

;उस्मानाबाद जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, नळदुर्ग, पुळजापूर
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कालम्ब
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उस्मानाबाद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परांडा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, लोहरा

;परभणी जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परभणी

;पुणे जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सासवड, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, भोर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हादासपूर, पुणे
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, परमनी
*  डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, इंदापूर, जि. पुणे.
• डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह,कोरेगाव पार्क, विश्रांतवाडी, जि.पुणे.
;सांगली जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सांगली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, तासगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, जाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, शिरला
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सुत्तगिरी (ता. वडाळा)

;सातारा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कराड
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, दहीवाडी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, रामपूर पठाण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फलटण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, खाटव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कोरेगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सातारा

;सिंधुदुर्ग जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, मालवण
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, कणकवली
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वेंगुर्ला

;वर्धा जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, फुलगाव
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, आर्वी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, हिंगणघाट
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, सेवाग्राम

;वाशिम जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, करंजा

;यवतमाळ जिल्हा
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, यवतमाळ
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, पुसद
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, वणी
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मागासवर्गीय मुलांचे शासकीय वसतिगृह, उमरखेड

== विमानतळे ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[नागपूर]]
* [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विमानतळ]], [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]]

== विद्यापीठे व शैक्षणिक संस्थाने==
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[तेलंगणा]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर बिहार विद्यापीठ]], [[मुजफ्फरपूर]]
# [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ]] — सोनिपत, हरियाणा
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर सामाजिक शास्त्र विद्यापीठ]], [[महू]], [[मध्य प्रदेश]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]], [[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर विद्यापीठ, श्रीकाकुलम]], आंध्रप्रदेश
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ]], [[लोणेरे]], [[महाराष्ट्र]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मुक्त विद्यापीठ]], [[गुजरात]]
# [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[पंजाब]]
# [[तमिळनाडू डॉ. आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[चेन्नई]]
# [[बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ]], [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]]
#  [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विद्यापीठ, आग्रा]], [[उत्तर प्रदेश]]
# [[डॉ. भीमराव आंबेडकर विधी विद्यापीठ]], [[जयपूर]], [[राजस्थान]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|title=Dr. Bhimrao Ambedkar Law University,Rajasthan Admission 2019–20|दिनांक=2018-12-10|संकेतस्थळ=Govt University Info.|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-12-30|archive-date=2018-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170257/http://university-nic.in/state-universities/admission-2018-19-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== शाळा व महाविद्यालये==
===भारताबाहेरील===
* [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी]]

===ओडिसा===
* Dr. Ambedkar Memorial +2 Residential College, Rourkela (DAMRC)
*Dr. Ambedkar Memorial Industrial Institute of Safety (DAMIIS)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Information Technology &amp; Management Sciences (DAMITS), Jagda
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Medical Technology (DAMIMT)
* Dr. Ambedkar Memorial Institute of Training Centre (DAMITC)

===पश्चिम बंगाल===
* डॉ. बी.आर. महाविद्यालय, बेताई (प. बंगाल)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brambedkarcollegebetai.in/|title=Dr. B.R. Ambedkar College, Betai|website=www.brambedkarcollegebetai.in|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610121248/http://brambedkarcollegebetai.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===बिहार===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर एज्युकेशन महाविद्यालय, भालुआ (बिहार)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.drbracoe.com/|title=DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION – DR. B.R. AMBEDKAR COLLEGE OF EDUCATION}}&lt;/ref&gt;

===उत्तर प्रदेश ===
* डॉ. बी.आर. आंबेडकर डेंटल महाविद्यालय,
पटना&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ambedkardental.co.in/|title=Dr. B.R. AMBEDKAR INSTITUTE OF DENTAL SCIENCES &amp; HOSPITAL|website=ambedkardental.co.in|language=en-US|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517171647/http://ambedkardental.co.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== कर्नाटक===
* [[डॉ. आंबेडकर बीबीएम महाविद्यालय, शिमोगा]], [[कर्नाटक]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icbse.com/colleges/dr-ambedkar-b-b-m-college-shimoga/11824/2|title=Dr. Ambedkar B.B.M. College, Shimoga. Shimoga - Karnataka|website=iCBSE|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===दिल्ली===
* डॉ. भीमराव आंबेडकर महाविद्यालय, नवी दिल्ली&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://collegedunia.com/college/617-dr-bhim-rao-ambedkar-college-new-delhi/gallery|title=Dr. Bhim Rao Ambedkar College, New Delhi|website=Collegedunia|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;

===महाराष्ट्र===
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मृती विधी महाविद्यालय, धुळे]]
* [[डॉ. आंबेडकर कला, वाणिज्य व विज्ञान महाविद्यालय, चंद्रपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dacchanda.ac.in/|title=Dr.Ambedkar College|website=www.dacchanda.ac.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609105656/http://www.dacchanda.ac.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर समाजसेवा महाविद्यालय, वर्धा]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dracsw.com/|title=Dr. Ambedkar University Nagpur|website=dracsw.com|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118040732/http://dracsw.com/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, नागपूर]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dacn.in/|title=Dr. Ambedkar College, Nagpur|website=dacn.in|language=en|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर महाविद्यालय, [[वडाळा]] &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ambedkarcollege.net/default.aspx|title=Dr. Ambedkar College Wadala {{!}} Home|website=www.ambedkarcollege.net|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606053644/http://www.ambedkarcollege.net/Default.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ambedkarlawcollege.in/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005154216/http://ambedkarlawcollege.in/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. आंबेडकर विधी महाविद्यालय, औरंगाबाद]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://targetstudy.com/institute/27521/dr-ambedkar-law-college/|title=Dr. Ambedkar Law College,  Aurangabad, Maharashtra {{!}} About College {{!}} Courses Offered {{!}} Contact Details|last=targetstudy.com|website=targetstudy.com|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-ambedkar-college-of-law-aurangabad-39660.html|title=Dr. Ambedkar College Of Law,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, गोंदिया
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, वडगाव]], [[कोल्हापूर जिल्हा]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर कला व वाणिज्य महाविद्यालय, औरगांबाद]] (स्थापना १९६०)&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.prokerala.com/education/dr-babasaheb-ambedkar-college-of-arts-and-commerce-aurangabad-39529.html|title=Dr. Babasaheb Ambedkar College Of Arts And Commerce,aurangabad, Maharashtra|website=m.prokerala.com|language=en|access-date=2018-05-14}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716104937/http://education-india.in/Education/Colleges/College_Details.php?CollegeId=4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, [[महाड]]&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drbacmahad.org/pcs/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, महाड, रायगड |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005015632/http://drbacmahad.org/pcs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पेठ वडगाव (ता. हातकणंगले, जि. कोल्हापूर)
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, चेंबूर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय]], [[चेंबूर]], मुंबई&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dbacollege.in/|title=!! Dr Babasaheb Ambedkar College Of Arts, Science and Commerce !!|website=www.dbacollege.in|access-date=2017-10-02|archive-date=2017-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928124315/http://www.dbacollege.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विधी महाविद्यालय, नागपूर]]
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर अभियांत्रिकी व संशोधन महाविद्यालय, मुंबई&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dbacer.edu.in/|title=DBACER {{!}} Engineering College in Nagpur, Maharashtra|website=dbacer.edu.in|language=en|access-date=2018-05-14|archive-date=2018-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508192731/http://dbacer.edu.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, मुंबई &lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;
* भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, पुणे &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bcud.unipune.ac.in/utilities/college_search/CAAP014140_ENG/Pune_University_College|title=Bharatratn Dr. Babasaheb Ambedkar Mahavidyalay|website=bcud.unipune.ac.in|access-date=2018-05-14}}&lt;/ref&gt;
* डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर जिल्हा परिषद प्राथमिक  शाळा, माणगाव, ता. कुडाळ, जि. सिंधुदुर्ग
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक समिती सावली - रमाबाई आंबेडकर विद्यालय तथा कनिष्ठ महाविद्यालय

==शैक्षणिक संस्था==
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था]], [[पुणे]] ([[बार्टी]])

==सभागृहे व भवने==
* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, पुणे&lt;ref&gt;https://www.pmc.gov.in/en/dr-babasaheb-ambedkar-sanskrutik-bhavan&lt;/ref&gt;

==संमेलने==
* [[आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी युवा साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी वैचारिक साहित्य संमेलन]]
* [[आंबेडकरी साहित्य व संस्कृती संवर्धन महामंडळ]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारवेध साहित्य संमेलन]]
* [[कृषी साहित्य संमेलन|फुले-आंबेडकरी कृषी साहित्य संमेलन]]
* [[फुले आंबेडकर विचार प्रसार साहित्य संमेलन]] 
* [[फुले-आंबेडकर साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-आंबेडकरी विचारधारा परिषद साहित्य संमेलन]]
* [[फुले-शाहू-आंबेडकर राष्ट्रीय साहित्य संमेलन]]
* [[मार्क्स, गांधी, आंबेडकर विचारमंथन संमेलन]]
* [[वैदर्भीय आंबेडकरी साहित्य संमेलन]]
* बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य संमेलन - बोधिसत्त्व विचार जागर साहित्य मंच सावंतवाडी, सिंधुदुर्ग,महाराष्ट्र

==वास्तू स्मारके ==
# [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक मुक्तिभूमी]] — येवला, महाराष्ट्र 
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्र]] — दिल्ली
#[[भीम जन्मभूमी]] — डॉ. आंबेडकर नगर, महू, मध्यप्रदेश 
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक (ऐरोली, मुंबई)|भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक]] — ऐरोली, नवी मुंबई
#[[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क]] — लखनौ, [[उत्तर प्रदेश]]
#[[चैत्यभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महापरिनिर्वाण स्मारक]] — [[चैत्यभूमी|चैत्यभूमी,]] दादर, मुंबई, महाराष्ट्र 
#[[दीक्षाभूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर धम्मदीक्षा स्मारक]] [[दीक्षाभूमी]] — नागपूर, महाराष्ट्र
#[[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — [[महाड]], रायगड जिल्हा, महाराष्ट्र
#[[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] — [[लंडन]]
#[[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] — दिल्ली
#[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्मारक, आंबडवे]], मंडणगड, जि. रत्‍नागिरी, महाराष्ट्र
#[[संकल्प भूमी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संकल्प भूमी]] — [[वडोदरा]], [[गुजरात]]

==स्थानके==
;रेल्वे स्थानक (स्टेशन), बस स्टॅंड, रिक्षा स्टॅंड व इतर स्थानके

* डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बस स्टॉप, पुणे

== स्टेडियम ==
===महाराष्ट्र===
* [[भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, बारामती]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, सांगली]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर स्टेडियम, नाशिक]]

===दिल्ली===
* [[डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, नवी दिल्ली]]

===कर्नाटक===
* डॉ. आंबेडकर स्टेडियम, कर्नाटक
'''उत्तरप्रदेश'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर स्पोर्ट्स स्टेडियम, सहारनपूर

'''उत्तराखंड'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, देहरादून

'''तेलंगणा'''

डॉ. बी आर आंबेडकर स्टेडियम, करीमनगर 

'''हरयाणा'''

डॉ. भीमराव आंबेडकर खेळ परिसर, बडली रोड, आर्यनगर, बहादूरगड

== इतर==
* [[नवयान|भीमयान बौद्ध धम्म]] (नवयान)
* [[जय भीम]]
* [[रेडिओ जय भिम]]
* [[Jaybhimtalk]]

==हे सुद्धा पहा ==
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]]
* [[आंबेडकर कुटुंब]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विषयी पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लिहिलेली पुस्तके]]
* [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]]
* [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]]

==संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Things named after B. R. Ambedkar|{{लेखनाव}}}}

{{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}

[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]]
[[वर्ग:व्यक्तींच्या नावावर असलेल्या गोष्टींच्या याद्या|आंबेडकर]]
[[वर्ग:स्मारके]]
[[वर्ग:याद्या]]
[[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी| ]]</text>
      <sha1>jsrxbimtsch59pxujfcrjuasue50uyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:अभिलाषा देशपांडे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>243387</id>
    <revision>
      <id>2679620</id>
      <parentid>2678835</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:13:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभिलाषा</username>
        <id>181490</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्त्री शक्ति -मानवी जीवनाची संजीवनी */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2679620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12063" sha1="qhrjzfu2lm0hx7vjwe5xxokok9np1it" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा देशपांडे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१४, २९ मे २०१९ (IST)

== स्त्री शक्ति -मानवी जीवनाची संजीवनी  ==

स्त्रियांची पुरुषांपेक्षा वेगळी शक्ती असा अर्थ मी घेतला आहे. जीवनचक्र गर्भधारणा, प्रसूती ह्या गोष्टी शरीराच्या आधारे होतात, म्हणून ही शक्ती वेगळी आहेच. यामुळेच संगोपन आणि संवर्धन या दोन्ही गोष्टी तिला कराव्या लागतात. यामुळे साहजिकच ज्या ठिकाणी ती या जबाबदाऱ्या पार पाडू शकते, ते 'घर' हेच तिचे कार्यक्षेत्र ठरते. शुश्रूषा आणि शिक्षण ह्या क्षेत्रांतही फार मोठ्या प्रमाणात ती काम करते. याचे कारण म्हणजे तिच्या अंगी असलेली ‘ऋजुता’ आणि 'स्नेह.' या स्नेहामुळेच क्षणोक्षणी ती इतरांचा विचार करू शकते. स्पर्धेच्या जगात पुरुष हा फक्त स्वतःपुरतेच पाहतो.

असे म्हणतात की जिथे वृक्षराजी खूप असते तिथली जमीन धुवून जात नाही, कारण जमिनीत खोल गेलेली पाळेमुळे ती धूप होऊ देत नाहीत. जीवनात स्त्रीच्या मनाची पाळेमुळे अशीच खोल गेलेली असतात आणि जी थोडीशी जीवनमूल्ये टिकून आहेत ती बहुतांशी ‘स्त्री’मुळेच आहे.

स्त्रीशक्ती जागरण म्हणजे नेमके काय? ती जागृत करण्याची साधने कोणती? तिचे उगम स्थान कोणते? या तिन्ही प्रश्नाचे उत्तर 'मन' हेच आहे. कोणतीही गोष्ट मनावर घेतल्याशिवाय किंवा मनात आल्याशिवाय होत नसते. कोणत्याही कार्याच्या पाठीमागे मानसिक शक्ती असेल तरच काम होऊ शकते. स्त्रीला आपल्या जबाबदाऱ्या जास्तीत जास्त चांगल्या रीतीने पार पाडणे का आवश्यक आहे; त्याचे दूरवर सुपरिणाम कसे होतील, हेही पटवून देणे आवश्यक आहे. फक्त तीच हे करू शकते, हेही तिला समजावून सांगावे लागेल. ते ती करू शकेल असा आत्मविश्वास तिच्या मनात निर्माण करावा लागेल. इतिहास व वर्तमान यामध्ये तिने कोणकोणत्या उज्ज्वल गोष्टी केल्या आहेत त्या सतत तिच्या डोळ्यांसमोर ठेवाव्या लागतील. आज कदाचित 'स्त्री’ने केलेल्या चांगल्या गोष्टी कमी असतील, पण उद्याच्या ज्या जगात आपली मुले राहाणार आहेत, त्यांच्यासाठी अधिक चांगली माणसे, चांगल्या घटना, चांगले वातावरण निर्माण होणे आवश्यक असेल तर ते तिच्याकडूनच होईल. जिजाबाई होती म्हणून शिवाजी झाला. शिवाजी झाला म्हणून हिंदू धर्म राहिला, हिंदुस्थान राहिला. पण या जिजाबाईला, शहाजीला, स्वातंत्र्याच्या सन्मुख व्हायला लावणारी होती उमाबाई-मालोजी राजांची पत्नी शहाजीची मातोश्री. म्हणूनच शिवचरित्र उत्कट देशप्रीती जागृत करते. कठोर कर्तव्य करायलाही प्रेरणा देते.

महापुरुषांना मोठे करणाऱ्या माताच आहेत. मानवतेवर, जीवनावर निःस्वार्थी उत्कट प्रेम करायला ते कृतीतून व्यक्त करायला त्यांनीच मुलांना शिकवले. जागतिक शांततेच्या संदर्भामध्ये तर असे म्हणता येईल की, प्रत्येक व्यक्ती जेव्हा मानवतेवर प्रेम करेल तेव्हाच युद्धे जगातून हद्दपार होतील.

आपल्यापेक्षा इतरांचे दुःख जेव्हा महत्वाचे वाटेल आणि ते दूर केल्याशिवाय पूर्ण मानसिक समाधान मिळणार नाही अशी मनोवृत्ती तयार होईल तेव्हाच जगातील दुःखे कमी होतील. पण त्यासाठी ते आपले जीवनध्येयच बनले पाहिजे. चांगल्या गोष्टी माहिती असतात; पण त्यांचा आणि माझा संबंध काय, आणि त्या मी प्रत्यक्षात आणण्यात माझा स्वतःचा फायदा काय, असे प्रश्न निर्माण होतात. भोवती निर्माण होणारे चांगले वातावरण आणि समोरच्या माणसाचा आनंद हाच खरा फायदा; पण हा फायदाच आहे हे समजण्याची शक्ती पाहिजे. उद्याचे जग सुंदर करण्यासाठी उद्याचे नागरिक मनाने सुंदर करावे लागतील.

आज तरी बहुसंख्य स्त्रियांची शक्ती रूढी, अंधश्रद्धा, परंपरा आणि समाजातील आपले दुय्यम स्थान सांभाळण्यात खर्च होत आहे. समाजपरिवर्तन म्हणजे ‘व्यक्ती’प्रमुख न मानता समाजप्रमुख मानून त्याचा सम्मान, उत्थान, संरक्षण, शुचिता या गोष्टींच्याबाबत सतत जागरूक राहाणे, हे व्यक्तीचे कर्तव्य ठरेल. हे समाजसंवर्धन करत असताना आपाततः वाट्याला आलेले सुख, समाधान मानता येणे, होणारा त्रास काढता येणे, समाजात एखादी दुर्घटना घटत असेल तर 'मला काय त्याचे' असे विचार न येता मीही दूरान्वयाने जबाबदार आहे,याची शिक्षा, याचे प्रायश्चित मीही घेतले पाहिजे.
भावनेच्या संदर्भात व्यक्ती या कल्पनेला छेद दिला पाहिजे. कर्तृत्व जास्तीत जास्त मजबूत राष्ट्रबांधणीसाठी खर्च व्हायला हवे. ही कम्युनिस्ट विचारसरणी नव्हे. कम्युनिझम मध्ये तुम्हाला या गोष्टी मान्य असो वा नसो त्या कराव्या लागतात. त्यामुळे त्यातील जिवंतपणाच नाहीसा होतो. समाजपरिवर्तन हे मानसिक परिवर्तनातून आपल्याला घडवायचे आहे. किमान गरजा समाजाने भागवाव्यात आणि व्यक्तिगत विकास संघटनांनी अशा प्रकारे घडवावा, वरील विचार प्रणाली रुजवून आचरून.

विवाह म्हणजे प्रजोत्पादन एवढीच भूमिका घेतली जाते. पण मग अपत्यप्राप्तीनंतर तिचे स्वातंत्र्य मान्य होणे आवश्यक आहे. म्हणजे केवळ तिच्या इच्छेने किंवा तिच्या इच्छेविरुद्धही पतीव्यतिरिक्त आणखी कुणाचा संबंध येईल या दडपणाखाली क्षणोक्षणी तिच्यावर दबाव आणण्यापेक्षा तिचे स्वातंत्र्य तिला देणे इष्ट ठरेल. त्यामुळे तिला कार्यक्षेत्र लाभेल. मात्र एक गोष्ट अत्यंत कटाक्षाने इथे लक्षात ठेवली पाहिजे की, पतिपत्नीला परस्परांविषयी वाटणारे आकर्षण हाच सुखी संसाराचा पाया असतो. दोघांपैकी एकाच्याही मनात दुसऱ्या व्यक्तीविषयी ओढ, अभिलाषा निर्माण झाली तरी सारे माधुर्य संपते. तेव्हा या नाजूक नात्याची जपणूक करणे हे सर्वात महत्वाचे. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) २२:४३, १७ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>qhrjzfu2lm0hx7vjwe5xxokok9np1it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679621</id>
      <parentid>2679620</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T17:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभिलाषा</username>
        <id>181490</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्वातंत्र्य वीरांगणा अवंतीबाई */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2679621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19896" sha1="eqqsu7zxiz7h8susy1l44b0dbtbnt29" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा देशपांडे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१४, २९ मे २०१९ (IST)

== स्त्री शक्ति -मानवी जीवनाची संजीवनी  ==

स्त्रियांची पुरुषांपेक्षा वेगळी शक्ती असा अर्थ मी घेतला आहे. जीवनचक्र गर्भधारणा, प्रसूती ह्या गोष्टी शरीराच्या आधारे होतात, म्हणून ही शक्ती वेगळी आहेच. यामुळेच संगोपन आणि संवर्धन या दोन्ही गोष्टी तिला कराव्या लागतात. यामुळे साहजिकच ज्या ठिकाणी ती या जबाबदाऱ्या पार पाडू शकते, ते 'घर' हेच तिचे कार्यक्षेत्र ठरते. शुश्रूषा आणि शिक्षण ह्या क्षेत्रांतही फार मोठ्या प्रमाणात ती काम करते. याचे कारण म्हणजे तिच्या अंगी असलेली ‘ऋजुता’ आणि 'स्नेह.' या स्नेहामुळेच क्षणोक्षणी ती इतरांचा विचार करू शकते. स्पर्धेच्या जगात पुरुष हा फक्त स्वतःपुरतेच पाहतो.

असे म्हणतात की जिथे वृक्षराजी खूप असते तिथली जमीन धुवून जात नाही, कारण जमिनीत खोल गेलेली पाळेमुळे ती धूप होऊ देत नाहीत. जीवनात स्त्रीच्या मनाची पाळेमुळे अशीच खोल गेलेली असतात आणि जी थोडीशी जीवनमूल्ये टिकून आहेत ती बहुतांशी ‘स्त्री’मुळेच आहे.

स्त्रीशक्ती जागरण म्हणजे नेमके काय? ती जागृत करण्याची साधने कोणती? तिचे उगम स्थान कोणते? या तिन्ही प्रश्नाचे उत्तर 'मन' हेच आहे. कोणतीही गोष्ट मनावर घेतल्याशिवाय किंवा मनात आल्याशिवाय होत नसते. कोणत्याही कार्याच्या पाठीमागे मानसिक शक्ती असेल तरच काम होऊ शकते. स्त्रीला आपल्या जबाबदाऱ्या जास्तीत जास्त चांगल्या रीतीने पार पाडणे का आवश्यक आहे; त्याचे दूरवर सुपरिणाम कसे होतील, हेही पटवून देणे आवश्यक आहे. फक्त तीच हे करू शकते, हेही तिला समजावून सांगावे लागेल. ते ती करू शकेल असा आत्मविश्वास तिच्या मनात निर्माण करावा लागेल. इतिहास व वर्तमान यामध्ये तिने कोणकोणत्या उज्ज्वल गोष्टी केल्या आहेत त्या सतत तिच्या डोळ्यांसमोर ठेवाव्या लागतील. आज कदाचित 'स्त्री’ने केलेल्या चांगल्या गोष्टी कमी असतील, पण उद्याच्या ज्या जगात आपली मुले राहाणार आहेत, त्यांच्यासाठी अधिक चांगली माणसे, चांगल्या घटना, चांगले वातावरण निर्माण होणे आवश्यक असेल तर ते तिच्याकडूनच होईल. जिजाबाई होती म्हणून शिवाजी झाला. शिवाजी झाला म्हणून हिंदू धर्म राहिला, हिंदुस्थान राहिला. पण या जिजाबाईला, शहाजीला, स्वातंत्र्याच्या सन्मुख व्हायला लावणारी होती उमाबाई-मालोजी राजांची पत्नी शहाजीची मातोश्री. म्हणूनच शिवचरित्र उत्कट देशप्रीती जागृत करते. कठोर कर्तव्य करायलाही प्रेरणा देते.

महापुरुषांना मोठे करणाऱ्या माताच आहेत. मानवतेवर, जीवनावर निःस्वार्थी उत्कट प्रेम करायला ते कृतीतून व्यक्त करायला त्यांनीच मुलांना शिकवले. जागतिक शांततेच्या संदर्भामध्ये तर असे म्हणता येईल की, प्रत्येक व्यक्ती जेव्हा मानवतेवर प्रेम करेल तेव्हाच युद्धे जगातून हद्दपार होतील.

आपल्यापेक्षा इतरांचे दुःख जेव्हा महत्वाचे वाटेल आणि ते दूर केल्याशिवाय पूर्ण मानसिक समाधान मिळणार नाही अशी मनोवृत्ती तयार होईल तेव्हाच जगातील दुःखे कमी होतील. पण त्यासाठी ते आपले जीवनध्येयच बनले पाहिजे. चांगल्या गोष्टी माहिती असतात; पण त्यांचा आणि माझा संबंध काय, आणि त्या मी प्रत्यक्षात आणण्यात माझा स्वतःचा फायदा काय, असे प्रश्न निर्माण होतात. भोवती निर्माण होणारे चांगले वातावरण आणि समोरच्या माणसाचा आनंद हाच खरा फायदा; पण हा फायदाच आहे हे समजण्याची शक्ती पाहिजे. उद्याचे जग सुंदर करण्यासाठी उद्याचे नागरिक मनाने सुंदर करावे लागतील.

आज तरी बहुसंख्य स्त्रियांची शक्ती रूढी, अंधश्रद्धा, परंपरा आणि समाजातील आपले दुय्यम स्थान सांभाळण्यात खर्च होत आहे. समाजपरिवर्तन म्हणजे ‘व्यक्ती’प्रमुख न मानता समाजप्रमुख मानून त्याचा सम्मान, उत्थान, संरक्षण, शुचिता या गोष्टींच्याबाबत सतत जागरूक राहाणे, हे व्यक्तीचे कर्तव्य ठरेल. हे समाजसंवर्धन करत असताना आपाततः वाट्याला आलेले सुख, समाधान मानता येणे, होणारा त्रास काढता येणे, समाजात एखादी दुर्घटना घटत असेल तर 'मला काय त्याचे' असे विचार न येता मीही दूरान्वयाने जबाबदार आहे,याची शिक्षा, याचे प्रायश्चित मीही घेतले पाहिजे.
भावनेच्या संदर्भात व्यक्ती या कल्पनेला छेद दिला पाहिजे. कर्तृत्व जास्तीत जास्त मजबूत राष्ट्रबांधणीसाठी खर्च व्हायला हवे. ही कम्युनिस्ट विचारसरणी नव्हे. कम्युनिझम मध्ये तुम्हाला या गोष्टी मान्य असो वा नसो त्या कराव्या लागतात. त्यामुळे त्यातील जिवंतपणाच नाहीसा होतो. समाजपरिवर्तन हे मानसिक परिवर्तनातून आपल्याला घडवायचे आहे. किमान गरजा समाजाने भागवाव्यात आणि व्यक्तिगत विकास संघटनांनी अशा प्रकारे घडवावा, वरील विचार प्रणाली रुजवून आचरून.

विवाह म्हणजे प्रजोत्पादन एवढीच भूमिका घेतली जाते. पण मग अपत्यप्राप्तीनंतर तिचे स्वातंत्र्य मान्य होणे आवश्यक आहे. म्हणजे केवळ तिच्या इच्छेने किंवा तिच्या इच्छेविरुद्धही पतीव्यतिरिक्त आणखी कुणाचा संबंध येईल या दडपणाखाली क्षणोक्षणी तिच्यावर दबाव आणण्यापेक्षा तिचे स्वातंत्र्य तिला देणे इष्ट ठरेल. त्यामुळे तिला कार्यक्षेत्र लाभेल. मात्र एक गोष्ट अत्यंत कटाक्षाने इथे लक्षात ठेवली पाहिजे की, पतिपत्नीला परस्परांविषयी वाटणारे आकर्षण हाच सुखी संसाराचा पाया असतो. दोघांपैकी एकाच्याही मनात दुसऱ्या व्यक्तीविषयी ओढ, अभिलाषा निर्माण झाली तरी सारे माधुर्य संपते. तेव्हा या नाजूक नात्याची जपणूक करणे हे सर्वात महत्वाचे. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) २२:४३, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== स्वातंत्र्य वीरांगणा अवंतीबाई ==

राणी अवंतीबाई लोधी या पहिल्या महिला शहीद होत्या, ज्यांनी १८५७ च्या भारताच्या पहिल्या स्वातंत्र्य लढ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. 
शूर राणी अवंतीबाई लोधी यांचा जन्म १६ ऑगस्ट १८३१ रोजी मध्य प्रदेशातील सिवनी जिल्ह्यातील मानकेहानी गावात झाला. त्यांच्या आईचे नाव कृष्णबाई आणि वडिलांचे नाव राव जुझार सिंग होते  .  त्यांचे वडील जमीनदार होते. शूर आणि धाडसी अवंतीबाई लहानपणापासूनच तलवारबाजी आणि घोडेस्वारी शिकल्या होत्या. अवंतीबाईंचा विवाह रामगड संस्थानाचे राजा लक्ष्मण सिंग यांचे पुत्र विक्रमादित्य सिंग यांच्याशी झाला होता. त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर, विक्रमादित्य सिंग राजा झाले. राजा विक्रमादित्य सिंग यांच्या प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे, राज्यकारभारात पारंगत असलेल्या त्यांच्या पत्नी राणी अवंतीबाई लोधी यांनी राज्याचा कारभार सांभाळला. त्यांना अमन सिंग आणि शेर सिंग हे दोन पुत्र होते. 
गव्हर्नर जनरल डलहौसीच्या विलीनीकरणाच्या धोरणांतर्गत, विक्रम आदित्य सिंग यांना अकार्यक्षम घोषित करण्यात आले आणि त्यांच्या दोन मुलांना अल्पवयीन ठरवण्यात आले. कोर्ट ऑफ वॉर्ड्सने रामगढ इस्टेटीचा ताबा घेतला आणि ब्रिटिश  अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली. राणी अवंतीबाई लोधी यांनी या अधिकाऱ्यांना रामगढमधून हद्दपार केले आणि स्वतः प्रशासनाचा ताबा घेतला. राणीने शेतकऱ्यांना ब्रिटिश कर निर्देशांचे पालन न करण्याचा आदेश दिला. या सुधारणेमुळे त्या प्रदेशात त्यांची लोकप्रियता वाढली.
 मे १८५७ मध्ये जेव्हा पहिले भारतीय स्वातंत्र्ययुद्ध सुरू झाले, तेव्हा राणी अवंतीबाई लोधी यांनी राजे, जमीनदार आणि जमीनदारांना पत्रे लिहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध संघटित होण्याचे, मातृभूमीला ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त करण्याचे, क्रांतीचा संदेश पसरवण्याचे आणि आत्मसन्मान जागृत करण्याचे आवाहन केले. त्यांना मातृभूमीच्या रक्षणासाठी ब्रिटिशांविरुद्धच्या लढाईची तयारी करण्यास किंवा बांगड्या घालून घरी राहण्यास सांगितले होते. यानंतर, राणीने मे १८५७ मध्ये रामगढ येथे राजे, जमीनदार आणि जमीनदारांची एक प्रादेशिक परिषद आयोजित केली. राणीने आपल्या सैन्यासह गुजरी, रामनगर आणि बिछिया भागांवरील ब्रिटिश नियंत्रण संपुष्टात आणले. २३ नोव्हेंबर १८५७ रोजी झालेल्या खैरीच्या प्रसिद्ध लढाईत, राणी अवंतीबाई लोधी आणि त्यांच्या सैन्याने मंडलाचे डेप्युटी कमिशनर वॅडिंग्टन यांच्या सैन्याचा पराभव करून उल्लेखनीय नेतृत्व कौशल्य आणि शौर्य दाखवले. 
ब्रिटिश सैन्यबळ कित्येक पटींनी जास्त असूनही, राणीने शरणागती पत्करण्यास नकार दिला. आत्मसन्मान, धैर्य, शौर्य, स्वातंत्र्य आणि देशभक्तीचा संदेश देत, त्या लढत राहिल्या आणि २० मार्च १८५८ रोजी देवहारीगडच्या रणांगणावर आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले. मृत्यूपूर्वी, राणी अवंतीबाई लोधी यांनी ब्रिटिश सरकारला एक पत्र लिहिले होते, ज्यात म्हटले होते,  &quot;मी ग्रामीण भागातील लोकांना बंड करण्यासाठी प्रवृत्त केले. हे सर्व लोक पूर्णपणे निर्दोष आहेत.&quot; हे पत्र लिहून, राणी अवंतीबाई लोधी यांनी हजारो लोकांना ब्रिटिशांकडून होणाऱ्या फाशी आणि अमानुष वागणुकीपासून वाचवले. राणी अवंतीबाई लोधी यांचे धैर्य, शौर्य, लोकहितैषी शासन, आत्मसन्मान, नेतृत्व आणि मातृभूमीवरील प्रेम हे नेहमीच अनुकरणीय आहे. भारत सरकारने त्यांच्या सन्मानार्थ दोनदा (१९८६ आणि २००१ मध्ये) टपाल तिकिटे जारी केली आहेत. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) २२:४७, १७ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>eqqsu7zxiz7h8susy1l44b0dbtbnt29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ए ए फिल्म्स</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258461</id>
    <revision>
      <id>2679626</id>
      <parentid>2559980</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhashaji</username>
        <id>182275</id>
      </contributor>
      <comment>clear, concise</comment>
      <origin>2679626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4539" sha1="fyw9rflsm0wocptqik3izu7p7th1zld" xml:space="preserve">{{मशीन अनुवादित}}

'''एए फिल्म्स''' (AA Films) ही भारतातील एक प्रमुख [[चलचित्र]] वितरण कंपनी आहे. कंपनीचे मालक 0 असून, ही कंपनी हिंदी तसेच डब केलेल्या भारतीय चित्रपटांचे देशभर वितरण करण्यासाठी ओळखली जाते.

== इतिहास ==
‘एए फिल्म्स’ ची स्थापना अनिल थडानी यांनी केली. कंपनीने अल्पावधीतच भारतीय चित्रपट वितरण क्षेत्रात आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.  

२०१७ मध्ये अनिल थडानी यांना चित्रपट वितरण क्षेत्रातील योगदानासाठी &quot;वर्षाचे वितरण व्यक्तिमत्त्व&quot; हा सन्मान देण्यात आला.  

यानंतर त्यांनी 1 सोबत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चित्रपट वितरणासाठी संयुक्त उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमाला &quot;सिनेस्टॅन एए डिस्ट्रिब्यूटर्स&quot; असे नाव देण्यात आले.  

या संयुक्त उपक्रमात अनिल थडानी हे व्यवस्थापकीय संचालक व मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) म्हणून कार्यरत आहेत, तर 2 हे अध्यक्ष आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/industry/cinestaan-anil-thadani-form-overseas-film-distribution-jv/378097/lite/|title=Cinestaan, Anil Thadani form overseas film distribution JV|date=15 September 2016|access-date=9 November 2018}}&lt;/ref&gt;

== कार्य ==
एए फिल्म्स ही कंपनी मुख्यतः हिंदी चित्रपट तसेच दक्षिण भारतीय चित्रपटांच्या हिंदी डब आवृत्त्यांचे वितरण करते. कंपनीने अनेक व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी चित्रपट देशभर प्रदर्शित केले आहेत.

== वितरीत केलेले प्रमुख चित्रपट ==
{{Div col|rules=yes|gap=1em|colwidth=22em}}
* [[एंथिरन|Robot]] (२०१०, डब आवृत्ती)
* [[The Dirty Picture]] (२०११)
* [[Agneepath (2012 film)|अग्निपथ]] (२०१२)
* [[Aashiqui 2]] (२०१३)
* [[Fukrey]] (२०१३)
* [[Yaariyan (2014 film)|यारियां]] (२०१४)
* [[Ek Villain]] (२०१४)
* [[Baby (2015 Hindi film)|बेबी]] (२०१५)
* [[Baahubali: The Beginning]] (२०१५, डब आवृत्ती)
* [[Talvar (film)|तलवार]] (२०१५)
* [[Raees (film)|Raees]] (२०१७)
* [[The Ghazi Attack]] (२०१७)
* [[Hindi Medium]] (२०१७)
* [[Baahubali 2: The Conclusion]] (२०१७, डब आवृत्ती)
* [[Bareilly Ki Barfi]] (२०१७)
* [[Stree (2018 film)|Stree]] (२०१८)
* [[Badhaai Ho]] (२०१८)
* [[2.0 (film)|2.0]] (२०१८, डब आवृत्ती)
* [[K.G.F: Chapter 1]] (२०१८, डब आवृत्ती)
* [[Gully Boy]] (२०१९)
* [[Kabir Singh]] (२०१९)
* [[Saaho]] (२०१९)
* [[Bala (2019 film)|Bala]] (२०१९)
* [[Tanhaji]] (२०२०)
* [[Thappad]] (२०२०)
* [[K.G.F: Chapter 2]] (२०२२, डब आवृत्ती)
* [[Radhe Shyam]] (२०२१, हिंदी आवृत्ती)
{{Div col end}}

== संदर्भ ==
{{reflist}}

== बाह्य दुवे ==
* {{Official website|}}

== वर्गीकरण ==
[[Category:भारतीय चित्रपट वितरण कंपन्या]]
[[Category:मुंबईतील कंपन्या]]
[[Category:चित्रपट उद्योग]]</text>
      <sha1>fyw9rflsm0wocptqik3izu7p7th1zld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679649</id>
      <parentid>2679626</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bhashaji|Bhashaji]] ([[User talk:Bhashaji|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2559980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7912" sha1="bxwmpe29k46hulxiwdqrohg8esayeyb" xml:space="preserve">{{मट्रा अनुवादीत}}
'''एए फिल्म्स''' ही भारतातील [[चलचित्र|मोशन पिक्चर]] वितरण कंपनी आहे. अनिल थडानी यांच्या मालकीची कंपनी आहे. 

{{बदल}}
== पार्श्वभूमी ==
अनिल थडानी यांनी ‘एए फिल्म्स’ ही कंपनी स्थापन केली होती जी स्वतंत्रपणे भारतात चित्रपटांचे वितरण करते. अनिल थडानी यांना २०१७ मध्ये &quot;वर्षाचे वितरण व्यक्तिमत्त्व&quot; देऊन गौरविण्यात आले. त्यानंतर, सिनेमास्टन फिल्म कंपनीचा त्याचा संयुक्त उपक्रम आहे. जेव्हीला &quot;सिनेस्टन एए डिस्ट्रिब्यूटर्स&quot; असे नाव आहे. अनिल थडानी जेव्हीचे व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहेत आणि सिनेस्टॅनचे संस्थापक अध्यक्ष रोहित खट्टर जेव्हीचे अध्यक्ष आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/industry/cinestaan-anil-thadani-form-overseas-film-distribution-jv/378097/lite/|title=Cinestaan, Anil Thadani form overseas film distribution JV - The Financial Express|date=15 September 2016|publisher=|access-date=9 November 2018}}&lt;/ref&gt; 

== वितरीत केलेले चित्रपट ==
{{भाषांतर|en}}
{{Div col|rules=yes|gap=1em|colwidth=20em}}
*[[Enthiran|Robot]] (2010, Dubbed version)
*[[The Dirty Picture]] (2011)
*[[Agneepath (2012 film)|Agneepath]] (2012)
*[[Student of the Year]] (2012)
*[[Jackpot (2013 film)|Jackpot]] (2013)
*[[Aashiqui 2]] (2013)
*[[Fukrey]] (2013)
*[[Issaq]] (2013)
*[[Yaariyan (2014 film)|Yaariyan]] (2014)
*[[Hasee Toh Phasee]] (2014)
*[[Children of War (2014 film)|Children Of War]] (2014)
*[[The Xposé]] (2014)
*[[Humpty Sharma Ki Dulhania]] (2014)
*[[Hate Story 2]] (2014)
*[[Ek Villain]] (2014)
*[[Ungli]] (2014)
*[[Baby (2015 Hindi film)|Baby]] (2015)
*[[I (film)|I]] (2015, Dubbed version)
*[[Roy (film)|Roy]] (2015)
*[[Baahubali: The Beginning]] (2015, Dubbed version)
*[[Dil Dhadakne Do]] (2015)
*[[Bangistan]] (2015)
*[[Welcome 2 Karachi]] (2015) 
*[[Talvar (film)|Talvar]] (2015)
*[[Hate Story 3]] (2015)
*[[Ghayal Once Again]] (2016)
*[[Veerappan (2016 film)|Veerappan]] (2016) 
*[[Mirzya (film)|Mirzya]] (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/cinestaan-anil-thadani-form-overseas-film-distribution-jv-116091500268_1.html|title=Cinestaan, Anil Thadani form overseas film distribution JV|first=Press Trust of|last=India|date=15 September 2016|publisher=|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;
*[[Tum Bin 2]] (2016)
*[[Wajah Tum Ho]] (2016)
*[[Raees (film)|Raees]] (2017)
*[[The Ghazi Attack]] (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.indiablooms.com/showbiz-details/B/5313/karan-johar-s-dharma-productions-teams-up-with-aa-films-to-produce-the-ghazi-attack.html|title=Karan Johar's Dharma Productions teams up with AA Films to produce 'The Ghazi Attack'|publisher=|author=|date=|accessdate=9 November 2018}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*[[Noor (film)|Noor]] (2017)
*[[Maatr]] (2017)
*[[Baahubali 2: The Conclusion]] (2017, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/baahubali-box-office-idINKBN17Z0Z5|title='Baahubali 2’ shatters myths and box-office records in Bollywood|date=3 May 2017|website=Reuters|accessdate=9 November 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Hindi Medium]] (2017)
*[[Sachin: A Billion Dreams]] (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://businessofcinema.com/bollywood_news/cinestaan-aa-distributors-distribute-sachin-billion-dreams-overseas-markets/395779/amp|title=Cinestaan AA Distributors To Distribute Sachin: A Billion Dreams In All Overseas Markets - Businessofcinema.com|date=11 May 2017|publisher=|accessdate=9 November 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[FU: Friendship Unlimited]] (2017)
*[[Behen Hogi Teri]] (2017) 
*[[Bareilly Ki Barfi]] (2017)
*[[Babumoshai Bandookbaaz]] (2017)
*[[Haseena Parkar]] (2017) 
*[[Spyder (film)|Spyder]] (2017, Dubbed version)
*[[Chef (2017 film)|Chef]] (2017)
*[[Ittefaq (2017 film)|Ittefaq]] (2017)
*[[Tumhari Sulu]] (2017)
*[[Firangi]] (2017)
*[[Fukrey Returns]] (2017)
*[[Kaalakaandi]] (2018) 
*[[Vodka Diaries]] (2018)
*[[Sonu Ke Titu Ki Sweety]] (2018)
*[[Hate Story 4]] (2018) 
*[[Raazi]] (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/gallery/entertainment/170518/alia-bhatt-raazi-success-vicky-karan-johar-team-celebrate-meghna-gulzar.html|title=As Raazi wows audiences, Alia Bhatt, Vicky Kaushal, KJo and team celebrate|date=17 May 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;
*[[Bucket List (2018 film)|Bucket List]] (2018) 
*[[Phamous]] (2018) 
*[[Kaala (2018 film)|Kaala]] (2018, Dubbed version)
*[[Nawabzaade]] (2018)
*[[Chumbak]] (2018)
*[[Fanney Khan]] (2018)
*[[Gold (2018 film)|Gold]] (2018)
*[[Stree (2018 film)|Stree]] (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.koimoi.com/box-office/is-anil-thadani-under-reporting-the-box-office-collections-of-stree-because-of-raazi/amp/|title=Is Anil Thadani Under-Reporting The Box-Office Collections Of Stree Because Of Raazi?|website=www.koimoi.com}}&lt;/ref&gt;
*[[Badhaai Ho]] (2018)
*[[Madhuri (2018 film)|Madhuri]] (2018)
*[[2.0 (film)|2.0]] (2018, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.sify.com/movies/anil-thadani-s-aa-films-partners-with-lyca-to-distribute-2-o-in-hindi-news-bollywood-rgpkBkecbeabj.html|title=Anil Thadani’s AA Films partners with Lyca to distribute ‘2.O’ in Hindi|publisher=|access-date=2020-07-20|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615145408/http://m.sify.com/movies/anil-thadani-s-aa-films-partners-with-lyca-to-distribute-2-o-in-hindi-news-bollywood-rgpkBkecbeabj.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[K.G.F: Chapter 1]] (2018, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newskarnataka.com/sandalwood/yashs-kgf-to-be-distributed-pan-india-by-aa-films|title=Yash's &quot;KGF&quot; to be distributed pan-India by AA Films?|first=|last=NewsKarnataka|website=NewsKarnataka|access-date=2020-07-20|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720170600/https://www.newskarnataka.com/sandalwood/yashs-kgf-to-be-distributed-pan-india-by-aa-films|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[Petta (film)|Petta]] (2019, Dubbed version)
*[[Amavas]] (2019)
*[[Gully Boy]] (2019)
*[[Luka Chuppi]] (2019)
*[[Badla (2019 film)|Badla]] (2019)
*[[Photograph (film)|Photograph]] (2019)
*[[Junglee (2019 film)|Junglee]] (2019)
*[[De De Pyaar De]] (2019)
*[[Bharat (film)|Bharat]] (2019)
*[[Kabir Singh]] (2019)
*[[The Extraordinary Journey Of The Fakir]] (2019)
*[[Arjun Patiala]] (2019)
*[[Girlfriend (2019 film)|Girlfriend]] (2019)
*[[Saaho]] (2019)
*[[Sye Raa Narasimha Reddy]] (2019, Dubbed version)
*[[Triple Seat]] (2019)
*[[Made In China (2019 film)|Made In China]] (2019)
*[[Bala (2019 film)|Bala]] (2019)
*[[Fatteshikast]] (2019)
*[[Kulkarni Chaukatla Deshpande]] (2019)
*[[Pati Patni Aur Woh (2019 film)|Pati Patni Aur Woh]] (2019)
*[[Tanhaji]] (2020)
*[[Street Dancer 3D]] (2020)
*[[Prawaas]] (2020)
*[[Shubh Mangal Zyada Saavdhan]] (2020)
*[[Thappad]] (2020)
*[[Indoo Ki Jawani]] (2020)
*[[Satyameva Jayate 2]] (2020)
*[[Toofan (2020 film)|Toofan]] (2020)
*[[K.G.F: Chapter 2]] (2020, Dubbed version)
*[[Radhe Shyam]] (2021, Hindi version)
{{Div col end}}

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>bxwmpe29k46hulxiwdqrohg8esayeyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679650</id>
      <parentid>2679649</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T04:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>139572</id>
      </contributor>
      <comment>दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>2679650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7908" sha1="fzso9kjz8hb72ogwqp8qve7f1p1a7w7" xml:space="preserve">{{मट्रा अनुवादीत}}
'''एए फिल्म्स''' ही भारतातील [[चलचित्र|मोशन पिक्चर]] वितरण कंपनी आहे. अनिल थडानी यांच्या मालकीची कंपनी आहे. 

{{बदल}}
== पार्श्वभूमी ==
अनिल थडानी यांनी ‘एए फिल्म्स’ ही कंपनी स्थापन केली होती जी स्वतंत्रपणे भारतात चित्रपटांचे वितरण करते. अनिल थडानी यांना २०१७ मध्ये &quot;वर्षाचे वितरण व्यक्तिमत्त्व&quot; देऊन गौरविण्यात आले. त्यानंतर, सिनेमास्टन फिल्म कंपनीचा त्याचा संयुक्त उपक्रम आहे. जेव्हीला &quot;सिनेस्टन एए डिस्ट्रिब्यूटर्स&quot; असे नाव आहे. अनिल थडानी जेव्हीचे व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहेत आणि सिनेस्टॅनचे संस्थापक अध्यक्ष रोहित खट्टर जेव्हीचे अध्यक्ष आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/industry/cinestaan-anil-thadani-form-overseas-film-distribution-jv/378097/lite/|title=Cinestaan, Anil Thadani form overseas film distribution JV - The Financial Express|date=15 September 2016|publisher=|access-date=9 November 2018}}&lt;/ref&gt; 

== वितरीत केलेले चित्रपट ==
{{भाषांतर|en}}
{{Div col|rules=yes|gap=1em|colwidth=20em}}
*[[Enthiran|Robot]] (2010, Dubbed version)
*[[The Dirty Picture]] (2011)
*[[Agneepath (2012 film)|Agneepath]] (2012)
*[[Student of the Year]] (2012)
*[[Jackpot (2013 film)|Jackpot]] (2013)
*[[Aashiqui 2]] (2013)
*[[Fukrey]] (2013)
*[[Issaq]] (2013)
*[[Yaariyan (2014 film)|Yaariyan]] (2014)
*[[Hasee Toh Phasee]] (2014)
*[[Children of War (2014 film)|Children Of War]] (2014)
*[[The Xposé]] (2014)
*[[Humpty Sharma Ki Dulhania]] (2014)
*[[Hate Story 2]] (2014)
*[[Ek Villain]] (2014)
*[[Ungli]] (2014)
*[[Baby (2015 Hindi film)|Baby]] (2015)
*[[I (film)|I]] (2015, Dubbed version)
*[[Roy (film)|Roy]] (2015)
*[[Baahubali: The Beginning]] (2015, Dubbed version)
*[[Dil Dhadakne Do]] (2015)
*[[Bangistan]] (2015)
*[[Welcome 2 Karachi]] (2015) 
*[[Talvar (film)|Talvar]] (2015)
*[[Hate Story 3]] (2015)
*[[Ghayal Once Again]] (2016)
*[[Veerappan (2016 film)|Veerappan]] (2016) 
*[[Mirzya (film)|Mirzya]] (2016)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/cinestaan-anil-thadani-form-overseas-film-distribution-jv-116091500268_1.html|title=Cinestaan, Anil Thadani form overseas film distribution JV|first=Press Trust of|last=India|date=15 September 2016|publisher=|via=Business Standard}}&lt;/ref&gt;
*[[Tum Bin 2]] (2016)
*[[Wajah Tum Ho]] (2016)
*[[Raees (film)|Raees]] (2017)
*[[The Ghazi Attack]] (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.indiablooms.com/showbiz-details/B/5313/karan-johar-s-dharma-productions-teams-up-with-aa-films-to-produce-the-ghazi-attack.html|title=Karan Johar's Dharma Productions teams up with AA Films to produce 'The Ghazi Attack'|publisher=|author=|date=|accessdate=9 November 2018}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
*[[Noor (film)|Noor]] (2017)
*[[Maatr]] (2017)
*[[Baahubali 2: The Conclusion]] (2017, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/baahubali-box-office-idINKBN17Z0Z5|title='Baahubali 2’ shatters myths and box-office records in Bollywood|date=3 May 2017|website=Reuters|accessdate=9 November 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Hindi Medium]] (2017)
*[[Sachin: A Billion Dreams]] (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://businessofcinema.com/bollywood_news/cinestaan-aa-distributors-distribute-sachin-billion-dreams-overseas-markets/395779/amp|title=Cinestaan AA Distributors To Distribute Sachin: A Billion Dreams In All Overseas Markets - Businessofcinema.com|date=11 May 2017|publisher=|accessdate=9 November 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[FU: Friendship Unlimited]] (2017)
*[[Behen Hogi Teri]] (2017) 
*[[Bareilly Ki Barfi]] (2017)
*[[Babumoshai Bandookbaaz]] (2017)
*[[Haseena Parkar]] (2017) 
*[[Spyder (film)|Spyder]] (2017, Dubbed version)
*[[Chef (2017 film)|Chef]] (2017)
*[[Ittefaq (2017 film)|Ittefaq]] (2017)
*[[Tumhari Sulu]] (2017)
*[[Firangi]] (2017)
*[[Fukrey Returns]] (2017)
*[[Kaalakaandi]] (2018) 
*[[Vodka Diaries]] (2018)
*[[Sonu Ke Titu Ki Sweety]] (2018)
*[[Hate Story 4]] (2018) 
*[[Raazi]] (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/gallery/entertainment/170518/alia-bhatt-raazi-success-vicky-karan-johar-team-celebrate-meghna-gulzar.html|title=As Raazi wows audiences, Alia Bhatt, Vicky Kaushal, KJo and team celebrate|date=17 May 2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;
*[[Bucket List (2018 film)|Bucket List]] (2018) 
*[[Phamous]] (2018) 
*[[Kaala (2018 film)|Kaala]] (2018, Dubbed version)
*[[Nawabzaade]] (2018)
*[[Chumbak]] (2018)
*[[Fanney Khan]] (2018)
*[[Gold (2018 film)|Gold]] (2018)
*[[Stree (2018 film)|Stree]] (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.koimoi.com/box-office/is-anil-thadani-under-reporting-the-box-office-collections-of-stree-because-of-raazi/|title=Is Anil Thadani Under-Reporting The Box-Office Collections Of Stree Because Of Raazi?|website=www.koimoi.com}}&lt;/ref&gt;
*[[Badhaai Ho]] (2018)
*[[Madhuri (2018 film)|Madhuri]] (2018)
*[[2.0 (film)|2.0]] (2018, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://m.sify.com/movies/anil-thadani-s-aa-films-partners-with-lyca-to-distribute-2-o-in-hindi-news-bollywood-rgpkBkecbeabj.html|title=Anil Thadani’s AA Films partners with Lyca to distribute ‘2.O’ in Hindi|publisher=|access-date=2020-07-20|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615145408/http://m.sify.com/movies/anil-thadani-s-aa-films-partners-with-lyca-to-distribute-2-o-in-hindi-news-bollywood-rgpkBkecbeabj.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[K.G.F: Chapter 1]] (2018, Dubbed version)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newskarnataka.com/sandalwood/yashs-kgf-to-be-distributed-pan-india-by-aa-films|title=Yash's &quot;KGF&quot; to be distributed pan-India by AA Films?|first=|last=NewsKarnataka|website=NewsKarnataka|access-date=2020-07-20|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720170600/https://www.newskarnataka.com/sandalwood/yashs-kgf-to-be-distributed-pan-india-by-aa-films|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*[[Petta (film)|Petta]] (2019, Dubbed version)
*[[Amavas]] (2019)
*[[Gully Boy]] (2019)
*[[Luka Chuppi]] (2019)
*[[Badla (2019 film)|Badla]] (2019)
*[[Photograph (film)|Photograph]] (2019)
*[[Junglee (2019 film)|Junglee]] (2019)
*[[De De Pyaar De]] (2019)
*[[Bharat (film)|Bharat]] (2019)
*[[Kabir Singh]] (2019)
*[[The Extraordinary Journey Of The Fakir]] (2019)
*[[Arjun Patiala]] (2019)
*[[Girlfriend (2019 film)|Girlfriend]] (2019)
*[[Saaho]] (2019)
*[[Sye Raa Narasimha Reddy]] (2019, Dubbed version)
*[[Triple Seat]] (2019)
*[[Made In China (2019 film)|Made In China]] (2019)
*[[Bala (2019 film)|Bala]] (2019)
*[[Fatteshikast]] (2019)
*[[Kulkarni Chaukatla Deshpande]] (2019)
*[[Pati Patni Aur Woh (2019 film)|Pati Patni Aur Woh]] (2019)
*[[Tanhaji]] (2020)
*[[Street Dancer 3D]] (2020)
*[[Prawaas]] (2020)
*[[Shubh Mangal Zyada Saavdhan]] (2020)
*[[Thappad]] (2020)
*[[Indoo Ki Jawani]] (2020)
*[[Satyameva Jayate 2]] (2020)
*[[Toofan (2020 film)|Toofan]] (2020)
*[[K.G.F: Chapter 2]] (2020, Dubbed version)
*[[Radhe Shyam]] (2021, Hindi version)
{{Div col end}}

== संदर्भ ==</text>
      <sha1>fzso9kjz8hb72ogwqp8qve7f1p1a7w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेघश्री दळवी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316706</id>
    <revision>
      <id>2679638</id>
      <parentid>2679072</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T03:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23898-22</username>
        <id>182282</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रकाशित साहित्य */</comment>
      <origin>2679638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13918" sha1="tg3ncqlinks6lttdnby7pmx2ehoky1e" xml:space="preserve">'''डॉ. मेघश्री दळवी''' या मराठी लेखिका आहेत. या विज्ञानकथा &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scienceindiamag.in/magazine/feb-2021/files/basic-html/page47.html|title=Science India Magazine, Feb 2021 (Page no. 47)|website=scienceindiamag.in|url-status=dead|access-date=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101070835/https://scienceindiamag.in/magazine/feb-2021/files/basic-html/page47.html}}&lt;/ref&gt; आणि विज्ञानलेख लिहितात.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 October 2022 |title=अशाश्वताच्या समशेरीवर: भारतातील हवामानबदल : अपाय आणि उपाय|url=https://books.google.co.in/books?id=gscvEAAAQBAJ&amp;pg=PT19&amp;lpg=PT19&amp;dq=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;source=bl&amp;ots=kov4kugH05&amp;sig=ACfU3U3oqhOJsBSoatMCXw2LBHQiceW5kg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjX_Iai-or7AhVC4GEKHetKAh04UBDoAXoECAIQAg#v=onepage&amp;q=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%98%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A5%80&amp;f=false |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=http://milindkasbe.com/wp-content/uploads/2018/02/S.-Y.-BSc-Semister-1.pdf|title=विज्ञानसृष्टीचे वरदान – पुणे विद्यापीठ अभ्यासक्रमासाठी|last=तावरे|first=डॉ स्नेहल|publisher=स्न्हेहवर्धन प्रकाशन|year=2014|location=पुणे|pages=114|accessdate=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101071118/http://milindkasbe.com/wp-content/uploads/2018/02/S.-Y.-BSc-Semister-1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; त्यांची आठ मराठी पुस्तके प्रकाशित झालेली असून अनेक प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रहात त्यांच्या कथा समाविष्ट आहेत. त्यांच्या दीडशेहून अधिक मराठी आणि पन्नासहून अधिक इंग्लिश विज्ञानकथा&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?255213|title=Summary Bibliography: Meghashri Dalvi|website=www.isfdb.org|access-date=2024-06-10}}&lt;/ref&gt; प्रकाशित झाल्या आहेत. तर पाचशेहून अधिक मराठी विज्ञान लेख प्रकाशित झाले आहेत. त्यांनी कुमारवयीन वाचकांसाठीही लेखन केलेले आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wayam.in/blog/detail/rashtriya-saankhyikee-din|title=अर्चनाचा पत्ता, वयम, जून २०२३|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/balmaifalya/balmaifal-article-on-memories-written-on-paper-in-a-box-found-on-beach-css-98-4833097/|title=बालमैफल: कुपीचे गुपित, लोकसत्ता जानेवारी १९, २०२५|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

त्यांच्या कथा हिंदी, कन्नड, फ्रेंच, व स्पॅनिशमध्ये अनुवादित झाल्या आहेत. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://galaxiessf.com/produit/gsf-86/|title=GSF-86 {{!}} Galaxies SF|language=fr-FR|access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.magbook.in/ProductView.aspx?ID=11436&amp;MAG_TITLE=-vigyan-sampreshan-jun-2024|title=Magbook- विज्ञान संप्रेषण जून 2024|website=www.magbook.in|access-date=2026-02-04}}&lt;/ref&gt; 

त्यांनी अभियांत्रिकी पदवी आणि त्यानंतर व्यवस्थापनात पीएचडी मिळवलेली आहे.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 October 2022 |title=मराठी-विज्ञान-साहित्य (page no.37)|url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2020/12/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220724184350/https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2020/12/%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF.pdf |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Sahitya.marathi.gov.in |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt;

== प्रकाशित साहित्य ==
*एलियन्स येतील तेव्हा - कुमार विज्ञानकथा संग्रह, २०२६
*पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा - विज्ञानकथा संग्रह,२०२५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/savarkar-was-the-first-advocate-of-national-security-ssb-93-5119664/|title=स्वा. सावरकर हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे पहिले पुरस्कर्ते|date=2025-05-29|website=Loksatta|language=mr|access-date=2026-04-03}}&lt;/ref&gt;
*गणितगोष्टी - गणितावर आधारित कथांचा संग्रह, २०२५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/ganit-gosti-book-making-mathematics-magical-and-engaging-pjp78|title=जादू गणितातली रुक्षता संपण्याची...|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2025-05-11|website=Marathi News Esakal|language=Mr|access-date=2025-05-13}}&lt;/ref&gt;
*वेलकम बॅक - विज्ञानकथा संग्रह, २०२३
*आगमन - विज्ञानकथा संग्रह, २०२३ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/e-publications-mar/|title=इ-प्रकाशने, मराठी विज्ञान परिषद|url-status=live|ref=|दुवा=}}&lt;/ref&gt;
*चिक्कार नंतरच्या गोष्टी - कुमार विज्ञानकथा संग्रह, २०२०
*ब्रह्मांडाची कवाडं - ज्येष्ठ लेखक [[लक्ष्मण लोंढे]] यांसमवेत सहसंपादन, प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रह, २०१६ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 November 2016 |title=विज्ञानकथांची रोमांचक सफर|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/pustkachepaan/book-review-bramhandachi-kavada-1346697/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20221031110519/https://www.loksatta.com/lokprabha/pustkachepaan/book-review-bramhandachi-kavada-1346697/ |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Loksatta.com |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt;
*प्रिमझाल मान आणि अन्य विज्ञानकथा - विज्ञानकथा संग्रह, २०१३ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 December 2013 |title='मुलांना जगण्याची कला शिकवा'|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/26709370.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031112852/https://maharashtratimes.com/-/articleshow/26709370.cms |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=Maharashtratimes.com |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt;
*प्रारंभ - विज्ञानकथा संग्रह, २०१०
*यंत्राच्या विश्वात, १९९०  
*अनेक प्रातिनिधिक विज्ञानकथा संग्रहात कथा समाविष्ट &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://prahaar.in/%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a4%95%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%9a%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a4%b6%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%a4-%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b5/|title=विज्ञानकथांचा सशक्त प्रवास|date=2015-05-23|website=Prahaar.in|language=en-US|access-date=2023-04-19|archive-date=2023-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419044634/https://prahaar.in/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%B6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/marathi-book-brahmanda-chi-kavand-review-1343339/|title=नव्या दमाच्या विज्ञानकथा|website=Loksatta|language=mr|url-status=live|access-date=2023-04-19}}&lt;/ref&gt;
==पुरस्कार==
* [[सार्वजनिक वाचनालय (नाशिक)|सार्वजनिक वाचनालय नाशिक]] पुरस्कार - पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा या संग्रहासाठी २०२६&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://epaper.indiatimes.com/article-share?article=09_04_2026_101_008_mtnk_MT|title=Times ePaper Online - Read Today’s English, Marathi News Paper Online|website=The Economic Times|access-date=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;
* [https://map.sahapedia.org/article/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%87%20%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF/5654 पुणे मराठी ग्रंथालय] चेतना पुरस्कार - पॉपअप आणि इतर विज्ञानकथा या संग्रहासाठी २०२५&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/savarkar-was-the-first-advocate-of-national-security-ssb-93-5119664/|title=स्वा. सावरकर हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे पहिले पुरस्कर्ते|date=2025-05-29|website=Loksatta|language=mr|access-date=2025-05-29}}&lt;/ref&gt;
* छंदश्री दिवाळी अंक स्पर्धा २०२२ - लघुकथा, प्रथम पुरस्कार &lt;ref&gt;http://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_PULK_20230403_2_5&lt;/ref&gt;
* [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद]] -  गो. रा. परांजपे पुरस्कार २०२२ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 August 2022 |title=डॉ. मेघश्री दळवी यांना गो. रा. परांजपे पुरस्कार|url=https://www.dainikprabhat.com/dr-meghshree-dalvi-was-born-res-paranjape-award/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031111826/https://www.dainikprabhat.com/dr-meghshree-dalvi-was-born-res-paranjape-award/ |archive-date=31 October 2022 |access-date=31 October 2022 |website=dainikprabhat.com |language=Marathi 
}}&lt;/ref&gt;
* महाराष्ट्र राज्य सरकार पुरस्कार - यंत्रांच्या विश्वात या विज्ञान पुस्तकासाठी १९९२
* हरिभाऊ मोटे विज्ञान पारितोषिक - यंत्रांच्या विश्वात या विज्ञान पुस्तकासाठी १९९२ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mavipamumbai.org/haribhau-mote-award/|title=हरिभाऊ मोटे पारितोषिक – मराठी विज्ञान परिषद (मुंबई)|language=en-US|access-date=2022-11-01|archive-date=2022-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101041328/https://www.mavipamumbai.org/haribhau-mote-award/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* विज्ञानरंजन कथा स्पर्धा पुरस्कार १९८८ आणि १९८९ &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/science/activity/competition/vranjankspa/vranjankspawnr/page/7/|title=विज्ञान रंजन कथा स्पर्धा विजेते - Marathi Vidnyan Parishad|date=2020-08-21|language=mr-MR|url-status=dead|access-date=2022-11-12|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112041030/https://mavipa.org/science/activity/competition/vranjankspa/vranjankspawnr/page/7/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mavipa.org/vidnyan-ranjan-katha-spardha/|title=विज्ञान रंजन कथा स्पर्धा – Marathi Vidnyan Parishad|language=en-US|access-date=2023-04-05}}&lt;/ref&gt;

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:दळवी, मेघश्री}}
[[वर्ग:मराठी लेखिका]]
[[वर्ग:मराठी विज्ञानकथा लेखक]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>tg3ncqlinks6lttdnby7pmx2ehoky1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पद्माक्षी रेणुका</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329679</id>
    <revision>
      <id>2679673</id>
      <parentid>2626021</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T11:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24003-29</username>
        <id>182297</id>
      </contributor>
      <origin>2679673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45445" sha1="3qtr7mt3v4m7pzau6r06xadbii9ehbo" xml:space="preserve">{{बदल}}
{{माहितीचौकट मंदिर
|चित्र = padmakshi.jpg
|निर्माता = 
|जीर्णोद्धारक =
|नाव = श्री पद्माक्षी रेणुका
|निर्माण वर्ष= -
|देवता = पद्माक्षी रेणुका 
|प्रधान देवता = 
|वास्तुकला = कौलारू
|स्थापत्य = 
|स्थान =[[कावाडे]], [[अलिबाग]], [[महाराष्ट्र]]
|निर्देशांक =
|तळटिपा = तलावावर वसलेलं कौलारू मंदिर आहे
}}
'''पद्माक्षी रेणुका''' देवीला '''नारायणी''','''भवानी''','''शताक्षी''','''रौद्री''','''गौरी''','''रक्तकालिका''' किंवा ''' पद्मांबिका''' असे तिचे काही मूळ नावं .देवीची नाव जरी वेगळी असली तरी ही सर्व या परांबिका आदिशक्तीला
संबोधित करतात.श्रीदेवी पद्माक्षी या स्थानी रक्तकाली स्वरूपात इथे वसली आहे जे देवी ललिता आणि काली या देवीचा एकत्रित रूप आहे, तिला पूर्ण षोडशी असे ही म्हणले जाते. हे मंदिर अद्याप विकसित झालेले नाही. हे कावाडे गावात अलिबागमधील अत्यंत पूजनीय मंदिर आहे. पद्माक्षी रेणुका 51 किंवा 108 शक्तीपीठांपैकी एक असल्याचे म्हणले जाते, त्यापैकी हे भगवती भवानी शक्तीपीठ आहे जे आद्यभवानी पीठ किंवा अक्षरा पीठ म्हणून ओळखले जाते.परंतु महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठात याचा समावेश होत नाही.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|title=Shakti Pithas of Maharashtra|work=[[Vishva Hindu Parishad|VHP]]|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150429120819/http://vhp.org/temples-of-bharat/shakti-pithas-of-maharashtra|archivedate=2015-04-29}}&lt;/ref&gt; ही वामशत्की(सिंह) या प्राण्यावर आरूढ झालेली आहे.तिचे विलक्षण सौंदर्य आणि कृपा कथांमध्ये उल्लेखित आहे शिवाय, तिला जोगेश्वरी नावाची एक बहीण देखील आहे. देवी पद्माक्षी भगवतीला शताक्षी, पद्माकोषा ,माऊली, काली, भैरवी, वज्रेश्वरी, अंबा आणि एकवीरा म्हणूनही ओळखली जाते.

== पौराणिक कथा ==
पद्माक्षी रेणुका किंवा पद्मांबिका देवी स्वतः मुळमहामाया आहेत. देवी भगवती पद्माक्षी रेणुकेला ,पद्माक्षी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका म्हणूनही ओळखली जाते कारण ती देवी महा[[षोडशी]]चे रुद्र रूप आहे. तिच्या गर्भातून संपूर्ण विश्वाचा जन्म झाला, असेही मानले जाते. तिला दुर्गांबिका किंवा रेणुका म्हणूनही ओळखले जाते.

[[चित्र:Dakshayani.jpg|इवलेसे| [[सती (हिंदू देवी)|सतीचे]] प्रेत धरून [[शिव]] फिरत होते]]
भगवान शंकराचा बदला घेण्यासाठी राजा दक्ष पिताने यज्ञ केला. दक्षाने शिव आणि सती वगळता सर्व देवतांना यज्ञासाठी आमंत्रित केले. तिला आमंत्रित न केल्यामुळे यज्ञाला उपस्थित राहण्याची सतीची इच्छा कमी झाली नाही. तिने शिवाकडे तिची इच्छा व्यक्त केली, ज्याने तिला जाण्यापासून परावृत्त करण्याचा सर्वतोपरी प्रयत्न केला. तिच्या सततच्या आग्रहाला कंटाळून सती आपल्या वडिलांच्या यज्ञाला गेली. तथापि, बलिदानाच्या वेळी सतीला योग्य तो आदर दिला गेला नाही आणि दक्षाने शिवाचा अपमान केला. संतप्त होऊन, सतीने तिच्या वडिलांना श्राप दिला आणि स्वतः ला आत्मदहन केले. आपल्या पत्नीचा अपमान आणि मृत्यू पाहून संतप्त झालेल्या शिवाने आपल्या वीरभद्र अवतारात दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि त्याचा शिरच्छेद केला. त्याचा क्रोध अविरत आणि शोकग्रस्त, शिवाने सतीच्या शरीराचे अवशेष उचलले आणि तांडव, विनाशाचे स्वर्गीय नृत्य, संपूर्ण सृष्टीमध्ये केले. घाबरून इतर देवतांनी विष्णूला हा विनाश थांबवण्याची विनंती केली. यावर उपाय म्हणून विष्णूने सतीच्या प्रेतावर सुदर्शन चक्र वापरले. यामुळे सतीच्या शरीराचे विविध भाग पृथ्वीवर पडून शक्तीपीठ बनले, देवी सतीचा उजवा हाथ रत्नापुरी(अलिबाग) या नगरीत चट्टला या क्षेत्री येथे पडले. या ठिकाणी देवी माता तिच्या शरीराच्या एका भागातून देवी भगवती भवानी (पुढे राजेश्वरी म्हणून ओळखली जाते) स्वरूपात प्रकट झाली. या कारणास्तव, मातेचे स्थान भगवती भवानी शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याच्या शक्तीपीठ भैरवाला चंद्रशेखर म्हणतात.

शक्तीपीठ स्तोत्रममधील संदर्भ:

चट्टले दक्षबाहुर्मे भैरवञ्चन्द्रशेखरः ।
व्यक्तरूपा भगवती भवानी यत्र देवता ।
विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ।


काही काळानंतर देवी सतीने देवी पार्वती म्हणून पुनर्जन्म घेतला आणि कठोर तपश्चर्या केल्यानंतर तिने भगवान शिवाशी विवाह केला.
त्यानंतर थोड्याच काळात देवी पार्वतीने आपला नवीन अवतार घेतला आणि रेणुका नावाने भुलोकाला जन्म घेतला जी परशुरामाची आई होती म्हणजेच भगवान विष्णूचा 6वा अवतार आणि रेणुका हे आदिशक्तीचे एक रूप होते. अशी आख्यायिका आहे की रेणुका ही जमदग्नी ऋषींची पत्नी होती आणि तिने त्याचा विश्वासघात केला असा संशय होता. परशुरामाला त्याच्या आईचा शिरच्छेद करण्याचा आदेश देण्यात आला. भगवान परशुरामाने आपल्या वडिलांच्या आदेशाचे पालन केले आणि कुऱ्हाडीने तिचे मस्तक तोडले. भवानी देवी म्हणजेच देवी सतीच्या शरीराचा भाग ज्या ठिकाणी पडला होता त्याच ठिकाणी हे मस्तक पडले होते ते म्हणजे रत्नापूरी(आताचे आलिबाग) नगरीत वसलेले चट्टला क्षेत्र(नंतर याचे नाव मावळ असे झाले).इथे देवी महाकाली रूपात प्रकट झाली.

राजेश्वरी[[भवानी]] आणि महाकाली[[रेणुका]] नावाच्या दोन आदिशक्ती देवी मिळून आदिपराशक्ती श्रीदेवी रौद्री नावाने उत्क्रांत झाली.

कथा अशी आहे की रौद्री देवीच शक्तीपीठ जरी या रत्नपुरि नगरीत असला तरी या नगरी वर संपूर्ण राक्षसांच राज्य होता.यामुळे आसुरांचा या नगरीत अहाकार दूरव्यवहार आणि त्या नगरीच पवित्रता ना राखल्या मुळे रौद्री देवीला ध्यान करण्यात विघ्न येत होते. म्हणून देवी रौद्री रत्नापुरीतून गुप्त होऊन  संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याच्या निश्चयाने रौद्री देवी निली पर्वताखाली दीर्घकाळ तपश्चर्या करण्यासाठी निघून गेल्या आणि पाच अग्नी भस्म करण्याचा नियम केला. अशा रीतीने देवी तपश्चर्या करत असताना काही काळ गेल्यावर 'रुरू' नावाच्या राक्षसाचा जन्म झाला. जो अतिशय हुशार होता. ब्रह्मदेवाच्या कमंडलू किंवा कुंभातून जन्माला आल्याने 'रुरू' हा कुंभासुर म्हणूनही ओळखला जात असे. त्याला ब्रह्माजीचे वरदानही होते आणि कुमारिकेच्या हातून त्याचा वध होऊ शकतो असा वर होता. समुद्राच्या मध्यभागी जंगलांनी वेढलेली 'रत्नपुरी' ही त्याची राजधानी होती. तो राक्षस राजा तिथेच राहिला आणि सर्व देवांना घाबरवून राज्य करत होता. करोडो भुते त्याचे साथीदार होते, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली होते. त्या वेळी तो ऐश्वर्यवान 'रुरू' जणू तो दुसरा इंद्रच आहे, अशी ओळख होती. बराच वेळ गेल्यावर त्यांच्या मनात लोकपालांवर विजय मिळवण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याला देवतांशी युद्ध करण्याची स्वाभाविक आवड होती, म्हणून जेव्हा महाराक्षस रुरू प्रचंड सैन्य गोळा करून युद्धाच्या इराद्याने समुद्रातून बाहेर पडला तेव्हा त्याचे पाणी मोठ्या ताकदीने वाढू आणि बाहेर ओसंदु लागले आणि साप, मगरी आणि मासे बाहेर येऊ लागले. सभोवतालचे सर्व देश त्या पाण्याने डुबले होते. समुद्राचे अथांग पाणी आजूबाजूला पसरले आणि अचानक त्यामधून विचित्र चिलखत आणि शस्त्रे घेऊन अनेक राक्षस बाहेर पडले आणि युद्धासाठी निघाले. उंच हत्ती आणि घोडे-रथांवर स्वार होऊन ते असुर-सैनिकांशी लढायला निघाले. त्यांचे लाखो-करोडो पायदळही युद्धासाठी निघाले.

शोभणे! रुरूच्या सैन्याचे रथ सूर्याच्या रथासारखे होते आणि ते यांत्रिक शस्त्रांनी सुसज्ज होते. अशा असंख्य रथांवर त्यांचे अनुयायी हस्तरण राक्षसापासून सुरक्षितपणे निघाले. या राक्षस-सैनिकांनी देवांच्या सैनिकांची शक्ती कमी केली आणि तो आपल्या चार शस्त्रास्त्रांसह इंद्राच्या नगरी अमरावतीपुरी कडे निघाला. तेथे पोहोचल्यावर राक्षस राजाने देवांशी युद्ध सुरू केले आणि त्यांच्यावर लाठी, मुसळ, भयंकर बाण, काठ्या इत्यादी शस्त्रांनी हल्ला करण्यास सुरुवात केली. या युद्धात इंद्रासह सर्व देव फार काळ टिकू शकले नाहीत आणि ते जखमी होऊन तेथून पळून गेले. त्याचा सगळा उत्साह मावळला आणि त्याचे मन त्या राक्षसाच्या दहशतीने भरून गेले. आता ते पळत सुटले आणि त्याच निल पर्वतावर पोहोचले, जिथे भगवती रौद्री तपश्चर्या करत होती. देवांना पाहून देवी मोठ्या आवाजात म्हणाली - 'भिऊ नकोस.'

देवी म्हणाली- तुम्ही देव इतके घाबरलेले आणि अस्वस्थ का आहात?.
 
देव म्हणाले- 'परमेश्वरी! इकडे पहा! 'रुरु' नावाचा हा महान पराक्रमी राक्षसी राजा येत आहे. आम्हा सर्व देवांना यामुळे त्रास झाला आहे, कृपया आमचे रक्षण करा. हे पाहून देवी उत्साहाने हसली आणि क्रोधित होऊन आपले प्रचंड उग्र रूप धारण केले. देवी हसल्याबरोबर तिच्या मुखातून इतर अनेक देवी प्रकट झाल्या, ज्यांनी संपूर्ण जग भरून गेलं. सर्व देवी आपल्या विकृत रुपात आणि शस्त्रांनी सुसज्ज झाल्या आणि श्रीदेवी रौद्रि तिच्या हातात फास, खड्ग, त्रिशूळ आणि धनुष्य घेऊन प्रकट झाली. त्या सर्व देवी करोडोंच्या संख्येत होत्या आणि भगवती रौद्री तामसिकेला सर्व बाजूंनी घेरून उभ्या होत्या. ती सर्व राक्षसांशी लढू लागली आणि क्षणार्धात सर्व राक्षसांच्या सैनिकांचा नाश केला. देव आता पुन्हा लढू लागले. कालरात्रीचे(म्हणजेच रौद्री) सैन्य आणि देवांचे सैन्य, आता नवीन शक्तीने, राक्षसांशी लढू लागले आणि सर्व राक्षसांच्या सैनिकांना यमलोकात पाठवले. आता त्या महान रणांगणात फक्त 'रुरु' हा राक्षस उरला होता. तो खूप मायावी होता. आता त्याने 'रौरवी' नावाचा भयंकर भ्रम निर्माण केला, त्यामुळे सर्व देव मंत्रमुग्ध होऊन झोपी गेले. देव अशा प्रकारे निद्रेत मग्न असताना श्रीदेवी रौद्री देवींनी क्रोधित होऊन रुरुला फासानी (दोरी) पकडले, ती अत्यंत क्रोधित झाली आणि तिने त्रिदेव, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, 64 योगिनी, सप्तमातृका, दहा महाविद्या आणि ओम नामजप करून ब्रह्मांडातील सर्व शक्तींना आपल्यात समाविष्ट केले. , तिने परब्रह्म ओंकाराची सर्व शक्ती घेतली आणि सोहळा वर्षीय कुमारिकेच्या रूपात षोडशी म्हणून स्वरूप घेतले(जे की कामाख्या देवीचे बालिका रूप होते ),याच कारणामुळे तिला पूर्ण षोडशी म्हणून ओळखले. अष्टभुजा रूप धरून श्रीदेवी ने तिचा रंग क्रोधाने लाल काळा झाला त्यामुळे देवीला &quot;रक्तकाली&quot; म्हणून ही ओळखली गेली. यामुळे एक मोठे युद्ध सुरू झाले आणि शेवटी देवीने तिचे भयंकर रूप धारण केले जे शिवशक्तीचे महान सामर्थ्य आहे, तिने आपल्या त्रिशूलाने रुरूवर हल्ला केला आणि तिच्या चिंतामणी खड्ग किंवा तलवारीने त्याचे मस्तक धडा वेगळे केले, तिच्या भयंकर रूपाने त्या रूरु किंवा कुंभासुराचा वध केला .याचमुळे देवीला चामुंडा किंवा कालरात्री म्हणुनही ओळखले गेले.राक्षस रुरु किंवा कुंभासूराचा वध करण्या आधी राक्षसाने देवीचा धावा करून तिच्या कडे वरदान मागितले की माझ्या वधा नंतर श्रीदेवी रक्तकाली मातेने पुन्हा रत्नपुरि नगरीत या चट्टली क्षेत्री इथे दीर्घ काळ वास्तव्य करावे व तुझ्या नावाच्या आधी माझा नाव यावं आणि भगवती श्रीदेवीच्या हातून त्याच वध झाल्या मुळे या रत्नपुरी नगरीच नाव श्रीबाग असावे(आता या नगरी ला अलिबाग नाव आहे).याच कारणामुळे श्रीदेवी षोडशीला कुंभासूरभ्यांकरी किंवा रुरुजीता म्हणून ही ओळखली गेली व देवी रत्नपूरित पुन्हा वास्तव्यास आली आणि त्या नगरीचे नाव श्रीबाग झाले.देवी इथे आपल्या नवीन रूपात अर्थात रक्तकाली देवी रूपात इथे स्थानापन्न झाली .देवी या नगरीत चट्टली(म्हणजेच मावळ आता या क्षेत्राचे नाव कावाडे असे आहे) या क्षेत्री तिचे पीठ आहे.हे देवी आदि पराशक्ती महाशोदशीचे एक प्रचंड उग्र रूप आहे.

देवीने राक्षसाची कातडी केली. अशा प्रकारे रुरू किंवा कुंभासुर मारला गेला. यानंतर देवी महाषोडशी रक्तकाली देविचे नाव रुरुजिता किंवा कुंभासूरभयंकरी म्हणुनही ओळखले गेले.त्याच्या बरोबर सेवक स्त्रिया सैन्यासारख्या आहेत आणि त्या नेहमी तिच्या भोवती उभ्या असतात.
श्रीबाग (अलिबाग) येथील समुद्र क्षेत्राजवळील चट्टाला (कावाडे) भागात देवी महाषोडशी रक्तकालीने कुंभासुर किंवा रुरूचा विनाश केला हे देवी भगवतीच भवानी शक्तीपीठ आहे. या मंदिरात देवी महाषोडशी रक्तकालीच्या रूपात पुजले जाते. 


देवी महाशोदशी रक्तकालिका किंवा भद्रकालिका ही देवी आदि पराशक्तीच्या रूपात सोळा हात किंवा अष्टभुजा  स्वरूपात ,कमळ,ऊस, पंच बाण, पाश, अंकुश,रुरूच मुंड , अभ्य मुद्रा आणि मोठी चिंतामणी तलवार घेऊन आहे.  देवीचा रंग रक्त वर्ण असून त्रिनेत्र स्वरूपात आहे. तिने पंचमुखी शिवावर (सदाशिव मुकुंदेश्वराच्या (कामेश्वर) शरीरावर उग्र स्वरूपात) आणि सिंहावर आरुढ झालेली व शरीरावर विविध दागिने घातले आहेत. देवीचे तळवे आणि डोळे कमळासारखे सुंदर होते म्हणून तिला देवांनी पुढे पद्माक्षी किंवा पद्माम्बिका असे नाव ठेवले.ही देवी महाषोडशी पद्माम्बिका विनाशाची , नवीन उत्पतीची ,श्री यंत्राची आणि श्री विद्येची अधिष्ठात्री देवी म्हणूनही ओळखली जाते . असा ही म्हणले जाते की याच देवी ने रक्तबिजाचा वध केला म्हणूनही तिला रक्तकाली अशी ओळख आहे.देवीची कथा वराह पुराणात संबोधित केली असल्याचे सांगितले जाते.

महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकालिका ध्यान मंत्र:

'''||चन्द्रार्कानल कोटिनीरदरुचाम् पाशांकुशामशुगान मुण्डं खड्गमभयमीश्वरीवरं हस्ताम्बुजैरष्टभिः । कामेशान शिवोपरि स्थितासदां त्रयक्षां वहन्तीं परा श्री चिन्तामणिमन्त्र बीज वपुर्षी ध्याये महाषोडशी||'''

तिची कथा रेणुकाशीही जोडलेली असल्याने स्थानिक लोक तिला रेणुका म्हणून संबोधतात. म्हणून तिला पद्माक्षी रेणुका देवी म्हणूनही ओळखले जाते. 

[[चित्र:SriYantra color.svg|right|thumb|300px|श्री चक्र]]


काही काळानंतर देवी पद्माक्षीने भगवान सदाशिव मुकुंदेश्वराशी विवाह केला. पद्माक्षीमुकुंदेश्वर या नावाने ओळखले जाणारे जगामध्ये हे लग्न खूप सुंदर होते. नंतर मुकुंदेश्वर त्र्यंबकपुरीला गेले आणि आज त्र्यंबकेश्वर म्हणून ओळखले जाते. पण देवी पद्माक्षीच्या सानिध्यात राहण्यासाठी मुकुंदेश्वर पुन्हा कनकपूरीला आले जे डोंगरावर वसलेले आहे ते कनकेश्वर म्हणून ओळखले गेले हा कनकेश्वर पर्वत महाशोदशी पद्माक्षी भद्रकाली देवीच्या मंदिराच्या मागे आहे.तरीही, भगवान मुकुंदेश्वर आपली पत्नी पद्माक्षी रेणुका देवी यांना भेटण्यासाठी दरवर्षी सापाच्या रूपात कावाडेपुरीला येतात.


पद्माक्षी देवीच्या शेजारी आणखी एक देवी आहे जी जोगेश्वरी देवी म्हणून ओळखली जाते ती रक्तदंतिका देवी आहे. ती देव कालभैरवाचे शक्तिशाली स्त्रीरूप आहे किंवा कालभैरवाची पत्नी आहे तिला भैरवी असेही म्हणतात. देवी पद्माक्षी भद्रकालिका ,दानव रुरू किंवा कुंभसुरा यांच्या युद्धादरम्यान देवी रक्तदंतिका जोगेश्वरीच्या रूपात सर्व शक्ती आणि सप्तमातृका देवी मदत करण्यासाठी नेतृत्व करत होती.याच करणं मुळे देवीने तिला आपल्या शेजारी स्थान दिलं असा म्हंटले जाते.

येथे बेलाच्या झाडा जवळ देवी जोगेश्वरीच्या समोर कालभैरवाचे निवासस्थान आहे. ते या ठिकाणचे क्षेत्रपाल असून या शक्तीपीठाचे रक्षक आहेत. तसेच त्यांचे स्वतंत्र मंदिर शिरवली गावात आहे, जे कावडे गावापासून सुमारे ३ किमी अंतरावर आहे.

वराहपुराणाचे त्रिशक्ति माहात्म्य. पद्माक्षी माता को कालरात्री, चामुंडा, महामारी, रक्तकाली इत्यादी नावाने संबोधले जाते. तिने रथनतारा कल्प, मानव कल्प आणि इतर अनेक कल्पांमध्ये रुरू राक्षसाचा (दुर्गमासुराचा पिता) वध केला. तिची प्रतिमा वेगवेगळ्या कल्पांमध्ये बदलते. स्कंदपुराणात तिचे वर्णन सहा हातांनी केले आहे. परंतु वामकेश्वर तंत्रात, तिच्या ध्यानाचे वर्णन 4 हातांनी केले आहे. तसेच तिचे वर्णन महाशोदशी रक्तकालिका या रूपात केले आहे जे 8 हात अष्टभुजा असलेली देवी ललिता त्रिपुरा सुंदरीचे भयंकर रूप आहे.


देवी पद्माक्षी महाशोदशी रक्तकालिकेचे आणखी काही पैलू येथे आहेत

- *सोळा हात*: तिचे सोळा हात सोळा चंद्र दिवसांचे प्रतिनिधित्व करतात आणि प्रत्येक हातामध्ये वेगळे शस्त्र किंवा चिन्ह असते, जे तिची शक्ती आणि अष्टपैलुत्व दर्शवते.

- *श्री यंत्र*: तिला अनेकदा श्री यंत्रावर बसलेले चित्रित केले जाते, हे एक भौमितिक चिन्ह आहे जे पुरुष आणि स्त्रीलिंगी शक्तींचे मिलन दर्शवते.

- *त्रिपुरा सुंदरी*: महाषोदशीला त्रिपुरा सुंदरी म्हणूनही ओळखले जाते, ज्याचा अर्थ &quot;तीन जगाची सुंदर देवी&quot; आहे.

- *तांत्रिक महत्त्व*: तांत्रिक परंपरेत, ती शिव आणि शक्ती, दैवी पुल्लिंगी आणि स्त्रीलिंगी तत्त्वांचे एकत्रीकरण दर्शवते.

- *पूजा*: तिच्या उपासनेमध्ये विधी, मंत्र आणि अर्पण यांचा समावेश होतो, ज्याचा उद्देश तिच्या आध्यात्मिक वाढीसाठी, संरक्षणासाठी आणि इच्छांच्या पूर्ततेसाठी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी असतो.

- *नवरात्री*: नवरात्रीच्या चौथ्या रात्री तिची पूजा केली जाते, हा नऊ दिवसांचा उत्सव आहे जो दैवी स्त्रीत्व साजरा करतो.

- *प्रतीक*: महाषोडशी हे वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे, दैवी स्त्रीत्वाचे सामर्थ्य आणि आत असलेले सौंदर्य आणि सामर्थ्य यांचे प्रतीक आहे.

== नाम कथा ==
[[चित्र:Padmakshi renuka.jpg|इवलेसे|पद्माक्षी रेणुका]]

भगवान परशुराम जेव्हा आपल्यात भूमीत अर्थात परशुरामाची भूमी कोकणात आपल्या आईच्या घटने नंतर परत आला तेव्हा त्या ठाऊक नव्हते की आपल्या आईच शिर याच कोकणात पडले. परशुरामने 21 वेळा क्षत्रियांची हत्या केली आणि एके दिवशी त्याला पश्चात्ताप होतो. तेव्हा श्री परशुरामाची भेट ऋषी समवरत सोबत होते जे त्याला गंधमाधन पर्वतावर जाण्यास सांगतो आणि भगवान दत्तात्रेयांना भेटायला सांगतो जे श्री परशुरामाला त्रिपुरासुंदरी देवीचे रहस्य समजावून सांगतात आणि त्याला श्रीविद्ये ची दिक्षा देतात. त्यामुळे देवी प्रसन्न होऊन त्याच्या समोर प्रकट झाली आणि परशुराम माते कडे पाहून रडू लागला आणि &quot;माता रेणुका&quot; म्हणू लागला कारण परशुरामला त्याची आई रेणुका देवी त्रिपुरासुंदरीमध्ये दिसते. यावरून असे दिसून आले की देवी त्रिपुरा सुंदरी आणि रेणुका भिन्न नाहीत म्हणून पुढे त्रिपुरा सुंदरीला रेणुका म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले. म्हणून या शक्तीपीठाला पद्माक्षी रेणुका असेही म्हणतात. या कारणामुळे आजही देवी पद्माक्षी त्रिपुरासुंदरीचे प्रत्येक नाव रेणुका म्हणून ओळखले जाते म्हणून पद्माक्षी &quot;रेणुका&quot; असे म्हणतात. देवीची मूर्ती &quot;तांडला&quot; स्वरुपात आहे.

पद्माक्षी रेणुका देवी ही सर्व कोकणी लोकाची देवी आहे कारण कोकणात जे सौंदर्य, वैभव, सुख, समृद्धी आणि ऐश्वर्य हे सर्व तिच्या कृपे मुळे आहे .याच कारणांमुळे देवीला अवघ्या कोकणची भाग्यलक्ष्मी म्हणून ही ओळखले जाते. देवीने आपल्या शरीरावर सहस्र नयन असलेलं रूप म्हणजे शताक्षी धारण केलेलं आहे .याच स्वरूपामुळे देवी दर्यात जाणाऱ्या सर्व कोळी व तिचे भक्तागणांवर सदैव लक्ष ठेवून व नेहमी पाठीशी उभी आहे .याच मुळे देवीला भगवान परशूरामांनी देवी शताक्षी रेणुका म्हणून ही ओळखली जाशील असे सांगितले .देवीचे दोन्ही नाव पद्माक्षी म्हणजे पद्मकोषे आणि शताक्षी याच दुर्गा सप्तशती मधे उलेख अधळत.

==देवस्थान==

देवी पद्माक्षी रेणुका देवस्थान हे आलिबाग तालुक्यात कावाडे(आधीचे विरूमाला) इथे एका तलावाकाठी आहे.देवीचे मंदिर अजूनही बांधलेलं नाही पण ती निसर्गरम्य ठिकाणी तिचे पारंपरिक पद्धतीने कवलारू मंदिर आहे.भाविक लाखोच्या संख्येनं दरवर्षी इथे शारदीय नवरात्रीत व वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला देवी आईच्या पालखी सोहळ्यात दर्शनासाठी येत असतात.मंदिरात जाण्याआधी भाविक भक्तांना मंदिराच्या पायथ्याशी लागणारी डोंगरातून येणाऱ्या शुद्ध निर्मळ गांगेतून पाय धुऊन जावा लागत .असे म्हणतात या गांगे मुळे भाविक भक्त शुद्ध होऊन मंदिरात भगवतीचे दर्शन आगदी शुद्ध मनानी प्राप्त होते.असे समजले जाते की भगवान मुकुंदभैरव म्हणजेच कनकेश्वर जे देवीच्या मागे असणाऱ्या डोंगरात वसलेलं स्थान आहे तिथून ही गंगा उत्पन्न झाली .हजारो भाविकांच श्रद्धास्थान असणारी ही देवी तांडला स्वरूपात आहे.ही देवी त्रिपुरसुंदरीचे शक्तीपूर्णा रूप मानले जाते.

[[चित्र:Raja Ravi Varma, Ambika (Oleographic print).jpg|इवलेसे|caption=देवी पद्माक्षी रेणुका तिच्या त्रिपुरसुंदरी अवतारात तिच्या भक्त सेवेकरान सोबत]]

भगवती इथे एका हातात कमळ तर दुसऱ्या हातात त्रिकाळ चिंतामणी खड्ग घेऊन कुंभासूराच्या मुडक्यवर पाय ठेवून वामश्टककी(सिंह) वर बसली आहे तिला कूंभासुरभयांकरि अशी तिची ओळख आहे.हे स्थान कोकणवासी लोकांची देवी अशी मानली जाते .अशी समज आहे की ज्या लोकांना आपली कुलदेवता माहिती नसेल त्या लोकांनी पद्माक्षी रेणुका देवीला आपले कुलदैवत मानून पुज्या केली तर ती त्यांच्या माहित नसलेल्या कुलदैवता पर्यंत नक्की पोहचते आणि ही देवी भक्ताच्या नवसाला नक्की पावते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.


देवी पद्माक्षी रेणुका ही भारतातील १०८ आणि ५२ शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते . देवी ५२ पीठ उलेख हा शक्तीपीठ स्तोत्रामधे राकिणी शक्तीपीठ असे मिळते . तर १०९ शक्ती पीठ असल्याचा उलेख हा देवी भागवत पुराणात अरुंधती शक्तीपीठ असे मिळते.

==सोहळा==
पद्माक्षी रेणुका मंदिर ५२ किंवा १०८ पीठांपैकी सर्वात समर्पित शक्तीपीठ आहे. मंदिरात साजरे होणारे सण म्हणजे शारदीय नवरात्री आणि वैशाख शुद्ध पौर्णिमा. वैशाख शुद्ध पौर्णिमेला हजारो पेक्षा जास्त भाविक देवी भगवतीच्या दर्शनासाठी येतात. तसेच नवरात्रीत लाखो लोक तिथे भेट देतात.
== संदर्भ ==
{{संदर्भ यादी}}

[[वर्ग:हिंदू दैवते]]
[[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]]</text>
      <sha1>3qtr7mt3v4m7pzau6r06xadbii9ehbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>341971</id>
    <revision>
      <id>2679664</id>
      <parentid>2399337</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T06:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20262-76</username>
        <id>181729</id>
      </contributor>
      <origin>2679664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34032" sha1="miu7967i3ztxux995m5q4iyausou437" xml:space="preserve">{{Navbox
| titlestyle = background:gold; color:darkgreen;
| groupstyle = background:darkgreen; color:gold;
| abovestyle = background:darkgreen; color:gold;
|name = ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ
|title = {{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]
|listclass = hlist
|group1 = खेळाडू
|list1  =
* [[ऑस्ट्रेलियाच्या महिला कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|कसोटी खेळाडूंची नामसूची]]
* [[ऑस्ट्रेलियाच्या महिला एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|एकदिवसीय खेळाडूंची नामसूची]]
* [[ऑस्ट्रेलियाच्या महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची नामसूची|ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची नामसूची]]
|group3 = दौरे
|list3  =
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३७|इंग्लंड १९३७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९४७-४८|न्यू झीलंड १९४७-४८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५१|इंग्लंड १९५१]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९६०-६१|न्यू झीलंड १९६०-६१]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६३|इंग्लंड १९६३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९७४-७५|न्यू झीलंड १९७४-७५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९७५-७६|वेस्ट इंडीज १९७५-७६]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७६|इंग्लंड १९७६]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९८३-८४|भारत १९८३-८४]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८५-८६|न्यू झीलंड १९८५-८६]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, १९८७|आयर्लंड १९८७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८७|इंग्लंड १९८७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८७-८८|न्यू झीलंड १९८७-८८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८९-९०|न्यू झीलंड १९८९-९०]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९३-९४|न्यू झीलंड १९९३-९४]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९४-९५|न्यू झीलंड १९९४-९५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९६-९७|न्यू झीलंड १९९६-९७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, १९९८|इंग्लंड/आयर्लंड १९९८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९८-९९|न्यू झीलंड १९९८-९९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २००१|इंग्लंड/आयर्लंड २००१]]
* [[२००१-०२ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००१-०२]]
* [[२००३-०४ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००३-०४]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००४-०५|भारत २००४-०५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००५|इंग्लंड २००५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००७-०८|न्यू झीलंड २००७-०८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००८-०९|न्यू झीलंड २००८-०९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००९|इंग्लंड २००९]]
* [[२००९-१० रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००९-१०]]
* [[२०१०-११ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २०११]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२|भारत २०११-१२]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१३|इंग्लंड २०१३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१५|इंग्लंड २०१५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१५|आयर्लंड २०१५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६|न्यू झीलंड २०१५-१६]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१६-१७|न्यू झीलंड २०१६-१७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१६|श्रीलंका २०१६-१७]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१७-१८|भारत २०१७-१८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (मलेशियामध्ये), २०१८-१९|मलेशिया २०१८-१९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९|इंग्लंड २०१९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१९-२०|वेस्ट इंडीज २०१९-२०]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१९-२०|दक्षिण आफ्रिका २०१९-२०]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१|न्यू झीलंड २०२०-२१]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२२-२३|भारत २०२२-२३]]
* [[२०२३ महिला ॲशेस मालिका|इंग्लंड २०२३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२३|आयर्लंड २०२३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२३-२४|भारत २०२३-२४]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२३-२४|बांगलादेश २०२३-२४]]
|group4 = घरेलु मालिका
|list4  =
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९३४-३५|इंग्लंड १९३४-३५]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९४८-४९|इंग्लंड १९४८-४९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९५६-५७|न्यू झीलंड १९५६-५७]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९५७-५८|इंग्लंड १९५७-५८]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९६८-६९|इंग्लंड १९६८-६९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९७१-७२|न्यू झीलंड १९७१-७२]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९७६-७७|भारत १९७६-७७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९७८-७९|न्यू झीलंड १९७८-७९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|इंग्लंड १९८४-८५]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|न्यू झीलंड १९८४-८५]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८६-८७|न्यू झीलंड १९८६-८७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९०-९१|न्यू झीलंड १९९०-९१]] 
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९०-९१|भारत १९९०-९१]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९१-९२|इंग्लंड १९९१-९२]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९२-९३|न्यू झीलंड १९९२-९३]] 
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९५-९६|न्यू झीलंड १९९५-९६]]
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९९६-९७|पाकिस्तान १९९६-९७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९७-९८|न्यू झीलंड १९९७-९८]]
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९८-९९|दक्षिण आफ्रिका १९९८-९९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९९९-२०००|इंग्लंड १९९९-२०००]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|न्यू झीलंड १९९९-२०००]] 
* [[२००१-०२ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००१-०२]] 
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००२-०३|इंग्लंड २००२-०३]]
* [[२००३-०४ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००३-०४]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००४-०५|न्यू झीलंड २००४-०५]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, २००५-०६|भारत २००५-०६]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००६-०७|न्यू झीलंड २००६-०७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७|न्यू झीलंड २००७]] 
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, २००७-०८|इंग्लंड २००७-०८]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००८-०९|भारत २००८-०९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००८-०९|न्यू झीलंड २००८-०९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००९|न्यू झीलंड २००९]] 
* [[२००९-१० रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २००९-१०]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१०-११|इंग्लंड २०१०-११]]
* [[२०१०-११ रोझ बाउल मालिका|न्यू झीलंड २०११]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०११-१२|न्यू झीलंड २०११-१२]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१२-१३|न्यू झीलंड २०१२-१३]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१३-१४|इंग्लंड २०१३-१४]]
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४|पाकिस्तान २०१४]]
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१४-१५|वेस्ट इंडीज २०१४-१५]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६|भारत २०१५-१६]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१६-१७|न्यू झीलंड २०१६-१७]]
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१६-१७|दक्षिण आफ्रिका २०१६-१७]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१७-१८|इंग्लंड २०१७-१८]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१८-१९|न्यू झीलंड २०१८-१९]]
* [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१९-२०|श्रीलंका २०१९-२०]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१|न्यू झीलंड २०२०-२१]]
* [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|भारत २०२१-२२]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|इंग्लंड २०२१-२२]]
* [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२२-२३|पाकिस्तान २०२२-२३]]
* [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२३-२४|वेस्ट इंडीज २०२३-२४]]
* [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२३-२४|दक्षिण आफ्रिका २०२३-२४]]
|group5 = स्पर्धा
|list5 =
{{Navbox|subgroup
  | groupstyle = background:gold; color:darkgreen;
|group6 = [[महिला ॲशेस|&lt;span style=color:darkgreen&gt;द ॲशेस&lt;/span&gt;]] 
|list6  =
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९३४-३५|१९३४-३५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९३७|१९३७]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दौरा, १९४८-४९|१९४८-४९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९५१|१९५१]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९५७-५८|१९५७-५८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९६३|१९६३]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९६८-६९|१९६८-६९]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७६|१९७६]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८७|१९८७]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९१-९२|१९९१-९२]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, १९९८|१९९८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २००१|२००१]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००२-०३|२००२-०३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००५|२००५]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७-०८|२००७-०८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २००९|२००९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१०-११|२०१०-११]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१३|२०१३]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१३-१४|२०१३-१४]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१५|२०१५]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१७-१८|२०१७-१८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०१९|२०१९]]
* [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|२०२१-२२]]
* [[२०२३ महिला ॲशेस मालिका|२०२३]]
|group7 = [[रोझ बोल चषक|&lt;span style=color:darkgreen&gt;रोझ बाउल&lt;/span&gt;]] 
|list7  = 
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८४-८५|१९८४-८५]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८५-८६|१९८५-८६]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८६-८७|१९८६-८७]] 
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८७-८८|१९८७-८८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९०-९१|१९९०-९१]] 
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९२-९३|१९९२-९३]] 
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९३-९४|१९९३-९४]]
* [[१९९४-९५ न्यूझीलंड महिला शताब्दी स्पर्धा|१९९४-९५]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] 
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९६-९७|१९९६-९७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९७-९८|१९९७-९८]] 
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९८-९९|१९९८-९९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९९-२०००|१९९९-२०००]] 
* [[२००१-०२ रोझ बाउल मालिका|२००१-०२]]
* [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००२-०३]]
* [[२००३-०४ रोझ बाउल मालिका|२००३-०४]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००४-०५|२००४-०५]] 
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००६-०७|२००६-०७]] 
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७|२००७]] 
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००७-०८|२००७-०८]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००८-०९|२००८-०९]]
* [[२००९-१० रोझ बाउल मालिका|२००९-१०]]
* [[२०१०-११ रोझ बाउल मालिका|२०१०-११]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०११-१२|२०११-१२]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६|२०१५-१६]]
* [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१६-१७|२०१६-१७]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]]
* [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१|२०२०-२१]]
|group8 = तिरंगी मालिका
|list8  =
* [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९१-९२]]
* [[१९९४-९५ न्यू झीलंड महिला शताब्दी स्पर्धा|१९९४-९५]]
* [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१७-१८]]
* [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका|२०२०]]
* [[२०२२ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२०२२]]
|group9 = चौरंगी मालिका
|list9  =
* [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००२-०३]]
* [[२००६-०७ भारतीय महिला चौरंगी मालिका|२००६-०७]]
* [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ (टी२०)]]
* [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ (वनडे)]]
}}
|group10 = सामने
|list10=
{{Navbox|subgroup
  | groupstyle = background:gold; color:darkgreen;
|group1 = [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|&lt;span style=color:darkgreen&gt;विश्वचषक फायनल&lt;/span&gt;]] 
|list1  = 
* [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|१९८२]]
* [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|१९८८]]
* [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|१९९७]]
* [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०००]]
* [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२००५]]
* [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०१३]]
* [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|२०२२]]
|group2 = [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|&lt;span style=color:darkgreen&gt;टी-२० विश्वचषक फायनल&lt;/span&gt;]]
|list2  = 
* [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०#अंतिम सामना|२०१०]]
* [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०#अंतिम सामना|२०१२]]
* [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०#अंतिम सामना|२०१४]]
* [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०#अंतिम सामना|२०१६]]
* [[२०१८ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०#अंतिम सामना|२०१८]]
* [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक#अंतिम सामना|२०२०]]
* [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक#अंतिम सामना|२०२३]]
}}
}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ साचे|  ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>miu7967i3ztxux995m5q4iyausou437</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पान सिंग तोमर (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>342263</id>
    <revision>
      <id>2679628</id>
      <parentid>2502445</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>कथानक</comment>
      <origin>2679628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13859" sha1="0kb08jt296p4gi2du83ff8lsjbhto7u" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=[[Abhishek Ray]]|देश=India|भाषा=Hindi}}
'''''पान सिंग तोमर''''' हा २०१२ चा भारतीय, [[हिंदी भाषा|हिंदी]] पान सिंग तोमर, [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यातील]] एक सैनिक आणि सात वेळा राष्ट्रीय स्टीपलचेस चॅम्पियन, जो नंतर व्यवस्थेविरुद्ध सशस्त्र बंडखोर बनला याबद्दलचा चरित्रात्मक चित्रपट आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CFo9EAAAQBAJ&amp;dq=Paan+Singh+Tomar+rebel+-wikipedia&amp;pg=PA65|title=The Fluid Frame in Cinema: Collected Essays|last=Mukherjee|first=Pradipta|date=13 August 2021|publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]]|isbn=978-1-5275-7377-2|pages=65–66|language=en|access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:mflZ9TeaA2sJ:movies.ibnlive.in.com/interviews/movies/irrfans-at-peace-with-work/101371/0+irrfan%27s+at+peace+with+work&amp;cd=1&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl|title=Irrfan's at peace with work|last=Abhishek Mande|date=6 December 2008|publisher=IBN|access-date=13 April 2010}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तिग्मांशु धुलिया यांनी केले आहे आणि UTV मोशन पिक्चर्स निर्मित आहे. [[माही गिल]], विपिन शर्मा आणि [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी|नवाजुद्दीन सिद्दीकीसह]] [[इरफान खान|इरफान खानने]] मुख्य भूमिका साकारली होती.

{{INRConvert|45|m}}  च्या बुटके बजेटमध्ये बनवलेला, &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/paan-singh-tomar-earns-rs-4-25-crore-over-weekend-623780|title=Paan Singh Tomar earns Rs.4.25 crore over weekend|date=March 5, 2012|work=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=8 January 2023|agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]]}}&lt;/ref&gt; ''पान सिंग तोमरचे'' २०१० मध्ये लंडन फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये प्रथम प्रदर्शन झाले. दोन वर्षांनंतर 2 रोजी देशांतर्गत प्रदर्शित झाला{{Spaces}}मार्च 2012 आणि बॉक्स ऑफिसवर यशस्वी ठरला, जगभरात {{INRConvert|201.80|m}}  कमाई .  या चित्रपटाने 60 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्य]] आणि [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार - सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] जिंकला. &lt;ref name=&quot;60thnfaannounced&quot;&gt;{{Cite press release|title=A press conference to announce 59th national film awards will be held|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80712|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
एका समुदायातील नऊ जणांची हत्या केल्यामुळे चर्चेत आलेला डाकू ''[[पान सिंग तोमर]]'' याची एक वार्ताहर मुलाखत घेतो. तो स्वतःबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, कथा १९५० सालापासूनच्या 'फ्लॅशबॅक'मध्ये जाते. पानसिंग [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होता, तर त्याची पत्नी आणि आई मुरैना येथे राहत होते. पानसिंगने आपल्या खेळातील कौशल्याने सैन्यातील वरिष्ठांना थक्क केले होते. त्याला सुरुवातीला खेळात रस नव्हता, परंतु क्रीडा विभागात आहारावर कोणतेही निर्बंध नसल्यामुळे तो त्यात सामील झाला. ५००० मीटर धावण्याच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली असताना, त्याच्या प्रशिक्षकाने त्याला ३००० मीटर स्टीपलचेस (अडथळ्यांची शर्यत) प्रकारात धावण्यासाठी प्रवृत्त केले. त्याने भारतीय राष्ट्रीय खेळांमध्ये भाग घेतला आणि सलग ७ वर्षे स्टीपलचेस स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. १९५८ मध्ये त्याने [[टोकियो]] येथील [[आशियाई क्रीडा|आशियाई खेळांमध्ये]] भाग घेतला, परंतु केवळ अंतिम फेरीच्या वेळी मिळालेल्या नवीन ट्रॅक स्पाईक्सशी जुळवून घेता न आल्यामुळे त्याचे सुवर्णपदक हुकले. भारत - चीनचे १९६२ मधील युद्ध आणि [[भारत पाकिस्तान मधील १९६५चे युद्ध या दोन युद्धांमध्ये खेळाडूंना प्रत्यक्ष रणांगणावर जाण्याची परवानगी नसल्यामुळे तो प्रचंड निराश झाला होता. पुढे १९६७ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय लष्करी खेळांमध्ये स्टीपलचेसमध्ये सुवर्णपदक पटकावले.

एके दिवशी त्याचा भाऊ त्याला भेटायला आला आणि त्याने भंवरसिंग नावाच्या नातेवाईकाने त्यांच्या जमिनीवर जबरदस्तीने ताबा मिळवल्याची माहिती दिली. सैन्यात प्रशिक्षक पदाची संधी असतानाही पानसिंगने मुदतपूर्व निवृत्ती घेतली आणि कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी तो गावी परतला. घरी आल्यावर त्याने भंवरसिंगशी सामोपचाराने चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला, तसेच जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक पोलीस ठाण्याकडे मदत मागितली, परंतु त्याला यश आले नाही. त्यानंतर भंवरसिंग आणि त्याच्या गुंडांनी पानसिंगच्या मुलाला बेदम मारहाण केली. आपल्या मुलाला या वादातून वाचवण्यासाठी पानसिंगने त्याला सैन्यात भरती होण्यास सांगितले. काही काळाने भंवरसिंग आणि त्याच्या टोळीने पानसिंगच्या कुटुंबावर जीवघेणा हल्ला केला. यातून कुटुंबातील इतर सदस्य वाचले, परंतु पानसिंगच्या आईची निर्घृण हत्या करण्यात आली. आपल्या आईच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी पानसिंगने हातात शस्त्र घेतले आणि तो डाकू झाला. त्याने चंबळ खोऱ्यात धुमाकूळ घातला आणि भंवरसिंगच्या छळाला कंटाळलेल्या लोकांची एक टोळी तयार केली.

पानसिंगने आपल्या टोळीसाठी शस्त्रे आणि पैसा उभा करण्यासाठी श्रीमंत व्यापाऱ्यांचे अपहरण आणि खंडणी वसुली सुरू केली. शस्त्रास्त्रांची रीतसर जुळवाजुळव केल्यानंतर त्याने पोलीस संरक्षण असलेल्या भंवरसिंगवर हल्ला केला. थोड्या पाठलागानंतर पानसिंगने भंवरसिंगला ठार केले.
आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला म्हणून पानसिंगने अशा नऊ गावकऱ्यांची हत्या केली ज्यांनी पोलिसांना त्याच्या लपण्याच्या जागेबद्दल माहिती दिली होती. या घटनेमुळे देशपातळीवर आणि प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. इतर डाकू टोळ्यांनीही त्याला शरण येण्याचे आवाहन केले जेणेकरून पोलिसांची शोधमोहीम थांबेल, परंतु त्याने नकार दिला.
येथे वार्ताहराची मुलाखत संपते. ही मुलाखत वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होताच मोठी खळबळ माजली. पोलिसांनी आपला शोध सुरूच ठेवल्याचे पाहून पानसिंगने काही काळ शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. तो आपल्या कुटुंबाला आणि लष्करातील जुन्या प्रशिक्षकाला भेटला, ज्यांनी त्याला शरणागती पत्करण्यास सांगितले. पानसिंगने त्यावर उत्तर दिले की, जेव्हा तो राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित करणारा खेळाडू होता, तेव्हा अडचणीच्या काळात कोणीही त्याच्या पाठीशी उभे राहिले नाही, आणि जेव्हा त्याने अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा लढा सुरू केला, तेव्हा सर्वजण त्याला गुन्हेगार ठरवून अटक करू पाहत आहेत. एका महिन्याच्या विश्रांतीनंतर जेव्हा टोळी पुन्हा एकत्र आली, तेव्हा गपी नावाच्या सदस्याने विश्वासघात करून पोलिसांना त्यांच्या ठाण्यापर्यंत पोहोचवले. या चकमकीत पानसिंगसह त्याच्या टोळीतील सर्व सदस्य मारले गेले. १/२ ऑक्टोबर १९८१ च्या रात्री झालेली ही कारवाई तत्कालीन एसपी रमण, एएसपी ब्रिज लाल हांडा, डीवाय एसपी यशवंत घुराय्या आणि या संपूर्ण मोहिमेचे मुख्य सूत्रधार सर्कल इन्स्पेक्टर महेंद्र प्रताप सिंह चौहान यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>0kb08jt296p4gi2du83ff8lsjbhto7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679629</id>
      <parentid>2679628</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2679629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13860" sha1="j3okegvktcf1l6j39qb46l4s0197f9n" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=[[Abhishek Ray]]|देश=India|भाषा=Hindi}}
'''''पान सिंग तोमर''''' हा २०१२ चा भारतीय, [[हिंदी भाषा|हिंदी]] पान सिंग तोमर, [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यातील]] एक सैनिक आणि सात वेळा राष्ट्रीय स्टीपलचेस चॅम्पियन, जो नंतर व्यवस्थेविरुद्ध सशस्त्र बंडखोर बनला याबद्दलचा चरित्रात्मक चित्रपट आहे. &lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CFo9EAAAQBAJ&amp;dq=Paan+Singh+Tomar+rebel+-wikipedia&amp;pg=PA65|title=The Fluid Frame in Cinema: Collected Essays|last=Mukherjee|first=Pradipta|date=13 August 2021|publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]]|isbn=978-1-5275-7377-2|pages=65–66|language=en|access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:mflZ9TeaA2sJ:movies.ibnlive.in.com/interviews/movies/irrfans-at-peace-with-work/101371/0+irrfan%27s+at+peace+with+work&amp;cd=1&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl|title=Irrfan's at peace with work|last=Abhishek Mande|date=6 December 2008|publisher=IBN|access-date=13 April 2010}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तिग्मांशु धुलिया यांनी केले आहे आणि UTV मोशन पिक्चर्स निर्मित आहे. [[माही गिल]], विपिन शर्मा आणि [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी|नवाजुद्दीन सिद्दीकीसह]] [[इरफान खान|इरफान खानने]] मुख्य भूमिका साकारली होती.

{{INRConvert|45|m}}  च्या बुटके बजेटमध्ये बनवलेला, &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/paan-singh-tomar-earns-rs-4-25-crore-over-weekend-623780|title=Paan Singh Tomar earns Rs.4.25 crore over weekend|date=March 5, 2012|work=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=8 January 2023|agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]]}}&lt;/ref&gt; ''पान सिंग तोमरचे'' २०१० मध्ये लंडन फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये प्रथम प्रदर्शन झाले. दोन वर्षांनंतर 2 रोजी देशांतर्गत प्रदर्शित झाला{{Spaces}}मार्च 2012 आणि बॉक्स ऑफिसवर यशस्वी ठरला, जगभरात {{INRConvert|201.80|m}}  कमाई .  या चित्रपटाने 60 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्य]] आणि [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार - सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] जिंकला. &lt;ref name=&quot;60thnfaannounced&quot;&gt;{{Cite press release|title=A press conference to announce 59th national film awards will be held|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80712|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
एका समुदायातील नऊ जणांची हत्या केल्यामुळे चर्चेत आलेला डाकू ''[[पान सिंग तोमर]]'' याची एक वार्ताहर मुलाखत घेतो. तो स्वतःबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, कथा १९५० सालापासूनच्या 'फ्लॅशबॅक'मध्ये जाते. पानसिंग [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होता, तर त्याची पत्नी आणि आई मुरैना येथे राहत होते. पानसिंगने आपल्या खेळातील कौशल्याने सैन्यातील वरिष्ठांना थक्क केले होते. त्याला सुरुवातीला खेळात रस नव्हता, परंतु क्रीडा विभागात आहारावर कोणतेही निर्बंध नसल्यामुळे तो त्यात सामील झाला. ५००० मीटर धावण्याच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली असताना, त्याच्या प्रशिक्षकाने त्याला ३००० मीटर स्टीपलचेस (अडथळ्यांची शर्यत) प्रकारात धावण्यासाठी प्रवृत्त केले. त्याने भारतीय राष्ट्रीय खेळांमध्ये भाग घेतला आणि सलग ७ वर्षे स्टीपलचेस स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. १९५८ मध्ये त्याने [[टोकियो]] येथील [[आशियाई क्रीडा|आशियाई खेळांमध्ये]] भाग घेतला, परंतु केवळ अंतिम फेरीच्या वेळी मिळालेल्या नवीन ट्रॅक स्पाईक्सशी जुळवून घेता न आल्यामुळे त्याचे सुवर्णपदक हुकले. भारत - चीनचे १९६२ मधील युद्ध आणि [[भारत पाकिस्तान मधील १९६५ चे युद्ध या दोन युद्धांमध्ये खेळाडूंना प्रत्यक्ष रणांगणावर जाण्याची परवानगी नसल्यामुळे तो प्रचंड निराश झाला होता. पुढे १९६७ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय लष्करी खेळांमध्ये स्टीपलचेसमध्ये सुवर्णपदक पटकावले.

एके दिवशी त्याचा भाऊ त्याला भेटायला आला आणि त्याने भंवरसिंग नावाच्या नातेवाईकाने त्यांच्या जमिनीवर जबरदस्तीने ताबा मिळवल्याची माहिती दिली. सैन्यात प्रशिक्षक पदाची संधी असतानाही पानसिंगने मुदतपूर्व निवृत्ती घेतली आणि कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी तो गावी परतला. घरी आल्यावर त्याने भंवरसिंगशी सामोपचाराने चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला, तसेच जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक पोलीस ठाण्याकडे मदत मागितली, परंतु त्याला यश आले नाही. त्यानंतर भंवरसिंग आणि त्याच्या गुंडांनी पानसिंगच्या मुलाला बेदम मारहाण केली. आपल्या मुलाला या वादातून वाचवण्यासाठी पानसिंगने त्याला सैन्यात भरती होण्यास सांगितले. काही काळाने भंवरसिंग आणि त्याच्या टोळीने पानसिंगच्या कुटुंबावर जीवघेणा हल्ला केला. यातून कुटुंबातील इतर सदस्य वाचले, परंतु पानसिंगच्या आईची निर्घृण हत्या करण्यात आली. आपल्या आईच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी पानसिंगने हातात शस्त्र घेतले आणि तो डाकू झाला. त्याने चंबळ खोऱ्यात धुमाकूळ घातला आणि भंवरसिंगच्या छळाला कंटाळलेल्या लोकांची एक टोळी तयार केली.

पानसिंगने आपल्या टोळीसाठी शस्त्रे आणि पैसा उभा करण्यासाठी श्रीमंत व्यापाऱ्यांचे अपहरण आणि खंडणी वसुली सुरू केली. शस्त्रास्त्रांची रीतसर जुळवाजुळव केल्यानंतर त्याने पोलीस संरक्षण असलेल्या भंवरसिंगवर हल्ला केला. थोड्या पाठलागानंतर पानसिंगने भंवरसिंगला ठार केले.
आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला म्हणून पानसिंगने अशा नऊ गावकऱ्यांची हत्या केली ज्यांनी पोलिसांना त्याच्या लपण्याच्या जागेबद्दल माहिती दिली होती. या घटनेमुळे देशपातळीवर आणि प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. इतर डाकू टोळ्यांनीही त्याला शरण येण्याचे आवाहन केले जेणेकरून पोलिसांची शोधमोहीम थांबेल, परंतु त्याने नकार दिला.
येथे वार्ताहराची मुलाखत संपते. ही मुलाखत वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होताच मोठी खळबळ माजली. पोलिसांनी आपला शोध सुरूच ठेवल्याचे पाहून पानसिंगने काही काळ शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. तो आपल्या कुटुंबाला आणि लष्करातील जुन्या प्रशिक्षकाला भेटला, ज्यांनी त्याला शरणागती पत्करण्यास सांगितले. पानसिंगने त्यावर उत्तर दिले की, जेव्हा तो राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित करणारा खेळाडू होता, तेव्हा अडचणीच्या काळात कोणीही त्याच्या पाठीशी उभे राहिले नाही, आणि जेव्हा त्याने अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा लढा सुरू केला, तेव्हा सर्वजण त्याला गुन्हेगार ठरवून अटक करू पाहत आहेत. एका महिन्याच्या विश्रांतीनंतर जेव्हा टोळी पुन्हा एकत्र आली, तेव्हा गपी नावाच्या सदस्याने विश्वासघात करून पोलिसांना त्यांच्या ठाण्यापर्यंत पोहोचवले. या चकमकीत पानसिंगसह त्याच्या टोळीतील सर्व सदस्य मारले गेले. १/२ ऑक्टोबर १९८१ च्या रात्री झालेली ही कारवाई तत्कालीन एसपी रमण, एएसपी ब्रिज लाल हांडा, डीवाय एसपी यशवंत घुराय्या आणि या संपूर्ण मोहिमेचे मुख्य सूत्रधार सर्कल इन्स्पेक्टर महेंद्र प्रताप सिंह चौहान यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>j3okegvktcf1l6j39qb46l4s0197f9n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679630</id>
      <parentid>2679629</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2679630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13583" sha1="28dhn2o116fu1l4vuv0wo76zlkr2xwv" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''''पानसिंग तोमर''''' हा २०१० चा भारतीय हिंदी भाषेतील [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] सैनिक आणि सात वेळा राष्ट्रीय स्टीपलचेस विजेता असलेल्या [[पान सिंग तोमर]] याच्या जीवनावर आधारित आहे, जो नंतर भ्रष्ट व्यवस्थेविरुद्ध सशस्त्र डाकू बनला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=Pradipta |title=The Fluid Frame in Cinema: Collected Essays |date=13 August 2021 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-7377-2 |pages=65–66 |url=https://books.google.com/books?id=CFo9EAAAQBAJ&amp;dq=Paan+Singh+Tomar+rebel+-wikipedia&amp;pg=PA65 |access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Irrfan's Ability To Bring A Character To Life, In Paan Singh Tomar |date=5 May 2021 |url=https://www.filmcompanion.in/readers-articles/irrfan-khan-movies-paan-singh-tomar-netflix-irrfans-ability-to-bring-a-character-to-life }}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तिग्मांशु धुलिया यांनी केले असून निर्मिती युटीव्ही मोशन पिक्चर्सने केली आहे. [[इरफान खान]] याने मुख्य भूमिका साकारली असून [[माही गिल]], [[विपिन शर्मा]] आणि [[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] सहाय्यक भूमिकेत आहेत.
{{INRConvert|45|m}} च्या अत्यंत अल्प बजेटमध्ये बनलेल्या&lt;ref&gt;{{cite news |title=Paan Singh Tomar earns Rs. 4.25 crore over weekend |url=https://www.ndtv.com/entertainment/paan-singh-tomar-earns-rs-4-25-crore-over-weekend-623780 |access-date=8 January 2023 |work=[[NDTV]] |agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]] |date=5 March 2012}}&lt;/ref&gt;

या चित्रपटाचा प्रीमियर २०१० मध्ये [[लंडन फिल्म फेस्टिव्हल]]मध्ये झाला. दोन वर्षांनंतर, २{{nbsp}}मार्च २०१२ रोजी तो देशांतर्गत चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला आणि जगभरात {{INRConvert|201.80|m}} च्या कमाईसह बॉक्स ऑफिसवर व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; या चित्रपटाला ६० व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये [[सर्वोत्कृष्ट फिचर फिल्म]] आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;60thnfaannounced&quot;&gt;{{cite press release|title=A press conference to announce 59th national film awards will be held|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80712|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
एका समुदायातील नऊ जणांची हत्या केल्यामुळे चर्चेत आलेला डाकू ''[[पान सिंग तोमर]]'' याची एक वार्ताहर मुलाखत घेतो. तो स्वतःबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, कथा १९५० सालापासूनच्या 'फ्लॅशबॅक'मध्ये जाते. पानसिंग [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होता, तर त्याची पत्नी आणि आई मुरैना येथे राहत होते. पानसिंगने आपल्या खेळातील कौशल्याने सैन्यातील वरिष्ठांना थक्क केले होते. त्याला सुरुवातीला खेळात रस नव्हता, परंतु क्रीडा विभागात आहारावर कोणतेही निर्बंध नसल्यामुळे तो त्यात सामील झाला. ५००० मीटर धावण्याच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली असताना, त्याच्या प्रशिक्षकाने त्याला ३००० मीटर स्टीपलचेस (अडथळ्यांची शर्यत) प्रकारात धावण्यासाठी प्रवृत्त केले. त्याने भारतीय राष्ट्रीय खेळांमध्ये भाग घेतला आणि सलग ७ वर्षे स्टीपलचेस स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. १९५८ मध्ये त्याने [[टोकियो]] येथील [[आशियाई क्रीडा|आशियाई खेळांमध्ये]] भाग घेतला, परंतु केवळ अंतिम फेरीच्या वेळी मिळालेल्या नवीन ट्रॅक स्पाईक्सशी जुळवून घेता न आल्यामुळे त्याचे सुवर्णपदक हुकले. भारत - चीनचे १९६२ मधील युद्ध आणि [[भारत पाकिस्तान मधील १९६५ चे युद्ध या दोन युद्धांमध्ये खेळाडूंना प्रत्यक्ष रणांगणावर जाण्याची परवानगी नसल्यामुळे तो प्रचंड निराश झाला होता. पुढे १९६७ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय लष्करी खेळांमध्ये स्टीपलचेसमध्ये सुवर्णपदक पटकावले.

एके दिवशी त्याचा भाऊ त्याला भेटायला आला आणि त्याने भंवरसिंग नावाच्या नातेवाईकाने त्यांच्या जमिनीवर जबरदस्तीने ताबा मिळवल्याची माहिती दिली. सैन्यात प्रशिक्षक पदाची संधी असतानाही पानसिंगने मुदतपूर्व निवृत्ती घेतली आणि कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी तो गावी परतला. घरी आल्यावर त्याने भंवरसिंगशी सामोपचाराने चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला, तसेच जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक पोलीस ठाण्याकडे मदत मागितली, परंतु त्याला यश आले नाही. त्यानंतर भंवरसिंग आणि त्याच्या गुंडांनी पानसिंगच्या मुलाला बेदम मारहाण केली. आपल्या मुलाला या वादातून वाचवण्यासाठी पानसिंगने त्याला सैन्यात भरती होण्यास सांगितले. काही काळाने भंवरसिंग आणि त्याच्या टोळीने पानसिंगच्या कुटुंबावर जीवघेणा हल्ला केला. यातून कुटुंबातील इतर सदस्य वाचले, परंतु पानसिंगच्या आईची निर्घृण हत्या करण्यात आली. आपल्या आईच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी पानसिंगने हातात शस्त्र घेतले आणि तो डाकू झाला. त्याने चंबळ खोऱ्यात धुमाकूळ घातला आणि भंवरसिंगच्या छळाला कंटाळलेल्या लोकांची एक टोळी तयार केली.

पानसिंगने आपल्या टोळीसाठी शस्त्रे आणि पैसा उभा करण्यासाठी श्रीमंत व्यापाऱ्यांचे अपहरण आणि खंडणी वसुली सुरू केली. शस्त्रास्त्रांची रीतसर जुळवाजुळव केल्यानंतर त्याने पोलीस संरक्षण असलेल्या भंवरसिंगवर हल्ला केला. थोड्या पाठलागानंतर पानसिंगने भंवरसिंगला ठार केले.
आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला म्हणून पानसिंगने अशा नऊ गावकऱ्यांची हत्या केली ज्यांनी पोलिसांना त्याच्या लपण्याच्या जागेबद्दल माहिती दिली होती. या घटनेमुळे देशपातळीवर आणि प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. इतर डाकू टोळ्यांनीही त्याला शरण येण्याचे आवाहन केले जेणेकरून पोलिसांची शोधमोहीम थांबेल, परंतु त्याने नकार दिला.
येथे वार्ताहराची मुलाखत संपते. ही मुलाखत वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होताच मोठी खळबळ माजली. पोलिसांनी आपला शोध सुरूच ठेवल्याचे पाहून पानसिंगने काही काळ शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. तो आपल्या कुटुंबाला आणि लष्करातील जुन्या प्रशिक्षकाला भेटला, ज्यांनी त्याला शरणागती पत्करण्यास सांगितले. पानसिंगने त्यावर उत्तर दिले की, जेव्हा तो राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित करणारा खेळाडू होता, तेव्हा अडचणीच्या काळात कोणीही त्याच्या पाठीशी उभे राहिले नाही, आणि जेव्हा त्याने अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा लढा सुरू केला, तेव्हा सर्वजण त्याला गुन्हेगार ठरवून अटक करू पाहत आहेत. एका महिन्याच्या विश्रांतीनंतर जेव्हा टोळी पुन्हा एकत्र आली, तेव्हा गपी नावाच्या सदस्याने विश्वासघात करून पोलिसांना त्यांच्या ठाण्यापर्यंत पोहोचवले. या चकमकीत पानसिंगसह त्याच्या टोळीतील सर्व सदस्य मारले गेले. १/२ ऑक्टोबर १९८१ च्या रात्री झालेली ही कारवाई तत्कालीन एसपी रमण, एएसपी ब्रिज लाल हांडा, डीवाय एसपी यशवंत घुराय्या आणि या संपूर्ण मोहिमेचे मुख्य सूत्रधार सर्कल इन्स्पेक्टर महेंद्र प्रताप सिंह चौहान यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>28dhn2o116fu1l4vuv0wo76zlkr2xwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679631</id>
      <parentid>2679630</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2679631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13717" sha1="6gqpfytzhsidn0q8ctk8ijdxa84d6ar" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''''पानसिंग तोमर''''' हा २०१० चा भारतीय हिंदी भाषेतील [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] सैनिक आणि सात वेळा राष्ट्रीय स्टीपलचेस विजेता असलेल्या [[पान सिंग तोमर]] याच्या जीवनावर आधारित आहे, जो नंतर भ्रष्ट व्यवस्थेविरुद्ध सशस्त्र डाकू बनला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=Pradipta |title=The Fluid Frame in Cinema: Collected Essays |date=13 August 2021 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-7377-2 |pages=65–66 |url=https://books.google.com/books?id=CFo9EAAAQBAJ&amp;dq=Paan+Singh+Tomar+rebel+-wikipedia&amp;pg=PA65 |access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Irrfan's Ability To Bring A Character To Life, In Paan Singh Tomar |date=5 May 2021 |url=https://www.filmcompanion.in/readers-articles/irrfan-khan-movies-paan-singh-tomar-netflix-irrfans-ability-to-bring-a-character-to-life }}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तिग्मांशु धुलिया यांनी केले असून निर्मिती युटीव्ही मोशन पिक्चर्सने केली आहे. [[इरफान खान]] याने मुख्य भूमिका साकारली असून [[माही गिल]], [[विपिन शर्मा]] आणि [[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] सहाय्यक भूमिकेत आहेत.
{{INRConvert|45|m}} च्या अत्यंत अल्प बजेटमध्ये बनलेल्या&lt;ref&gt;{{cite news |title=Paan Singh Tomar earns Rs. 4.25 crore over weekend |url=https://www.ndtv.com/entertainment/paan-singh-tomar-earns-rs-4-25-crore-over-weekend-623780 |access-date=8 January 2023 |work=[[NDTV]] |agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]] |date=5 March 2012}}&lt;/ref&gt;

या चित्रपटाचा प्रीमियर २०१० मध्ये [[लंडन फिल्म फेस्टिव्हल]]मध्ये झाला. दोन वर्षांनंतर, २{{nbsp}}मार्च २०१२ रोजी तो देशांतर्गत चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला आणि जगभरात {{INRConvert|201.80|m}} च्या कमाईसह बॉक्स ऑफिसवर व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=15|title=Paan Singh Tomar – Movie |publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाला ६० व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये [[सर्वोत्कृष्ट फिचर फिल्म]] आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;60thnfaannounced&quot;&gt;{{cite press release|title=A press conference to announce 59th national film awards will be held|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80712|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
एका समुदायातील नऊ जणांची हत्या केल्यामुळे चर्चेत आलेला डाकू ''[[पान सिंग तोमर]]'' याची एक वार्ताहर मुलाखत घेतो. तो स्वतःबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, कथा १९५० सालापासूनच्या 'फ्लॅशबॅक'मध्ये जाते. पानसिंग [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होता, तर त्याची पत्नी आणि आई मुरैना येथे राहत होते. पानसिंगने आपल्या खेळातील कौशल्याने सैन्यातील वरिष्ठांना थक्क केले होते. त्याला सुरुवातीला खेळात रस नव्हता, परंतु क्रीडा विभागात आहारावर कोणतेही निर्बंध नसल्यामुळे तो त्यात सामील झाला. ५००० मीटर धावण्याच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली असताना, त्याच्या प्रशिक्षकाने त्याला ३००० मीटर स्टीपलचेस (अडथळ्यांची शर्यत) प्रकारात धावण्यासाठी प्रवृत्त केले. त्याने भारतीय राष्ट्रीय खेळांमध्ये भाग घेतला आणि सलग ७ वर्षे स्टीपलचेस स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. १९५८ मध्ये त्याने [[टोकियो]] येथील [[आशियाई क्रीडा|आशियाई खेळांमध्ये]] भाग घेतला, परंतु केवळ अंतिम फेरीच्या वेळी मिळालेल्या नवीन ट्रॅक स्पाईक्सशी जुळवून घेता न आल्यामुळे त्याचे सुवर्णपदक हुकले. भारत - चीनचे १९६२ मधील युद्ध आणि [[भारत पाकिस्तान मधील १९६५ चे युद्ध या दोन युद्धांमध्ये खेळाडूंना प्रत्यक्ष रणांगणावर जाण्याची परवानगी नसल्यामुळे तो प्रचंड निराश झाला होता. पुढे १९६७ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय लष्करी खेळांमध्ये स्टीपलचेसमध्ये सुवर्णपदक पटकावले.

एके दिवशी त्याचा भाऊ त्याला भेटायला आला आणि त्याने भंवरसिंग नावाच्या नातेवाईकाने त्यांच्या जमिनीवर जबरदस्तीने ताबा मिळवल्याची माहिती दिली. सैन्यात प्रशिक्षक पदाची संधी असतानाही पानसिंगने मुदतपूर्व निवृत्ती घेतली आणि कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी तो गावी परतला. घरी आल्यावर त्याने भंवरसिंगशी सामोपचाराने चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला, तसेच जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक पोलीस ठाण्याकडे मदत मागितली, परंतु त्याला यश आले नाही. त्यानंतर भंवरसिंग आणि त्याच्या गुंडांनी पानसिंगच्या मुलाला बेदम मारहाण केली. आपल्या मुलाला या वादातून वाचवण्यासाठी पानसिंगने त्याला सैन्यात भरती होण्यास सांगितले. काही काळाने भंवरसिंग आणि त्याच्या टोळीने पानसिंगच्या कुटुंबावर जीवघेणा हल्ला केला. यातून कुटुंबातील इतर सदस्य वाचले, परंतु पानसिंगच्या आईची निर्घृण हत्या करण्यात आली. आपल्या आईच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी पानसिंगने हातात शस्त्र घेतले आणि तो डाकू झाला. त्याने चंबळ खोऱ्यात धुमाकूळ घातला आणि भंवरसिंगच्या छळाला कंटाळलेल्या लोकांची एक टोळी तयार केली.

पानसिंगने आपल्या टोळीसाठी शस्त्रे आणि पैसा उभा करण्यासाठी श्रीमंत व्यापाऱ्यांचे अपहरण आणि खंडणी वसुली सुरू केली. शस्त्रास्त्रांची रीतसर जुळवाजुळव केल्यानंतर त्याने पोलीस संरक्षण असलेल्या भंवरसिंगवर हल्ला केला. थोड्या पाठलागानंतर पानसिंगने भंवरसिंगला ठार केले.
आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला म्हणून पानसिंगने अशा नऊ गावकऱ्यांची हत्या केली ज्यांनी पोलिसांना त्याच्या लपण्याच्या जागेबद्दल माहिती दिली होती. या घटनेमुळे देशपातळीवर आणि प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. इतर डाकू टोळ्यांनीही त्याला शरण येण्याचे आवाहन केले जेणेकरून पोलिसांची शोधमोहीम थांबेल, परंतु त्याने नकार दिला.
येथे वार्ताहराची मुलाखत संपते. ही मुलाखत वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होताच मोठी खळबळ माजली. पोलिसांनी आपला शोध सुरूच ठेवल्याचे पाहून पानसिंगने काही काळ शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. तो आपल्या कुटुंबाला आणि लष्करातील जुन्या प्रशिक्षकाला भेटला, ज्यांनी त्याला शरणागती पत्करण्यास सांगितले. पानसिंगने त्यावर उत्तर दिले की, जेव्हा तो राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित करणारा खेळाडू होता, तेव्हा अडचणीच्या काळात कोणीही त्याच्या पाठीशी उभे राहिले नाही, आणि जेव्हा त्याने अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा लढा सुरू केला, तेव्हा सर्वजण त्याला गुन्हेगार ठरवून अटक करू पाहत आहेत. एका महिन्याच्या विश्रांतीनंतर जेव्हा टोळी पुन्हा एकत्र आली, तेव्हा गपी नावाच्या सदस्याने विश्वासघात करून पोलिसांना त्यांच्या ठाण्यापर्यंत पोहोचवले. या चकमकीत पानसिंगसह त्याच्या टोळीतील सर्व सदस्य मारले गेले. १/२ ऑक्टोबर १९८१ च्या रात्री झालेली ही कारवाई तत्कालीन एसपी रमण, एएसपी ब्रिज लाल हांडा, डीवाय एसपी यशवंत घुराय्या आणि या संपूर्ण मोहिमेचे मुख्य सूत्रधार सर्कल इन्स्पेक्टर महेंद्र प्रताप सिंह चौहान यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>6gqpfytzhsidn0q8ctk8ijdxa84d6ar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679632</id>
      <parentid>2679631</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2679632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13984" sha1="jv49xn1hhohiapkhw3yrlhcn3y7cskq" xml:space="preserve">{{माहिती संचिका}}
'''''पानसिंग तोमर''''' हा २०१० चा भारतीय हिंदी भाषेतील [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यातील]] सैनिक आणि सात वेळा राष्ट्रीय स्टीपलचेस विजेता असलेल्या [[पान सिंग तोमर]] याच्या जीवनावर आधारित आहे, जो नंतर भ्रष्ट व्यवस्थेविरुद्ध सशस्त्र डाकू बनला.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=Pradipta |title=The Fluid Frame in Cinema: Collected Essays |date=13 August 2021 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-7377-2 |pages=65–66 |url=https://books.google.com/books?id=CFo9EAAAQBAJ&amp;dq=Paan+Singh+Tomar+rebel+-wikipedia&amp;pg=PA65 |access-date=8 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Irrfan's Ability To Bring A Character To Life, In Paan Singh Tomar |date=5 May 2021 |url=https://www.filmcompanion.in/readers-articles/irrfan-khan-movies-paan-singh-tomar-netflix-irrfans-ability-to-bring-a-character-to-life }}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाचे दिग्दर्शन तिग्मांशु धुलिया यांनी केले असून निर्मिती युटीव्ही मोशन पिक्चर्सने केली आहे. [[इरफान खान]] याने मुख्य भूमिका साकारली असून [[माही गिल]], [[विपिन शर्मा]] आणि [[नवाजुद्दीन सिद्दीकी]] सहाय्यक भूमिकेत आहेत.
{{INRConvert|45|m}} च्या अत्यंत अल्प बजेटमध्ये बनलेल्या&lt;ref&gt;{{cite news |title=Paan Singh Tomar earns Rs. 4.25 crore over weekend |url=https://www.ndtv.com/entertainment/paan-singh-tomar-earns-rs-4-25-crore-over-weekend-623780 |access-date=8 January 2023 |work=[[NDTV]] |agency=[[Indo-Asian News Service|IANS]] |date=5 March 2012}}&lt;/ref&gt;

या चित्रपटाचा प्रीमियर २०१० मध्ये [[लंडन फिल्म फेस्टिव्हल]]मध्ये झाला. दोन वर्षांनंतर, २{{nbsp}}मार्च २०१२ रोजी तो देशांतर्गत चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला आणि जगभरात {{INRConvert|201.80|m}} च्या कमाईसह बॉक्स ऑफिसवर व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी ठरला.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=15|title=Paan Singh Tomar – Movie |publisher=Box Office India}}&lt;/ref&gt; या चित्रपटाला ६० व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] आणि [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा]] पुरस्कार मिळाला.&lt;ref name=&quot;60thnfaannounced&quot;&gt;{{cite press release|title=A press conference to announce 59th national film awards will be held|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80712|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|access-date=18 March 2013}}&lt;/ref&gt;

==कथानक==
एका समुदायातील नऊ जणांची हत्या केल्यामुळे चर्चेत आलेला डाकू ''[[पान सिंग तोमर]]'' याची एक वार्ताहर मुलाखत घेतो. तो स्वतःबद्दलच्या प्रश्नांची उत्तरे देत असताना, कथा १९५० सालापासूनच्या 'फ्लॅशबॅक'मध्ये जाते. पानसिंग [[भारतीय सैन्य|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होता, तर त्याची पत्नी आणि आई मुरैना येथे राहत होते. पानसिंगने आपल्या खेळातील कौशल्याने सैन्यातील वरिष्ठांना थक्क केले होते. त्याला सुरुवातीला खेळात रस नव्हता, परंतु क्रीडा विभागात आहारावर कोणतेही निर्बंध नसल्यामुळे तो त्यात सामील झाला. ५००० मीटर धावण्याच्या प्रशिक्षणासाठी निवड झाली असताना, त्याच्या प्रशिक्षकाने त्याला ३००० मीटर स्टीपलचेस (अडथळ्यांची शर्यत) प्रकारात धावण्यासाठी प्रवृत्त केले. त्याने भारतीय राष्ट्रीय खेळांमध्ये भाग घेतला आणि सलग ७ वर्षे स्टीपलचेस स्पर्धेत सुवर्णपदक जिंकले. १९५८ मध्ये त्याने [[टोकियो]] येथील [[आशियाई क्रीडा|आशियाई खेळांमध्ये]] भाग घेतला, परंतु केवळ अंतिम फेरीच्या वेळी मिळालेल्या नवीन ट्रॅक स्पाईक्सशी जुळवून घेता न आल्यामुळे त्याचे सुवर्णपदक हुकले. भारत - चीनचे १९६२ मधील युद्ध आणि [[भारत पाकिस्तान मधील १९६५ चे युद्ध या दोन युद्धांमध्ये खेळाडूंना प्रत्यक्ष रणांगणावर जाण्याची परवानगी नसल्यामुळे तो प्रचंड निराश झाला होता. पुढे १९६७ मध्ये त्याने आंतरराष्ट्रीय लष्करी खेळांमध्ये स्टीपलचेसमध्ये सुवर्णपदक पटकावले.

एके दिवशी त्याचा भाऊ त्याला भेटायला आला आणि त्याने भंवरसिंग नावाच्या नातेवाईकाने त्यांच्या जमिनीवर जबरदस्तीने ताबा मिळवल्याची माहिती दिली. सैन्यात प्रशिक्षक पदाची संधी असतानाही पानसिंगने मुदतपूर्व निवृत्ती घेतली आणि कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी तो गावी परतला. घरी आल्यावर त्याने भंवरसिंगशी सामोपचाराने चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला, तसेच जिल्हाधिकारी आणि स्थानिक पोलीस ठाण्याकडे मदत मागितली, परंतु त्याला यश आले नाही. त्यानंतर भंवरसिंग आणि त्याच्या गुंडांनी पानसिंगच्या मुलाला बेदम मारहाण केली. आपल्या मुलाला या वादातून वाचवण्यासाठी पानसिंगने त्याला सैन्यात भरती होण्यास सांगितले. काही काळाने भंवरसिंग आणि त्याच्या टोळीने पानसिंगच्या कुटुंबावर जीवघेणा हल्ला केला. यातून कुटुंबातील इतर सदस्य वाचले, परंतु पानसिंगच्या आईची निर्घृण हत्या करण्यात आली. आपल्या आईच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी पानसिंगने हातात शस्त्र घेतले आणि तो डाकू झाला. त्याने चंबळ खोऱ्यात धुमाकूळ घातला आणि भंवरसिंगच्या छळाला कंटाळलेल्या लोकांची एक टोळी तयार केली.

पानसिंगने आपल्या टोळीसाठी शस्त्रे आणि पैसा उभा करण्यासाठी श्रीमंत व्यापाऱ्यांचे अपहरण आणि खंडणी वसुली सुरू केली. शस्त्रास्त्रांची रीतसर जुळवाजुळव केल्यानंतर त्याने पोलीस संरक्षण असलेल्या भंवरसिंगवर हल्ला केला. थोड्या पाठलागानंतर पानसिंगने भंवरसिंगला ठार केले.
आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला म्हणून पानसिंगने अशा नऊ गावकऱ्यांची हत्या केली ज्यांनी पोलिसांना त्याच्या लपण्याच्या जागेबद्दल माहिती दिली होती. या घटनेमुळे देशपातळीवर आणि प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. इतर डाकू टोळ्यांनीही त्याला शरण येण्याचे आवाहन केले जेणेकरून पोलिसांची शोधमोहीम थांबेल, परंतु त्याने नकार दिला.
येथे वार्ताहराची मुलाखत संपते. ही मुलाखत वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध होताच मोठी खळबळ माजली. पोलिसांनी आपला शोध सुरूच ठेवल्याचे पाहून पानसिंगने काही काळ शांत राहण्याचा निर्णय घेतला. तो आपल्या कुटुंबाला आणि लष्करातील जुन्या प्रशिक्षकाला भेटला, ज्यांनी त्याला शरणागती पत्करण्यास सांगितले. पानसिंगने त्यावर उत्तर दिले की, जेव्हा तो राष्ट्रीय विक्रम प्रस्थापित करणारा खेळाडू होता, तेव्हा अडचणीच्या काळात कोणीही त्याच्या पाठीशी उभे राहिले नाही, आणि जेव्हा त्याने अन्यायाविरुद्ध स्वतःचा लढा सुरू केला, तेव्हा सर्वजण त्याला गुन्हेगार ठरवून अटक करू पाहत आहेत. एका महिन्याच्या विश्रांतीनंतर जेव्हा टोळी पुन्हा एकत्र आली, तेव्हा गपी नावाच्या सदस्याने विश्वासघात करून पोलिसांना त्यांच्या ठाण्यापर्यंत पोहोचवले. या चकमकीत पानसिंगसह त्याच्या टोळीतील सर्व सदस्य मारले गेले. १/२ ऑक्टोबर १९८१ च्या रात्री झालेली ही कारवाई तत्कालीन एसपी रमण, एएसपी ब्रिज लाल हांडा, डीवाय एसपी यशवंत घुराय्या आणि या संपूर्ण मोहिमेचे मुख्य सूत्रधार सर्कल इन्स्पेक्टर महेंद्र प्रताप सिंह चौहान यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील हिंदी चित्रपट]]</text>
      <sha1>jv49xn1hhohiapkhw3yrlhcn3y7cskq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>342953</id>
    <revision>
      <id>2679662</id>
      <parentid>2571955</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T05:56:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20262-76</username>
        <id>181729</id>
      </contributor>
      <origin>2679662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4989" sha1="a38v04fnjkhcybw82axl0bxl0gjhv5g" xml:space="preserve">{{Navbox
| titlestyle = background:gold; color:darkgreen;
| groupstyle = background:darkgreen; color:gold;
| abovestyle = background:darkgreen; color:gold;
| name       = ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ
| title      = {{flagicon|Australia}} [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|&lt;span style=color:darkgreen&gt;ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ&lt;/span&gt;]]
| bodyclass  = hlist
| state      = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}

| above =
* १८७७ पासून कसोटी दर्जा 
* [[ऑस्ट्रेलिया|&lt;span style=color:gold&gt;ऑस्ट्रेलिया&lt;/span&gt;]] मध्ये आधारित

| group1 = संघ
| list1  =
* [[ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा इतिहास]]
* [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघनायक|ऑस्ट्रेलियन राष्ट्रीय क्रिकेट कर्णधार]]
* [[प्रतिस्पर्ध्याद्वारे ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचा विक्रम]]

| group2 = मैदाने
| list2  =
* [[ऑस्ट्रेलियातील क्रिकेट मैदानांची यादी]]

| group3 = सामने 
| list3 = 
* [[दुसरी कसोटी, २०००-०१ बॉर्डर-गावस्कर ट्रॉफी]]
* [[दुसरी कसोटी, २००७-०८ बॉर्डर-गावस्कर ट्रॉफी]]
* [[क्रिकेट इव्हेंटद्वारे मैत्रीची ७५ वर्षे|चौथी कसोटी, २०२२-२३ बॉर्डर-गावस्कर ट्रॉफी]]

| group4 = संस्कृती
| list4  = 
* [[ऑस्ट्रेलिया मध्ये क्रिकेट]]

| group5 = प्रमुख कर्मचारी
| list5  = {{Navbox|child
| groupstyle = background:gold;color:darkgreen;
  | group1 = &lt;span style=color:darkgreen&gt;नियमन&lt;/span&gt;
  | list1 = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]
  | group2 = &lt;span style=color:darkgreen&gt;प्रशिक्षक&lt;/span&gt;
  | list2 = {{flagicon|AUS}} [[अँड्रु मॅकडोनाल्ड]]
  | group3 = &lt;span style=color:green&gt;कर्णधार&lt;/span&gt;
  | list3 = {{Navbox|child
| groupstyle = background:gold;color:darkgreen;
    | group1 = &lt;span style=color:darkgreen&gt;[[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] आणि [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]]&lt;/span&gt;
    | list1 = [[पॅट कमिन्स]]
    | group2 = &lt;span style=color:darkgreen&gt;[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|टी२०आ]]&lt;/span&gt;
    | list2 = [[मिचेल मार्श]]
}}}}

| group6 = प्रमुख शीर्षके
| list6 = {{Navbox|child
| groupstyle = background:gold;color:darkgreen;
 | group1 = [[आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]]
 | list1 = 
* [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२३]]

 | group2 = [[क्रिकेट विश्वचषक]]
 | list2 = 
* [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक|१९८७]]
* [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९]]
* [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]]
* [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७]]
* [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक|२०१५]]
* [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]

 | group3 = [[आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]
 | list3  = 
* [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००६]]
* [[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००९]]

| group4 = [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|टी२०आ विश्वचषक]]
 | list4  = 
* [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]
}}

}}&lt;noinclude&gt;
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट नेव्हिगेशनल बॉक्स]]
[[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट साचे]]
[[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये ऑस्ट्रेलिया|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a38v04fnjkhcybw82axl0bxl0gjhv5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:अभिलाषा</title>
    <ns>3</ns>
    <id>378516</id>
    <revision>
      <id>2679617</id>
      <parentid>2679113</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Khirid Harshad|Khirid Harshad]] ([[User talk:Khirid Harshad|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2679113|2679113]] परतवली.</comment>
      <origin>2679617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="512" sha1="mmogblx0cd303npb5vl3ar9sv1vo0f0" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:१०, २८ मार्च २०२६ (IST)

:धन्यवाद [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) १४:३८, १३ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>mmogblx0cd303npb5vl3ar9sv1vo0f0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>संसर्गजन्य रोगांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378940</id>
    <revision>
      <id>2679618</id>
      <parentid>2678912</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>copyedit</comment>
      <origin>2679618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83884" sha1="swghjwou2xkpty3eq8awhxxy4w9hykj" xml:space="preserve">ही [[संसर्गजन्य रोगांची]] नावानुसार मांडलेली यादी आहे, त्यासोबत त्यांना कारणीभूत [[संसर्गजन्य घटक]], उपलब्ध असल्यास [[लस]] आणि त्यांची सद्यःस्थिती दिलेली आहे. यातील काही रोग [[लसीद्वारे प्रतिबंध करण्यायोग्य रोग]] आहेत.

==यादी==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! संसर्गजन्य घटक
! सामान्य नाव
! निदान
! उपचार
! लस
|- Teagan disease
|''[[Acinetobacter baumannii]]''
|''[[Acinetobacter]]'' संक्रमण
|संस्कृती
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
| ''[[Actinomyces israelii]]'', ''[[Actinomyces gerencseriae]]'' आणि ''[[Propionibacterium propionicus]]''
|[[Actinomycosis|ऍक्टिनोमायकोसिस]]
|ऊतकशास्त्रीय निष्कर्ष
|[[Penicillin|पेनिसिलिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] आणि [[Sulfonamide (medicine)|सल्फोनामाइड्स]]
|{{No}}
|-
|''[[Adenoviridae]]''
|[[ऍडेनोव्हायरस संक्रमण]] (‌Adenovirus infection|)
|[[Antigen|प्रतिजन]] शोध, [[polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]] परीक्षा, [[virus isolation|विषाणू एकांतीकरण]] आणि [[serology|सेरॉलॉजी]]
|बहुतेक संक्रमण सौम्य असतात आणि कोणत्याही उपचाराची किंवा केवळ लक्षणात्मक उपचाराची गरज नसते.
|{{partial|[[Adenovirus vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Trypanosoma brucei]]''(आफ्रिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|[[African trypanosomiasis|आफ्रिकन झोपेचा आजार]] (आफ्रिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|सूक्ष्मदर्शी परीक्षेद्वारे नमुन्यात ट्रिपॅनोसोम्सची ओळख
|''T. b. gambiense'' साठी तोंडावाटे [[Fexinidazole|फेक्सिनिडाझोल]] किंवा इंजेक्शनद्वारे [[pentamidine|पेंटामिडिन]]. ''T. b. rhodesiense'' साठी इंजेक्शनद्वारे [[Suramin|सुरामिन]] वापरले जाते.
|{{partial|[[Trypanosomiasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[HIV|एचआयव्ही (मानवी इम्युनोडेफिशिएन्सी व्हायरस)]]
|[[HIV/AIDS|एड्स (अधिग्रहित रोगप्रतिकारशक्ती कमतरता सिंड्रोम)]]
|प्रतिपिंड चाचणी, p24 प्रतिजन चाचणी, PCR
|उपचारात सामान्यतः एक [[non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor|नॉन-न्यूक्लिओसाइड रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेज इनहिबिटर]] (NNRTI) आणि दोन [[Nucleoside analogue reverse transcriptase inhibitor|न्यूक्लिओसाइड ॲनालॉग रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेज इनहिबिटर]] (NRTIs) यांचा समावेश असतो
|{{partial|[[HIV vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Entamoeba histolytica]]''
|[[Amoebiasis|अमिबियासिस]]
|सूक्ष्मदर्शन
|लक्षणे असलेल्यांना अमीबाविरोधी ऊतक-सक्रिय औषध आणि लुमिनल सिस्टिसाइडल औषधाची आवश्यकता असते. लक्षणे नसलेल्यांना केवळ लुमिनल सिस्टिसाइडल औषध आवश्यक आहे.
|{{No}}
|-
|''[[ऍनाप्लाझमोसिस]]'' प्रजाती
|[[Anaplasmosis|ऍनाप्लाझमोसिस]]
|IgG साठी अप्रत्यक्ष इम्युनोफ्लूरेसेन्स प्रतिपिंड परीक्षा
|टेट्रासायक्लिन वर्गातील औषधे (यात [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[chlortetracycline|क्लोरटेट्रासायक्लिन]], [[oxytetracycline|ऑक्सीटेट्रासायक्लिन]], [[rolitetracycline|रोलीटेट्रासायक्लिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] आणि [[minocycline|मिनोसायक्लिन]] समाविष्ट आहेत) आणि [[imidocarb|इमिडोकार्ब]]
|{{No}}
|-
|''[[Angiostrongylus]]''
|[[Angiostrongyliasis|ऍन्जिओस्ट्रॉन्जिलियासिस]]
|कमरेचे पंक्चर, मेंदूचे इमेजिंग, सेरॉलॉजी
|ऍल्बेंडाझोल
|{{No}}
|-
|''[[Anisakis]]''
|[[Anisakis#Anisakiasis|ऍनिसाकियासिस]]
|गॅस्ट्रोस्कोपिक परीक्षा किंवा हिस्टोपॅथॉलॉजिक परीक्षा
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]]
|{{No}}
|-
|''[[Bacillus anthracis]]''
|[[Anthrax|ऍन्थ्रॅक्स]]
|संस्कृती, PCR
|मोठ्या प्रमाणात शिरेद्वारे आणि तोंडावाटे प्रतिजैविके जसे [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन्स]] ([[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]), [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]] किंवा [[penicillin|पेनिसिलिन]]
|{{yes|[[Anthrax vaccines|होय]]}}
|-
|''[[Arcanobacterium haemolyticum]]''
|[[Arcanobacterium haemolyticum infection|''Arcanobacterium haemolyticum'' संक्रमण]]
|मानवी रक्त [[agar|आगार]] प्लेट्सवर संस्कृती
|[[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]] (प्रथम पसंतीचे औषध म्हणून प्रस्तावित), [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]], [[gentamicin|जेंटामायसिन]] आणि [[cephalosporin|सेफॅलोस्पोरिन]]
|{{No}}
|-
|[[Junin virus|जुनिन व्हायरस]]
|[[Argentine hemorrhagic fever|अर्जेंटाइन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{Yes}}
|-
|''[[Ascaris lumbricoides]]''
|[[Ascariasis|ऍस्केरियासिस]]
|[[Fecal smear|मलमूत्र स्मीअर]]
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]], [[mebendazole|मेबेंडाझोल]], [[levamisole|लेव्हामिसोल]] आणि [[pyrantel pamoate|पायरान्टेल पामोएट]]
|{{No}}
|-
|''[[Aspergillus]]'' प्रजाती
|[[Aspergillosis|ऍस्परजिलोसिस]]
|[[Chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]] आणि CT, [[microscopy|सूक्ष्मदर्शन]] [[silver stain|सिल्व्हर स्टेनद्वारे]]
|[[Voriconazole|व्होरिकोनाझोल]] आणि शस्त्रक्रियात्मक [[debridement|डिब्रायडमेंट]]सह [[liposomal amphotericin B|लिपोसोमल ऍम्फोटेरिसिन बी]]
|{{No}}
|-
|[[Astrovirus|''Astroviridae'']] प्रजाती
|[[Astrovirus|ऍस्ट्रोव्हायरस]] संक्रमण
|[[Electron microscopy|इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शन]], एंझाइम-इम्युनोअसे ([[ELISA]]), [[immunofluorescence|इम्युनोफ्लूरेसेन्स]] आणि [[polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]]
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|''[[Babesia]]'' प्रजाती
|[[Babesiosis|बाबेसिओसिस]]
|[[Giemsa stain|गिम्सा-डागलेला]] [[Blood film|पातळ-फिल्म रक्त स्मीअर]]
|[[Atovaquone|अटोव्हाकोन]] आणि [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]. जीवघेण्या प्रकरणांमध्ये, [[exchange transfusion|एक्सचेंज ट्रान्सफ्यूजन]] केले जाते.
|{{No}}
|-
|''[[Bacillus cereus]]''
|''[[Bacillus cereus]]'' संक्रमण
|संस्कृती
|[[Vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]]
|{{No}}
|-
|अनेक जीवाणू
|[[Bacterial meningitis|जीवाणूजन्य मेंदुज्वर]]
|[[Lumbar puncture|कमरेचे पंक्चर]] (मेंदूत गाठ असल्यास किंवा [[intracranial pressure|इंट्राक्रॅनियल दाब]] वाढलेला असल्यास विरोधित), CT किंवा MRI
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
|अनेक जीवाणू
|[[Bacterial pneumonia|जीवाणूजन्य न्यूमोनिया]]
|थुंकी ग्राम स्टेन आणि संस्कृती, छातीचे रेडिओग्राफी
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
| [[List of bacterial vaginosis microbiota|जीवाणूजन्य योनिदाहाचे सूक्ष्मजंतू]]
|[[Bacterial vaginosis|जीवाणूजन्य योनिदाह]]
|[[Gram stain|ग्राम स्टेन]] आणि व्हिफ चाचणी
|[[Metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]] किंवा [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Bacteroides]]'' प्रजाती
|''[[Bacteroides]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Balantidium coli]]''
|[[Balantidiasis|बॅलान्टिडियासिस]]
|मल परीक्षा, किंवा कोलोनोस्कोपी किंवा सिग्मोइडोस्कोपी
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]] किंवा [[iodoquinol|आयोडोक्विनॉल]]
|{{No}}
|-
|''[[Bartonella]]''
|[[Bartonellosis|बार्टोनेलोसिस]]
|[[microscopy|सूक्ष्मदर्शन]], [[serology|सेरॉलॉजी]] आणि [[Polymerase chain reaction|PCR]]
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
|''[[Baylisascaris]]'' प्रजाती
|''[[Baylisascaris]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[BK virus|बीके व्हायरस]]
|[[BK virus|बीके व्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Piedraia hortae]]''
|[[Black piedra|काळी पिएड्रा]]
|स्टेन किंवा संस्कृती
|[[pyrithione zinc|पायरिथिओन झिंक]], [[formaldehyde|फॉर्मल्डिहाइड]] आणि [[salicylic acid|सॅलिसिलिक ऍसिड]] सारखे ऍन्टीफंगल शाम्पू
|{{No}}
|-
|''[[Blastocystis]]'' प्रजाती
|[[Blastocystosis|ब्लास्टोसिस्टोसिस]]
|रासायनिकरित्या जतन केलेल्या मलाच्या नमुन्याची सूक्ष्मदर्शी परीक्षा
|कोणत्याही विशिष्ट उपचाराची परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी वैज्ञानिक अभ्यासाचा अभाव
|{{No}}
|-
|''[[Blastomyces dermatitidis]]''
|[[Blastomycosis|ब्लास्टोमायकोसिस]]
|KOH तयारी, सायटोलॉजी किंवा हिस्टोलॉजी
|[[Itraconazole|इट्राकोनाझोल]] किंवा [[ketoconazole|केटोकोनाझोल]]
|{{No}}
|-
| [[Machupo virus|माचुपो व्हायरस]]
|[[Bolivian hemorrhagic fever|बोलिव्हियन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium botulinum]]''; टीप: बोटुलिझम हे ''[[Clostridium botulinum]]'' चे संक्रमण नसून [[botulinum toxin|बोटुलिनम विष]] सेवनामुळे होते.
|[[Botulism|बोटुलिझम]] (आणि शिशु बोटुलिझम)
|[[Enzyme-linked immunosorbent assay|एंझाइम-लिंक्ड इम्युनोसॉर्बेंट परीक्षा]] (ELISAs), [[electrochemiluminescent|इलेक्ट्रोकेमीलुमिनेसेंट]] (ECL) चाचण्या
|बोटुलिझम [[antitoxin|अँटिटॉक्सिन]] आणि सहायक काळजी
|{{No}}
|-
| [[Sabiá virus|साबिया व्हायरस]]
|[[Brazilian hemorrhagic fever|ब्राझिलियन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Brucella]]'' प्रजाती
|[[Brucellosis|ब्रुसेलोसिस]]
|संस्कृती
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[rifampicin|रिफॅम्पिसिन]] आणि [[aminoglycoside|अमिनोग्लायकोसाइड्स]] [[streptomycin|स्ट्रेप्टोमायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]]
|{{Yes}}
|-
|''[[Yersinia pestis]]''
|[[Bubonic plague|बुबोनिक प्लेग]]
|संस्कृती
|[[Aminoglycoside|अमिनोग्लायकोसाइड्स]] जसे [[streptomycin|स्ट्रेप्टोमायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] (विशेषतः [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]) आणि [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]] [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| साधारणतः ''[[Burkholderia cepacia]]'' आणि इतर ''[[Burkholderia]]'' प्रजाती
|''[[Burkholderia]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Mycobacterium ulcerans]]''
|[[Buruli ulcer|बुरुली व्रण]]
|[[real-time PCR|रिअल-टाइम PCR]]
|सर्वाधिक वापरली जाणारी प्रतिजैविक पद्धत म्हणजे दिवसातून एकदा तोंडावाटे [[rifampicin|रिफॅम्पिसिन]] आणि दिवसातून दोनदा तोंडावाटे [[clarithromycin|क्लॅरिथ्रोमायसिन]].
|{{No}}
|-
|''[[Caliciviridae]]'' प्रजाती
|[[Caliciviridae|कॅलिसीव्हायरस]] संक्रमण ([[Norovirus|नोरोव्हायरस]] आणि [[Sapovirus|सॅपोव्हायरस]])
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Campylobacter]]'' प्रजाती
|[[Campylobacteriosis|कॅम्पिलोबॅक्टेरिओसिस]]
|मलाची संस्कृती
|मुलांमध्ये [[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]] आणि प्रौढांमध्ये [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] वापरता येते.
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Candida albicans]]'' आणि इतर ''[[Candida (genus)|Candida]]'' प्रजाती
|[[Candidiasis|कॅंडिडियासिस]] (मोनिलियासिस; थ्रश)
|तोंडाचा कॅंडिडियासिस: पांढरे पट्टे आणि जळजळ. योनि कॅंडिडियासिस: योनीत खाज किंवा वेदना, लैंगिक संभोगाच्या वेळी वेदना
|[[Antifungal medication|बुरशीविरोधी औषधे]]
|{{No}}
|-
| ''[[Capillaria philippinensis]]'' द्वारे आतड्याचा आजार, ''[[Capillaria hepatica]]'' द्वारे यकृताचा आजार आणि ''[[Capillaria aerophila]]'' द्वारे फुफ्फुसाचा आजार
|[[Capillariasis|कॅपिलेरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus mutans]]''
|[[Dental caries|दंत क्षय]]
|
|
|{{partial|[[Caries vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Bartonella bacilliformis]]''
|[[Carrion's disease|कॅरियॉनचा रोग]]
|[[Giemsa stain|गिम्सा स्टेनसह]] परिधीय रक्त स्मीअर, कोलंबिया रक्त आगार संस्कृती, [[immunoblot|इम्युनोब्लॉट]], अप्रत्यक्ष [[immunofluorescence|इम्युनोफ्लूरेसेन्स]] आणि [[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]] (जसे [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]) किंवा प्रौढांमध्ये [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]] आणि मुलांमध्ये क्लोरॅम्फेनिकॉलसह [[beta-lactam|बीटा-लॅक्टम]]
|{{No}}
|-
|''[[Bartonella henselae]]''
|[[Cat-scratch disease|मांजरीच्या ओरखड्याचा आजार]]
|[[Polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]]
|[[Azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{No}}
|-
| साधारणतः [[Group A streptococcal infection|ग्रुप A]] ''[[Streptococcus]]'' आणि ''[[Staphylococcus]]''
|[[Cellulitis|सेल्युलायटिस]]
|इतिहास आणि शारीरिक तपासणी
|पेनिसिलिनेज-प्रतिरोधक [[semisynthetic penicillin|अर्ध-कृत्रिम पेनिसिलिन]] किंवा प्रथम पिढीचे [[cephalosporin|सेफॅलोस्पोरिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Trypanosoma cruzi]]''
|[[Chagas disease|चागास रोग]] (अमेरिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|ताज्या [[Anticoagulant|अँटीकोआगुलंट]] रक्ताची किंवा त्याच्या [[buffy coat|बफी कोटची]] [[Microscope|सूक्ष्मदर्शी]] परीक्षा; किंवा [[Giemsa stain|गिम्सासह]] पातळ आणि जाड [[blood smear|रक्त स्मीअर]] तयार करून.
|[[Benznidazole|बेन्झनिडाझोल]] आणि [[nifurtimox|निफुर्टिमॉक्स]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Haemophilus ducreyi]]''
|[[Chancroid|चान्क्रॉइड]]
|नैदानिक निदान
|[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] शिफारस: एकच तोंडावाटे डोस (१ ग्रॅम) [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], एकच IM डोस (२५० मि.ग्रॅ.) [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], सात दिवसांसाठी दिवसातून तीन वेळा तोंडावाटे (५०० मि.ग्रॅ.) [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], किंवा तीन दिवसांसाठी दिवसातून दोनदा तोंडावाटे (५०० मि.ग्रॅ.) [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]].
|{{No}}
|-
|[[Varicella zoster virus|व्हेरिसेला झोस्टर व्हायरस (VZV)]]
|[[Chickenpox|कांजिण्या]]
|कांजिण्यांचे निदान प्रामुख्याने चिन्हे आणि लक्षणांवर आधारित आहे, ज्यात सुरुवातीची विशिष्ट लक्षणे आणि नंतर वैशिष्ट्यपूर्ण [[rash|पुरळ]] दिसतात.
|[[Aciclovir|ऍसायक्लोव्हिर]]
|{{Yes|[[Varicella vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Alphavirus]]''
|[[Chikungunya|चिकुनगुन्या]]
|[[Lymphocytopenia|कमी झालेली लिम्फोसाइट संख्या]] [[viremia|व्हायरेमिया]]शी सुसंगत. [[Serology|सेरोलॉजिकल]] निदानासाठी निश्चित प्रयोगशाळा निदान विषाणू एकांतीकरण, RT-PCR द्वारे केले जाऊ शकते.
|[[Therapy#Supportive therapy|सहायक काळजी]]
|{{Yes|[[Chikungunya vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Chlamydia trachomatis]]''
|[[Chlamydia infection|क्लॅमिडीया]]
|[[Nucleic acid amplification test|न्यूक्लिइक ऍसिड ऍम्प्लिफिकेशन चाचण्या]] (NAAT), जसे [[polymerase chain reaction|PCR]], ट्रान्सक्रिप्शन मेडिएटेड ऍम्प्लिफिकेशन (TMA) आणि DNA [[strand displacement amplification|स्ट्रँड डिस्प्लेसमेंट ऍम्प्लिफिकेशन]] (SDA)
|[[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], लेव्होफ्लॉक्सासिन किंवा [[ofloxacin|ऑफ्लॉक्सासिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydophila pneumoniae]]''
|''[[Chlamydophila pneumoniae]]'' संक्रमण (तैवान तीव्र श्वसन घटक किंवा TWAR)
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Vibrio cholerae]]''
|[[Cholera|कॉलरा]]
|जलद [[dipstick|डिपस्टिक]] चाचणी उपलब्ध आहे.
|[[oral rehydration therapy|तोंडावाटे पुनर्जलन थेरपी]] (ORT)
|{{yes|[[Cholera vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''[[Fonsecaea pedrosoi]]''
|[[Chromoblastomycosis|क्रोमोब्लास्टोमायकोसिस]]
|सूक्ष्मदर्शन (KOH स्क्रेपिंग्स)
|[[Itraconazole|इट्राकोनाझोल]], एक [[Antifungal medication|ऍन्टीफंगल]] [[azole|अझोल]], [[flucytosine|फ्ल्युसायटोसिन]]सह किंवा त्याशिवाय तोंडावाटे दिले जाते.
|{{No}}
|-
|''Batrachochytrium dendrabatidis''
|''[[Chytridiomycosis|कायट्रिडिओमायकोसिस]]''
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Clonorchis sinensis]]''
|[[Clonorchiasis|क्लोनॉर्चियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridioides difficile (bacteria)|Clostridioides difficile]]''
|''[[Clostridioides difficile infection|Clostridioides difficile'' कोलायटिस]]''
|[[Colonoscopy|कोलोनोस्कोपी]] किंवा [[sigmoidoscopy|सिग्मोइडोस्कोपी]], सायटोटॉक्सिसिटी परीक्षा, विष ELISA
|तोंडावाटे [[Vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]] किंवा [[fidaxomicin|फिडॅक्सोमायसिन]]
|{{No}}
|-
| ''[[Coccidioides immitis]]'' आणि ''[[Coccidioides posadasii]]''
|[[Coccidioidomycosis|कोकिडिओइडोमायकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[Coltivirus|कोलोरॅडो टिक फीव्हर व्हायरस]] (CTFV)
|[[Colorado tick fever|कोलोरॅडो टिक ताप]] (CTF)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः [[rhinovirus|राइनोव्हायरस]] आणि [[coronavirus|कोरोनाव्हायरस]]
|[[Common cold|सर्दी]] (तीव्र विषाणूजन्य राइनोफॅरेंजायटिस; तीव्र कोरिझा)
|लक्षणांवर आधारित
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]
|[[Coronavirus disease 2019|कोरोनाव्हायरस रोग २०१९]] (COVID-19)
|
|
|{{Yes|[[COVID-19 vaccine|होय]]}}
|-
|[[Coxsackie B virus|कॉक्ससॅकी बी व्हायरस]]
|[[Coxsackie B virus|कॉक्ससॅकी बी व्हायरस]] संक्रमण
|एंटेरोव्हायरस संक्रमणाचे निदान मुख्यतः [[serological|सेरोलॉजिकल]] चाचण्यांद्वारे जसे [[ELISA]] आणि पेशी संस्कृतीतून केले जाते.
|कॉक्ससॅकी बी गटाच्या विषाणूंसाठी कोणतेही सर्वमान्य उपचार नाहीत.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Creutzfeldt–Jakob disease|क्रॉयट्झफेल्ड-जेकब रोग]] (CJD)
|
|
|{{No}}
|-
| क्रिमियन-काँगो रक्तस्त्रावी ताप विषाणू
|[[Crimean-Congo hemorrhagic fever|क्रिमियन-काँगो रक्तस्त्रावी ताप]] (CCHF)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Cryptococcus neoformans]]''
|[[Cryptococcosis|क्रिप्टोकोकोसिस]]
|[[cerebrospinal fluid|सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड]] (CSF) चे [[India ink|इंडिया इंक]] परीक्षण
|[[Intravenous|शिरेद्वारे]] [[Amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]] आणि तोंडावाटे [[flucytosine|फ्ल्युसायटोसिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Cryptosporidium]]'' प्रजाती
|[[Cryptosporidiosis|क्रिप्टोस्पोरिडिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Ancylostoma braziliense]]''; अनेक इतर परजीवी
|[[Cutaneous larva migrans|त्वचीय लार्व्हा मायग्रान्स]] (CLM)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Cyclospora cayetanensis]]''
|[[Cyclosporiasis|सायक्लोस्पोरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Taenia solium]]''
|[[Cysticercosis|सिस्टिसेर्कोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Cytomegalovirus]]''
|[[Cytomegalovirus|सायटोमेगॅलोव्हायरस]] संक्रमण
|रक्त आणि मूत्र चाचण्या, बायोप्सी
|सिडोफोव्हिर, फॉस्कार्नेट, गॅन्सिक्लोव्हिर, व्हॅल्गॅन्सिक्लोव्हिर
|{{partial|[[Cytomegalovirus vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|[[Dengue fever|डेंग्यू]] विषाणू (DEN-1, DEN-2, DEN-3 आणि DEN-4) – [[Flavivirus|''Flaviviruses'']]
|[[Dengue fever|डेंग्यू ताप]]
|नैदानिक निदान
|उपचार लक्षणांवर अवलंबून असतो.
|{{yes|[[Dengue vaccine|होय]]}}
|-
| [[Green algae|हिरव्या शेवाळ]] [[Desmodesmus]] armatus
|[[Desmodesmus]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Dientamoeba fragilis]]''
|[[Dientamoebiasis|डिएंटामोएबियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Corynebacterium diphtheriae]]''
|[[Diphtheria|डिफ्थेरिया]]
|प्रयोगशाळा निकष: ''C. diphtheriae'' संस्कृती एकांतीकरण; हिस्टोपॅथॉलॉजिक निदान. विषारी द्रव्याचे प्रात्यक्षिक: इन विव्हो चाचण्या (गिनी पिग इनोक्युलेशन); इन विट्रो चाचणी: एलेकचे जेल प्रेसिपिटेशन चाचणी, PCR, ELISA, ICA. नैदानिक निकष: घशाच्या मागील भागाला जाड, राखाडी स्यूडोमेम्ब्रेनसह URT आजार; कमी तापमान; घसा खवखवणे.
|[[Metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]], [[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[Procaine penicillin G|प्रोकेन पेनिसिलिन जी]]
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Diphyllobothrium]]''
|[[Diphyllobothriasis|डिफायलोबोथ्रियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Dracunculus medinensis]]''
|[[Dracunculiasis|ड्रॅक्युनक्युलियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[Eastern equine encephalitis#Virus|पूर्व इक्वाइन एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Eastern equine encephalitis|पूर्व इक्वाइन एन्सेफलायटिस]] (EEE)
|रक्त चाचण्या
|[[Corticosteroids|कॉर्टिकोस्टेरॉइड्स]], [[anticonvulsants|ऍन्टीकन्व्हल्सेंट्स]] आणि सहायक उपाय (लक्षणांवर उपचार)
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[Ebola|इबोला]]व्हायरस (EBOV)
|[[Ebola|इबोला]] [[hemorrhagic fever|रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{yes|[[Ebola vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Echinococcus]]'' प्रजाती
|[[Echinococcosis|एकिनोकोकोसिस]]
|इमेजिंग, सेरॉलॉजी चाचणी
|रसायनोपचारासह गळूंचे शस्त्रक्रियात्मक काढणे
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia]]'' प्रजाती
|[[Ehrlichiosis|एर्लिकिओसिस]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Enterobius vermicularis]]''
|[[Enterobiasis|एंटेरोबियासिस]] (पिनवर्म संक्रमण)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Enterococcus]]'' प्रजाती
|''[[Enterococcus]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]] प्रजाती
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia prowazekii]]''
|[[Epidemic typhus|महामारी टायफस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Parvovirus B19]]
|[[Erythema infectiosum|एरिथेमा इन्फेक्शिओसम]] (पाचवा रोग)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Human herpesvirus 6|मानवी हर्पेसव्हायरस ६]] (HHV-6) आणि [[human herpesvirus 7|मानवी हर्पेसव्हायरस ७]] (HHV-7)
|[[Exanthem subitum|एक्झांथेमा सुबिटम]] (सहावा रोग)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fasciola hepatica]]'' आणि ''[[Fasciola gigantica]]''
|[[Fasciolasis|फॅसिओलियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fasciolopsis buski]]''
|[[Fasciolopsiasis|फॅसिओलॉप्सियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Fatal familial insomnia|घातक कौटुंबिक निद्रानाश]] (FFI)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Filarioidea]] [[Taxonomic rank|महाकुल]]
|[[Filariasis|फायलेरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium perfringens]]''
|''[[Clostridium perfringens]]'' द्वारे [[Food poisoning|अन्न विषबाधा]]
|मल चाचणी
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|अनेक
|[[Free-living amebic infection|मुक्त-जीवी अमीबिक संक्रमण]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fusobacterium]]'' प्रजाती
|''[[Fusobacterium]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Clostridium perfringens]]''; इतर ''[[Clostridium]]'' प्रजाती
|[[Gas gangrene|गॅस गँगरीन]] (क्लॉस्ट्रिडियल मायोनेक्रोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Geotrichum candidum]]''
|[[Geotrichosis|जिओट्रिकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Gerstmann-Sträussler-Scheinker syndrome|गेर्स्टमान-स्ट्रोसलर-श्रेंकर सिंड्रोम]] (GSS)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Giardia lamblia]]''
|[[Giardiasis|जिआर्डियासिस]]
|मलातील जीवांच्या पृष्ठभागावरील प्रतिजनांचे शोध
|उपचार नेहमीच आवश्यक नसतो. औषधे आवश्यक असल्यास, [[metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]], [[tinidazole|टिनिडाझोल]], [[secnidazole|सेक्निडाझोल]] किंवा [[ornidazole|ऑर्निडाझोल]] सारखे [[nitroimidazole|नायट्रोइमिडाझोल]] औषध वापरले जाते.
|{{No}}
|-
|''[[Burkholderia mallei]]''
|[[Glanders|ग्लँडर्स]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Gnathostoma]] spinigerum'' आणि ''Gnathostoma hispidum''
|[[Gnathostomiasis|ग्नॅथोस्टोमियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
|[[Gonorrhea|गोनोरिया]]
|[[Gram stain|ग्राम स्टेन]] आणि [[Cell culture|संस्कृती]]
|इंजेक्शनद्वारे [[Ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]] आणि तोंडावाटे [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Klebsiella granulomatis]]''
|[[Granuloma inguinale|ग्रॅन्युलोमा इंग्विनेल]] (डोनोव्हानोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus pyogenes]]''
|[[Group A streptococcal infection|ग्रुप A स्ट्रेप्टोकोकल संक्रमण]]
|संस्कृती
|पेनिसिलिन
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus agalactiae]]''
|[[Group B streptococcal infection|ग्रुप B स्ट्रेप्टोकोकल संक्रमण]]
|ग्राम स्टेन
|पेनिसिलिन आणि ऍम्पीसिलिन
|{{No}}
|-
|''[[Haemophilus influenzae]]''
|''[[Haemophilus influenzae]]'' संक्रमण
|ग्राम स्टेन
|गंभीर प्रकरणांमध्ये रक्तप्रवाहात [[cefotaxime|सेफोटॅक्सिम]] आणि [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], कमी गंभीर प्रकरणांमध्ये [[ampicillin|ऍम्पीसिलिन]] आणि [[sulbactam|सल्बॅक्टम]], दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पिढीचे [[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] किंवा [[fluoroquinolones|फ्लुओरोक्विनोलोन्स]]
|{{yes|[[Hib vaccine|होय]]}}
|-
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]], मुख्यतः [[Coxsackie A|कॉक्ससॅकी A]] [[virus|व्हायरस]] आणि [[EV-71|एंटेरोव्हायरस ७१]] (EV71)
|[[Hand, foot and mouth disease|हात, पाय आणि तोंडाचा रोग]] (HFMD)
|सादर होणाऱ्या चिन्हे आणि लक्षणांवरून सामान्यतः निदान केले जाऊ शकते. निदान अस्पष्ट असल्यास, घशातील स्वॅब किंवा मलाचा नमुना घेतला जाऊ शकतो.
|हात, पाय आणि तोंडाचा रोग एक विषाणूजन्य रोग असल्याने सामान्यतः औषधांची गरज नसते आणि तो स्वतःच बरा होतो.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Virus sin Nombre|सिन नॉम्ब्रे व्हायरस]]
|[[Hantavirus|हँटाव्हायरस]] पल्मोनरी सिंड्रोम (HPS)
|
|
|{{No}}
|-
| [[Heartland virus|हार्टलँड व्हायरस]]
|[[Heartland virus|हार्टलँड व्हायरस]] रोग
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Helicobacter pylori]]''
|''[[Helicobacter pylori]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| [[Escherichia coli]] O157:H7, O111 आणि O104:H4
|[[Hemolytic-uremic syndrome|हेमोलायटिक-युरेमिक सिंड्रोम]] (HUS)
|aHUS चे प्रारंभिक निदान अनेकदा प्रारंभिक, कॉम्प्लिमेंट-ट्रिगरिंग संक्रमणाच्या संदर्भात केले जाते.
|उपचारांमध्ये [[supportive care|सहायक काळजी]] आणि [[Kidney dialysis|डायलिसिस]], [[Corticosteroids|स्टेरॉइड्स]], [[blood transfusions|रक्त संक्रमण]] आणि [[plasmapheresis|प्लाझ्माफेरेसिस]] यांचा समावेश असू शकतो.
|{{No}}
|-
| [[Bunyaviridae]] प्रजाती
|[[Hemorrhagic fever with renal syndrome|मूत्रपिंड सिंड्रोमसह रक्तस्त्रावी ताप]] (HFRS)
|HFRS केवळ नैदानिक आधारावर निदान करणे कठीण असते आणि अनेकदा [[Serology|सेरोलॉजिकल]] पुरावे आवश्यक असतात.
|HFRS वर कोणताही उपाय नाही. उपचारांमध्ये मूत्रपिंड डायलिसिससह सहायक थेरपी समाविष्ट आहे.
|{{No}}
|-
| [[Hendra virus|हेंड्रा व्हायरस]]
|[[Hendra virus|हेंड्रा व्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| [[Hepatitis A virus|हिपॅटायटिस A व्हायरस]]
|[[Hepatitis A|हिपॅटायटिस A]]
|रक्त चाचण्या
|[[Supportive care|सहायक काळजी]], [[liver transplantation|यकृत प्रत्यारोपण]]
|{{yes|[[Hepatitis A vaccine|होय]]}}
|-
| [[Hepatitis B virus|हिपॅटायटिस B व्हायरस]]
|[[Hepatitis B|हिपॅटायटिस B]]
|रक्त चाचण्या
|[[Antiviral medication|अँटीव्हायरल औषधे]] ([[tenofovir|टेनोफोव्हिर]], [[interferon|इंटरफेरॉन]]), [[liver transplantation|यकृत प्रत्यारोपण]]
|{{yes|[[Hepatitis B vaccine|होय]]}}
|-
| [[Hepatitis C virus|हिपॅटायटिस C व्हायरस]]
|[[Hepatitis C|हिपॅटायटिस C]]
|[[antibodies|प्रतिपिंड]] किंवा विषाणू [[RNA|RNA]] साठी रक्त चाचणी
|अँटीव्हायरल ([[sofosbuvir|सोफॉस्बुव्हिर]], [[simeprevir|सिमेप्रेव्हिर]], इतर)
|{{partial|[[Hepatitis C vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[Hepatitis D Virus|हिपॅटायटिस D व्हायरस]]
|[[Hepatitis D|हिपॅटायटिस D]]
|इम्युनोग्लोबुलिन जी
|अँटीव्हायरल, पेगायलेटेड इंटरफेरॉन अल्फा
|{{No}}
|-
| [[Hepatitis E virus|हिपॅटायटिस E व्हायरस]]
|[[Hepatitis E|हिपॅटायटिस E]]
|हिपॅटायटिस E व्हायरस (HEV)
|विश्रांती, [[ribavirin|रिबाव्हिरिन]] (जुनाट असल्यास)
|{{yes|होय}}
|-
|[[Herpes simplex virus|हर्पेस सिम्प्लेक्स व्हायरस १ आणि २]] (HSV-1 आणि HSV-2)
|[[Herpes simplex|हर्पेस सिम्प्लेक्स]]
|लक्षणांवर आधारित, [[Polymerase chain reaction|PCR]], [[viral culture|विषाणू संस्कृती]]
|[[Aciclovir|ऍसायक्लोव्हिर]], [[valaciclovir|व्हॅलेसायक्लोव्हिर]], [[paracetamol|पॅरासेटामॉल]] (अॅसेटामिनोफेन), स्थानिक लिडोकेन
|{{No}}
|-
|''[[Histoplasma capsulatum]]''
|[[Histoplasmosis|हिस्टोप्लाझमोसिस]]
|थुंकी ([[bronchoalveolar lavage|ब्रॉन्कोअल्व्होलर लॅव्हेजद्वारे]]), रक्त किंवा संक्रमित अवयवांपासून नमुने
|[[Immunocompetence|रोगप्रतिकारक्षम]] व्यक्तींमध्ये, हिस्टोप्लाझमोसिस उपचाराशिवाय बरा होतो. गंभीर रोगाच्या उपचारात प्रथम [[amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]] आणि नंतर तोंडावाटे [[itraconazole|इट्राकोनाझोल]] समाविष्ट आहे.
|{{No}}
|-
|''[[Ancylostoma duodenale]]'' आणि ''[[Necator americanus]]''
|[[Hookworm|हुकवर्म]] संक्रमण
|
|
|{{partial|[[Hookworm vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[Human bocavirus|मानवी बोकाव्हायरस]] (HBoV)
|[[Human bocavirus|मानवी बोकाव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia ewingii]]''
|[[Human ewingii ehrlichiosis|मानवी इव्हिंगी एर्लिकिओसिस]]
|[[Polymerase chain reaction|PCR]] द्वारे निदान निश्चित केले जाऊ शकते. परिधीय रक्त स्मीअर मोरुला नावाच्या इंट्रासायटोप्लाझ्मिक समावेशांसाठी तपासले जाऊ शकते.
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Anaplasma phagocytophilum]]''
|[[Human granulocytic anaplasmosis|मानवी ग्रॅन्युलोसायटिक ऍनाप्लाझमोसिस]] (HGA)
|[[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
| [[Human metapneumovirus|मानवी मेटान्युमोव्हायरस]] (hMPV)
|[[Human metapneumovirus|मानवी मेटान्युमोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia chaffeensis]]''
|[[Human monocytic ehrlichiosis|मानवी मोनोसायटिक एर्लिकिओसिस]]
|[[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
| [[human papillomavirus|मानवी पॅपिलोमाव्हायरस]]पैकी एक
|[[Human papillomavirus|मानवी पॅपिलोमाव्हायरस]] (HPV) संक्रमण
|
|
|{{yes|[[HPV vaccine|होय]]}}
|-
| [[Human parainfluenza virus|मानवी पॅराइन्फ्लुएंझा व्हायरस]] (HPIV)
|[[Human parainfluenza virus|मानवी पॅराइन्फ्लुएंझा व्हायरस]] संक्रमण [[Croup|क्रुप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Human T-lymphotropic virus 1|मानवी T-लिम्फोट्रॉपिक व्हायरस १]] (HTLV-1)
|[[Human T-lymphotropic virus 1|मानवी T-लिम्फोट्रॉपिक व्हायरस १]] संक्रमण
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Hymenolepis nana]]'' आणि [[Hymenolepis diminuta|Hymenolepis diminuta]]
|[[Hymenolepiasis|हायमेनोलेपियासिस]]
|अंडी आणि परजीवींसाठी मलाची तपासणी
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]], [[niclosamide|निक्लोसामाइड]]
|{{No}}
|-
| [[Epstein–Barr virus|एपस्टाइन-बार व्हायरस]] (EBV)
|[[Infectious mononucleosis|एपस्टाइन-बार व्हायरस संसर्गजन्य मोनोन्यूक्लिओसिस]] (मोनो)
|निदान पद्धतींमध्ये समाविष्ट आहेत: वय (१० ते ३० वर्षे); [[Medical history|वैद्यकीय इतिहास]]; [[Physical examination|शारीरिक तपासणी]]; [[heterophile antibody test|हेटेरोफाइल प्रतिपिंड चाचणी]]; [[Serology|सेरोलॉजिकल चाचण्या]].
|संसर्गजन्य मोनोन्यूक्लिओसिस सामान्यतः [[Self-limiting (biology)|स्व-मर्यादित]] असतो, म्हणून केवळ लक्षणात्मक किंवा सहायक उपचार वापरले जातात.
|{{partial|[[Epstein–Barr vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Orthomyxoviridae]] प्रजाती
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Influenza|इन्फ्लुएंझा]] (फ्लू)
| rowspan=&quot;2&quot; |विषाणू संस्कृती, प्रतिपिंड- आणि प्रतिजन-शोध चाचण्या आणि न्यूक्लिइक ऍसिड-आधारित चाचण्या.
| rowspan=&quot;2&quot; |सौम्य किंवा मध्यम आजाराच्या प्रकरणांमध्ये उपचार सहायक असतो आणि त्यात [[acetaminophen|एसेटामिनोफेन]] आणि [[ibuprofen|आयबुप्रोफेन]] सारखी ताप कमी करणारी औषधे, निर्जलीकरण टाळण्यासाठी पुरेसे द्रव सेवन आणि घरी विश्रांती यांचा समावेश आहे.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|{{yes|[[Influenza vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Isospora belli]]''
|[[Isosporiasis|आयसोस्पोरियासिस]]
|मोठ्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराच्या ऑओसिस्टचे सूक्ष्मदर्शी प्रात्यक्षिक हे निदानाचा आधार आहे.
|[[Trimethoprim-sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम-सल्फामेथॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
|[[Japanese encephalitis virus|जपानी एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Japanese encephalitis|जपानी एन्सेफलायटिस]]
|सीरम आणि/किंवा [[cerebrospinal fluid|सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड]] मध्ये JE व्हायरस-विशिष्ट IgM प्रतिपिंड शोधणाऱ्या उपलब्ध चाचण्या
|सहायक
|{{yes|[[Japanese encephalitis vaccine|होय]]}}
|-
| अज्ञात; पुरावे सूचित करतात की ते संसर्गजन्य आहे
|[[Kawasaki disease|कावासाकी रोग]]
|लक्षणांवर आधारित, [[Echocardiogram|हृदयाचे अल्ट्रासाउंड]]
|[[Aspirin|ऍस्पिरिन]], [[immunoglobulin|इम्युनोग्लोबुलिन]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Keratitis|केरायटिस]]
|
|संसर्गजन्य केरायटिसला सामान्यतः रोगकारक नष्ट करण्यासाठी तातडीच्या प्रतिजैविक, बुरशीविरोधी किंवा अँटीव्हायरल थेरपीची आवश्यकता असते.
|{{No}}
|-
|''[[Kingella kingae]]''
|''[[Kingella kingae]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[PRNP]]
|[[Kuru (disease)|कुरू]]
|शवपरीक्षा
|कोणताही उपाय नाही
|{{No}}
|-
|[[Lassa virus|लासा व्हायरस]]
|[[Lassa fever|लासा ताप]]
|प्रयोगशाळा चाचणी
|सहायक
|{{No}}
|-
|''[[Legionella pneumophila]]''
|[[Legionellosis|लेजिओनेलोसिस]] (लेजिओनेर्स रोग)
|मूत्रातील [[antigen test|प्रतिजन चाचणी]], [[sputum culture|थुंकी संस्कृती]]
|प्रभावी [[antibiotic|प्रतिजैविक]]ांमध्ये बहुतेक [[macrolide|मॅक्रोलाइड्स]], [[Tetracycline antibiotics|टेट्रासायक्लिन]], [[ketolide|केटोलाइड्स]] आणि [[Quinolone antibiotic|क्विनोलोन्स]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Legionella pneumophila]]''
|[[Pontiac fever|पॉन्टियाक ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Leishmania]]'' प्रजाती
|[[Leishmaniasis|लेशमानियासिस]]
|[[amastigotes|अमास्टिगोट्स]] (लेशमान-डोनोव्हान बॉडीज) च्या प्रत्यक्ष दर्शनाद्वारे हेमॅटोलॉजी प्रयोगशाळा.
|भारत, दक्षिण अमेरिका आणि भूमध्यसागरातील व्हिसेरल लेशमानियासिससाठी, [[liposomal amphotericin B|लिपोसोमल ऍम्फोटेरिसिन बी]] शिफारसीय उपचार आहे.
|{{partial|[[Leishmaniasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Mycobacterium leprae]]'' आणि ''[[Mycobacterium lepromatosis]]''
|[[Leprosy|कुष्ठरोग]]
|ज्या देशांमध्ये लोक वारंवार संक्रमित होतात, एखाद्या व्यक्तीला कुष्ठरोग आहे असे मानले जाते जर त्यांना खालीलपैकी एक चिन्ह असेल: कुष्ठरोगाशी सुसंगत त्वचेचे घाव आणि निश्चित संवेदना हानी; किंवा सकारात्मक त्वचा स्मीअर.
|[[Rifampicin|रिफॅम्पिसिन]], [[dapsone|डॅप्सोन]], [[clofazimine|क्लोफाझिमिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Leptospira]]'' प्रजाती
|[[Leptospirosis|लेप्टोस्पायरोसिस]]
|जीवाणूविरूद्ध [[antibodies|प्रतिपिंड]] किंवा त्याच्या [[DNA|DNA]] साठी रक्त तपासणी
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[penicillin|पेनिसिलिन]], [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]]
|{{yes|[[Leptospirosis vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Listeria monocytogenes]]''
|[[Listeriosis|लिस्टेरिओसिस]]
|रक्त किंवा [[Cerebrospinal fluid|पाठीच्या कण्याचा द्रव]] यांची संस्कृती
|[[Ampicillin|ऍम्पीसिलिन]], [[gentamicin|जेंटामायसिन]]
|{{No}}
|-
|[[Loa loa|लोआ लोआ]]
|[[Loa loa filariasis|लोआयसिस]]
|रक्ताचे सूक्ष्मदर्शन (आदर्शतः दुपारी) [[Microfilaria|मायक्रोफायलेरेमिया]]साठी, समृद्धी तंत्र, PCR, ELISA
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]], [[Ivermectin|आयव्हरमेक्टिन]], [[Diethylcarbamazine|डायएथिलकार्बामाझिन]]
|नाही
|-
|''[[Borrelia burgdorferi]]'', ''[[Borrelia garinii]]'' आणि ''[[Borrelia afzelii]]''
|[[Lyme disease|लाइम रोग]] (लाइम बोरेलिओसिस)
|लक्षणांवर आधारित, टिक एक्सपोजर, रक्त चाचण्या
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[amoxicillin|अमॉक्सिसिलिन]], [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], [[cefuroxime|सेफुरॉक्सिम]]
|{{partial|[[Lyme disease vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Wuchereria bancrofti]]'' आणि ''[[Brugia malayi]]''
|[[Lymphatic filariasis|लसीकावाहिनी फायलेरियासिस]] (एलिफंटियासिस)
|रक्ताची [[Microscopy|सूक्ष्मदर्शी परीक्षा]]
|[[ivermectin|आयव्हरमेक्टिन]] किंवा [[diethylcarbamazine|डायएथिलकार्बामाझिन]]सह [[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]]
|{{No}}
|-
|[[Lymphocytic choriomeningitis|लिम्फोसायटिक कोरिओमेनिंजायटिस व्हायरस]] (LCMV)
|[[Lymphocytic choriomeningitis|लिम्फोसायटिक कोरिओमेनिंजायटिस]]
|रक्त चाचणी
|लक्षणात्मक आणि सहायक
|{{No}}
|-
|''[[Plasmodium]]'' प्रजाती
|[[Malaria|मलेरिया]]
|रक्ताची तपासणी, [[Malaria antigen detection tests|प्रतिजन शोध चाचण्या]]
|[[Antimalarial medication|मलेरियाविरोधी औषधे]]
|{{yes|[[Malaria vaccine|होय]]}}
|-
|[[Marburg virus|मार्बर्ग व्हायरस]]
|[[Marburg virus|मार्बर्ग]] [[hemorrhagic fever|रक्तस्त्रावी ताप]] (MHF)
|रक्त चाचणी
|सहायक
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Measles virus|गोवर व्हायरस]]
|[[Measles|गोवर]]
|गोवर विषाणूच्या संपर्कानंतर साधारणतः १० दिवसांनी [[fever|ताप]] आणि [[malaise|अस्वस्थता]], त्यानंतर [[cough|खोकला]], [[Rhinitis|नासिका प्रवाह]] आणि [[conjunctivitis|डोळ्यांची जळजळ]] वाढत जाते. कोप्लिकचे डाग दिसणे देखील निदानात्मक आहे.
|[[Supportive treatment|सहायक काळजी]]
|{{yes|[[Measles vaccine|होय]]}}
|-
| [[Middle East respiratory syndrome–related coronavirus|मध्य पूर्व श्वसन सिंड्रोम संबंधित कोरोनाव्हायरस]]
|[[Middle East respiratory syndrome|मध्य पूर्व श्वसन सिंड्रोम]] (MERS)
|[[Reverse transcription polymerase chain reaction|rRT-PCR चाचणी]]
|[[Symptomatic treatment|लक्षणात्मक]] आणि [[Supportive treatment|सहायक]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Burkholderia pseudomallei]]''
|[[Melioidosis|मेलिओइडोसिस]] (व्हिटमोरचा रोग)
|संस्कृती माध्यमांमध्ये जीवाणू वाढवणे
|[[Ceftazidime|सेफ्टाझिडीम]], [[meropenem|मेरोपेनम]], [[co-trimoxazole|को-ट्रायमॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Meningitis|मेंदुज्वर]]
|[[Lumbar puncture|कमरेचे पंक्चर]]
|[[Antibiotics|प्रतिजैविके]], [[antivirals|अँटीव्हायरल]], [[steroids|स्टेरॉइड्स]]
|{{No}}
|-
|''[[Neisseria meningitidis]]''
|[[Meningococcal disease|मेनिन्गोकोकल रोग]]
|
|प्राथमिक काळजीमध्ये उपचारांमध्ये सामान्यतः [[benzylpenicillin|बेन्झिलपेनिसिलिन]] इंट्रामस्क्युलर प्रशासन समाविष्ट असते. रुग्णालयात, IV ब्रॉड स्पेक्ट्रम तृतीय पिढीचे [[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] सामान्यतः पसंतीची प्रतिजैविके असतात.
|{{yes|[[Meningococcal vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''Metagonimus yokagawai''
|[[Metagonimiasis|मेटागोनिमियासिस]]
|[[feces|मलात]] दिसणाऱ्या अंड्यांद्वारे मेटागोनिमियासिसचे निदान केले जाते.
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]]
|{{No}}
|-
| [[Microsporidia|मायक्रोस्पोरिडिया]] फाइलम
|[[Microsporidiosis|मायक्रोस्पोरिडिओसिस]]
|PCR
|उपचारात [[Fumagillin|फुमागिलिन]] वापरले गेले आहे. आणखी एक औषध [[albendazole|ऍल्बेंडाझोल]] आहे.
|{{No}}
|-
| [[Molluscum contagiosum virus|मॉलस्कम कॉन्टेजिओसम व्हायरस]] (MCV)
|[[Molluscum contagiosum|मॉलस्कम कॉन्टेजिओसम]] (MC)
|दिसण्यावर आधारित
|[[Cimetidine|सिमेटिडाइन]], [[podophyllotoxin|पोडोफायलोटॉक्सिन]]
|{{No}}
|-
| [[Monkeypox virus|मंकीपॉक्स व्हायरस]]
|[[Mpox|एमपॉक्स]]
|विषाणू DNA साठी चाचणी
|सहायक, [[antivirals|अँटीव्हायरल]], [[vaccinia immune globulin|व्हॅक्सिनिया इम्यून ग्लोब्युलिन]]
|{{Yes}}
|-
| [[Mumps virus|गालगुंड व्हायरस]]
|[[Mumps|गालगुंड]]
|प्रतिपिंड चाचणी, विषाणू संस्कृती आणि रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन
|[[Supportive treatment|सहायक]]
|{{yes|[[Mumps vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Rickettsia typhi]]''
|[[Murine typhus|म्युरिन टायफस]] (स्थानिक टायफस)
|प्रारंभिक निदान नैदानिक संशयावर आधारित राहिले.
|सर्वात प्रभावी प्रतिजैविकांमध्ये [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] आणि [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
|[[Mycoplasma pneumonia|मायकोप्लाझ्मा न्यूमोनिया]]
|छातीचा क्ष-किरण, छातीचा CT, रक्त चाचणी
|[[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Mycoplasma genitalium]]''
|[[Mycoplasma genitalium|मायकोप्लाझ्मा जेनिटॅलियम]] संक्रमण
|न्यूक्लिइक ऍसिड ऍम्प्लिफिकेशन चाचणी
|[[Azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], [[moxifloxacin|मॉक्सिफ्लॉक्सासिन]]
|{{No}}
|-
| जीवाणू ([[actinomycosis|ऍक्टिनोमायसेटोमा]]) आणि बुरशी ([[Eumycetoma|युमायसेटोमा]]) च्या असंख्य प्रजाती
|[[Mycetoma|मायसेटोमा]]
|[[Ultrasound|अल्ट्रासाउंड]], [[fine needle aspiration|फाइन निडल ऍस्पिरेशन]]
|[[Antibiotics|प्रतिजैविके]] किंवा [[antifungal|बुरशीविरोधी]] औषधे
|{{No}}
|-
|[[Parasite|परजीवी]] [[Diptera|डिप्टेरस]] माशी अळ्या
|[[Myiasis|मायिआसिस]]
|तपासणी आणि सेरोलॉजिक चाचणी
|मध्यवर्ती पंक्टमवर पेट्रोलियम जेली
|{{No}}
|-
| बहुधा ''[[Chlamydia trachomatis]]'' आणि ''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
|[[Neonatal conjunctivitis|नवजात नेत्रश्लेष्मलाशोथ]] (ऑप्थाल्मिया नियोनेटोरम)
|
|प्रतिजैविक मलम ([[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], किंवा क्वचितच [[silver nitrate|सिल्व्हर नायट्रेट]] किंवा [[Argyrol|आर्जायरोल]])
|{{No}}
|-
| [[Nipah virus|निपाह व्हायरस]]
|[[Nipah virus infection|निपाह व्हायरस संक्रमण]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Norovirus|नोरोव्हायरस]]
|[[Norovirus|नोरोव्हायरस]]
|लक्षणांवर आधारित
|[[Supportive care|सहायक काळजी]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[PRNP]]
|(नवीन) व्हेरियंट क्रॉयट्झफेल्ड-जेकब रोग (vCJD, nvCJD)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Nocardia asteroides]]'' आणि इतर ''[[Nocardia]]'' प्रजाती
|[[Nocardiosis|नोकार्डिओसिस]]
|फुफ्फुसांचे विश्लेषण करण्यासाठी छातीचा क्ष-किरण, [[bronchoscopy|ब्रॉन्कोस्कोपी]], मेंदू/फुफ्फुस/त्वचा बायोप्सी किंवा [[sputum culture|थुंकी संस्कृती]].
|[[trimethoprim/sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम/सल्फामेथॉक्साझोल]] किंवा [[Sulfonamide (medicine)|सल्फोनामाइड्सचे]] उच्च डोस
|{{No}}
|-
|''[[Onchocerca volvulus]]''
|[[Onchocerciasis|ऑन्कोसर्कियासिस]] (नदी अंधत्व)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Opisthorchis viverrini]]'' आणि ''[[Opisthorchis felineus]]''
|[[Opisthorchiasis|ऑपिस्टॉर्कियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Paracoccidioides brasiliensis]]''
|[[Paracoccidioidomycosis|पॅराकोकिडिओइडोमायकोसिस]] (दक्षिण अमेरिकन ब्लास्टोमायकोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Paragonimus westermani]]'' आणि इतर ''[[Paragonimus]]'' प्रजाती
|[[Paragonimiasis|पॅरागोनिमियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Pasteurella]]'' प्रजाती
|[[Pasteurellosis|पेस्टुरेलोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Head louse|Pediculus humanus capitis]]''
|[[Pediculosis capitis|पेडिक्युलोसिस कॅपिटिस]] (डोक्यातील उवा)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Body louse|Pediculus humanus corporis]]''
|[[Pediculosis corporis|पेडिक्युलोसिस कॉर्पोरिस]] (शरीरातील उवा)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Crab louse|Pthirus pubis]]''
|[[Pediculosis pubis|पेडिक्युलोसिस प्युबिस]] (जघन उवा, खेकड्याच्या उवा)
|
|
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Pelvic inflammatory disease|श्रोणिदाह रोग]] (PID)
|लक्षणांवर आधारित, [[ultrasound|अल्ट्रासाउंड]], [[laparoscopic surgery|लॅपरोस्कोपिक शस्त्रक्रिया]]
|विशिष्ट पद्धतींमध्ये [[cefoxitin|सेफॉक्सिटिन]] किंवा [[cefotetan|सेफोटेटन]] आणि [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] तसेच [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Bordetella pertussis]]''
|[[Pertussis|डांग्या खोकला]] (व्हूपिंग कफ)
|[[Nasopharyngeal swab|नासोफॅरेंजियल स्वॅब]]
|[[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[clarithromycin|क्लॅरिथ्रोमायसिन]] किंवा [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Yersinia pestis]]''
|[[Plague (disease)|प्लेग]]
|लसिका ग्रंथी, रक्त, [[sputum|थुंकीत]] जीवाणू शोधणे
|[[Gentamicin|जेंटामायसिन]] आणि [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Streptococcus pneumoniae]]''
|[[Pneumococcal infection|न्यूमोकोकल संक्रमण]]
|संस्कृती
|[[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] आणि फ्लुओरोक्विनोलोन जसे [[levofloxacin|लेव्होफ्लॉक्सासिन]] आणि [[moxifloxacin|मॉक्सिफ्लॉक्सासिन]]
|{{yes|[[Pneumococcal vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Pneumocystis jirovecii]]''
|[[Pneumocystis pneumonia|न्यूमोसिस्टिस न्यूमोनिया]] (PCP)
|[[chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]] आणि [[Arterial blood gas|धमनीतील ऑक्सिजन पातळी]]
|[[trimethoprim/sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम/सल्फामेथॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Pneumonia|न्यूमोनिया]]
|लक्षणांवर आधारित, [[chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]]
|[[Antibiotic|प्रतिजैविके]], [[antiviral|अँटीव्हायरल]], [[oxygen therapy|ऑक्सिजन थेरपी]]
|{{No}}
|-
| [[Poliovirus|पोलिओव्हायरस]]
|[[Poliomyelitis|पोलिओमायलिटिस]]
|[[feces|मलात]] विषाणू किंवा रक्तात [[antibodies|प्रतिपिंड]] शोधणे
|[[supportive care|सहायक काळजी]]
|{{yes|[[Polio vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Prevotella]]'' प्रजाती
|''[[Prevotella]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|साधारणतः ''[[Naegleria fowleri]]''
|[[Primary amoebic meningoencephalitis|प्राथमिक अमीबिक मेनिन्गोएन्सेफलायटिस]] (PAM)
|फ्लॅजेलेशन चाचणी
|[[Miltefosine|मिल्टेफोसिन]], [[fluconazole|फ्ल्युकोनाझोल]], [[amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]], [[posaconazole|पोसाकोनाझोल]], [[voriconazole|व्होरिकोनाझोल]], [[targeted temperature management|लक्षित तापमान व्यवस्थापन]]
|{{No}}
|-
| [[JC virus|जेसी व्हायरस]]
|[[Progressive multifocal leukoencephalopathy|प्रोग्रेसिव्ह मल्टीफोकल ल्युकोएन्सेफलोपॅथी]]
|[[Cerebrospinal fluid|पाठीच्या कण्याच्या द्रवात]] जेसी व्हायरस [[DNA|DNA]] शोधणे, मेंदूचा CT
|
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydophila psittaci]]''
|[[Psittacosis|सिटॅकोसिस]]
|संस्कृती
|[[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] आणि [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]]
|{{No}}
|-
|''[[Coxiella burnetii]]''
|[[Q fever|क्यू ताप]]
|सेरॉलॉजीवर आधारित
|[[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]], [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]] आणि [[ofloxacin|ऑफ्लॉक्सासिन]]
|{{yes|होय}}
|-
| [[Rabies virus|रेबीज व्हायरस]]
|[[Rabies|रेबीज]]
|फ्लूरेसेंट प्रतिपिंड चाचणी (FAT)
|सहायक काळजी
|{{yes|[[Rabies vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Borrelia hermsii]]'', ''[[Borrelia recurrentis]]'' आणि इतर ''[[Borrelia]]'' प्रजाती
|[[Relapsing fever|पुनरावर्ती ताप]]
|रक्त स्मीअर
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]]-वर्गातील प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
| [[Respiratory syncytial virus|श्वसन संपेश्या विषाणू]] (RSV)
|[[Respiratory syncytial virus|श्वसन संपेश्या विषाणू]] संक्रमण
|विविध प्रयोगशाळा चाचण्या
|[[Respiratory syncytial virus vaccine|श्वसन संपेश्या विषाणू लस]]
|{{Yes}}
|-
|''[[Rhinosporidium seeberi]]''
|[[Rhinosporidiosis|राइनोस्पोरिडिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rhinovirus|राइनोव्हायरस]]
|[[Rhinovirus|राइनोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia]]'' प्रजाती
|[[Rickettsia|रिकेट्सिया]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia akari]]''
|[[Rickettsialpox|रिकेट्सियलपॉक्स]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rift Valley fever|रिफ्ट व्हॅली ताप]] व्हायरस
|[[Rift Valley fever|रिफ्ट व्हॅली ताप]] (RVF)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia rickettsii]]''
|[[Rocky Mountain spotted fever|रॉकी माउंटन स्पॉटेड ताप]] (RMSF)
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rotavirus|रोटाव्हायरस]]
|[[Rotavirus|रोटाव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{yes|[[Rotavirus vaccine|होय]]}}
|-
| [[Rubella virus|रुबेला व्हायरस]]
|[[Rubella|रुबेला]]
|
|
|{{yes|[[Rubella vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Salmonella]]'' प्रजाती
|[[Salmonellosis|साल्मोनेलोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[SARS coronavirus|SARS कोरोनाव्हायरस]]
|[[Severe acute respiratory syndrome|गंभीर तीव्र श्वसन सिंड्रोम]] (SARS)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Sarcoptes scabiei]]''
|[[Scabies|खरूज]]
|
|
|{{No}}
|-
|ग्रुप A ''[[Streptococcus]]'' प्रजाती
|[[Scarlet fever|स्कार्लेट ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Schistosoma]]'' प्रजाती
|[[Schistosomiasis|शिस्टोसोमियासिस]]
|
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]]
|{{partial|[[Schistosomiasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| अनेक
|[[Sepsis|सेप्सिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Shigella]]'' प्रजाती
|[[Shigellosis|शिगेलोसिस]] (बॅसिलरी डिसेंट्री)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Varicella zoster virus|व्हेरिसेला झोस्टर व्हायरस (VZV)]]
|[[Shingles|नागीण]] (हर्पेस झोस्टर)
|
|
|{{yes|[[Shingles vaccine|होय]]}}
|-
|[[Variola major|व्हेरिओला मेजर]] किंवा Variola minor
|[[Smallpox|देवी]] (व्हेरिओला)
|
|
|{{yes|[[Smallpox vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Sporothrix schenckii]]''
|[[Sporotrichosis|स्पोरोट्रिकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus]]'' प्रजाती
|[[Staphylococcal food poisoning|स्टॅफिलोकोकल अन्न विषबाधा]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus]]'' प्रजाती
|[[Staphylococcal infection|स्टॅफिलोकोकल संक्रमण]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Strongyloides stercoralis]]''
|[[Strongyloidiasis|स्ट्रॉन्जिलॉइडियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Measles virus|गोवर व्हायरस]]
|[[Subacute sclerosing panencephalitis|सबएक्यूट स्क्लेरोझिंग पॅनेन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{yes|[[Measles vaccine|होय]]}}
|-
| |''[[Treponema pallidum]]''
|[[Bejel|बेजेल]], [[Syphilis|सिफिलीस]] आणि [[Yaws|याव्ज]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Taenia (flatworm)|Taenia]]'' प्रजाती
|[[Taeniasis|टेनियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium tetani]]''
|[[Tetanus|धनुर्वात]] (लॉकजॉ)
|
|
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|[[Tick-borne encephalitis virus|टिक-जन्य एन्सेफलायटिस व्हायरस]] (TBEV)
|[[Tick-borne encephalitis|टिक-जन्य एन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{yes|[[Tick-borne encephalitis vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Tinea barbae|टिनिया बार्बे]] (नाभाडाची खाज)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton tonsurans]]''
|[[Tinea capitis|टिनिया कॅपिटिस]] (टाळूचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Tinea corporis|टिनिया कॉर्पोरिस]] (शरीराचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Epidermophyton floccosum]]'', ''[[Trichophyton rubrum]]'' आणि ''[[Trichophyton mentagrophytes]]''
|[[Tinea cruris|टिनिया क्रुरिस]] (जॉक इच)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichophyton rubrum]]''
|[[Tinea manum|टिनिया मॅनम]] (हाताचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Hortaea werneckii]]''
|[[Tinea nigra|टिनिया निग्रा]]
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Athlete's foot|टिनिया पेडिस]] (ऍथलीटचा पाय)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Onychomycosis|टिनिया अंग्वियम]] (ऑन्यकोमायकोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Malassezia]]'' प्रजाती
|[[Tinea versicolor|टिनिया व्हर्सिकलर]] (पिटिरियासिस व्हर्सिकलर)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus aureus]]'' किंवा ''[[Streptococcus pyogenes]]''
|[[Toxic shock syndrome|टॉक्सिक शॉक सिंड्रोम]] (TSS)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Toxocara canis]]'' किंवा ''[[Toxocara cati]]''
|[[Toxocariasis|टॉक्सोकेरियासिस]] (नेत्रीय लार्व्हा मायग्रान्स (OLM))
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Toxocara canis]]'' किंवा ''[[Toxocara cati]]''
|[[Toxocariasis|टॉक्सोकेरियासिस]] (व्हिसेरल लार्व्हा मायग्रान्स (VLM))
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Toxoplasma gondii]]''
|[[Toxoplasmosis|टॉक्सोप्लाझमोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydia trachomatis]]''
|[[Trachoma|ट्रॅकोमा]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichinella spiralis]]''
|[[Trichinosis|ट्रायकिनोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichomonas vaginalis]]''
|[[Trichomoniasis|ट्रायकोमोनियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichuris trichiura]]''
|[[Trichuriasis|ट्रायक्युरियासिस]] (व्हिपवर्म संक्रमण)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''
|[[Tuberculosis|क्षयरोग]]
|
|
|{{yes|[[Bacillus Calmette-Guérin|होय]]}}
|-
|''[[Francisella tularensis]]''
|[[Tularemia|टुलेरेमिया]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Salmonella enterica subsp. enterica]], [[serovar|सेरोव्हार]] typhi''
|[[Typhoid fever|टायफॉइड ताप]]
|
|
|{{yes|[[Typhoid vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Rickettsia]]''
|[[Typhus fever|टायफस ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ureaplasma urealyticum]]''
|''[[Ureaplasma urealyticum]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Coccidioides immitis]]'' किंवा ''[[Coccidioides posadasii]]''
|[[Valley fever|व्हॅली ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Venezuelan equine encephalitis virus|व्हेनेझुएलन इक्वाइन एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Venezuelan equine encephalitis|व्हेनेझुएलन इक्वाइन एन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Guanarito virus|ग्वानारिटो व्हायरस]]
|[[Venezuelan hemorrhagic fever|व्हेनेझुएलन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Vibrio vulnificus]]''
|[[Vibrio vulnificus|व्हिब्रिओ व्हल्निफिकस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Vibrio parahaemolyticus]]''
|[[Vibrio parahaemolyticus|व्हिब्रिओ पॅराहिमोलिटिकस]] आंत्रशोथ
|
|
|{{No}}
|-
| अनेक विषाणू
|[[Viral pneumonia|विषाणूजन्य न्यूमोनिया]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[West Nile virus|वेस्ट नाइल व्हायरस]]
|[[West Nile virus|वेस्ट नाइल ताप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Trichosporon beigelii]]''
|[[White piedra|पांढरी पिएड्रा]] (टिनिया ब्लांका)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Yersinia pseudotuberculosis]]''
|''[[Yersinia pseudotuberculosis]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Yersinia enterocolitica]]''
|[[Yersiniosis|येर्सिनिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Yellow fever virus|पीत ज्वर व्हायरस]]
|[[Yellow fever|पीत ज्वर]]
|
|
|{{yes|[[Yellow fever vaccine|होय]]}}
|-
|[[Zeaspora|झिआस्पोरा]] बुरशी
|[[Zeaspora|झिआस्पोरा]]
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Zika virus|झिका व्हायरस]]''
|[[Zika fever|झिका ताप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[Mucorales]] ऑर्डर (म्युकोर्मायकोसिस) आणि [[Entomophthorales]] ऑर्डर (एंटोमोफ्थोरामायकोसिस)
|[[Zygomycosis|झायगोमायकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|}

==हे सुद्धा पहा==
* [[Chronic diseases and cancers linked to infectious microbes|संसर्गजन्य सूक्ष्मजंतूंशी संबंधित जुनाट रोग आणि कर्करोग]]
* [[List of oncogenic bacteria|ऑन्कोजेनिक जीवाणूंची यादी]]
* {{annotated link|List of causes of death by rate|दराने मृत्यूच्या कारणांची यादी}}
* {{annotated link|List of human disease case fatality rates|मानवी रोगांच्या प्रकरण मृत्युदराची यादी}}
* {{annotated link|List of vaccine topics|लस विषयांची यादी}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

[[वर्ग:संसर्गजन्य रोग|+]]
[[वर्ग:संसर्गजन्य रोग-संबंधित याद्या|*]]</text>
      <sha1>swghjwou2xkpty3eq8awhxxy4w9hykj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679619</id>
      <parentid>2679618</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T16:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jonathansammy</username>
        <id>17110</id>
      </contributor>
      <comment>संस्कृतीच्या जागी जंतुंची कृत्रिम वाढ घातले</comment>
      <origin>2679619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84285" sha1="nbxp8eheb2hcekjuhbw0bdbgf3aopln" xml:space="preserve">ही [[संसर्गजन्य रोगांची]] नावानुसार मांडलेली यादी आहे, त्यासोबत त्यांना कारणीभूत [[संसर्गजन्य घटक]], उपलब्ध असल्यास [[लस]] आणि त्यांची सद्यःस्थिती दिलेली आहे. यातील काही रोग [[लसीद्वारे प्रतिबंध करण्यायोग्य रोग]] आहेत.

==यादी==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! संसर्गजन्य घटक
! सामान्य नाव
! निदान
! उपचार
! लस
|- Teagan disease
|''[[Acinetobacter baumannii]]''
|''[[Acinetobacter]]'' संक्रमण
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
| ''[[Actinomyces israelii]]'', ''[[Actinomyces gerencseriae]]'' आणि ''[[Propionibacterium propionicus]]''
|[[Actinomycosis|ऍक्टिनोमायकोसिस]]
|ऊतकशास्त्रीय निष्कर्ष
|[[Penicillin|पेनिसिलिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] आणि [[Sulfonamide (medicine)|सल्फोनामाइड्स]]
|{{No}}
|-
|''[[Adenoviridae]]''
|[[ऍडेनोव्हायरस संक्रमण]] (‌Adenovirus infection|)
|[[Antigen|प्रतिजन]] शोध, [[polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]] परीक्षा, [[virus isolation|विषाणू एकांतीकरण]] आणि [[serology|सेरॉलॉजी]]
|बहुतेक संक्रमण सौम्य असतात आणि कोणत्याही उपचाराची किंवा केवळ लक्षणात्मक उपचाराची गरज नसते.
|{{partial|[[Adenovirus vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Trypanosoma brucei]]''(आफ्रिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|[[African trypanosomiasis|आफ्रिकन झोपेचा आजार]] (आफ्रिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|सूक्ष्मदर्शी परीक्षेद्वारे नमुन्यात ट्रिपॅनोसोम्सची ओळख
|''T. b. gambiense'' साठी तोंडावाटे [[Fexinidazole|फेक्सिनिडाझोल]] किंवा इंजेक्शनद्वारे [[pentamidine|पेंटामिडिन]]. ''T. b. rhodesiense'' साठी इंजेक्शनद्वारे [[Suramin|सुरामिन]] वापरले जाते.
|{{partial|[[Trypanosomiasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[HIV|एचआयव्ही (मानवी इम्युनोडेफिशिएन्सी व्हायरस)]]
|[[HIV/AIDS|एड्स (अधिग्रहित रोगप्रतिकारशक्ती कमतरता सिंड्रोम)]]
|प्रतिपिंड चाचणी, p24 प्रतिजन चाचणी, PCR
|उपचारात सामान्यतः एक [[non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor|नॉन-न्यूक्लिओसाइड रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेज इनहिबिटर]] (NNRTI) आणि दोन [[Nucleoside analogue reverse transcriptase inhibitor|न्यूक्लिओसाइड ॲनालॉग रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेज इनहिबिटर]] (NRTIs) यांचा समावेश असतो
|{{partial|[[HIV vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Entamoeba histolytica]]''
|[[Amoebiasis|अमिबियासिस]]
|सूक्ष्मदर्शन
|लक्षणे असलेल्यांना अमीबाविरोधी ऊतक-सक्रिय औषध आणि लुमिनल सिस्टिसाइडल औषधाची आवश्यकता असते. लक्षणे नसलेल्यांना केवळ लुमिनल सिस्टिसाइडल औषध आवश्यक आहे.
|{{No}}
|-
|''[[ऍनाप्लाझमोसिस]]'' प्रजाती
|[[Anaplasmosis|ऍनाप्लाझमोसिस]]
|IgG साठी अप्रत्यक्ष इम्युनोफ्लूरेसेन्स प्रतिपिंड परीक्षा
|टेट्रासायक्लिन वर्गातील औषधे (यात [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[chlortetracycline|क्लोरटेट्रासायक्लिन]], [[oxytetracycline|ऑक्सीटेट्रासायक्लिन]], [[rolitetracycline|रोलीटेट्रासायक्लिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] आणि [[minocycline|मिनोसायक्लिन]] समाविष्ट आहेत) आणि [[imidocarb|इमिडोकार्ब]]
|{{No}}
|-
|''[[Angiostrongylus]]''
|[[Angiostrongyliasis|ऍन्जिओस्ट्रॉन्जिलियासिस]]
|कमरेचे पंक्चर, मेंदूचे इमेजिंग, सेरॉलॉजी
|ऍल्बेंडाझोल
|{{No}}
|-
|''[[Anisakis]]''
|[[Anisakis#Anisakiasis|ऍनिसाकियासिस]]
|गॅस्ट्रोस्कोपिक परीक्षा किंवा हिस्टोपॅथॉलॉजिक परीक्षा
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]]
|{{No}}
|-
|''[[Bacillus anthracis]]''
|[[Anthrax|ऍन्थ्रॅक्स]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ, PCR
|मोठ्या प्रमाणात शिरेद्वारे आणि तोंडावाटे प्रतिजैविके जसे [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन्स]] ([[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]), [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]] किंवा [[penicillin|पेनिसिलिन]]
|{{yes|[[Anthrax vaccines|होय]]}}
|-
|''[[Arcanobacterium haemolyticum]]''
|[[Arcanobacterium haemolyticum infection|''Arcanobacterium haemolyticum'' संक्रमण]]
|मानवी रक्त [[agar|आगार]] प्लेट्सवरजंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]] (प्रथम पसंतीचे औषध म्हणून प्रस्तावित), [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]], [[gentamicin|जेंटामायसिन]] आणि [[cephalosporin|सेफॅलोस्पोरिन]]
|{{No}}
|-
|[[Junin virus|जुनिन व्हायरस]]
|[[Argentine hemorrhagic fever|अर्जेंटाइन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{Yes}}
|-
|''[[Ascaris lumbricoides]]''
|[[Ascariasis|ऍस्केरियासिस]]
|[[Fecal smear|मलमूत्र स्मीअर]]
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]], [[mebendazole|मेबेंडाझोल]], [[levamisole|लेव्हामिसोल]] आणि [[pyrantel pamoate|पायरान्टेल पामोएट]]
|{{No}}
|-
|''[[Aspergillus]]'' प्रजाती
|[[Aspergillosis|ऍस्परजिलोसिस]]
|[[Chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]] आणि CT, [[microscopy|सूक्ष्मदर्शन]] [[silver stain|सिल्व्हर स्टेनद्वारे]]
|[[Voriconazole|व्होरिकोनाझोल]] आणि शस्त्रक्रियात्मक [[debridement|डिब्रायडमेंट]]सह [[liposomal amphotericin B|लिपोसोमल ऍम्फोटेरिसिन बी]]
|{{No}}
|-
|[[Astrovirus|''Astroviridae'']] प्रजाती
|[[Astrovirus|ऍस्ट्रोव्हायरस]] संक्रमण
|[[Electron microscopy|इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शन]], एंझाइम-इम्युनोअसे ([[ELISA]]), [[immunofluorescence|इम्युनोफ्लूरेसेन्स]] आणि [[polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]]
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|''[[Babesia]]'' प्रजाती
|[[Babesiosis|बाबेसिओसिस]]
|[[Giemsa stain|गिम्सा-डागलेला]] [[Blood film|पातळ-फिल्म रक्त स्मीअर]]
|[[Atovaquone|अटोव्हाकोन]] आणि [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]. जीवघेण्या प्रकरणांमध्ये, [[exchange transfusion|एक्सचेंज ट्रान्सफ्यूजन]] केले जाते.
|{{No}}
|-
|''[[Bacillus cereus]]''
|''[[Bacillus cereus]]'' संक्रमण
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[Vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]]
|{{No}}
|-
|अनेक जीवाणू
|[[Bacterial meningitis|जीवाणूजन्य मेंदुज्वर]]
|[[Lumbar puncture|कमरेचे पंक्चर]] (मेंदूत गाठ असल्यास किंवा [[intracranial pressure|इंट्राक्रॅनियल दाब]] वाढलेला असल्यास विरोधित), CT किंवा MRI
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
|अनेक जीवाणू
|[[Bacterial pneumonia|जीवाणूजन्य न्यूमोनिया]]
|थुंकी ग्राम स्टेन आणि जंतुंची कृत्रिम वाढ, छातीचे रेडिओग्राफी
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
| [[List of bacterial vaginosis microbiota|जीवाणूजन्य योनिदाहाचे सूक्ष्मजंतू]]
|[[Bacterial vaginosis|जीवाणूजन्य योनिदाह]]
|[[Gram stain|ग्राम स्टेन]] आणि व्हिफ चाचणी
|[[Metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]] किंवा [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Bacteroides]]'' प्रजाती
|''[[Bacteroides]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Balantidium coli]]''
|[[Balantidiasis|बॅलान्टिडियासिस]]
|मल परीक्षा, किंवा कोलोनोस्कोपी किंवा सिग्मोइडोस्कोपी
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]] किंवा [[iodoquinol|आयोडोक्विनॉल]]
|{{No}}
|-
|''[[Bartonella]]''
|[[Bartonellosis|बार्टोनेलोसिस]]
|[[microscopy|सूक्ष्मदर्शन]], [[serology|सेरॉलॉजी]] आणि [[Polymerase chain reaction|PCR]]
|प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
|''[[Baylisascaris]]'' प्रजाती
|''[[Baylisascaris]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[BK virus|बीके व्हायरस]]
|[[BK virus|बीके व्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Piedraia hortae]]''
|[[Black piedra|काळी पिएड्रा]]
|स्टेन किंवा जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[pyrithione zinc|पायरिथिओन झिंक]], [[formaldehyde|फॉर्मल्डिहाइड]] आणि [[salicylic acid|सॅलिसिलिक ऍसिड]] सारखे ऍन्टीफंगल शाम्पू
|{{No}}
|-
|''[[Blastocystis]]'' प्रजाती
|[[Blastocystosis|ब्लास्टोसिस्टोसिस]]
|रासायनिकरित्या जतन केलेल्या मलाच्या नमुन्याची सूक्ष्मदर्शी परीक्षा
|कोणत्याही विशिष्ट उपचाराची परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी वैज्ञानिक अभ्यासाचा अभाव
|{{No}}
|-
|''[[Blastomyces dermatitidis]]''
|[[Blastomycosis|ब्लास्टोमायकोसिस]]
|KOH तयारी, सायटोलॉजी किंवा हिस्टोलॉजी
|[[Itraconazole|इट्राकोनाझोल]] किंवा [[ketoconazole|केटोकोनाझोल]]
|{{No}}
|-
| [[Machupo virus|माचुपो व्हायरस]]
|[[Bolivian hemorrhagic fever|बोलिव्हियन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium botulinum]]''; टीप: बोटुलिझम हे ''[[Clostridium botulinum]]'' चे संक्रमण नसून [[botulinum toxin|बोटुलिनम विष]] सेवनामुळे होते.
|[[Botulism|बोटुलिझम]] (आणि शिशु बोटुलिझम)
|[[Enzyme-linked immunosorbent assay|एंझाइम-लिंक्ड इम्युनोसॉर्बेंट परीक्षा]] (ELISAs), [[electrochemiluminescent|इलेक्ट्रोकेमीलुमिनेसेंट]] (ECL) चाचण्या
|बोटुलिझम [[antitoxin|अँटिटॉक्सिन]] आणि सहायक काळजी
|{{No}}
|-
| [[Sabiá virus|साबिया व्हायरस]]
|[[Brazilian hemorrhagic fever|ब्राझिलियन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Brucella]]'' प्रजाती
|[[Brucellosis|ब्रुसेलोसिस]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[rifampicin|रिफॅम्पिसिन]] आणि [[aminoglycoside|अमिनोग्लायकोसाइड्स]] [[streptomycin|स्ट्रेप्टोमायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]]
|{{Yes}}
|-
|''[[Yersinia pestis]]''
|[[Bubonic plague|बुबोनिक प्लेग]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[Aminoglycoside|अमिनोग्लायकोसाइड्स]] जसे [[streptomycin|स्ट्रेप्टोमायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] (विशेषतः [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]) आणि [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]] [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| साधारणतः ''[[Burkholderia cepacia]]'' आणि इतर ''[[Burkholderia]]'' प्रजाती
|''[[Burkholderia]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Mycobacterium ulcerans]]''
|[[Buruli ulcer|बुरुली व्रण]]
|[[real-time PCR|रिअल-टाइम PCR]]
|सर्वाधिक वापरली जाणारी प्रतिजैविक पद्धत म्हणजे दिवसातून एकदा तोंडावाटे [[rifampicin|रिफॅम्पिसिन]] आणि दिवसातून दोनदा तोंडावाटे [[clarithromycin|क्लॅरिथ्रोमायसिन]].
|{{No}}
|-
|''[[Caliciviridae]]'' प्रजाती
|[[Caliciviridae|कॅलिसीव्हायरस]] संक्रमण ([[Norovirus|नोरोव्हायरस]] आणि [[Sapovirus|सॅपोव्हायरस]])
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Campylobacter]]'' प्रजाती
|[[Campylobacteriosis|कॅम्पिलोबॅक्टेरिओसिस]]
|मलाची जंतुंची कृत्रिम वाढ
|मुलांमध्ये [[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]] आणि प्रौढांमध्ये [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] वापरता येते.
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Candida albicans]]'' आणि इतर ''[[Candida (genus)|Candida]]'' प्रजाती
|[[Candidiasis|कॅंडिडियासिस]] (मोनिलियासिस; थ्रश)
|तोंडाचा कॅंडिडियासिस: पांढरे पट्टे आणि जळजळ. योनि कॅंडिडियासिस: योनीत खाज किंवा वेदना, लैंगिक संभोगाच्या वेळी वेदना
|[[Antifungal medication|बुरशीविरोधी औषधे]]
|{{No}}
|-
| ''[[Capillaria philippinensis]]'' द्वारे आतड्याचा आजार, ''[[Capillaria hepatica]]'' द्वारे यकृताचा आजार आणि ''[[Capillaria aerophila]]'' द्वारे फुफ्फुसाचा आजार
|[[Capillariasis|कॅपिलेरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus mutans]]''
|[[Dental caries|दंत क्षय]]
|
|
|{{partial|[[Caries vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Bartonella bacilliformis]]''
|[[Carrion's disease|कॅरियॉनचा रोग]]
|[[Giemsa stain|गिम्सा स्टेनसह]] परिधीय रक्त स्मीअर, कोलंबिया रक्त आगार जंतुंची कृत्रिम वाढ, [[immunoblot|इम्युनोब्लॉट]], अप्रत्यक्ष [[immunofluorescence|इम्युनोफ्लूरेसेन्स]] आणि [[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]] (जसे [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]]) किंवा प्रौढांमध्ये [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]] आणि मुलांमध्ये क्लोरॅम्फेनिकॉलसह [[beta-lactam|बीटा-लॅक्टम]]
|{{No}}
|-
|''[[Bartonella henselae]]''
|[[Cat-scratch disease|मांजरीच्या ओरखड्याचा आजार]]
|[[Polymerase chain reaction|पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन]]
|[[Azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{No}}
|-
| साधारणतः [[Group A streptococcal infection|ग्रुप A]] ''[[Streptococcus]]'' आणि ''[[Staphylococcus]]''
|[[Cellulitis|सेल्युलायटिस]]
|इतिहास आणि शारीरिक तपासणी
|पेनिसिलिनेज-प्रतिरोधक [[semisynthetic penicillin|अर्ध-कृत्रिम पेनिसिलिन]] किंवा प्रथम पिढीचे [[cephalosporin|सेफॅलोस्पोरिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Trypanosoma cruzi]]''
|[[Chagas disease|चागास रोग]] (अमेरिकन ट्रिपॅनोसोमियासिस)
|ताज्या [[Anticoagulant|अँटीकोआगुलंट]] रक्ताची किंवा त्याच्या [[buffy coat|बफी कोटची]] [[Microscope|सूक्ष्मदर्शी]] परीक्षा; किंवा [[Giemsa stain|गिम्सासह]] पातळ आणि जाड [[blood smear|रक्त स्मीअर]] तयार करून.
|[[Benznidazole|बेन्झनिडाझोल]] आणि [[nifurtimox|निफुर्टिमॉक्स]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Haemophilus ducreyi]]''
|[[Chancroid|चान्क्रॉइड]]
|नैदानिक निदान
|[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] शिफारस: एकच तोंडावाटे डोस (१ ग्रॅम) [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], एकच IM डोस (२५० मि.ग्रॅ.) [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], सात दिवसांसाठी दिवसातून तीन वेळा तोंडावाटे (५०० मि.ग्रॅ.) [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], किंवा तीन दिवसांसाठी दिवसातून दोनदा तोंडावाटे (५०० मि.ग्रॅ.) [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]].
|{{No}}
|-
|[[Varicella zoster virus|व्हेरिसेला झोस्टर व्हायरस (VZV)]]
|[[Chickenpox|कांजिण्या]]
|कांजिण्यांचे निदान प्रामुख्याने चिन्हे आणि लक्षणांवर आधारित आहे, ज्यात सुरुवातीची विशिष्ट लक्षणे आणि नंतर वैशिष्ट्यपूर्ण [[rash|पुरळ]] दिसतात.
|[[Aciclovir|ऍसायक्लोव्हिर]]
|{{Yes|[[Varicella vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Alphavirus]]''
|[[Chikungunya|चिकुनगुन्या]]
|[[Lymphocytopenia|कमी झालेली लिम्फोसाइट संख्या]] [[viremia|व्हायरेमिया]]शी सुसंगत. [[Serology|सेरोलॉजिकल]] निदानासाठी निश्चित प्रयोगशाळा निदान विषाणू एकांतीकरण, RT-PCR द्वारे केले जाऊ शकते.
|[[Therapy#Supportive therapy|सहायक काळजी]]
|{{Yes|[[Chikungunya vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Chlamydia trachomatis]]''
|[[Chlamydia infection|क्लॅमिडीया]]
|[[Nucleic acid amplification test|न्यूक्लिइक ऍसिड ऍम्प्लिफिकेशन चाचण्या]] (NAAT), जसे [[polymerase chain reaction|PCR]], ट्रान्सक्रिप्शन मेडिएटेड ऍम्प्लिफिकेशन (TMA) आणि DNA [[strand displacement amplification|स्ट्रँड डिस्प्लेसमेंट ऍम्प्लिफिकेशन]] (SDA)
|[[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], लेव्होफ्लॉक्सासिन किंवा [[ofloxacin|ऑफ्लॉक्सासिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydophila pneumoniae]]''
|''[[Chlamydophila pneumoniae]]'' संक्रमण (तैवान तीव्र श्वसन घटक किंवा TWAR)
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Vibrio cholerae]]''
|[[Cholera|कॉलरा]]
|जलद [[dipstick|डिपस्टिक]] चाचणी उपलब्ध आहे.
|[[oral rehydration therapy|तोंडावाटे पुनर्जलन थेरपी]] (ORT)
|{{yes|[[Cholera vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''[[Fonsecaea pedrosoi]]''
|[[Chromoblastomycosis|क्रोमोब्लास्टोमायकोसिस]]
|सूक्ष्मदर्शन (KOH स्क्रेपिंग्स)
|[[Itraconazole|इट्राकोनाझोल]], एक [[Antifungal medication|ऍन्टीफंगल]] [[azole|अझोल]], [[flucytosine|फ्ल्युसायटोसिन]]सह किंवा त्याशिवाय तोंडावाटे दिले जाते.
|{{No}}
|-
|''Batrachochytrium dendrabatidis''
|''[[Chytridiomycosis|कायट्रिडिओमायकोसिस]]''
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Clonorchis sinensis]]''
|[[Clonorchiasis|क्लोनॉर्चियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridioides difficile (bacteria)|Clostridioides difficile]]''
|''[[Clostridioides difficile infection|Clostridioides difficile'' कोलायटिस]]''
|[[Colonoscopy|कोलोनोस्कोपी]] किंवा [[sigmoidoscopy|सिग्मोइडोस्कोपी]], सायटोटॉक्सिसिटी परीक्षा, विष ELISA
|तोंडावाटे [[Vancomycin|व्हॅन्कोमायसिन]] किंवा [[fidaxomicin|फिडॅक्सोमायसिन]]
|{{No}}
|-
| ''[[Coccidioides immitis]]'' आणि ''[[Coccidioides posadasii]]''
|[[Coccidioidomycosis|कोकिडिओइडोमायकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[Coltivirus|कोलोरॅडो टिक फीव्हर व्हायरस]] (CTFV)
|[[Colorado tick fever|कोलोरॅडो टिक ताप]] (CTF)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः [[rhinovirus|राइनोव्हायरस]] आणि [[coronavirus|कोरोनाव्हायरस]]
|[[Common cold|सर्दी]] (तीव्र विषाणूजन्य राइनोफॅरेंजायटिस; तीव्र कोरिझा)
|लक्षणांवर आधारित
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]
|[[Coronavirus disease 2019|कोरोनाव्हायरस रोग २०१९]] (COVID-19)
|
|
|{{Yes|[[COVID-19 vaccine|होय]]}}
|-
|[[Coxsackie B virus|कॉक्ससॅकी बी व्हायरस]]
|[[Coxsackie B virus|कॉक्ससॅकी बी व्हायरस]] संक्रमण
|एंटेरोव्हायरस संक्रमणाचे निदान मुख्यतः [[serological|सेरोलॉजिकल]] चाचण्यांद्वारे जसे [[ELISA]] आणि पेशी संस्कृतीतून केले जाते.
|कॉक्ससॅकी बी गटाच्या विषाणूंसाठी कोणतेही सर्वमान्य उपचार नाहीत.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Creutzfeldt–Jakob disease|क्रॉयट्झफेल्ड-जेकब रोग]] (CJD)
|
|
|{{No}}
|-
| क्रिमियन-काँगो रक्तस्त्रावी ताप विषाणू
|[[Crimean-Congo hemorrhagic fever|क्रिमियन-काँगो रक्तस्त्रावी ताप]] (CCHF)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Cryptococcus neoformans]]''
|[[Cryptococcosis|क्रिप्टोकोकोसिस]]
|[[cerebrospinal fluid|सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड]] (CSF) चे [[India ink|इंडिया इंक]] परीक्षण
|[[Intravenous|शिरेद्वारे]] [[Amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]] आणि तोंडावाटे [[flucytosine|फ्ल्युसायटोसिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Cryptosporidium]]'' प्रजाती
|[[Cryptosporidiosis|क्रिप्टोस्पोरिडिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Ancylostoma braziliense]]''; अनेक इतर परजीवी
|[[Cutaneous larva migrans|त्वचीय लार्व्हा मायग्रान्स]] (CLM)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Cyclospora cayetanensis]]''
|[[Cyclosporiasis|सायक्लोस्पोरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Taenia solium]]''
|[[Cysticercosis|सिस्टिसेर्कोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Cytomegalovirus]]''
|[[Cytomegalovirus|सायटोमेगॅलोव्हायरस]] संक्रमण
|रक्त आणि मूत्र चाचण्या, बायोप्सी
|सिडोफोव्हिर, फॉस्कार्नेट, गॅन्सिक्लोव्हिर, व्हॅल्गॅन्सिक्लोव्हिर
|{{partial|[[Cytomegalovirus vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|[[Dengue fever|डेंग्यू]] विषाणू (DEN-1, DEN-2, DEN-3 आणि DEN-4) – [[Flavivirus|''Flaviviruses'']]
|[[Dengue fever|डेंग्यू ताप]]
|नैदानिक निदान
|उपचार लक्षणांवर अवलंबून असतो.
|{{yes|[[Dengue vaccine|होय]]}}
|-
| [[Green algae|हिरव्या शेवाळ]] [[Desmodesmus]] armatus
|[[Desmodesmus]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Dientamoeba fragilis]]''
|[[Dientamoebiasis|डिएंटामोएबियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Corynebacterium diphtheriae]]''
|[[Diphtheria|डिफ्थेरिया]]
|प्रयोगशाळा निकष: ''C. diphtheriae''जंतुंची कृत्रिम वाढ एकांतीकरण; हिस्टोपॅथॉलॉजिक निदान. विषारी द्रव्याचे प्रात्यक्षिक: इन विव्हो चाचण्या (गिनी पिग इनोक्युलेशन); इन विट्रो चाचणी: एलेकचे जेल प्रेसिपिटेशन चाचणी, PCR, ELISA, ICA. नैदानिक निकष: घशाच्या मागील भागाला जाड, राखाडी स्यूडोमेम्ब्रेनसह URT आजार; कमी तापमान; घसा खवखवणे.
|[[Metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]], [[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[Procaine penicillin G|प्रोकेन पेनिसिलिन जी]]
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Diphyllobothrium]]''
|[[Diphyllobothriasis|डिफायलोबोथ्रियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Dracunculus medinensis]]''
|[[Dracunculiasis|ड्रॅक्युनक्युलियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[Eastern equine encephalitis#Virus|पूर्व इक्वाइन एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Eastern equine encephalitis|पूर्व इक्वाइन एन्सेफलायटिस]] (EEE)
|रक्त चाचण्या
|[[Corticosteroids|कॉर्टिकोस्टेरॉइड्स]], [[anticonvulsants|ऍन्टीकन्व्हल्सेंट्स]] आणि सहायक उपाय (लक्षणांवर उपचार)
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[Ebola|इबोला]]व्हायरस (EBOV)
|[[Ebola|इबोला]] [[hemorrhagic fever|रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{yes|[[Ebola vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Echinococcus]]'' प्रजाती
|[[Echinococcosis|एकिनोकोकोसिस]]
|इमेजिंग, सेरॉलॉजी चाचणी
|रसायनोपचारासह गळूंचे शस्त्रक्रियात्मक काढणे
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia]]'' प्रजाती
|[[Ehrlichiosis|एर्लिकिओसिस]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Enterobius vermicularis]]''
|[[Enterobiasis|एंटेरोबियासिस]] (पिनवर्म संक्रमण)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Enterococcus]]'' प्रजाती
|''[[Enterococcus]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]] प्रजाती
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia prowazekii]]''
|[[Epidemic typhus|महामारी टायफस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Parvovirus B19]]
|[[Erythema infectiosum|एरिथेमा इन्फेक्शिओसम]] (पाचवा रोग)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Human herpesvirus 6|मानवी हर्पेसव्हायरस ६]] (HHV-6) आणि [[human herpesvirus 7|मानवी हर्पेसव्हायरस ७]] (HHV-7)
|[[Exanthem subitum|एक्झांथेमा सुबिटम]] (सहावा रोग)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fasciola hepatica]]'' आणि ''[[Fasciola gigantica]]''
|[[Fasciolasis|फॅसिओलियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fasciolopsis buski]]''
|[[Fasciolopsiasis|फॅसिओलॉप्सियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Fatal familial insomnia|घातक कौटुंबिक निद्रानाश]] (FFI)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Filarioidea]] [[Taxonomic rank|महाकुल]]
|[[Filariasis|फायलेरियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium perfringens]]''
|''[[Clostridium perfringens]]'' द्वारे [[Food poisoning|अन्न विषबाधा]]
|मल चाचणी
|सहायक काळजी
|{{No}}
|-
|अनेक
|[[Free-living amebic infection|मुक्त-जीवी अमीबिक संक्रमण]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Fusobacterium]]'' प्रजाती
|''[[Fusobacterium]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Clostridium perfringens]]''; इतर ''[[Clostridium]]'' प्रजाती
|[[Gas gangrene|गॅस गँगरीन]] (क्लॉस्ट्रिडियल मायोनेक्रोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Geotrichum candidum]]''
|[[Geotrichosis|जिओट्रिकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[PRNP]]
|[[Gerstmann-Sträussler-Scheinker syndrome|गेर्स्टमान-स्ट्रोसलर-श्रेंकर सिंड्रोम]] (GSS)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Giardia lamblia]]''
|[[Giardiasis|जिआर्डियासिस]]
|मलातील जीवांच्या पृष्ठभागावरील प्रतिजनांचे शोध
|उपचार नेहमीच आवश्यक नसतो. औषधे आवश्यक असल्यास, [[metronidazole|मेट्रोनिडाझोल]], [[tinidazole|टिनिडाझोल]], [[secnidazole|सेक्निडाझोल]] किंवा [[ornidazole|ऑर्निडाझोल]] सारखे [[nitroimidazole|नायट्रोइमिडाझोल]] औषध वापरले जाते.
|{{No}}
|-
|''[[Burkholderia mallei]]''
|[[Glanders|ग्लँडर्स]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Gnathostoma]] spinigerum'' आणि ''Gnathostoma hispidum''
|[[Gnathostomiasis|ग्नॅथोस्टोमियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
|[[Gonorrhea|गोनोरिया]]
|[[Gram stain|ग्राम स्टेन]] आणि जंतुंची कृत्रिम वाढ
|इंजेक्शनद्वारे [[Ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]] आणि तोंडावाटे [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Klebsiella granulomatis]]''
|[[Granuloma inguinale|ग्रॅन्युलोमा इंग्विनेल]] (डोनोव्हानोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus pyogenes]]''
|[[Group A streptococcal infection|ग्रुप A स्ट्रेप्टोकोकल संक्रमण]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|पेनिसिलिन
|{{No}}
|-
|''[[Streptococcus agalactiae]]''
|[[Group B streptococcal infection|ग्रुप B स्ट्रेप्टोकोकल संक्रमण]]
|ग्राम स्टेन
|पेनिसिलिन आणि ऍम्पीसिलिन
|{{No}}
|-
|''[[Haemophilus influenzae]]''
|''[[Haemophilus influenzae]]'' संक्रमण
|ग्राम स्टेन
|गंभीर प्रकरणांमध्ये रक्तप्रवाहात [[cefotaxime|सेफोटॅक्सिम]] आणि [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], कमी गंभीर प्रकरणांमध्ये [[ampicillin|ऍम्पीसिलिन]] आणि [[sulbactam|सल्बॅक्टम]], दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पिढीचे [[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] किंवा [[fluoroquinolones|फ्लुओरोक्विनोलोन्स]]
|{{yes|[[Hib vaccine|होय]]}}
|-
|[[Enterovirus|एंटेरोव्हायरस]], मुख्यतः [[Coxsackie A|कॉक्ससॅकी A]] [[virus|व्हायरस]] आणि [[EV-71|एंटेरोव्हायरस ७१]] (EV71)
|[[Hand, foot and mouth disease|हात, पाय आणि तोंडाचा रोग]] (HFMD)
|सादर होणाऱ्या चिन्हे आणि लक्षणांवरून सामान्यतः निदान केले जाऊ शकते. निदान अस्पष्ट असल्यास, घशातील स्वॅब किंवा मलाचा नमुना घेतला जाऊ शकतो.
|हात, पाय आणि तोंडाचा रोग एक विषाणूजन्य रोग असल्याने सामान्यतः औषधांची गरज नसते आणि तो स्वतःच बरा होतो.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Virus sin Nombre|सिन नॉम्ब्रे व्हायरस]]
|[[Hantavirus|हँटाव्हायरस]] पल्मोनरी सिंड्रोम (HPS)
|
|
|{{No}}
|-
| [[Heartland virus|हार्टलँड व्हायरस]]
|[[Heartland virus|हार्टलँड व्हायरस]] रोग
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Helicobacter pylori]]''
|''[[Helicobacter pylori]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| [[Escherichia coli]] O157:H7, O111 आणि O104:H4
|[[Hemolytic-uremic syndrome|हेमोलायटिक-युरेमिक सिंड्रोम]] (HUS)
|aHUS चे प्रारंभिक निदान अनेकदा प्रारंभिक, कॉम्प्लिमेंट-ट्रिगरिंग संक्रमणाच्या संदर्भात केले जाते.
|उपचारांमध्ये [[supportive care|सहायक काळजी]] आणि [[Kidney dialysis|डायलिसिस]], [[Corticosteroids|स्टेरॉइड्स]], [[blood transfusions|रक्त संक्रमण]] आणि [[plasmapheresis|प्लाझ्माफेरेसिस]] यांचा समावेश असू शकतो.
|{{No}}
|-
| [[Bunyaviridae]] प्रजाती
|[[Hemorrhagic fever with renal syndrome|मूत्रपिंड सिंड्रोमसह रक्तस्त्रावी ताप]] (HFRS)
|HFRS केवळ नैदानिक आधारावर निदान करणे कठीण असते आणि अनेकदा [[Serology|सेरोलॉजिकल]] पुरावे आवश्यक असतात.
|HFRS वर कोणताही उपाय नाही. उपचारांमध्ये मूत्रपिंड डायलिसिससह सहायक थेरपी समाविष्ट आहे.
|{{No}}
|-
| [[Hendra virus|हेंड्रा व्हायरस]]
|[[Hendra virus|हेंड्रा व्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| [[Hepatitis A virus|हिपॅटायटिस A व्हायरस]]
|[[Hepatitis A|हिपॅटायटिस A]]
|रक्त चाचण्या
|[[Supportive care|सहायक काळजी]], [[liver transplantation|यकृत प्रत्यारोपण]]
|{{yes|[[Hepatitis A vaccine|होय]]}}
|-
| [[Hepatitis B virus|हिपॅटायटिस B व्हायरस]]
|[[Hepatitis B|हिपॅटायटिस B]]
|रक्त चाचण्या
|[[Antiviral medication|अँटीव्हायरल औषधे]] ([[tenofovir|टेनोफोव्हिर]], [[interferon|इंटरफेरॉन]]), [[liver transplantation|यकृत प्रत्यारोपण]]
|{{yes|[[Hepatitis B vaccine|होय]]}}
|-
| [[Hepatitis C virus|हिपॅटायटिस C व्हायरस]]
|[[Hepatitis C|हिपॅटायटिस C]]
|[[antibodies|प्रतिपिंड]] किंवा विषाणू [[RNA|RNA]] साठी रक्त चाचणी
|अँटीव्हायरल ([[sofosbuvir|सोफॉस्बुव्हिर]], [[simeprevir|सिमेप्रेव्हिर]], इतर)
|{{partial|[[Hepatitis C vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[Hepatitis D Virus|हिपॅटायटिस D व्हायरस]]
|[[Hepatitis D|हिपॅटायटिस D]]
|इम्युनोग्लोबुलिन जी
|अँटीव्हायरल, पेगायलेटेड इंटरफेरॉन अल्फा
|{{No}}
|-
| [[Hepatitis E virus|हिपॅटायटिस E व्हायरस]]
|[[Hepatitis E|हिपॅटायटिस E]]
|हिपॅटायटिस E व्हायरस (HEV)
|विश्रांती, [[ribavirin|रिबाव्हिरिन]] (जुनाट असल्यास)
|{{yes|होय}}
|-
|[[Herpes simplex virus|हर्पेस सिम्प्लेक्स व्हायरस १ आणि २]] (HSV-1 आणि HSV-2)
|[[Herpes simplex|हर्पेस सिम्प्लेक्स]]
|लक्षणांवर आधारित, [[Polymerase chain reaction|PCR]], [[विषाणू संस्कृती]]
|[[Aciclovir|ऍसायक्लोव्हिर]], [[valaciclovir|व्हॅलेसायक्लोव्हिर]], [[paracetamol|पॅरासेटामॉल]] (अॅसेटामिनोफेन), स्थानिक लिडोकेन
|{{No}}
|-
|''[[Histoplasma capsulatum]]''
|[[Histoplasmosis|हिस्टोप्लाझमोसिस]]
|थुंकी ([[bronchoalveolar lavage|ब्रॉन्कोअल्व्होलर लॅव्हेजद्वारे]]), रक्त किंवा संक्रमित अवयवांपासून नमुने
|[[Immunocompetence|रोगप्रतिकारक्षम]] व्यक्तींमध्ये, हिस्टोप्लाझमोसिस उपचाराशिवाय बरा होतो. गंभीर रोगाच्या उपचारात प्रथम [[amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]] आणि नंतर तोंडावाटे [[itraconazole|इट्राकोनाझोल]] समाविष्ट आहे.
|{{No}}
|-
|''[[Ancylostoma duodenale]]'' आणि ''[[Necator americanus]]''
|[[Hookworm|हुकवर्म]] संक्रमण
|
|
|{{partial|[[Hookworm vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| [[Human bocavirus|मानवी बोकाव्हायरस]] (HBoV)
|[[Human bocavirus|मानवी बोकाव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia ewingii]]''
|[[Human ewingii ehrlichiosis|मानवी इव्हिंगी एर्लिकिओसिस]]
|[[Polymerase chain reaction|PCR]] द्वारे निदान निश्चित केले जाऊ शकते. परिधीय रक्त स्मीअर मोरुला नावाच्या इंट्रासायटोप्लाझ्मिक समावेशांसाठी तपासले जाऊ शकते.
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Anaplasma phagocytophilum]]''
|[[Human granulocytic anaplasmosis|मानवी ग्रॅन्युलोसायटिक ऍनाप्लाझमोसिस]] (HGA)
|[[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
| [[Human metapneumovirus|मानवी मेटान्युमोव्हायरस]] (hMPV)
|[[Human metapneumovirus|मानवी मेटान्युमोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ehrlichia chaffeensis]]''
|[[Human monocytic ehrlichiosis|मानवी मोनोसायटिक एर्लिकिओसिस]]
|[[Polymerase chain reaction|PCR]]
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
| [[human papillomavirus|मानवी पॅपिलोमाव्हायरस]]पैकी एक
|[[Human papillomavirus|मानवी पॅपिलोमाव्हायरस]] (HPV) संक्रमण
|
|
|{{yes|[[HPV vaccine|होय]]}}
|-
| [[Human parainfluenza virus|मानवी पॅराइन्फ्लुएंझा व्हायरस]] (HPIV)
|[[Human parainfluenza virus|मानवी पॅराइन्फ्लुएंझा व्हायरस]] संक्रमण [[Croup|क्रुप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Human T-lymphotropic virus 1|मानवी T-लिम्फोट्रॉपिक व्हायरस १]] (HTLV-1)
|[[Human T-lymphotropic virus 1|मानवी T-लिम्फोट्रॉपिक व्हायरस १]] संक्रमण
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Hymenolepis nana]]'' आणि [[Hymenolepis diminuta|Hymenolepis diminuta]]
|[[Hymenolepiasis|हायमेनोलेपियासिस]]
|अंडी आणि परजीवींसाठी मलाची तपासणी
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]], [[niclosamide|निक्लोसामाइड]]
|{{No}}
|-
| [[Epstein–Barr virus|एपस्टाइन-बार व्हायरस]] (EBV)
|[[Infectious mononucleosis|एपस्टाइन-बार व्हायरस संसर्गजन्य मोनोन्यूक्लिओसिस]] (मोनो)
|निदान पद्धतींमध्ये समाविष्ट आहेत: वय (१० ते ३० वर्षे); [[Medical history|वैद्यकीय इतिहास]]; [[Physical examination|शारीरिक तपासणी]]; [[heterophile antibody test|हेटेरोफाइल प्रतिपिंड चाचणी]]; [[Serology|सेरोलॉजिकल चाचण्या]].
|संसर्गजन्य मोनोन्यूक्लिओसिस सामान्यतः [[Self-limiting (biology)|स्व-मर्यादित]] असतो, म्हणून केवळ लक्षणात्मक किंवा सहायक उपचार वापरले जातात.
|{{partial|[[Epstein–Barr vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Orthomyxoviridae]] प्रजाती
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Influenza|इन्फ्लुएंझा]] (फ्लू)
| rowspan=&quot;2&quot; |विषाणू संस्कृती, प्रतिपिंड- आणि प्रतिजन-शोध चाचण्या आणि न्यूक्लिइक ऍसिड-आधारित चाचण्या.
| rowspan=&quot;2&quot; |सौम्य किंवा मध्यम आजाराच्या प्रकरणांमध्ये उपचार सहायक असतो आणि त्यात [[acetaminophen|एसेटामिनोफेन]] आणि [[ibuprofen|आयबुप्रोफेन]] सारखी ताप कमी करणारी औषधे, निर्जलीकरण टाळण्यासाठी पुरेसे द्रव सेवन आणि घरी विश्रांती यांचा समावेश आहे.
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|{{yes|[[Influenza vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Isospora belli]]''
|[[Isosporiasis|आयसोस्पोरियासिस]]
|मोठ्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराच्या ऑओसिस्टचे सूक्ष्मदर्शी प्रात्यक्षिक हे निदानाचा आधार आहे.
|[[Trimethoprim-sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम-सल्फामेथॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
|[[Japanese encephalitis virus|जपानी एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Japanese encephalitis|जपानी एन्सेफलायटिस]]
|सीरम आणि/किंवा [[cerebrospinal fluid|सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड]] मध्ये JE व्हायरस-विशिष्ट IgM प्रतिपिंड शोधणाऱ्या उपलब्ध चाचण्या
|सहायक
|{{yes|[[Japanese encephalitis vaccine|होय]]}}
|-
| अज्ञात; पुरावे सूचित करतात की ते संसर्गजन्य आहे
|[[Kawasaki disease|कावासाकी रोग]]
|लक्षणांवर आधारित, [[Echocardiogram|हृदयाचे अल्ट्रासाउंड]]
|[[Aspirin|ऍस्पिरिन]], [[immunoglobulin|इम्युनोग्लोबुलिन]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Keratitis|केरायटिस]]
|
|संसर्गजन्य केरायटिसला सामान्यतः रोगकारक नष्ट करण्यासाठी तातडीच्या प्रतिजैविक, बुरशीविरोधी किंवा अँटीव्हायरल थेरपीची आवश्यकता असते.
|{{No}}
|-
|''[[Kingella kingae]]''
|''[[Kingella kingae]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|[[PRNP]]
|[[Kuru (disease)|कुरू]]
|शवपरीक्षा
|कोणताही उपाय नाही
|{{No}}
|-
|[[Lassa virus|लासा व्हायरस]]
|[[Lassa fever|लासा ताप]]
|प्रयोगशाळा चाचणी
|सहायक
|{{No}}
|-
|''[[Legionella pneumophila]]''
|[[Legionellosis|लेजिओनेलोसिस]] (लेजिओनेर्स रोग)
|मूत्रातील [[antigen test|प्रतिजन चाचणी]], [[sputum culture|थुंकी संस्कृती]]
|प्रभावी [[antibiotic|प्रतिजैविक]]ांमध्ये बहुतेक [[macrolide|मॅक्रोलाइड्स]], [[Tetracycline antibiotics|टेट्रासायक्लिन]], [[ketolide|केटोलाइड्स]] आणि [[Quinolone antibiotic|क्विनोलोन्स]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Legionella pneumophila]]''
|[[Pontiac fever|पॉन्टियाक ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Leishmania]]'' प्रजाती
|[[Leishmaniasis|लेशमानियासिस]]
|[[amastigotes|अमास्टिगोट्स]] (लेशमान-डोनोव्हान बॉडीज) च्या प्रत्यक्ष दर्शनाद्वारे हेमॅटोलॉजी प्रयोगशाळा.
|भारत, दक्षिण अमेरिका आणि भूमध्यसागरातील व्हिसेरल लेशमानियासिससाठी, [[liposomal amphotericin B|लिपोसोमल ऍम्फोटेरिसिन बी]] शिफारसीय उपचार आहे.
|{{partial|[[Leishmaniasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Mycobacterium leprae]]'' आणि ''[[Mycobacterium lepromatosis]]''
|[[Leprosy|कुष्ठरोग]]
|ज्या देशांमध्ये लोक वारंवार संक्रमित होतात, एखाद्या व्यक्तीला कुष्ठरोग आहे असे मानले जाते जर त्यांना खालीलपैकी एक चिन्ह असेल: कुष्ठरोगाशी सुसंगत त्वचेचे घाव आणि निश्चित संवेदना हानी; किंवा सकारात्मक त्वचा स्मीअर.
|[[Rifampicin|रिफॅम्पिसिन]], [[dapsone|डॅप्सोन]], [[clofazimine|क्लोफाझिमिन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Leptospira]]'' प्रजाती
|[[Leptospirosis|लेप्टोस्पायरोसिस]]
|जीवाणूविरूद्ध [[antibodies|प्रतिपिंड]] किंवा त्याच्या [[DNA|DNA]] साठी रक्त तपासणी
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[penicillin|पेनिसिलिन]], [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]]
|{{yes|[[Leptospirosis vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Listeria monocytogenes]]''
|[[Listeriosis|लिस्टेरिओसिस]]
|रक्त किंवा [[Cerebrospinal fluid|पाठीच्या कण्याचा द्रव]] यांची ऊती संवर्धन
|[[Ampicillin|ऍम्पीसिलिन]], [[gentamicin|जेंटामायसिन]]
|{{No}}
|-
|[[Loa loa|लोआ लोआ]]
|[[Loa loa filariasis|लोआयसिस]]
|रक्ताचे सूक्ष्मदर्शन (आदर्शतः दुपारी) [[Microfilaria|मायक्रोफायलेरेमिया]]साठी, समृद्धी तंत्र, PCR, ELISA
|[[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]], [[Ivermectin|आयव्हरमेक्टिन]], [[Diethylcarbamazine|डायएथिलकार्बामाझिन]]
|नाही
|-
|''[[Borrelia burgdorferi]]'', ''[[Borrelia garinii]]'' आणि ''[[Borrelia afzelii]]''
|[[Lyme disease|लाइम रोग]] (लाइम बोरेलिओसिस)
|लक्षणांवर आधारित, टिक एक्सपोजर, रक्त चाचण्या
|[[Doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[amoxicillin|अमॉक्सिसिलिन]], [[ceftriaxone|सेफ्ट्रायॲक्सोन]], [[cefuroxime|सेफुरॉक्सिम]]
|{{partial|[[Lyme disease vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
|''[[Wuchereria bancrofti]]'' आणि ''[[Brugia malayi]]''
|[[Lymphatic filariasis|लसीकावाहिनी फायलेरियासिस]] (एलिफंटियासिस)
|रक्ताची [[Microscopy|सूक्ष्मदर्शी परीक्षा]]
|[[ivermectin|आयव्हरमेक्टिन]] किंवा [[diethylcarbamazine|डायएथिलकार्बामाझिन]]सह [[Albendazole|ऍल्बेंडाझोल]]
|{{No}}
|-
|[[Lymphocytic choriomeningitis|लिम्फोसायटिक कोरिओमेनिंजायटिस व्हायरस]] (LCMV)
|[[Lymphocytic choriomeningitis|लिम्फोसायटिक कोरिओमेनिंजायटिस]]
|रक्त चाचणी
|लक्षणात्मक आणि सहायक
|{{No}}
|-
|''[[Plasmodium]]'' प्रजाती
|[[Malaria|मलेरिया]]
|रक्ताची तपासणी, [[Malaria antigen detection tests|प्रतिजन शोध चाचण्या]]
|[[Antimalarial medication|मलेरियाविरोधी औषधे]]
|{{yes|[[Malaria vaccine|होय]]}}
|-
|[[Marburg virus|मार्बर्ग व्हायरस]]
|[[Marburg virus|मार्बर्ग]] [[hemorrhagic fever|रक्तस्त्रावी ताप]] (MHF)
|रक्त चाचणी
|सहायक
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Measles virus|गोवर व्हायरस]]
|[[Measles|गोवर]]
|गोवर विषाणूच्या संपर्कानंतर साधारणतः १० दिवसांनी [[fever|ताप]] आणि [[malaise|अस्वस्थता]], त्यानंतर [[cough|खोकला]], [[Rhinitis|नासिका प्रवाह]] आणि [[conjunctivitis|डोळ्यांची जळजळ]] वाढत जाते. कोप्लिकचे डाग दिसणे देखील निदानात्मक आहे.
|[[Supportive treatment|सहायक काळजी]]
|{{yes|[[Measles vaccine|होय]]}}
|-
| [[Middle East respiratory syndrome–related coronavirus|मध्य पूर्व श्वसन सिंड्रोम संबंधित कोरोनाव्हायरस]]
|[[Middle East respiratory syndrome|मध्य पूर्व श्वसन सिंड्रोम]] (MERS)
|[[Reverse transcription polymerase chain reaction|rRT-PCR चाचणी]]
|[[Symptomatic treatment|लक्षणात्मक]] आणि [[Supportive treatment|सहायक]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Burkholderia pseudomallei]]''
|[[Melioidosis|मेलिओइडोसिस]] (व्हिटमोरचा रोग)
|जंतुंची कृत्रिम वाढ माध्यमांमध्ये 
|[[Ceftazidime|सेफ्टाझिडीम]], [[meropenem|मेरोपेनम]], [[co-trimoxazole|को-ट्रायमॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Meningitis|मेंदुज्वर]]
|[[Lumbar puncture|कमरेचे पंक्चर]]
|[[Antibiotics|प्रतिजैविके]], [[antivirals|अँटीव्हायरल]], [[steroids|स्टेरॉइड्स]]
|{{No}}
|-
|''[[Neisseria meningitidis]]''
|[[Meningococcal disease|मेनिन्गोकोकल रोग]]
|
|प्राथमिक काळजीमध्ये उपचारांमध्ये सामान्यतः [[benzylpenicillin|बेन्झिलपेनिसिलिन]] इंट्रामस्क्युलर प्रशासन समाविष्ट असते. रुग्णालयात, IV ब्रॉड स्पेक्ट्रम तृतीय पिढीचे [[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] सामान्यतः पसंतीची प्रतिजैविके असतात.
|{{yes|[[Meningococcal vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''Metagonimus yokagawai''
|[[Metagonimiasis|मेटागोनिमियासिस]]
|[[feces|मलात]] दिसणाऱ्या अंड्यांद्वारे मेटागोनिमियासिसचे निदान केले जाते.
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]]
|{{No}}
|-
| [[Microsporidia|मायक्रोस्पोरिडिया]] फाइलम
|[[Microsporidiosis|मायक्रोस्पोरिडिओसिस]]
|PCR
|उपचारात [[Fumagillin|फुमागिलिन]] वापरले गेले आहे. आणखी एक औषध [[albendazole|ऍल्बेंडाझोल]] आहे.
|{{No}}
|-
| [[Molluscum contagiosum virus|मॉलस्कम कॉन्टेजिओसम व्हायरस]] (MCV)
|[[Molluscum contagiosum|मॉलस्कम कॉन्टेजिओसम]] (MC)
|दिसण्यावर आधारित
|[[Cimetidine|सिमेटिडाइन]], [[podophyllotoxin|पोडोफायलोटॉक्सिन]]
|{{No}}
|-
| [[Monkeypox virus|मंकीपॉक्स व्हायरस]]
|[[Mpox|एमपॉक्स]]
|विषाणू DNA साठी चाचणी
|सहायक, [[antivirals|अँटीव्हायरल]], [[vaccinia immune globulin|व्हॅक्सिनिया इम्यून ग्लोब्युलिन]]
|{{Yes}}
|-
| [[Mumps virus|गालगुंड व्हायरस]]
|[[Mumps|गालगुंड]]
|प्रतिपिंड चाचणी, विषाणू संस्कृती आणि रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमरेज चेन रिऍक्शन
|[[Supportive treatment|सहायक]]
|{{yes|[[Mumps vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Rickettsia typhi]]''
|[[Murine typhus|म्युरिन टायफस]] (स्थानिक टायफस)
|प्रारंभिक निदान नैदानिक संशयावर आधारित राहिले.
|सर्वात प्रभावी प्रतिजैविकांमध्ये [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] आणि [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Mycoplasma pneumoniae]]''
|[[Mycoplasma pneumonia|मायकोप्लाझ्मा न्यूमोनिया]]
|छातीचा क्ष-किरण, छातीचा CT, रक्त चाचणी
|[[Erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]]
|{{No}}
|-
|''[[Mycoplasma genitalium]]''
|[[Mycoplasma genitalium|मायकोप्लाझ्मा जेनिटॅलियम]] संक्रमण
|न्यूक्लिइक ऍसिड ऍम्प्लिफिकेशन चाचणी
|[[Azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]], [[moxifloxacin|मॉक्सिफ्लॉक्सासिन]]
|{{No}}
|-
| जीवाणू ([[actinomycosis|ऍक्टिनोमायसेटोमा]]) आणि बुरशी ([[Eumycetoma|युमायसेटोमा]]) च्या असंख्य प्रजाती
|[[Mycetoma|मायसेटोमा]]
|[[Ultrasound|अल्ट्रासाउंड]], [[fine needle aspiration|फाइन निडल ऍस्पिरेशन]]
|[[Antibiotics|प्रतिजैविके]] किंवा [[antifungal|बुरशीविरोधी]] औषधे
|{{No}}
|-
|[[Parasite|परजीवी]] [[Diptera|डिप्टेरस]] माशी अळ्या
|[[Myiasis|मायिआसिस]]
|तपासणी आणि सेरोलॉजिक चाचणी
|मध्यवर्ती पंक्टमवर पेट्रोलियम जेली
|{{No}}
|-
| बहुधा ''[[Chlamydia trachomatis]]'' आणि ''[[Neisseria gonorrhoeae]]''
|[[Neonatal conjunctivitis|नवजात नेत्रश्लेष्मलाशोथ]] (ऑप्थाल्मिया नियोनेटोरम)
|
|प्रतिजैविक मलम ([[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], किंवा क्वचितच [[silver nitrate|सिल्व्हर नायट्रेट]] किंवा [[Argyrol|आर्जायरोल]])
|{{No}}
|-
| [[Nipah virus|निपाह व्हायरस]]
|[[Nipah virus infection|निपाह व्हायरस संक्रमण]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[Norovirus|नोरोव्हायरस]]
|[[Norovirus|नोरोव्हायरस]]
|लक्षणांवर आधारित
|[[Supportive care|सहायक काळजी]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|[[PRNP]]
|(नवीन) व्हेरियंट क्रॉयट्झफेल्ड-जेकब रोग (vCJD, nvCJD)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Nocardia asteroides]]'' आणि इतर ''[[Nocardia]]'' प्रजाती
|[[Nocardiosis|नोकार्डिओसिस]]
|फुफ्फुसांचे विश्लेषण करण्यासाठी छातीचा क्ष-किरण, [[bronchoscopy|ब्रॉन्कोस्कोपी]], मेंदू/फुफ्फुस/त्वचा बायोप्सी किंवा [[sputum culture|थुंकी संस्कृती]].
|[[trimethoprim/sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम/सल्फामेथॉक्साझोल]] किंवा [[Sulfonamide (medicine)|सल्फोनामाइड्सचे]] उच्च डोस
|{{No}}
|-
|''[[Onchocerca volvulus]]''
|[[Onchocerciasis|ऑन्कोसर्कियासिस]] (नदी अंधत्व)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Opisthorchis viverrini]]'' आणि ''[[Opisthorchis felineus]]''
|[[Opisthorchiasis|ऑपिस्टॉर्कियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Paracoccidioides brasiliensis]]''
|[[Paracoccidioidomycosis|पॅराकोकिडिओइडोमायकोसिस]] (दक्षिण अमेरिकन ब्लास्टोमायकोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Paragonimus westermani]]'' आणि इतर ''[[Paragonimus]]'' प्रजाती
|[[Paragonimiasis|पॅरागोनिमियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Pasteurella]]'' प्रजाती
|[[Pasteurellosis|पेस्टुरेलोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Head louse|Pediculus humanus capitis]]''
|[[Pediculosis capitis|पेडिक्युलोसिस कॅपिटिस]] (डोक्यातील उवा)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Body louse|Pediculus humanus corporis]]''
|[[Pediculosis corporis|पेडिक्युलोसिस कॉर्पोरिस]] (शरीरातील उवा)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Crab louse|Pthirus pubis]]''
|[[Pediculosis pubis|पेडिक्युलोसिस प्युबिस]] (जघन उवा, खेकड्याच्या उवा)
|
|
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Pelvic inflammatory disease|श्रोणिदाह रोग]] (PID)
|लक्षणांवर आधारित, [[ultrasound|अल्ट्रासाउंड]], [[laparoscopic surgery|लॅपरोस्कोपिक शस्त्रक्रिया]]
|विशिष्ट पद्धतींमध्ये [[cefoxitin|सेफॉक्सिटिन]] किंवा [[cefotetan|सेफोटेटन]] आणि [[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]] तसेच [[clindamycin|क्लिंडामायसिन]] आणि [[gentamicin|जेंटामायसिन]] समाविष्ट आहेत.
|{{No}}
|-
|''[[Bordetella pertussis]]''
|[[Pertussis|डांग्या खोकला]] (व्हूपिंग कफ)
|[[Nasopharyngeal swab|नासोफॅरेंजियल स्वॅब]]
|[[erythromycin|एरिथ्रोमायसिन]], [[clarithromycin|क्लॅरिथ्रोमायसिन]] किंवा [[azithromycin|अझिथ्रोमायसिन]]
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Yersinia pestis]]''
|[[Plague (disease)|प्लेग]]
|लसिका ग्रंथी, रक्त, [[sputum|थुंकीत]] जीवाणू शोधणे
|[[Gentamicin|जेंटामायसिन]] आणि [[fluoroquinolone|फ्लुओरोक्विनोलोन]]
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Streptococcus pneumoniae]]''
|[[Pneumococcal infection|न्यूमोकोकल संक्रमण]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[cephalosporins|सेफॅलोस्पोरिन]] आणि फ्लुओरोक्विनोलोन जसे [[levofloxacin|लेव्होफ्लॉक्सासिन]] आणि [[moxifloxacin|मॉक्सिफ्लॉक्सासिन]]
|{{yes|[[Pneumococcal vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Pneumocystis jirovecii]]''
|[[Pneumocystis pneumonia|न्यूमोसिस्टिस न्यूमोनिया]] (PCP)
|[[chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]] आणि [[Arterial blood gas|धमनीतील ऑक्सिजन पातळी]]
|[[trimethoprim/sulfamethoxazole|ट्रायमेथोप्रिम/सल्फामेथॉक्साझोल]]
|{{No}}
|-
| अनेक
|[[Pneumonia|न्यूमोनिया]]
|लक्षणांवर आधारित, [[chest X-ray|छातीचा क्ष-किरण]]
|[[Antibiotic|प्रतिजैविके]], [[antiviral|अँटीव्हायरल]], [[oxygen therapy|ऑक्सिजन थेरपी]]
|{{No}}
|-
| [[Poliovirus|पोलिओव्हायरस]]
|[[Poliomyelitis|पोलिओमायलिटिस]]
|[[feces|मलात]] विषाणू किंवा रक्तात [[antibodies|प्रतिपिंड]] शोधणे
|[[supportive care|सहायक काळजी]]
|{{yes|[[Polio vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Prevotella]]'' प्रजाती
|''[[Prevotella]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|साधारणतः ''[[Naegleria fowleri]]''
|[[Primary amoebic meningoencephalitis|प्राथमिक अमीबिक मेनिन्गोएन्सेफलायटिस]] (PAM)
|फ्लॅजेलेशन चाचणी
|[[Miltefosine|मिल्टेफोसिन]], [[fluconazole|फ्ल्युकोनाझोल]], [[amphotericin B|ऍम्फोटेरिसिन बी]], [[posaconazole|पोसाकोनाझोल]], [[voriconazole|व्होरिकोनाझोल]], [[targeted temperature management|लक्षित तापमान व्यवस्थापन]]
|{{No}}
|-
| [[JC virus|जेसी व्हायरस]]
|[[Progressive multifocal leukoencephalopathy|प्रोग्रेसिव्ह मल्टीफोकल ल्युकोएन्सेफलोपॅथी]]
|[[Cerebrospinal fluid|पाठीच्या कण्याच्या द्रवात]] जेसी व्हायरस [[DNA|DNA]] शोधणे, मेंदूचा CT
|
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydophila psittaci]]''
|[[Psittacosis|सिटॅकोसिस]]
|जंतुंची कृत्रिम वाढ
|[[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]] आणि [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]]
|{{No}}
|-
|''[[Coxiella burnetii]]''
|[[Q fever|क्यू ताप]]
|सेरॉलॉजीवर आधारित
|[[doxycycline|डॉक्सीसायक्लिन]], [[tetracycline|टेट्रासायक्लिन]], [[chloramphenicol|क्लोरॅम्फेनिकॉल]], [[ciprofloxacin|सिप्रोफ्लॉक्सासिन]] आणि [[ofloxacin|ऑफ्लॉक्सासिन]]
|{{yes|होय}}
|-
| [[Rabies virus|रेबीज व्हायरस]]
|[[Rabies|रेबीज]]
|फ्लूरेसेंट प्रतिपिंड चाचणी (FAT)
|सहायक काळजी
|{{yes|[[Rabies vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Borrelia hermsii]]'', ''[[Borrelia recurrentis]]'' आणि इतर ''[[Borrelia]]'' प्रजाती
|[[Relapsing fever|पुनरावर्ती ताप]]
|रक्त स्मीअर
|[[Tetracycline|टेट्रासायक्लिन]]-वर्गातील प्रतिजैविके
|{{No}}
|-
| [[Respiratory syncytial virus|श्वसन संपेश्या विषाणू]] (RSV)
|[[Respiratory syncytial virus|श्वसन संपेश्या विषाणू]] संक्रमण
|विविध प्रयोगशाळा चाचण्या
|[[Respiratory syncytial virus vaccine|श्वसन संपेश्या विषाणू लस]]
|{{Yes}}
|-
|''[[Rhinosporidium seeberi]]''
|[[Rhinosporidiosis|राइनोस्पोरिडिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rhinovirus|राइनोव्हायरस]]
|[[Rhinovirus|राइनोव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia]]'' प्रजाती
|[[Rickettsia|रिकेट्सिया]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia akari]]''
|[[Rickettsialpox|रिकेट्सियलपॉक्स]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rift Valley fever|रिफ्ट व्हॅली ताप]] व्हायरस
|[[Rift Valley fever|रिफ्ट व्हॅली ताप]] (RVF)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Rickettsia rickettsii]]''
|[[Rocky Mountain spotted fever|रॉकी माउंटन स्पॉटेड ताप]] (RMSF)
|
|
|{{No}}
|-
| [[Rotavirus|रोटाव्हायरस]]
|[[Rotavirus|रोटाव्हायरस]] संक्रमण
|
|
|{{yes|[[Rotavirus vaccine|होय]]}}
|-
| [[Rubella virus|रुबेला व्हायरस]]
|[[Rubella|रुबेला]]
|
|
|{{yes|[[Rubella vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Salmonella]]'' प्रजाती
|[[Salmonellosis|साल्मोनेलोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|[[SARS coronavirus|SARS कोरोनाव्हायरस]]
|[[Severe acute respiratory syndrome|गंभीर तीव्र श्वसन सिंड्रोम]] (SARS)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Sarcoptes scabiei]]''
|[[Scabies|खरूज]]
|
|
|{{No}}
|-
|ग्रुप A ''[[Streptococcus]]'' प्रजाती
|[[Scarlet fever|स्कार्लेट ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Schistosoma]]'' प्रजाती
|[[Schistosomiasis|शिस्टोसोमियासिस]]
|
|[[Praziquantel|प्राझिक्वान्टेल]]
|{{partial|[[Schistosomiasis vaccine|संशोधनाधीन]]}}
|-
| अनेक
|[[Sepsis|सेप्सिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Shigella]]'' प्रजाती
|[[Shigellosis|शिगेलोसिस]] (बॅसिलरी डिसेंट्री)
|
|
|{{No}}
|-
|[[Varicella zoster virus|व्हेरिसेला झोस्टर व्हायरस (VZV)]]
|[[Shingles|नागीण]] (हर्पेस झोस्टर)
|
|
|{{yes|[[Shingles vaccine|होय]]}}
|-
|[[Variola major|व्हेरिओला मेजर]] किंवा Variola minor
|[[Smallpox|देवी]] (व्हेरिओला)
|
|
|{{yes|[[Smallpox vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Sporothrix schenckii]]''
|[[Sporotrichosis|स्पोरोट्रिकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus]]'' प्रजाती
|[[Staphylococcal food poisoning|स्टॅफिलोकोकल अन्न विषबाधा]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus]]'' प्रजाती
|[[Staphylococcal infection|स्टॅफिलोकोकल संक्रमण]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Strongyloides stercoralis]]''
|[[Strongyloidiasis|स्ट्रॉन्जिलॉइडियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Measles virus|गोवर व्हायरस]]
|[[Subacute sclerosing panencephalitis|सबएक्यूट स्क्लेरोझिंग पॅनेन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{yes|[[Measles vaccine|होय]]}}
|-
| |''[[Treponema pallidum]]''
|[[Bejel|बेजेल]], [[Syphilis|सिफिलीस]] आणि [[Yaws|याव्ज]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Taenia (flatworm)|Taenia]]'' प्रजाती
|[[Taeniasis|टेनियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Clostridium tetani]]''
|[[Tetanus|धनुर्वात]] (लॉकजॉ)
|
|
|{{yes|[[DPT vaccine|होय]]}}
|-
|[[Tick-borne encephalitis virus|टिक-जन्य एन्सेफलायटिस व्हायरस]] (TBEV)
|[[Tick-borne encephalitis|टिक-जन्य एन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{yes|[[Tick-borne encephalitis vaccine|होय]]}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Tinea barbae|टिनिया बार्बे]] (नाभाडाची खाज)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton tonsurans]]''
|[[Tinea capitis|टिनिया कॅपिटिस]] (टाळूचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Tinea corporis|टिनिया कॉर्पोरिस]] (शरीराचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Epidermophyton floccosum]]'', ''[[Trichophyton rubrum]]'' आणि ''[[Trichophyton mentagrophytes]]''
|[[Tinea cruris|टिनिया क्रुरिस]] (जॉक इच)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichophyton rubrum]]''
|[[Tinea manum|टिनिया मॅनम]] (हाताचा दाद)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Hortaea werneckii]]''
|[[Tinea nigra|टिनिया निग्रा]]
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Athlete's foot|टिनिया पेडिस]] (ऍथलीटचा पाय)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Trichophyton]]'' प्रजाती
|[[Onychomycosis|टिनिया अंग्वियम]] (ऑन्यकोमायकोसिस)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Malassezia]]'' प्रजाती
|[[Tinea versicolor|टिनिया व्हर्सिकलर]] (पिटिरियासिस व्हर्सिकलर)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Staphylococcus aureus]]'' किंवा ''[[Streptococcus pyogenes]]''
|[[Toxic shock syndrome|टॉक्सिक शॉक सिंड्रोम]] (TSS)
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Toxocara canis]]'' किंवा ''[[Toxocara cati]]''
|[[Toxocariasis|टॉक्सोकेरियासिस]] (नेत्रीय लार्व्हा मायग्रान्स (OLM))
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Toxocara canis]]'' किंवा ''[[Toxocara cati]]''
|[[Toxocariasis|टॉक्सोकेरियासिस]] (व्हिसेरल लार्व्हा मायग्रान्स (VLM))
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Toxoplasma gondii]]''
|[[Toxoplasmosis|टॉक्सोप्लाझमोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Chlamydia trachomatis]]''
|[[Trachoma|ट्रॅकोमा]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichinella spiralis]]''
|[[Trichinosis|ट्रायकिनोसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichomonas vaginalis]]''
|[[Trichomoniasis|ट्रायकोमोनियासिस]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Trichuris trichiura]]''
|[[Trichuriasis|ट्रायक्युरियासिस]] (व्हिपवर्म संक्रमण)
|
|
|{{No}}
|-
| साधारणतः ''[[Mycobacterium tuberculosis]]''
|[[Tuberculosis|क्षयरोग]]
|
|
|{{yes|[[Bacillus Calmette-Guérin|होय]]}}
|-
|''[[Francisella tularensis]]''
|[[Tularemia|टुलेरेमिया]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Salmonella enterica subsp. enterica]], [[serovar|सेरोव्हार]] typhi''
|[[Typhoid fever|टायफॉइड ताप]]
|
|
|{{yes|[[Typhoid vaccine|होय]]}}
|-
|''[[Rickettsia]]''
|[[Typhus fever|टायफस ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Ureaplasma urealyticum]]''
|''[[Ureaplasma urealyticum]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Coccidioides immitis]]'' किंवा ''[[Coccidioides posadasii]]''
|[[Valley fever|व्हॅली ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Venezuelan equine encephalitis virus|व्हेनेझुएलन इक्वाइन एन्सेफलायटिस व्हायरस]]
|[[Venezuelan equine encephalitis|व्हेनेझुएलन इक्वाइन एन्सेफलायटिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Guanarito virus|ग्वानारिटो व्हायरस]]
|[[Venezuelan hemorrhagic fever|व्हेनेझुएलन रक्तस्त्रावी ताप]]
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Vibrio vulnificus]]''
|[[Vibrio vulnificus|व्हिब्रिओ व्हल्निफिकस]] संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Vibrio parahaemolyticus]]''
|[[Vibrio parahaemolyticus|व्हिब्रिओ पॅराहिमोलिटिकस]] आंत्रशोथ
|
|
|{{No}}
|-
| अनेक विषाणू
|[[Viral pneumonia|विषाणूजन्य न्यूमोनिया]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[West Nile virus|वेस्ट नाइल व्हायरस]]
|[[West Nile virus|वेस्ट नाइल ताप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
|''[[Trichosporon beigelii]]''
|[[White piedra|पांढरी पिएड्रा]] (टिनिया ब्लांका)
|
|
|{{No}}
|-
|''[[Yersinia pseudotuberculosis]]''
|''[[Yersinia pseudotuberculosis]]'' संक्रमण
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Yersinia enterocolitica]]''
|[[Yersiniosis|येर्सिनिओसिस]]
|
|
|{{No}}
|-
| [[Yellow fever virus|पीत ज्वर व्हायरस]]
|[[Yellow fever|पीत ज्वर]]
|
|
|{{yes|[[Yellow fever vaccine|होय]]}}
|-
|[[Zeaspora|झिआस्पोरा]] बुरशी
|[[Zeaspora|झिआस्पोरा]]
|
|
|{{No}}
|-
| ''[[Zika virus|झिका व्हायरस]]''
|[[Zika fever|झिका ताप]]
|
|
|{{partial|संशोधनाधीन}}
|-
| [[Mucorales]] ऑर्डर (म्युकोर्मायकोसिस) आणि [[Entomophthorales]] ऑर्डर (एंटोमोफ्थोरामायकोसिस)
|[[Zygomycosis|झायगोमायकोसिस]]
|
|
|{{No}}
|}

==हे सुद्धा पहा==
* [[Chronic diseases and cancers linked to infectious microbes|संसर्गजन्य सूक्ष्मजंतूंशी संबंधित जुनाट रोग आणि कर्करोग]]
* [[List of oncogenic bacteria|ऑन्कोजेनिक जीवाणूंची यादी]]
* {{annotated link|List of causes of death by rate|दराने मृत्यूच्या कारणांची यादी}}
* {{annotated link|List of human disease case fatality rates|मानवी रोगांच्या प्रकरण मृत्युदराची यादी}}
* {{annotated link|List of vaccine topics|लस विषयांची यादी}}

==संदर्भ==
{{reflist}}

[[वर्ग:संसर्गजन्य रोग|+]]
[[वर्ग:संसर्गजन्य रोग-संबंधित याद्या|*]]</text>
      <sha1>nbxp8eheb2hcekjuhbw0bdbgf3aopln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:सुमेध दू मानकर</title>
    <ns>118</ns>
    <id>378956</id>
    <revision>
      <id>2679633</id>
      <parentid>2679066</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T19:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23658-90</username>
        <id>182277</id>
      </contributor>
      <origin>2679633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5748" sha1="ben0f33rtfgfcp3bvh8zel2sra68vg3" xml:space="preserve">{{Short description|भारतीय लेखक, उद्योजक आणि राजकीय रणनीतिकार}}
{{Infobox person|name=सुमेध दु. मानकर|native_name=सुमेध दु. मानकर|native_name_lang=mr|birth_place=हिंगणघाट, वर्धा, महाराष्ट्र, भारत|nationality=भारतीय|occupation=लेखक, उद्योजक, राजकीय रणनीतिकार|known_for=डिजिटल मीडिया, राजकीय सल्ला, लेखन|notable_works=''The Wealth Blueprint for an Indian''; ''लव साम्राज्य''|नाव=सुमेध दु. मानकर|जन्म_स्थान=हिंगणघाट, वर्धा, महाराष्ट्र, भारत|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|पेशा=लेखन, डिजिटल मीडिया, राजकीय सल्ला}}'''सुमेध दु. मानकर''' हे हिंगणघाट, महाराष्ट्र येथील भारतीय लेखक, उद्योजक आणि राजकीय रणनीतिकार आहेत. डिजिटल मीडिया, राजकीय संवाद आणि उद्योजकता या क्षेत्रातील त्यांच्या कार्यासाठी ते ओळखले जातात. तसेच संपत्ती निर्मिती आणि कथालेखन या विषयांवरील त्यांच्या पुस्तकांसाठीही ते प्रसिद्ध आहेत.

== प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी ==
सुमेध दु. मानकर यांचा जन्म आणि संगोपन महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट येथे झाला. सामाजिक, राजकीय आणि डिजिटल क्षेत्रांमध्ये ते सक्रियपणे कार्यरत आहेत.

== कारकीर्द ==
मानकर हे डिजिटल मीडिया व्यावसायिक आणि राजकीय रणनीतिकार म्हणून कार्य करतात. ते राजकीय सल्लागार, निवडणूक मोहिमांचे नियोजन आणि सोशल मीडिया व्यवस्थापन या क्षेत्रांशी संबंधित आहेत.

== लेखन कार्य ==
सुमेध दु. मानकर यांनी इंग्रजी आणि मराठी भाषेत विविध विषयांवर पुस्तके लिहिली आहेत, ज्यामध्ये वैयक्तिक वित्त आणि काल्पनिक साहित्याचा समावेश आहे.

=== पुस्तके ===

* ''The Wealth Blueprint for an Indian: 50 Practical Ways to Build Wealth in the Modern Economy'' — भारतातील संपत्ती निर्मितीसाठी उपयुक्त मार्गदर्शन करणारे वैयक्तिक वित्त विषयक पुस्तक.
* ''लव साम्राज्य: एक प्रेमकथा – भावना, मैत्री आणि त्यागाचा प्रवास'' — प्रेम, मैत्री आणि त्याग या विषयांवर आधारित मराठी कादंबरी.

== ग्रंथसूची ==

* सुमेध दु. मानकर, ''The Wealth Blueprint for an Indian: 50 Practical Ways to Build Wealth in the Modern Economy''.

  उपलब्ध: https://play.google.com/store/books/details?id=TFbKEQAAQBAJ  
  तसेच: https://amzn.in/d/03n6CRgt

* सुमेध दु. मानकर, ''लव साम्राज्य: एक प्रेमकथा – भावना, मैत्री आणि त्यागाचा प्रवास''.

  उपलब्ध: https://play.google.com/store/books/details?id=Br7OEQAAQBAJ  
  तसेच: https://amzn.in/d/07QMIaZs

== संबंधित लेख ==

* भारतातील उद्योजकता
* राजकीय सल्लागार

== संदर्भ ==
{{reflist}}
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://play.google.com/store/books/details?id=TFbKEQAAQBAJ|title=The Wealth Blueprint for an Indian|website=Google Play Books}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://amzn.in/d/03n6CRgt|title=The Wealth Blueprint for an Indian|website=Amazon}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://play.google.com/store/books/details?id=Br7OEQAAQBAJ|title=लव साम्राज्य: एक प्रेमकथा|website=Google Play Books}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://amzn.in/d/07QMIaZs|title=लव साम्राज्य: एक प्रेमकथा|website=Amazon}}&lt;/ref&gt;

== बाह्य दुवे ==

* [https://play.google.com/store/books/details?id=TFbKEQAAQBAJ The Wealth Blueprint for an Indian – Google Play Books]
* [https://amzn.in/d/03n6CRgt The Wealth Blueprint for an Indian – Amazon]
* [https://play.google.com/store/books/details?id=Br7OEQAAQBAJ लव साम्राज्य – Google Play Books]
* [https://amzn.in/d/07QMIaZs लव साम्राज्य – Amazon]</text>
      <sha1>ben0f33rtfgfcp3bvh8zel2sra68vg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा चर्चा:सचिन जवळकोटे</title>
    <ns>119</ns>
    <id>379029</id>
    <revision>
      <id>2679601</id>
      <parentid>2679559</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T12:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23661-08</username>
        <id>182243</id>
      </contributor>
      <comment>/* उल्लेखनीयता */</comment>
      <origin>2679601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5429" sha1="b59ug11m3safxevqryz0bfz41xfba5b" xml:space="preserve">== स्थानांतरण विनंती ==

{{स्थानांतरण विनंती|सचिन जवळकोटे|कारण=मसुदा पूर्ण झाला आहे. 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत जोडले आहेत: 2 लोकमत लेख + 2 लोकमत युट्यूब व्हिडिओ. WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध होते. कृपया मेन लेखनामस्थळी स्थानांतरीत करावे.}}

=== उल्लेखनीयता पुरावे ===
1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025 - नाती गोची लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20251123_13_1 लिंक]
2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026 - बलोच मराठा लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20260405_13_4 लिंक]
3. लोकमत युट्यूब - मोहिते-पाटील विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=K7ORELqMUMc लिंक]
4. लोकमत युट्यूब - मोहोळ निवडणूक विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=zNoY6BasPKs लिंक]

धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:२९, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== उल्लेखनीयता ==
नमस्कार, WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध करण्यासाठी 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय, द्वितीय स्रोत दिले आहेत:

1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025, पान 13 - 'नाती गोची ! ‘पॉलिटिकल ब्लडलाईन’ची परंपरागत कहाणी' - राजकीय घराणेशाहीवर अभ्यासपूर्ण विश्लेषणात्मक लेख. लेखक: सचिन जवळकोटे. 2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026, पान 13 - 'बलोच मराठा! हळदीचा कार्यक्रम अन् पुरणपोळीचा बेत' - पानिपत युद्धानंतर पाकिस्तानात स्थायिक मराठा समाजावरील दुर्मिळ ग्राउंड रिपोर्ट. लेखक: सचिन जवळकोटे. 3. लोकमत युट्यूब - 'लोकसभेला व्हीलचेअर.. विधानसभेला स्टेज !' - विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्या राजकारणाचे ऑन-कॅमेरा विश्लेषण. 4. लोकमत युट्यूब - 'रिजनल डायरी पश्चिम महाराष्ट्र' - मोहोळ मतदारसंघातील निवडणूक विश्लेषण.

&lt;nowiki&gt;हे 4 स्रोत व्यक्ती स्वतःबद्दल नाही, तर व्यक्तीने लिहिलेले/केलेले स्वतंत्र वार्तांकन आहे. तसेच व्यक्ती लोकमत कोल्हापूर आवृत्तीचे कार्यकारी संपादक आहेत. WP:JOURNALIST नुसार संपादकीय पद + राष्ट्रीय माध्यमातील सातत्यपूर्ण वार्तांकन उल्लेखनीयता सिद्ध करते. कृपया टॅग काढावा. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23449-80|&amp;#126;2026-23449-80]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23449-80|talk]]) २३:३८, १६ एप्रिल २०२६ (IST)

:# वर्तमान पत्रातील लेख व्यक्तीने लिहिले आहेत. त्यांच्यावर इतरांनी लिहिलेले नाहीत. 
:# या तुम्ही लिहिलेल्या लेखात त्यांचे बालपण, शिक्षण, मिळालेले पद, त्यांचे कार्य या बद्दल कोणतीही उपयुक्त माहिती नाहीये. अशी माहिती जोडून त्याला त्या माहितीशी सुसंगत संदर्भ जोडावेत.
:#अजून काही त्रुटी आहेत. तूर्तास हे करावे, मग पुढील पायरी चढूया. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०८:५४, १७ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>b59ug11m3safxevqryz0bfz41xfba5b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679602</id>
      <parentid>2679601</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23661-08</username>
        <id>182243</id>
      </contributor>
      <comment>/* स्थानांतरण विनंती */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2679602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7045" sha1="hx8bdiqvm689p6wnyfigbd4u28lr05v" xml:space="preserve">== स्थानांतरण विनंती ==

{{स्थानांतरण विनंती|सचिन जवळकोटे|कारण=मसुदा पूर्ण झाला आहे. 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत जोडले आहेत: 2 लोकमत लेख + 2 लोकमत युट्यूब व्हिडिओ. WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध होते. कृपया मेन लेखनामस्थळी स्थानांतरीत करावे.}}

=== उल्लेखनीयता पुरावे ===
1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025 - नाती गोची लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20251123_13_1 लिंक]
2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026 - बलोच मराठा लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20260405_13_4 लिंक]
3. लोकमत युट्यूब - मोहिते-पाटील विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=K7ORELqMUMc लिंक]
4. लोकमत युट्यूब - मोहोळ निवडणूक विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=zNoY6BasPKs लिंक]

धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:२९, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== उल्लेखनीयता ==
नमस्कार, WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध करण्यासाठी 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय, द्वितीय स्रोत दिले आहेत:

1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025, पान 13 - 'नाती गोची ! ‘पॉलिटिकल ब्लडलाईन’ची परंपरागत कहाणी' - राजकीय घराणेशाहीवर अभ्यासपूर्ण विश्लेषणात्मक लेख. लेखक: सचिन जवळकोटे. 2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026, पान 13 - 'बलोच मराठा! हळदीचा कार्यक्रम अन् पुरणपोळीचा बेत' - पानिपत युद्धानंतर पाकिस्तानात स्थायिक मराठा समाजावरील दुर्मिळ ग्राउंड रिपोर्ट. लेखक: सचिन जवळकोटे. 3. लोकमत युट्यूब - 'लोकसभेला व्हीलचेअर.. विधानसभेला स्टेज !' - विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्या राजकारणाचे ऑन-कॅमेरा विश्लेषण. 4. लोकमत युट्यूब - 'रिजनल डायरी पश्चिम महाराष्ट्र' - मोहोळ मतदारसंघातील निवडणूक विश्लेषण.

&lt;nowiki&gt;हे 4 स्रोत व्यक्ती स्वतःबद्दल नाही, तर व्यक्तीने लिहिलेले/केलेले स्वतंत्र वार्तांकन आहे. तसेच व्यक्ती लोकमत कोल्हापूर आवृत्तीचे कार्यकारी संपादक आहेत. WP:JOURNALIST नुसार संपादकीय पद + राष्ट्रीय माध्यमातील सातत्यपूर्ण वार्तांकन उल्लेखनीयता सिद्ध करते. कृपया टॅग काढावा. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23449-80|&amp;#126;2026-23449-80]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23449-80|talk]]) २३:३८, १६ एप्रिल २०२६ (IST)

:# वर्तमान पत्रातील लेख व्यक्तीने लिहिले आहेत. त्यांच्यावर इतरांनी लिहिलेले नाहीत. 
:# या तुम्ही लिहिलेल्या लेखात त्यांचे बालपण, शिक्षण, मिळालेले पद, त्यांचे कार्य या बद्दल कोणतीही उपयुक्त माहिती नाहीये. अशी माहिती जोडून त्याला त्या माहितीशी सुसंगत संदर्भ जोडावेत.
:#अजून काही त्रुटी आहेत. तूर्तास हे करावे, मग पुढील पायरी चढूया. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०८:५४, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== स्थानांतरण विनंती ==


{{स्थानांतरण विनंती|सचिन जवळकोटे|कारण=मसुदा पूर्ण झाला आहे. 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत जोडले आहेत: 2 लोकमत लेख + 2 लोकमत युट्यूब व्हिडिओ. WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध होते. कृपया मेन लेखनामस्थळी स्थानांतरीत करावे.}}

=== उल्लेखनीयता पुरावे ===
1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025 - नाती गोची लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20251123_13_1 लिंक] 2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026 - बलोच मराठा लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20260405_13_4 लिंक] 3. लोकमत युट्यूब - मोहिते-पाटील विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=K7ORELqMUMc लिंक] 4. लोकमत युट्यूब - मोहोळ निवडणूक विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=zNoY6BasPKs लिंक]

&lt;nowiki&gt;धन्यवाद. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:५२, १७ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>hx8bdiqvm689p6wnyfigbd4u28lr05v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679603</id>
      <parentid>2679602</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T13:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23661-08</username>
        <id>182243</id>
      </contributor>
      <comment>/* उल्लेखनीयता */ Reply</comment>
      <origin>2679603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8639" sha1="15ovrghvue9ktkq027cq7untqblw59w" xml:space="preserve">== स्थानांतरण विनंती ==

{{स्थानांतरण विनंती|सचिन जवळकोटे|कारण=मसुदा पूर्ण झाला आहे. 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत जोडले आहेत: 2 लोकमत लेख + 2 लोकमत युट्यूब व्हिडिओ. WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध होते. कृपया मेन लेखनामस्थळी स्थानांतरीत करावे.}}

=== उल्लेखनीयता पुरावे ===
1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025 - नाती गोची लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20251123_13_1 लिंक]
2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026 - बलोच मराठा लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20260405_13_4 लिंक]
3. लोकमत युट्यूब - मोहिते-पाटील विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=K7ORELqMUMc लिंक]
4. लोकमत युट्यूब - मोहोळ निवडणूक विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=zNoY6BasPKs लिंक]

धन्यवाद. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:२९, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== उल्लेखनीयता ==
नमस्कार, WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध करण्यासाठी 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय, द्वितीय स्रोत दिले आहेत:

1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025, पान 13 - 'नाती गोची ! ‘पॉलिटिकल ब्लडलाईन’ची परंपरागत कहाणी' - राजकीय घराणेशाहीवर अभ्यासपूर्ण विश्लेषणात्मक लेख. लेखक: सचिन जवळकोटे. 2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026, पान 13 - 'बलोच मराठा! हळदीचा कार्यक्रम अन् पुरणपोळीचा बेत' - पानिपत युद्धानंतर पाकिस्तानात स्थायिक मराठा समाजावरील दुर्मिळ ग्राउंड रिपोर्ट. लेखक: सचिन जवळकोटे. 3. लोकमत युट्यूब - 'लोकसभेला व्हीलचेअर.. विधानसभेला स्टेज !' - विजयसिंह मोहिते-पाटील यांच्या राजकारणाचे ऑन-कॅमेरा विश्लेषण. 4. लोकमत युट्यूब - 'रिजनल डायरी पश्चिम महाराष्ट्र' - मोहोळ मतदारसंघातील निवडणूक विश्लेषण.

&lt;nowiki&gt;हे 4 स्रोत व्यक्ती स्वतःबद्दल नाही, तर व्यक्तीने लिहिलेले/केलेले स्वतंत्र वार्तांकन आहे. तसेच व्यक्ती लोकमत कोल्हापूर आवृत्तीचे कार्यकारी संपादक आहेत. WP:JOURNALIST नुसार संपादकीय पद + राष्ट्रीय माध्यमातील सातत्यपूर्ण वार्तांकन उल्लेखनीयता सिद्ध करते. कृपया टॅग काढावा. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23449-80|&amp;#126;2026-23449-80]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23449-80|talk]]) २३:३८, १६ एप्रिल २०२६ (IST)

:# वर्तमान पत्रातील लेख व्यक्तीने लिहिले आहेत. त्यांच्यावर इतरांनी लिहिलेले नाहीत. 
:# या तुम्ही लिहिलेल्या लेखात त्यांचे बालपण, शिक्षण, मिळालेले पद, त्यांचे कार्य या बद्दल कोणतीही उपयुक्त माहिती नाहीये. अशी माहिती जोडून त्याला त्या माहितीशी सुसंगत संदर्भ जोडावेत.
:#अजून काही त्रुटी आहेत. तूर्तास हे करावे, मग पुढील पायरी चढूया. -[[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०८:५४, १७ एप्रिल २०२६ (IST)
:सचिन जवळकोटे हे महाराष्ट्राच्या मराठी पत्रकारितेत ३७ वर्षांपासून पत्रकार म्हणून कार्यरत आहेत. ते पश्चिम महाराष्ट्रातील राजकीय आणि सामाजिक प्रश्नांवरील रिपोर्टिंगसाठी ओळखले जातात. ते सध्या 'लोकमत' वृत्तपत्राच्या कोल्हापूर आवृत्तीचे कार्यकारी संपादक आहेत.
:प्रारंभिक जीवन 
:जन्मगाव : सोलापूर, जिल्हा : सोलापूर. 
:जन्मतारीख : २३ फेब्रुवारी १९७०
:शिक्षण बीए.
:कॉलेज : छत्रपती शिवाजी नाईट कॉलेज, सोलापूर.
:कारकीर्द : सचिन जवळकोटे यांनी पत्रकारितेची सुरुवात १९८९ साली केली. त्यांनी सोलापुरातील दैनिक संचार आणि लोकमत येथे काम केले आहे. [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:५४, १७ एप्रिल २०२६ (IST)

== स्थानांतरण विनंती ==


{{स्थानांतरण विनंती|सचिन जवळकोटे|कारण=मसुदा पूर्ण झाला आहे. 4 स्वतंत्र, विश्वसनीय स्रोत जोडले आहेत: 2 लोकमत लेख + 2 लोकमत युट्यूब व्हिडिओ. WP:GNG नुसार उल्लेखनीयता सिद्ध होते. कृपया मेन लेखनामस्थळी स्थानांतरीत करावे.}}

=== उल्लेखनीयता पुरावे ===
1. लोकमत, 23 नोव्हेंबर 2025 - नाती गोची लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20251123_13_1 लिंक] 2. लोकमत, 5 एप्रिल 2026 - बलोच मराठा लेख - [https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_KOLK_20260405_13_4 लिंक] 3. लोकमत युट्यूब - मोहिते-पाटील विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=K7ORELqMUMc लिंक] 4. लोकमत युट्यूब - मोहोळ निवडणूक विश्लेषण - [https://www.youtube.com/watch?v=zNoY6BasPKs लिंक]

&lt;nowiki&gt;धन्यवाद. ~~~~&lt;/nowiki&gt; [[विशेष:योगदान/&amp;#126;2026-23661-08|&amp;#126;2026-23661-08]] ([[सदस्य चर्चा:&amp;#126;2026-23661-08|talk]]) १८:५२, १७ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>15ovrghvue9ktkq027cq7untqblw59w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ऱ्वांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379036</id>
    <revision>
      <id>2679615</id>
      <parentid>2679580</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T15:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Khirid Harshad ने लेख [[रवांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] वरुन [[ऱ्वांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2679580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5294" sha1="p221gzn5d80lkrusyt1xxu6on21e28b" xml:space="preserve">खालील यादी रवांडा महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. रवांडाने २६ जानेवारी २०१९ रोजी नायजेरिया विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| रवांडाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}

==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172461.html ५६४] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} || rowspan=5 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172462.html ५६५] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172463.html ५६६] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172464.html ५६७] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172465.html ५६८] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182645.html ६२५] || ५ मे २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}} || rowspan=4 | [[२०१९ आयसीसी आफ्रिका महिला पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आफ्रिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182650.html ६३९] || ८ मे २०१९ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182654.html ६४८] || ९ मे २०१९ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182657.html ६५२] || ११ मे २०१९ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|TAN}}
|}

 
{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}</text>
      <sha1>p221gzn5d80lkrusyt1xxu6on21e28b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679624</id>
      <parentid>2679615</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2679624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5397" sha1="lsvr3eqrz03uh5evqb4sakxf3io6txz" xml:space="preserve">खालील यादी रवांडा महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. रवांडाने २६ जानेवारी २०१९ रोजी नायजेरिया विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| रवांडाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}

==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172461.html ५६४] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} || rowspan=5 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172462.html ५६५] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172463.html ५६६] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172464.html ५६७] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172465.html ५६८] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182645.html ६२५] || ५ मे २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}} || rowspan=4 | [[२०१९ आयसीसी आफ्रिका महिला पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आफ्रिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182650.html ६३९] || ८ मे २०१९ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182654.html ६४८] || ९ मे २०१९ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182657.html ६५२] || ११ मे २०१९ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|TAN}}
|}

 
{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:ऱ्वांडामधील क्रिकेट|महिला टी२०]]</text>
      <sha1>lsvr3eqrz03uh5evqb4sakxf3io6txz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2679625</id>
      <parentid>2679624</parentid>
      <timestamp>2026-04-17T18:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* यादी */</comment>
      <origin>2679625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5383" sha1="qcqju7cp7y2j0a6f1veh7eql4axu8s0" xml:space="preserve">खालील यादी रवांडा महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. रवांडाने २६ जानेवारी २०१९ रोजी नायजेरिया विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला.

== सुची ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:75px&quot; | चिन्ह
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:350px&quot; | अर्थ
|-
! scope=&quot;row&quot; |सामना क्र.
| रवांडाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
| आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
|-
! scope=&quot;row&quot; | तारीख
| सामन्याची तारीख
|-
! scope=&quot;row&quot; |विरुद्ध संघ
| ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव
|-
! scope=&quot;row&quot; | स्थळ
| कोणत्या मैदानावर सामना झाला
|-
! scope=&quot;row&quot; | विजेता
| सामन्याचा विजेता/अनिर्णित
|-
| bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित
|}

==यादी== 
{| class=&quot;wikitable ubsortable&quot; style=&quot;text-align:left; white-space:nowrap&quot;
|-
! सामना क्र. 
! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र.
! तारीख
! विरुद्ध संघ
! स्थळ
! विजेता
! स्पर्धेतील भाग
|- 
| १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172461.html ५६४] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} || rowspan=5 | 
|- 
| २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172462.html ५६५] || २६ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172463.html ५६६] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|NGR}}
|- 
| ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172464.html ५६७] || २८ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- 
| ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172465.html ५६८] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|NGR}} [[अबुजा|राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[अबुजा]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182645.html ६२५] || ५ मे २०१९ || {{crw|NGR}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}} || rowspan=4 | [[२०१९ आयसीसी आफ्रिका महिला पात्रता|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक आफ्रिका पात्रता]]
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182650.html ६३९] || ८ मे २०१९ || {{crw|MOZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|RWA}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182654.html ६४८] || ९ मे २०१९ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[ओल्ड हरारियन स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}}
|- style=&quot;background:#cfc;&quot;
| ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182657.html ६५२] || ११ मे २०१९ || {{crw|TAN}} || {{flagicon|ZIM}} [[ताकाशिंगा क्रिकेट क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|TAN}}
|}

{{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}}

[[वर्ग:ऱ्वांडा क्रिकेट|महिला टी२०]]</text>
      <sha1>qcqju7cp7y2j0a6f1veh7eql4axu8s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>रवांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379043</id>
    <redirect title="ऱ्वांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी" />
    <revision>
      <id>2679616</id>
      <timestamp>2026-04-17T15:48:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khirid Harshad</username>
        <id>138639</id>
      </contributor>
      <comment>Khirid Harshad ने लेख [[रवांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] वरुन [[ऱ्वांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] ला हलविला</comment>
      <origin>2679616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="t5l9nz9t6bn8dc56xren8ih5bxh8pxp" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ऱ्वांडा महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]]</text>
      <sha1>t5l9nz9t6bn8dc56xren8ih5bxh8pxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ओदेसा राष्ट्रीय कला संग्रहालय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379044</id>
    <redirect title="ओदेसा ललित कला संग्रहालय" />
    <revision>
      <id>2679622</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2679622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="sh1pr7sdmxu8y8itprkw1m9u3czfshm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ओदेसा ललित कला संग्रहालय]]</text>
      <sha1>sh1pr7sdmxu8y8itprkw1m9u3czfshm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ओडेसा ललित कला संग्रहालय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379045</id>
    <redirect title="ओदेसा ललित कला संग्रहालय" />
    <revision>
      <id>2679623</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2679623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="sh1pr7sdmxu8y8itprkw1m9u3czfshm" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[ओदेसा ललित कला संग्रहालय]]</text>
      <sha1>sh1pr7sdmxu8y8itprkw1m9u3czfshm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:Bhashaji</title>
    <ns>2</ns>
    <id>379046</id>
    <revision>
      <id>2679627</id>
      <timestamp>2026-04-17T18:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bhashaji</username>
        <id>182275</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: == माझ्याबद्दल == नमस्कार! मी Bhashaji आहे आणि मी मराठी विकिपीडियावर संपादन करतो.  == माझे कार्यक्षेत्र == * लेख संपादन * नवीन लेख निर्मिती * विकिपीडिया सुधारणा  == भाषा == * [[मराठी]] * [[हिंदी]] * English</comment>
      <origin>2679627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="3ff2zgcadofcnl6671o0tgmexrjcpre" xml:space="preserve">== माझ्याबद्दल ==
नमस्कार! मी Bhashaji आहे आणि मी मराठी विकिपीडियावर संपादन करतो.

== माझे कार्यक्षेत्र ==
* लेख संपादन
* नवीन लेख निर्मिती
* विकिपीडिया सुधारणा

== भाषा ==
* [[मराठी]]
* [[हिंदी]]
* English</text>
      <sha1>3ff2zgcadofcnl6671o0tgmexrjcpre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तुपोलेव्ह तू-१५४बी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379047</id>
    <redirect title="तुपोलेव टीयू-१५४" />
    <revision>
      <id>2679643</id>
      <timestamp>2026-04-18T03:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="3road8mdbk2fomxdb52lnkjsrhjfdg3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[तुपोलेव टीयू-१५४]]</text>
      <sha1>3road8mdbk2fomxdb52lnkjsrhjfdg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तुपोलेव्ह तू-१५४एम</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379048</id>
    <redirect title="तुपोलेव टीयू-१५४" />
    <revision>
      <id>2679644</id>
      <timestamp>2026-04-18T03:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="3road8mdbk2fomxdb52lnkjsrhjfdg3" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[तुपोलेव टीयू-१५४]]</text>
      <sha1>3road8mdbk2fomxdb52lnkjsrhjfdg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>आयर्लंडी प्रजासत्ताक राष्ट्रीय फुटबॉल संघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379049</id>
    <redirect title="आयर्लंडचे प्रजासत्ताक राष्ट्रीय फुटबॉल संघ" />
    <revision>
      <id>2679648</id>
      <timestamp>2026-04-18T04:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2679648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="jxfs5lbhk3foocra3q681w5ngg5guwq" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आयर्लंडचे प्रजासत्ताक राष्ट्रीय फुटबॉल संघ]]</text>
      <sha1>jxfs5lbhk3foocra3q681w5ngg5guwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:ओम संतोष गरदरे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379050</id>
    <revision>
      <id>2679651</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2679651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="d1bgg1lcn61uhrnt3ntqs50fswl3mul" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=ओम संतोष गरदरे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:४०, १८ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>d1bgg1lcn61uhrnt3ntqs50fswl3mul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोईंग ७४७-२००बी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379051</id>
    <redirect title="बोईंग ७४७" />
    <revision>
      <id>2679654</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="bi8yj5022ilxuowd98zmci3635cng3l" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[बोईंग ७४७#२००]]</text>
      <sha1>bi8yj5022ilxuowd98zmci3635cng3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बोईंग ७४७-२००एसएफ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379052</id>
    <redirect title="बोईंग ७४७" />
    <revision>
      <id>2679655</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="bi8yj5022ilxuowd98zmci3635cng3l" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[बोईंग ७४७#२००]]</text>
      <sha1>bi8yj5022ilxuowd98zmci3635cng3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅकडॉनेल डग्लस एमडी-११</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379053</id>
    <redirect title="मॅकडोनेल डग्लस एमडी-११" />
    <revision>
      <id>2679656</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2679656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="07jdjq0i0srz7yox86tvk8455795zwe" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मॅकडोनेल डग्लस एमडी-११]]</text>
      <sha1>07jdjq0i0srz7yox86tvk8455795zwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>क्वांटस</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379054</id>
    <redirect title="क्वांटास" />
    <revision>
      <id>2679659</id>
      <timestamp>2026-04-18T05:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2679659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2iohxxdop7tlnib5qlx60xeurdlzts5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[क्वांटास]]</text>
      <sha1>2iohxxdop7tlnib5qlx60xeurdlzts5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एटीआर ७२-२०१</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379055</id>
    <redirect title="एटीआर ७२" />
    <revision>
      <id>2679665</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="iinpw63ve71k9xdb8k42v5h0wu2p46d" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एटीआर ७२]]</text>
      <sha1>iinpw63ve71k9xdb8k42v5h0wu2p46d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एटीआर ७२-२०२</title>
    <ns>0</ns>
    <id>379056</id>
    <redirect title="एटीआर ७२" />
    <revision>
      <id>2679666</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>असलेला लेख</comment>
      <origin>2679666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="iinpw63ve71k9xdb8k42v5h0wu2p46d" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एटीआर ७२]]</text>
      <sha1>iinpw63ve71k9xdb8k42v5h0wu2p46d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:AaruPihu</title>
    <ns>3</ns>
    <id>379057</id>
    <revision>
      <id>2679667</id>
      <timestamp>2026-04-18T06:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2679667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="6ii62t37gqwrmck5el8iqa0nh19kyat" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=AaruPihu}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:४२, १८ एप्रिल २०२६ (IST)</text>
      <sha1>6ii62t37gqwrmck5el8iqa0nh19kyat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:मनोविकारतज्ञ</title>
    <ns>118</ns>
    <id>379058</id>
    <revision>
      <id>2679670</id>
      <timestamp>2026-04-18T09:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Earmart</username>
        <id>182292</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन आर्टिकल आहे</comment>
      <origin>2679670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8095" sha1="8vfc9k4som1qrycrwoqpd208l5vd72i" xml:space="preserve">'''मनोविकारतज्ञ आणि बालरोगतज्ञ सल्ला (वैद्यकीय मार्गदर्शन)'''&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2025-05-10|title=स्वमग्नता|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE&amp;oldid=2564251|journal=विकिपीडिया|language=mr}}&lt;/ref&gt;

मनोविकारतज्ञ (Psychiatrist) आणि बालरोगतज्ञ (Paediatrician) हे वैद्यकीय क्षेत्रातील दोन महत्त्वाचे तज्ञ आहेत. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याच्या गुंतागुंतीच्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी त्यांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक असते. विशेषतः लहान मुलांच्या सर्वांगीण वाढीसाठी आणि प्रौढांच्या मानसिक स्वास्थ्यासाठी या दोन्ही तज्ञांची भूमिका पूरक ठरते.&lt;ref&gt;{{जर्नल स्रोत|date=2023-01-17|title=मनोविकारविज्ञानी|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80&amp;oldid=5744828|journal=विकिपीडिया|language=hi}}&lt;/ref&gt;

१. बालरोगतज्ञ (Paediatrician)

बालरोगतज्ञ हे जन्मल्यापासून ते १८ वर्षांपर्यंतच्या मुलांच्या शारीरिक, वर्तणुकीविषयक आणि मानसिक आरोग्याची काळजी घेतात.

* सल्ल्याची आवश्यकता कधी असते?
* नियमित लसीकरण: मुलांचे गंभीर आजारांपासून संरक्षण करण्यासाठी योग्य वेळी लसीकरण करणे.
* वाढीचे टप्पे (Developmental Milestones): मूल वेळेवर रांगते, चालते किंवा बोलते की नाही, यावर लक्ष ठेवण्यासाठी.
* वारंवार होणारे आजार: ताप, सर्दी, खोकला, पोटाचे विकार किंवा ॲलर्जी यांसारख्या समस्यांसाठी.
* पोषण आणि आहार: मुलांचे वजन कमी असणे किंवा कुपोषण यावर उपाययोजना करण्यासाठी.
* तीव्र शारीरिक लक्षणे: श्वास घेण्यास त्रास होणे, सतत उलट्या होणे किंवा शरीरात पाणी कमी होणे (Dehydration).

२. मनोविकारतज्ञ (Psychiatrist)

मनोविकारतज्ञ हे मानसिक आरोग्य, वर्तणुकीतील दोष आणि भावनिक समस्यांचे निदान व उपचार करणारे तज्ञ डॉक्टर असतात.

* सल्ल्याची आवश्यकता कधी असते?
* नैराश्य (Depression): सतत उदास वाटणे, कशातही रस न वाटणे किंवा आत्महत्येचे विचार येणे.
* अतिचिंता (Anxiety): विनाकारण भीती वाटणे, झोप न येणे किंवा सतत अस्वस्थ वाटणे.
* व्यसनाधीनता: दारू, ड्रग्ज किंवा इतर कोणत्याही अंमली पदार्थांचे व्यसन सोडवण्यासाठी.
* गंभीर मानसिक आजार: स्किझोफ्रेनिया (Schizophrenia), बायपोलर डिसऑर्डर किंवा भास होणे.

* व्यक्तिमत्व दोष: रागावर नियंत्रण नसणे किंवा सामाजिक संबंधांमध्ये सतत संघर्ष होणे.

३. मुलांसाठी दोघांचाही सल्ला कधी आवश्यक असतो?

* काही समस्या अशा असतात जिथे बालरोगतज्ञ आणि मनोविकारतज्ञ (किंवा बाल-मनोविकारतज्ञ) या दोघांची गरज भासते:
* ADHD (अतिचंचलता): मूल एका जागी स्थिर बसत नसेल किंवा अभ्यासात लक्ष केंद्रित करू शकत नसेल.
* ऑटिझम (Autism): मुलाचा सामाजिक संवाद कमी असेल किंवा ते स्वतःच्याच विश्वात राहत असेल.
* शिक्षण घेण्यातील अडचणी (Learning Disabilities): वाचन, लेखन किंवा गणित समजून घेताना येणाऱ्या समस्या.
* वर्तणुकीतील बदल: अचानक चिडचिड करणे, अंथरुणात लघवी करणे (वय वाढलेले असतानाही) किंवा अभ्यासाचा अतिताण घेणे.

४. तज्ञांचा सल्ला घेण्याचे फायदे

* वेळेवर निदान: आजार बळावण्यापूर्वीच त्यावर उपचार करणे शक्य होते.
* शास्त्रीय उपचार: घरगुती उपाय किंवा अंधश्रद्धेला बळी न पडता योग्य औषधोपचार मिळतात.
* मानसिक आधार: समुपदेशन आणि योग्य मार्गदर्शनामुळे रुग्णाचा आत्मविश्वास वाढतो.
* निरोगी भविष्य: मुलांच्या बाबतीत, लहानपणीच घेतलेला योग्य सल्ला त्यांच्या भविष्यातील आरोग्याचा पाया मजबूत करतो.

निष्कर्ष

शारीरिक आजारांइतकेच मानसिक आरोग्य महत्त्वाचे आहे. बालरोगतज्ञ मुलाच्या शरीराची काळजी घेतात, तर मनोविकारतज्ञ मनाचे आरोग्य जपतात. या दोन्ही तज्ञांचा योग्य वेळी घेतलेला सल्ला मानवी जीवन सुखकर आणि आरोग्यदायी बनवू शकतो.

हे सुद्धा पहा:

* मानसिक आरोग्य
* लसीकरण वेळापत्रक
* समुपदेशन (Counseling)

संदर्भ:

* जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) मार्गदर्शक तत्त्वे.
* भारतीय बालरोग अकादमी (IAP) अहवाल.</text>
      <sha1>8vfc9k4som1qrycrwoqpd208l5vd72i</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>