विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2380 2680795 2647542 2026-04-24T22:55:20Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680795 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव=सिंहगड |चित्र=Sinhagad pune.JPG |चित्रशीर्षक=सिंहगड |चित्ररुंदी=300px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E |उंची= ४४००फुट. |प्रकार=गिरीदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[भुलेश्वर]] |अवस्था=जीर्ण <nowiki>|</nowiki>गाव=सिंहगड }} '''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. [[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो. ==इतिहास== [[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]] {{बदल}} सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला. * पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. [[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] [[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता. [[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]] सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''"गड आला पण, माझा सिंह गेला"''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे. परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. ''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' गड आला पण सिंह गेला. [[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]]या युद्धाबाबत सभासद [[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.<br /> तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. एक प्रहर मोठे युद्ध झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.<br /> शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, 'गड आला, पण माझा सिंह गेला'. <br /> माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले. ====सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :==== सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.<br /> अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. <br /> शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.<br /> दादोजी कोंडदेव आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. <br /> इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव 'सिंहगड' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत. कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव सिंहगड झाले असा उल्लेख आहे.<br /> छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला. ==छायाचित्रे== <gallery> {{चित्र हवे}} </gallery> ==गडावरील ठिकाणे== '''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली. '''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. '''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे. '''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. '''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत. '''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो. '''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. '''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो. '''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले. '''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. '''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे. ;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो. त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा. [[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. बस टीप – १ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा == सिंहगडावरील फुले == [[गिरीपुष्प]] [[अडुळसा]] [[धायटी]] सफेद टेकर ==बाह्य दुवे== * [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] l0qqj13uygs881hkoiydnnmg1q9f5ca 2680796 2680795 2026-04-24T22:58:43Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680796 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव=सिंहगड |चित्र=Sinhagad pune.JPG |चित्रशीर्षक=सिंहगड |चित्ररुंदी=300px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E |उंची= ४४००फुट. |प्रकार=गिरीदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[भुलेश्वर]] |अवस्था=जीर्ण <nowiki>|</nowiki>गाव=सिंहगड }} '''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. [[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो. ==इतिहास== [[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]] {{बदल}} सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला. * पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. [[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] [[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता. [[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]] सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''"गड आला पण, माझा सिंह गेला"''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे. परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. ''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' (गड आला पण सिंह गेला) [[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]]या युद्धाबाबत सभासद[[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.<br /> तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. एक प्रहर मोठे युद्ध झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.<br /> शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, '''गड आला, पण माझा सिंह गेला''''. <br /> माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले. ====सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :==== सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.<br /> अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. <br /> शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.<br /> दादोजी कोंडदेव आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. <br /> इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव 'सिंहगड' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत. कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव सिंहगड झाले असा उल्लेख आहे.<br /> छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला. ==छायाचित्रे== <gallery> {{चित्र हवे}} </gallery> ==गडावरील ठिकाणे== '''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली. '''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. '''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे. '''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. '''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत. '''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो. '''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. '''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो. '''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले. '''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. '''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे. ;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो. त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा. [[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. बस टीप – १ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा == सिंहगडावरील फुले == [[गिरीपुष्प]] [[अडुळसा]] [[धायटी]] सफेद टेकर ==बाह्य दुवे== * [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] eis5m00ixwuhnsceeg8hqr99obxvtu2 2680797 2680796 2026-04-24T22:59:41Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680797 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव=सिंहगड |चित्र=Sinhagad pune.JPG |चित्रशीर्षक=सिंहगड |चित्ररुंदी=300px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E |उंची= ४४००फुट. |प्रकार=गिरीदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[भुलेश्वर]] |अवस्था=जीर्ण <nowiki>|</nowiki>गाव=सिंहगड }} '''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. [[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो. ==इतिहास== [[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]] {{बदल}} सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला. * पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. [[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] [[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता. [[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]] सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''"गड आला पण, माझा सिंह गेला"''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे. परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. ''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' (गड आला पण सिंह गेला) [[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]]या युद्धाबाबत सभासद[[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.<br /> तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. एक प्रहर मोठे युद्ध झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.<br /> शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, '''गड आला, पण माझा सिंह गेला''''. <br /> माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले. ===सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :=== सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.<br /> अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. <br /> शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.<br /> दादोजी कोंडदेव आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. <br /> इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव 'सिंहगड' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत. कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव सिंहगड झाले असा उल्लेख आहे.<br /> छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला. ==छायाचित्रे== <gallery> {{चित्र हवे}} </gallery> ==गडावरील ठिकाणे== '''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली. '''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. '''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे. '''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. '''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत. '''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो. '''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. '''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो. '''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले. '''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. '''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे. ;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो. त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा. [[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. बस टीप – १ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा == सिंहगडावरील फुले == [[गिरीपुष्प]] [[अडुळसा]] [[धायटी]] सफेद टेकर ==बाह्य दुवे== * [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] 29jhc2fl60gkjcnh48j2c2owelcr8gp 2680798 2680797 2026-04-24T23:02:57Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680798 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव=सिंहगड |चित्र=Sinhagad pune.JPG |चित्रशीर्षक=सिंहगड |चित्ररुंदी=300px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E |उंची= ४४००फुट. |प्रकार=गिरीदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[भुलेश्वर]] |अवस्था=जीर्ण <nowiki>|</nowiki>गाव=सिंहगड }} '''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. [[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो. ==इतिहास== [[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]] {{बदल}} सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला. * पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. [[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] [[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता. [[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]] सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''"गड आला पण, माझा सिंह गेला"''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे. परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. ''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' (गड आला पण सिंह गेला) [[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]] या युद्धाबाबत सभासद[[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.<br /> तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. एक प्रहर मोठे युद्ध झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.<br /> शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, '''गड आला, पण माझा सिंह गेला''''. <br /> माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले. ===सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :=== सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.<br /> अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. <br /> शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.<br /> [[दादोजी कोंडदेव]] आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. <br /> इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव 'सिंहगड' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत. * कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव सिंहगड झाले असा उल्लेख आहे.<br /> छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला. ==छायाचित्रे== <gallery> {{चित्र हवे}} </gallery> ==गडावरील ठिकाणे== '''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली. '''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. '''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे. '''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. '''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत. '''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो. '''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. '''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो. '''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले. '''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. '''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे. ;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो. त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा. [[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. बस टीप – १ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा == सिंहगडावरील फुले == [[गिरीपुष्प]] [[अडुळसा]] [[धायटी]] सफेद टेकर ==बाह्य दुवे== * [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] njh6hqa487dp9c7dg1h7t8bnftedfp1 2680799 2680798 2026-04-24T23:03:46Z ~2026-20998-02 181809 /* सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार : */ 2680799 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव=सिंहगड |चित्र=Sinhagad pune.JPG |चित्रशीर्षक=सिंहगड |चित्ररुंदी=300px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 21 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 45 | long_s = 19 | long_EW = E |उंची= ४४००फुट. |प्रकार=गिरीदुर्ग |श्रेणी=मध्यम |ठिकाण=[[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग=[[भुलेश्वर]] |अवस्था=जीर्ण <nowiki>|</nowiki>गाव=सिंहगड }} '''सिंहगड''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे. [[चित्र:Kalyan Darawaja on Sinhgad Fort.jpg|thumb|कल्याण दरवाजा]][[पुणे|पुण्याच्या]] नैर्ऋत्येला साधारण २५ कि.मी अंतरावर असणारा हा [[दुर्ग|किल्ला]] [[समुद्रसपाटी]]पासून सुमारे ४४०० फूट उंच आहे. [[सह्याद्री]]च्या पूर्व शाखेवर पसरलेल्या [[भुलेश्वर|भुलेश्वराच्या]] रांगेवर हा गड आहे. दोन पायऱ्यासारखा दिसणारा [[खंदक|खंदकाचा]] भाग आणि [[दूरदर्शन]]चा उभारलेला मनोरा यामुळे पुण्यातून कुठूनही तो लक्ष वेधतो. [[पुरंदर]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[लोहगड]], [[विसापूर]], [[तुंग]] असा प्रचंड मुलुख या गडावरून दिसतो. ==इतिहास== [[File:Sinhgad entrance.jpg|thumb|सिंहगड किल्ल्याचे प्रवेशद्वार]] {{बदल}} सिंहगड या किल्ल्याचे आधीचे नाव कोंढाणा होते. स्थानिक महादेव कोळी लोकांच्या आख्यायिकेनुसार कौडण्यऋषी यांनी येथे तपश्चर्या केली म्हणून या डोंगराचे नाव कोंढाणा झाले. हा किल्ला पूर्वीपासून महादेव कोळी लोकांच्या ताब्यात होता. हा किल्ला पूर्वीच्या पुण्यनगरचे मुख्य होते. येथे [[महादेव कोळी]] राजा नागनाथ (नागा) नाईक यांच्या ताब्यात होता. इ.स. १३६० मध्ये दिल्लीचा सुलतान मुहम्मद तुघलकाने दक्षिण स्वारी केली. तेव्हा त्याला मंगोल आक्रमणापासून सुरक्षित राहण्यासाठी राजधानी देवगिरी येथे हलवली पण त्यावेळी दक्खनच्या भागात कोळी राजांचे वर्चस्व होते. म्हणून त्याने कोळी साम्राज्यवर आक्रमण केले. त्यावेळी त्याच्यात आणि स्थानिक महादेव कोळी राजा [[नागनायक]] यांच्यात मोठे युद्ध झाले. पुढे जनतेला घेऊन त्यांनी किल्ल्यात आश्रय केला. त्यांनी तब्ब्ल 9 महिन्यपेक्षा अधिक काळ म्हणजे एक वर्ष किल्ला लढवला. त्यांच्या पराक्रम पाहून सुलतान चकित झाला, असे सुलतानशाही बखरीत याचे वर्णन आहे. पुढे रसद तुटल्यामुळे त्यांनी किल्ला सोडून दिला. सुलतान दिल्लीला गेल्यावर किल्ला पुन्हा घेतला. पुढे निझामशाहीपर्यंत किल्ला महादेव कोळी सामंताकडे होता. पूर्वी हा किल्ला आदिलशाही राजवटीत होता. [[दादोजी कोंडदेव]] (मालवणकर) हे आदिलशाही आदिलशहाकडून सुभेदार म्हणून नेमले होते. पुढे [[इ.स. १६४७|इ. स. १६४७]] मध्ये त्यांनी गडावर आपले लष्करी केंद्र बनवले. [[इ.स. १६४९]] मध्ये [[शहाजीराजे भोसले|शहाजी राजांच्या]] यांच्या सुटकेसाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला परत आदिलशहाला दिला. * पुरंदरच्या तहात जे किल्ले मोगलांना दिले त्यामध्ये कोंढाण्याचा समावेश देखील होता. [[मोगलशाही|मोगलांतर्फे]] [[उदेभान राठोड]] हा कोंडाण्यावरचा अधिकारी होता. मूळचा राजपूत असलेल्या उदयभान राठोड याने मुस्लिम धर्म स्वीकारला होता. [[चित्र:View from Sinhagad Pune Darwaja.jpg|thumb|upright|पुणे दरवाजा]] सिंहगडचे मूळ नाव [[कोंढाणा]] होते आणि छत्रपती [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] काळात त्यांचे विश्वासू सरदार आणि बालमित्र [[तानाजी मालुसरे|तान्हाजी मालुसरे]] आणि त्यांच्या [[मावळे|मावळ्यांनी]] (मावळ प्रांतातून भरती झालेल्या सैनिकांनी) हा किल्ला एका चढाई दरम्यान जिंकला होता. या लढाईत सुभेदार तान्हाजींना वीरमरण आले आणि प्राणाचे बलीदान देऊन हा किल्ला जिंकल्यामुळे शिवाजी महाराजांनी '''"गड आला पण, माझा सिंह गेला"''' हे वाक्य उच्चारले, अशी आख्यायिका आहे. परंतु सिंहगड हे नाव त्याआधीपासूनच असल्याचेही आढळते. ''पहा [[सिंहगडाची लढाई]]'' (गड आला पण सिंह गेला) [[चित्र:Sinhagad.jpg|thumb|right|250px|आजचा सिंहगड]] या युद्धाबाबत सभासद[[बखर|बखरीत]] खालीलप्रमाणे उल्लेख आहे.<br /> तान्हाजी मालुसरे म्हणून हजारी मवळियांचा होता. त्याने कबूल केले की, 'कोंडाणा आपण घेतो', असे कबूल करून वस्त्रे, विडे घेऊन गडाचे यत्नास ५०० माणूस घेऊन गडाखाली गेला. आणि दोघे मावळे बरे, मर्दाने निवडून रात्री गडाच्या कड्यावरून चढवले. गडावर [[उदेभान रजपूत]] होता. त्यास कळले की, महाराजांचे आले. ही खबर कळून कूल रजपूत कंबरकस्ता होऊन, हाती तोहा बार घेऊन, मशाल, चंद्रज्योती लावून बाराशे माणूस तोफाची व तिरंदाज, बरचीवाले, चालुन आले. तेव्हा मावळे लोकांनी फौजेवर रजपुतांचे चालून घेतले. एक प्रहर मोठे युद्ध झाले. पाचशे रजपूत ठार झाले. उदेभान किल्लेदार खाशा त्याशी व तानाजी मालुसरा यांशी गाठ पडली. दोघे मोठे योद्धे, महाशूर, एक एकावर पडले. तानाजीचे डाव्या हाताची ढाल तुटली. दुसरी ढाल समयास आली नाही. मग तानाजीने आपले डावे हाताची ढाल करून त्याजवर वोढ घेऊन, दोघे महारागास पेटले. दोघे ठार झाले. मग [[सूर्याजी मालूसरे|सूर्याजी मालुसरे]] (तान्हाजींचा भाऊ), याने हिंमत धरून, कूल लोक सावरून उरलेले राजपूत मारिले आणि किल्ला काबीज केला.<br /> शिवाजी महाराजांना आणि जिजाऊ मांसाहेबांना राजधानी राजगडावर सिंहगड जिंकल्याची पण सुभेदार तान्हाजी लढाईत धारातिर्थी पडल्याची बातमी मिळाली तेव्हा ते म्हणाले, '''गड आला, पण माझा सिंह गेला''''. <br /> माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७० च्या रात्री हे युद्ध झाले. ===सिंहगडावरील माहिती फलकानुसार :=== सिंहगडाचे मूळचे नाव कोंढाणा, इसामी नावाच्या कवीने फुतुह्स्सलातीन किंवा शाहनामा-इ-हिंद या फार्शी काव्यात (इ. स. १३५०) महंमद तुघलकाने इ. स. १३२८ मध्ये कुंधीयाना किल्ला घेतल्याची माहिती येते. त्यावेळेस हा किल्ला नागनायक नावाच्या महादेव कोळी राजाच्या ताब्यात होता.<br /> अहमदनगरच्या निजामशाही कारकिर्दीत कोंढाण्याचे उल्लेख इ. स. १४८२, १५५३, १५५४ व १५६९ च्या सुमारासचे आहेत. इ. स. १६३५ च्या सुमारास कोंढाण्याचा सिद्दी जोहर किल्लेदार असताना मोगल व आदिलशाह यांनी मिळून कोंढाणा घेतला. यावेळेस (इ. स. १६३६) आदिलशाहचा खजिना डोणज्याच्या खिंडीत निजामाचा सरदार मुधाजी मायदे याने लुटला. <br /> शहाजी राज्यांच्या काळात सुभेदार दादोजी कोंडदेव मालवणकर यांच्या ताब्यात कोंढाणा असल्याचा उल्लेख आदिलशाही फर्मानात आहे.<br /> [[दादोजी कोंडदेव]] आदिलशाहीचे नोकर असले, तरी ते शहाजी राजांशी एकनिष्ठ असल्याने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या मृत्यूपर्यंत (इ.स.१६४७) कोंढाणा घेण्याचा प्रयत्‍न केला नाही. त्यानंतर लगेचच हा गड राजांनी ताब्यात घेतला. <br /> इतिहासकार श्री.[[ग.ह. खरे|ग. ह. खरे]] यांच्या मते सुभेदार तान्हाजी मालुसरे यांच्या मृत्यूची दुर्देवी घटना घडण्यापूर्वीच कोंढाण्याचे नाव '''सिंहगड''' झाल्याचे कागदोपत्री पुरावे आहेत. * कै.[[ह.ना. आपटे|ह. ना. आपटे]] यांच्या कादंबरीतील मात्र तान्हाजी मृत्यू प्रसंगानंतर या किल्ल्याचे नाव ''सिंहगड'' झाले, असा उल्लेख आहे.<br /> छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात व त्यानंतर हा किल्ला कधी मराठ्यांकडे तर कधी मोगलांच्या ताब्यात राहिला. ==छायाचित्रे== <gallery> {{चित्र हवे}} </gallery> ==गडावरील ठिकाणे== '''दारूचे कोठार''' : दरवाजातून आत आल्यावर उजवीकडे जी दगडी इमारत दिसते तेच दारू कोठार. दि. ११ सप्टेंबर १७५१ मध्ये या कोठारावर वीज पडली. ह्या अपघातात गडावरील त्यावेळच्या फडणिसांचे घर उद्‌ध्वस्त होऊन घरातील सर्व माणसे मरण पावली. '''टिळक बंगला ''': रामलाल नंदराम नाईक यांच्याकडून खरेदी केलेल्या जागेवरच्या ह्या बंगल्यात बाळ गंगाधर टिळक येत असत. १९१५ साली महात्मा गांधी व लोकमान्य टिळक यांची भेट याच बंगल्यात झाली. '''कोंढाणेश्वर ''': हे मंदिर शंकराचे असून ते यादवांचे कुलदैवत होते. आत एक पिंडी व सांब असणारे हे मंदिर यादवकालीन आहे. '''श्री अमृतेश्वर भैरव मंदिर''' : कोंढाणेश्वराच्या मंदिरावरून थोडे पुढे गेले की डावीकडे हे अमृतेश्वराचे प्राचीन मंदिर लागते. भैरव हे कोळ्यांचे दैवत आहे. यादवांच्या आधी ह्या गडावर कोळ्यांची वस्ती होती. मंदिरात भैरव व भैरवी अशा दोन मूर्ती दिसतात. भैरवाच्या हातात राक्षसाचे मुंडके आहे. '''देवटाके''' : तानाजी स्मारकाच्या मागून डाव्या हाताच्या छोटा तलावाच्या बाजूने डावीकडे गेल्यावर हे प्रसिद्ध असे देवटाके लागते. या टाक्याचा उपयोग पिण्याचे पाणी म्हणून होत असे व आजही होतो. महात्मा गांधी जेव्हा पुण्यास येत तेव्हा मुद्दाम ह्या टाक्याचे पाणी मागवत असत. '''कल्याण दरवाजा ''': गडाच्या पश्चिमेस हा दरवाजा आहे. कोंढणपूरवरून पायथ्याच्या कल्याण गावातून वर आल्यास ह्या दरवाजातून आपला प्रवेश होतो. हे एकामागोमाग असे दोन दरवाजे आहेत. यापैकी वरच्या दरवाज्याच्या दोन्हीकडील बुरुजांच्या भिंतीत अर्धवट बाहेर आलेला हत्ती व माहूत अशी दगडी शिल्पे होती. श्रीशालिवाहन शके १६७२ कारकीर्द श्रीमंत बाळाजी बाजीराव पंडित प्रधान असा शिलालेख आढळतो. '''उदेभानाचे स्मारक''' : दरवाजाच्या मागच्या बाजूस वर असलेल्या टेकडीवर यावे. येथे जो चौकोनी दगड आहे तेच उदेभान राठोडचे स्मारकचिन्ह म्हणून ओळखले जाते. मोगलांतर्फे उदेभान हा सिंहगडचा अधिकारी होता. '''झुंजारबुरूज''': झुंजारबुरूज हे सिंहगडचे दक्षिण टोक होय. उदयभानच्या स्मारकापुढून समोरची टेकडी उतरून या बुरुजावर येता येते. येथून समोरच टोपीसारखा राजगड, त्याच्याच उजवीकडे तोरणा हे गड दिसतात तर खाली पानशेतचे खोरे दिसते. पूर्वेकडे लांबवर पुरंदर दिसतो. '''डोणगिरीचा उर्फ तानाजी कडा''' : झुंजार बुरूजावरून मागे येऊन तटाच्या भिंतीच्या बाजूने पायवाटेने तानाजीच्या कडाकडे जाता येते. हा कडा गडाच्या पश्चिमेस आहे. येथूनच तानाजी मावळ्यांसह वर चढले. '''राजाराम महाराज स्मारक''' : राजस्थानी पद्धतीची रंगीत देवळासारखी जी घुमटी दिसते तीच छत्रपती राजाराम महाराज यांची समाधी. मोगली फौजेला सतत ११ वर्षे टक्कर देणाऱ्या राजाराम महाराजांचे वयाच्या अवघ्या ३० व्या वर्षी शनिवार दि. ३ मार्च इ.स. १७०० या दिवशी सिंहगडावर निधन झाले. '''सुभेदार तानाजींचे स्मारक''' : अमृतेश्वराच्या मागच्या बाजूने वर गेल्यावर डाव्या बाजूस सुप्रसिद्ध सुभेदार तानाजींचे स्मारक दिसते. ‘सुभेदार तानाजी स्मारक समितीच्या’ वतीने हे बांधण्यात आले आहे. माघ वद्य नवमी दि. ४ फेब्रुवारी १६७२ या दिवशी झालेल्या लढाईत तानाजी मारले गेले. दरवर्षी माघ नवमीस येथे मंडळातर्फे सुभेदार तानाजींचा स्मृतिदिन साजरा केला जातो. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== सिंहगड हा किल्ला पुण्यापासून २० किलोमीटर अंतरावर आहे. [[स्वारगेट, पुणे|स्वारगेट]] बसस्थानकापासून [[सारसबाग, पुणे|सारसबाग]] किंवा [[नेहरू मैदान, पुणे|नेहरू क्रीडांगणाकडून]] जाणारा ह्या रस्त्याने सिंहगड अंदाजे ३५ कि.मी. वर आहे. ;मार्ग :हा किल्ला पुण्यामध्ये येतो. त्याचा मार्ग :- [[स्वारगेट (पुणे)]] - आनंदनगर - वडगांव - [[खडकवासला]] - सिंहगड पायथा. [[स्वारगेट]] पासून ५० क्रमांकाच्या बस या मार्गावर धावतात. शिवाय, सहा आसनी किंवा खासगी वाहनाने सिंहगडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. एका वेळीचे ₹ ६० आहेत, परंतु ₹ ७० चा पास चालत नाही, बाहेरून स्वारगेट ला येणाऱ्यांनी ₹१५० पास काढावा कारण हा पास सर्व मार्गांवर चालतो. ज्यांना गडावर चालत जायचे नसेल त्यांच्यासाठी पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी खासगी वाहने साधारण दर ३०-६० मिनिटांनी मिळतात. बस टीप – १ जानेवारीला बस संख्या कमी असते १ ते २ तास वाट पहावी लागते महानगरपालिका निवडणूक च्या आदल्या दिवशी आणि निवडणूक दिवशी बस संख्या कमी असते शक्यतो बसने जायचं टाळा == सिंहगडावरील फुले == [[गिरीपुष्प]] [[अडुळसा]] [[धायटी]] सफेद टेकर ==बाह्य दुवे== * [https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg श्री.ग.ह.खरे लिखित सिंहगड पुरातत्त्व वस्तुसंग्रहालय (म.शा) यांचे प्रकाशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308110438/https://pbs.twimg.com/media/BIHxVXjCUAADWAQ.jpg |date=2016-03-08 }} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] 1vnpxxpyfjmlt00g8y2rihriv9xltkk 0 3438 2680783 2535569 2026-04-24T22:34:22Z ~2026-20998-02 181809 /* भौगोलिक वैशिष्ट्ये */ 2680783 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव = मुळशी | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''मुळशी''' हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[मुळशी तालुका|मुळशी तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. ==तालुक्यातील गावे== [[आडगाव (मुळशी)]] [[आडमाळ]] [[अकोले (मुळशी)]] [[आमराळेवाडी]] [[अंबरवेत]] [[आंबावणे (मुळशी)]] [[आंबेगाव (मुळशी)]] [[आंदेशे]] [[आंदगाव]] [[अंधाळे]] [[आसडे (मुळशी)]] [[बारपे बुद्रुक]] [[बावधन बुद्रुक]] [[बेलवडे]] [[बेंभटमाळ]] [[भडास बुद्रुक]] [[भालगुडी]] [[भांबर्डे (मुळशी)]] [[भारे]] [[भारेकरवाडी]] [[भेगाडेवाडी]] [[भोडे]] [[भोईणी]] [[भोईरवाडी (मुळशी)]] [[भुगाव]] [[भुकुम]] [[बोतारवाडी]] [[चाळे (मुळशी)]] [[चांदे (मुळशी)]] [[चांदिवली (मुळशी)]] [[चिखलगाव (मुळशी)]] [[चिखली बुद्रुक]] [[चिंचवड (मुळशी)]] [[डाखणे (मुळशी)]] [[दारावळी]] [[दासवे]] [[दत्तावाडी]] [[दत्तवाडी (मुळशी)]] [[डावजे]] [[देवघर (मुळशी)]] [[धाडावळी]] [[धामणओहोळ]] [[डिसाळी]] [[डोंगरगाव (मुळशी)]] [[एकोळे]] [[गडाळे]] [[गावडेवाडी (मुळशी)]] [[घेराविटणगड]] [[घोटावडे (मुळशी)]] [[घुटके]] [[गोडांबेवाडी]] [[हडशी]] [[हिंजवडी (मुळशी)]] [[होताळे]] [[हुळावळेवाडी]] [[जांबे]] [[जामगाव (मुळशी)]] [[जातेडे]] [[जावळ (मुळशी)]] [[कलमशेत]] [[करमोळी]] [[कासरआंबोली]] [[कासरसई]] [[काशिग]] [[कातरखडक]] [[काटावाडी]] [[केमसेवाडी]] [[खांबोळी]] [[खारवडे]] [[खेचरे]] [[खुबावळी]] [[कोळवडे (मुळशी)]] [[कोळवली (मुळशी)]] [[कोळोशी (मुळशी)]] [[कोळवण (मुळशी)]] [[कोंढावळे (मुळशी)]] [[कोंढुर]] [[कुळे]] [[कुंभोरी]] [[लवाळे (मुळशी)]] [[लव्हार्डे]] [[मादेड]] [[महाळुंगे (मुळशी)]] [[माजगाव (मुळशी)]] [[माळे (मुळशी)]] [[मालेगाव (मुळशी)]] [[माण (मुळशी)]] [[मारणेवाडी]] [[मरूंजी]] [[मातेरेवाडी]] [[मोरेवाडी (मुळशी)]] [[मोसेखुर्द]] [[मुगाव (मुळशी)]] [[मुगावडे]] [[मुकाईवाडी]] [[मुळखेड]] [[मुळशीखुर्द]] [[मुठे]] [[नांदे]] [[नांदगाव (मुळशी)]] [[नांदिवली (मुळशी)]][[नाणेगाव (मुळशी)]] [[नेरे (मुळशी)]] [[निवे (मुळशी)]] [[पडाळघर]] [[पडाळघरवाडी]] [[पळसे]] [[पठारशेत]] [[पौड]] [[पेठशहापूर]] [[पिंपलोळी (मुळशी)]] [[पिंपरी (मुळशी)]] [[पिरंगुट]] [[पोमगाव]] [[रावडे]] [[रिहे]] [[साईवखुर्द]] [[साखरी (मुळशी)]] [[साळतर]] [[सांभवे]] [[सातेसई]] [[सावरगाव (मुळशी)]] [[शरे]] [[शेडणी]] [[शिळेश्वर]] [[शिंदेवाडी (मुळशी)]] [[शिरवली (मुळशी)]] [[सूस]] [[तैलबैला]] [[ताम्हिणी बुद्रुक]] [[टाटातलाव]] [[ताव]] [[टेमघर (मुळशी)]] [[उगावळी]] [[उरावडे]] [[वडगाव (मुळशी)]] [[वाळणे (मुळशी)]] [[वांद्रे (मुळशी)]] [[वेडे]] [[वेगरे]] [[विसाखर]] [[विठ्ठलवाडी (मुळशी)]] [[वडवली (मुळशी)]] [[वाजळे]] [[वाळेण]] [[वारक (मुळशी)]] [[वातुंडे]] ==भौगोलिक माहिती== ===भौगोलिक स्थान=== मुळशी तालुक्याचे भौगोलिक स्थान १८ अंश २५’ उत्तर ते १८ अंश ४१’ उत्तर [[अक्षांश]] आणि ७३ अंश २०' पूर्व ते ७३ अंश ३५' पूर्व [[रेखांश]] असे आहे. हा तालुका पुणे जिल्ह्यात, त्याच्या पश्चिमेला येतो. मुळशी तालुक्याची हद्द पूर्वेला पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्याशी, दक्षिणेला वेल्हा तालुक्याशी, उत्तरेला मावळ तालुक्याशी आणि पश्चिमेला रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्याशी भिडलेली आहे. ===भौगोलिक वैशिष्ट्ये=== ह्या तालुक्याचे ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे तालुक्याच्या पश्चिमेला असलेला सह्याद्री पर्वताचा डोंगराळ भाग. सह्याद्री पर्वताचे पश्चिमेकडे कोंकणात उतरणारे कडे खास आहेत. त्यामानाने पूर्वेकडे मात्र इतक्या तीव्र चढणीचे कडे आढळत नाहीत. मुळशी तालुक्यातील सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून दोन उपरांगा पूर्वेकडे पसरल्या आहेत. ह्या उपरांगांमुळे मुळा आणि निळा ह्या दोन [[नद्यांची खोरी]] निर्माण झाली आहेत. सन 1948 पूर्वी वर्तमान मुळशी तालुका हा मुळशी पेटा या नावाने ओळखला जाई. मुळशी पेट्यामधे एकूण 80 गावांचा समावेश होता की, ज्यातील काही गावे मुळशी धरणाच्या पाण्यात जलमय होऊन नष्ट झाली. मुळशी पेटा सध्याचे मुठा खोरे,कोळवण खोरे,रिहे -आंधळे खोरे या खोऱ्यातील गावे पूर्वी भोर संस्थानाच्या ताब्यात होती. सुस ते लवळे ही गावे (पुर्वीचा हवेली तालुका). * 1855 पूर्वी मुळशी पेटा हा मावळ तालुक्यामध्ये समाविष्ट होता. 1855नंतर तो मावळ तालुक्यामधुन वेगळा करून हवेली तालुक्यामध्ये समाविष्ट करण्यात आला. मुळशी पेटा भागातील गावांची एकूण लोकसंख्या 1921च्या जनगणनेच्या नुसार 25500 होती. मुळशी पेटा ब्रिटिश सरकारचा 100% महसूल भरत असे. 1927साली टाटा कंपनीचे मुळशी धरण बांधण्यात आले आणि त्यांनी पेट्यातील शेतकरी देशोधडीला लागला, कारण धरणाच्या जलाशयात त्यांची हजारो एकर नदीकाठाची सुपीक जमीन, गावे-गावठाणे, देवळे श्रद्धास्थाने विनामोबदला गमावली ती कायमची. याच धरणाला विरोध म्हणून शेतकऱ्यांनी एक लढा दिला जो इतिहासात [[मुळशी सत्याग्रह]] म्हणुन ओळखला जातो. मुळशीपेटा हा तांदूळ उत्पादनात अग्रेसर होता येथील आंबेमोहोर या जातीच्या वाणास पुण्याच्या बाजारपेठेत प्रचंड प्रमाणात मागणी होत होती. * [[कोरीगड]] (समुद्र सपाटीपासूनची उंची ३२५० फ़ूट) हे तालुक्यातील सर्वात उंच ठिकाण आहे. मुळशी तालुक्यामध्ये कोरीगड, घनगड, कैलासगड, तैलबैल, तिकोणा किल्ला, ताम्हिणी घाट, अंधारबन, मुळशी धरण इ. ऐतिहासिक किल्ले आणि निसर्गाने सौंदर्य स्थळे आहेत. सहारा लेक सिटी व लवासा हिल गिरिस्थाने व हिंजवडी आयटी पार्क देखील मुळशी तालुक्यात येतात. बार्पे बुद्रुक ते मुळशी खुर्द हा धरण परिसर तर मुळशी तालुक्यास लाभलेली निसर्गाची एक देणगीच आहे. ===पर्ज्यन्यमान=== मुळशी तालुक्याचे [[वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान]] ४५०० मिलिमीटर आहे. ===मृदा=== ==पर्यावरण== ==सामाजिक माहिती== ==ऐतिहासिक माहिती == मुळशी तालुक्यातील किल्ले पुढीलप्रमाणे आहेत. १ कैलासगड. २ घनगड. ३ तैलबैला. ४ कोराईगड. शिवकालीन सरदार घराणी आणी त्यांचे ऐतिहासिक वाडे पुढीलप्रमाणे आहेत. राजे मारणे देशमुख (गंभीरराव) सरदार (आंदगाव) सरदार पोतनीस (उरवडे) गोळे सरदार (पिरंगुट) राजे ढमाले देशमुख (राऊतराव) सरदार (बेलावडे) बलकवडे सरदार (दारवली) सरदार घारे (शिक्केकरी)(जवळ-रिहे खोरे) रायगडावरील परमपवित्र भगवा ध्वज सरदार पोतनीस घराणे आजही मुळशी तालुक्यात उरवडे या गावी अभिमानाने फडकत आहे. राजधानी रायगडावर हल्ला झाला असता मावळ्यांनी भगवं निशाण पळवलं अंन उरवडे गावी आणून अभिमानाने रोवलं. == मुळशी तालुक्याचे विद्यमान आमदार == [[भोर विधानसभा मतदारसंघ|२०३ भोर - राजगड - मुळशी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[शंकर हिरामण मांडेकर]] ([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस]]) [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] 7dyqzgvmktsfkk5dhdokglzszup8r2l 2680784 2680783 2026-04-24T22:34:56Z ~2026-20998-02 181809 /* भौगोलिक वैशिष्ट्ये */ 2680784 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव = मुळशी | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''मुळशी''' हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[मुळशी तालुका|मुळशी तालुक्याचे]] मुख्यालय आहे. ==तालुक्यातील गावे== [[आडगाव (मुळशी)]] [[आडमाळ]] [[अकोले (मुळशी)]] [[आमराळेवाडी]] [[अंबरवेत]] [[आंबावणे (मुळशी)]] [[आंबेगाव (मुळशी)]] [[आंदेशे]] [[आंदगाव]] [[अंधाळे]] [[आसडे (मुळशी)]] [[बारपे बुद्रुक]] [[बावधन बुद्रुक]] [[बेलवडे]] [[बेंभटमाळ]] [[भडास बुद्रुक]] [[भालगुडी]] [[भांबर्डे (मुळशी)]] [[भारे]] [[भारेकरवाडी]] [[भेगाडेवाडी]] [[भोडे]] [[भोईणी]] [[भोईरवाडी (मुळशी)]] [[भुगाव]] [[भुकुम]] [[बोतारवाडी]] [[चाळे (मुळशी)]] [[चांदे (मुळशी)]] [[चांदिवली (मुळशी)]] [[चिखलगाव (मुळशी)]] [[चिखली बुद्रुक]] [[चिंचवड (मुळशी)]] [[डाखणे (मुळशी)]] [[दारावळी]] [[दासवे]] [[दत्तावाडी]] [[दत्तवाडी (मुळशी)]] [[डावजे]] [[देवघर (मुळशी)]] [[धाडावळी]] [[धामणओहोळ]] [[डिसाळी]] [[डोंगरगाव (मुळशी)]] [[एकोळे]] [[गडाळे]] [[गावडेवाडी (मुळशी)]] [[घेराविटणगड]] [[घोटावडे (मुळशी)]] [[घुटके]] [[गोडांबेवाडी]] [[हडशी]] [[हिंजवडी (मुळशी)]] [[होताळे]] [[हुळावळेवाडी]] [[जांबे]] [[जामगाव (मुळशी)]] [[जातेडे]] [[जावळ (मुळशी)]] [[कलमशेत]] [[करमोळी]] [[कासरआंबोली]] [[कासरसई]] [[काशिग]] [[कातरखडक]] [[काटावाडी]] [[केमसेवाडी]] [[खांबोळी]] [[खारवडे]] [[खेचरे]] [[खुबावळी]] [[कोळवडे (मुळशी)]] [[कोळवली (मुळशी)]] [[कोळोशी (मुळशी)]] [[कोळवण (मुळशी)]] [[कोंढावळे (मुळशी)]] [[कोंढुर]] [[कुळे]] [[कुंभोरी]] [[लवाळे (मुळशी)]] [[लव्हार्डे]] [[मादेड]] [[महाळुंगे (मुळशी)]] [[माजगाव (मुळशी)]] [[माळे (मुळशी)]] [[मालेगाव (मुळशी)]] [[माण (मुळशी)]] [[मारणेवाडी]] [[मरूंजी]] [[मातेरेवाडी]] [[मोरेवाडी (मुळशी)]] [[मोसेखुर्द]] [[मुगाव (मुळशी)]] [[मुगावडे]] [[मुकाईवाडी]] [[मुळखेड]] [[मुळशीखुर्द]] [[मुठे]] [[नांदे]] [[नांदगाव (मुळशी)]] [[नांदिवली (मुळशी)]][[नाणेगाव (मुळशी)]] [[नेरे (मुळशी)]] [[निवे (मुळशी)]] [[पडाळघर]] [[पडाळघरवाडी]] [[पळसे]] [[पठारशेत]] [[पौड]] [[पेठशहापूर]] [[पिंपलोळी (मुळशी)]] [[पिंपरी (मुळशी)]] [[पिरंगुट]] [[पोमगाव]] [[रावडे]] [[रिहे]] [[साईवखुर्द]] [[साखरी (मुळशी)]] [[साळतर]] [[सांभवे]] [[सातेसई]] [[सावरगाव (मुळशी)]] [[शरे]] [[शेडणी]] [[शिळेश्वर]] [[शिंदेवाडी (मुळशी)]] [[शिरवली (मुळशी)]] [[सूस]] [[तैलबैला]] [[ताम्हिणी बुद्रुक]] [[टाटातलाव]] [[ताव]] [[टेमघर (मुळशी)]] [[उगावळी]] [[उरावडे]] [[वडगाव (मुळशी)]] [[वाळणे (मुळशी)]] [[वांद्रे (मुळशी)]] [[वेडे]] [[वेगरे]] [[विसाखर]] [[विठ्ठलवाडी (मुळशी)]] [[वडवली (मुळशी)]] [[वाजळे]] [[वाळेण]] [[वारक (मुळशी)]] [[वातुंडे]] ==भौगोलिक माहिती== ===भौगोलिक स्थान=== मुळशी तालुक्याचे भौगोलिक स्थान १८ अंश २५’ उत्तर ते १८ अंश ४१’ उत्तर [[अक्षांश]] आणि ७३ अंश २०' पूर्व ते ७३ अंश ३५' पूर्व [[रेखांश]] असे आहे. हा तालुका पुणे जिल्ह्यात, त्याच्या पश्चिमेला येतो. मुळशी तालुक्याची हद्द पूर्वेला पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्याशी, दक्षिणेला वेल्हा तालुक्याशी, उत्तरेला मावळ तालुक्याशी आणि पश्चिमेला रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्याशी भिडलेली आहे. ===भौगोलिक वैशिष्ट्ये=== ह्या तालुक्याचे ठळक वैशिष्ट्य म्हणजे तालुक्याच्या पश्चिमेला असलेला सह्याद्री पर्वताचा डोंगराळ भाग. सह्याद्री पर्वताचे पश्चिमेकडे कोंकणात उतरणारे कडे खास आहेत. त्यामानाने पूर्वेकडे मात्र इतक्या तीव्र चढणीचे कडे आढळत नाहीत. मुळशी तालुक्यातील सह्याद्रीच्या मुख्य रांगेपासून दोन उपरांगा पूर्वेकडे पसरल्या आहेत. ह्या उपरांगांमुळे मुळा आणि निळा ह्या दोन [[नद्यांची खोरी]] निर्माण झाली आहेत. == इतिहास== सन 1948 पूर्वी वर्तमान मुळशी तालुका हा मुळशी पेटा या नावाने ओळखला जाई. मुळशी पेट्यामधे एकूण 80 गावांचा समावेश होता की, ज्यातील काही गावे मुळशी धरणाच्या पाण्यात जलमय होऊन नष्ट झाली. मुळशी पेटा सध्याचे मुठा खोरे,कोळवण खोरे,रिहे -आंधळे खोरे या खोऱ्यातील गावे पूर्वी भोर संस्थानाच्या ताब्यात होती. सुस ते लवळे ही गावे (पुर्वीचा हवेली तालुका). * 1855 पूर्वी मुळशी पेटा हा मावळ तालुक्यामध्ये समाविष्ट होता. 1855नंतर तो मावळ तालुक्यामधुन वेगळा करून हवेली तालुक्यामध्ये समाविष्ट करण्यात आला. मुळशी पेटा भागातील गावांची एकूण लोकसंख्या 1921च्या जनगणनेच्या नुसार 25500 होती. मुळशी पेटा ब्रिटिश सरकारचा 100% महसूल भरत असे. 1927साली टाटा कंपनीचे मुळशी धरण बांधण्यात आले आणि त्यांनी पेट्यातील शेतकरी देशोधडीला लागला, कारण धरणाच्या जलाशयात त्यांची हजारो एकर नदीकाठाची सुपीक जमीन, गावे-गावठाणे, देवळे श्रद्धास्थाने विनामोबदला गमावली ती कायमची. याच धरणाला विरोध म्हणून शेतकऱ्यांनी एक लढा दिला जो इतिहासात [[मुळशी सत्याग्रह]] म्हणुन ओळखला जातो. मुळशीपेटा हा तांदूळ उत्पादनात अग्रेसर होता येथील आंबेमोहोर या जातीच्या वाणास पुण्याच्या बाजारपेठेत प्रचंड प्रमाणात मागणी होत होती. * [[कोरीगड]] (समुद्र सपाटीपासूनची उंची ३२५० फ़ूट) हे तालुक्यातील सर्वात उंच ठिकाण आहे. मुळशी तालुक्यामध्ये कोरीगड, घनगड, कैलासगड, तैलबैल, तिकोणा किल्ला, ताम्हिणी घाट, अंधारबन, मुळशी धरण इ. ऐतिहासिक किल्ले आणि निसर्गाने सौंदर्य स्थळे आहेत. सहारा लेक सिटी व लवासा हिल गिरिस्थाने व हिंजवडी आयटी पार्क देखील मुळशी तालुक्यात येतात. बार्पे बुद्रुक ते मुळशी खुर्द हा धरण परिसर तर मुळशी तालुक्यास लाभलेली निसर्गाची एक देणगीच आहे. ===पर्ज्यन्यमान=== मुळशी तालुक्याचे [[वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान]] ४५०० मिलिमीटर आहे. ===मृदा=== ==पर्यावरण== ==सामाजिक माहिती== ==ऐतिहासिक माहिती == मुळशी तालुक्यातील किल्ले पुढीलप्रमाणे आहेत. १ कैलासगड. २ घनगड. ३ तैलबैला. ४ कोराईगड. शिवकालीन सरदार घराणी आणी त्यांचे ऐतिहासिक वाडे पुढीलप्रमाणे आहेत. राजे मारणे देशमुख (गंभीरराव) सरदार (आंदगाव) सरदार पोतनीस (उरवडे) गोळे सरदार (पिरंगुट) राजे ढमाले देशमुख (राऊतराव) सरदार (बेलावडे) बलकवडे सरदार (दारवली) सरदार घारे (शिक्केकरी)(जवळ-रिहे खोरे) रायगडावरील परमपवित्र भगवा ध्वज सरदार पोतनीस घराणे आजही मुळशी तालुक्यात उरवडे या गावी अभिमानाने फडकत आहे. राजधानी रायगडावर हल्ला झाला असता मावळ्यांनी भगवं निशाण पळवलं अंन उरवडे गावी आणून अभिमानाने रोवलं. == मुळशी तालुक्याचे विद्यमान आमदार == [[भोर विधानसभा मतदारसंघ|२०३ भोर - राजगड - मुळशी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[शंकर हिरामण मांडेकर]] ([[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस]]) [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] nxasa0l7a4lu6rifgtphjj546zpe0l6 0 3447 2680838 2610164 2026-04-25T01:03:02Z ~2026-20998-02 181809 /* धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे */ 2680838 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग, अशी धार्मिक स्थळे आहेत. रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंट ने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref>. पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवे कालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे, == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] nqizpty88y0qsu6nxowefq4eayq75gd 2680839 2680838 2026-04-25T01:03:54Z ~2026-20998-02 181809 /* धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे */ 2680839 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवे कालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे, == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] 6d1gba8bk31cz2a8lyep37kim4h80pk 2680840 2680839 2026-04-25T01:04:11Z ~2026-20998-02 181809 /* धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे */ 2680840 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवे कालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे, == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] bsjrfpq6gvxdjqd50fro8xd4czrop3e 2680841 2680840 2026-04-25T01:04:21Z ~2026-20998-02 181809 /* धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे */ 2680841 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवे कालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे, == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] sils2ezk8dr9z0tcfb0is80en1r98id 2680842 2680841 2026-04-25T01:05:12Z ~2026-20998-02 181809 /* धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे */ 2680842 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे * मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवेकालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे. == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] k6g3ms3xcijtt9p8y1pc9w56bji57d3 2680843 2680842 2026-04-25T01:06:06Z ~2026-20998-02 181809 /* लोककला आणि साहित्य */ 2680843 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे * मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवेकालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे. == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. * आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासना तर्फे तमाशा कला क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] n2dmykd1jddqwe6410qleq7z8sdx3hx 2680844 2680843 2026-04-25T01:06:53Z ~2026-20998-02 181809 /* लोककला आणि साहित्य */ 2680844 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे * मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवेकालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे. == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. * आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासनातर्फे तमाशा (कला) क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो.* हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस *बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले.* त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] r527u58xi21l9qqm8hhinj0emxg00aw 2680850 2680844 2026-04-25T01:10:48Z ~2026-20998-02 181809 2680850 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|[[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] शिरूर तालुका|शिरूर तालुका}} {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = शिरूर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Shirur tehsil in Pune district.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = खेड |मुख्यालयाचे_नाव = शिरूर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[शिरूर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ज्ञानेश्वर आबा कटके]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ |खासदार=[[डॉ.अमोल कोल्हे]]}} '''शिरूर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== शिरूर तालुक्यात 106 गावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |title=महाराष्ट्र भूमि अभिलेख (महाभुलेख) |access-date=2014-06-01 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525104912/https://mahabhulekh.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> #* [[अरणगांव]] #* [[अन्नापुर|अण्णापूर]] #* [[आंधळगांव]] #* [[आंबळे (शिरूर)]] #* [[आपटी (शिरूर)]] #* [[आमदाबाद]] #* [[आलेगांव पागा]] #* [[इचकेवाडी]] #* [[इनामगांव]] #* [[उरळगांव]] #* [[कोंढापुरी]] #* [[केंदूर]] #* [[कोरेगांव भिमा]] #* [[कोहकडेवाडी]] #* [[कोळगांव डोळस]] #* [[करंजावणे (शिरूर)]] #* [[करंदी]] #* [[करडे (शिरूर)]] #* [[कवठे यमाई]] #* [[काठापुर खुर्द]] #* [[कासारी (शिरूर)]] #* [[कान्हूर मेसाई]] #* [[कारेगांव]] #* [[कुरुळी]] #* [[खंडाळे (शिरूर)]] #* [[खैरेनगर]] #* [[खैरेवाडी]] #* [[गणेगांव खालसा]] #* [[गणेगांव दुमाला]] #* [[गोलेगाव]] #* [[गुनाट]] #* [[चव्हाणवाडी (शिरूर)]] #* [[चिंचोली (शिरूर)]] #* [[चिंचणी (शिरूर)]] #* [[चांडोह]] #* [[जांबुत]] #* [[जातेगांव खुर्द]] #* [[जातेगांव बुद्रुक]] #* [[टाकळी भिमा]] #* [[टाकळी हाजी]] #* [[डोंगरगण]] #* [[डिंग्रजवाडी]] #* [[सणसवाडी (शिरूर)]] #* [[सोनेसांगवी]] #* [[सविंदणे]] #* [[सादलगांव]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[ढोकसांगवी]] #* [[न्हावरा]] #* [[नागरगांव]] #* [[निमगांव दुडे]] #* [[निमगांव भोगी]] #* [[निमगांव म्हाळुंगी]] #* [[निमोणे]] #* [[निर्वी]] #* [[दरेकरवाडी]] #* [[तळेगांव ढमढेरे]] #* [[दहिवडी (शिरूर)]] #* [[तांदळी (शिरूर)]] #* [[धानोरे (शिरूर)]] #* [[धामारी]] #* [[धुमाळवाडी (शिरूर)]] #* [[फराटवाडी]] #* [[पिंपरखेड (शिरूर)]] #* [[भांबर्डे (शिरूर)]] #* [[पिंपरी दुमाला]] #* [[पिंपळसुटी]] #* [[पिंपळे खालसा]] #* [[पिंपळे जगताप]] #* [[फाकटे]] #* [[पाबळ]] #* [[बाभूळसर खुर्द]] #* [[बाभूळसर बुद्रुक]] #* [[पारोडी]] #* [[बुरुंजवाडी]] #* [[मोटेवाडी (शिरूर)]] #* [[म्हसे बुद्रुक]] #* [[मलठण]] #* [[रांजणगाव]] #* [[रांजणगांव सांडस]] #* [[मांडवगण फराटा]] #* [[राऊतवाडी (शिरूर)]] #* [[राक्षेवाडी]] #* [[मिडगुलवाडी]] #* [[रावडेवाडी]] #* [[माळवाडी (शिरूर)]] #* [[मुंंजाळवाडी]] #* [[मुखई]] #* [[लाखेवाडी]] #* [[वडगांव रासाई]] #* [[वडनेर खुर्द]] #* [[वढु बुद्रुक]] #* [[शरदवाडी]] #* [[वरुडे]] #* [[शिंगाडवाडी]] #* [[शिंदोडी]] #* [[शिक्रापुर]] #* [[वाघाळे]] #* [[वाजेवाडी]] #* [[विठ्ठलवाडी (शिरूर)]] #* [[शास्ताबाद]] #* [[शिरसगांव काटा]] #* [[शिरुर]] #* [[शिरूर न.पा.]] #* [[शिवतक्रार म्हाळुंगी]] #* [[हिवरे (शिरूर)]] ==धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळे== शिरूर तालुक्यात रांजणगाव गणपती, कान्हुरची मसाई देवी, कवठ्याची येमाई, टाकळीची मळगंगा आणि शिरूरचे रामलिंग अशी धार्मिक स्थळे आहेत. * रांजणगाव गणपती हे अष्टविनायक मधील एक देवस्थान आहे. * वढू बुद्रुक येथे संभाजी महाराजांची समाधी आहे. * पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे. *कोरेगाव भीमा येथे "विजय स्तंभ" आहे. १ जानेवारी १८१८ रोजी दुसरे बाजीराव पेशवे आणि ब्रिटिश सैनिकांदरम्यान झालेल्या युद्धात महार रेजिमेंटने पेशव्यांच्या सैन्याचा पराभव केला होता आणि म्हणूनच ही घटना दलित चळवळीच्या इतिहासातला महत्त्वपूर्ण टप्पा असल्याचं दलित कार्यकर्ते मानतात.<ref>[https://www.bbc.com/marathi/india-42541621 "भीमा कोरेगावची लढाई नेमकी आहे तरी काय?"],[[बीबीसी], 3-Jan-2018</ref> पाबळ येथे पहिले बाजीराव यांच्या पत्नी मस्तानी साहेब यांची समाधी आहे * मलठण येथे ऐतिहासिक श्री मल्लिकार्जुन महादेवाचे पेशवेकालीन शिव मंदिर आहे. इथेच श्रीमंत सरदार पवार घराण्याचा किल्ला बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे, या मध्ये बारा दरवाजाची विहीर आहे. == लोककला आणि साहित्य== [[कवठे यमाई]] गाव हे ऐतेहासिक वारसा लाभलेले गाव असून येथे मराठा सरदार श्रीमंत पवार यांनी अठराव्या शतकात उभारलेली आणि अजून ही सुस्थितीत असलली एक गढी (राजवाडा) आहे. साहजिकच, कला आणि कलावंतांना प्रोत्साहन देणारे हे गाव महाराष्ट्र राज्यात आपलं एक वेगळे स्थान टिकवून आहे. प्रसिद्ध तमाशा कलावंत भाऊ बापू मांग नारायणगावकर, विठ्ठल कवठेकर, गंगाराम बुआ रेणके अशी नामवंत तमाशा कलाकार, फड मालक या मातीत जन्मले आणि प्रसिद्ध पावले. * आपल्या शृंगारिक लावण्यांसाठी आणि लोकजागृती करणाऱ्या लघुनाट्य लिखाणासाठी प्रसिद्ध असलेले ज्येष्ठ साहित्यिक [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] हे सुद्धा याच गावचे. बशीर मोमीन यांनी मराठी भाषेत लावणी, वगनाट्य, नाटक, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे<ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्र शासनातर्फे तमाशा (कला) क्षेत्रासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च असा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' मिळवणारे दोन दिग्गज श्री गंगाराम रेणके आणि लोकशाहीर बशीर मोमीन उर्फ बी. के. मोमीन कवठेकर येथेच राहतात. ==इतर माहिती== जगातली तिसरी आणि भारतातील पहिली “झिरो एनर्जी स्कूल”* म्हणून वाबळेवाडीच्या शाळेचा उल्लेख केला जातो. सध्या शाळेत सहाशे विद्यार्थी आहेत. कधीकाळी दोन पडक्या खोल्यामध्ये भरवण्यात येणारी ही शाळा आज जिल्हा परिषद शाळांसाठी सर्वात मोठ्ठी रोल मॉडेल ठरलेय. वाबळेवाडी हे गाव शिरूर तालुक्यातील शिक्रापूर पासून अडीच किलोमीटरवरच गाव. वाबळेवाडीची लोकसंख्या म्हणजे पन्नास ते साठ घरांच छोटस गाव. गावाची लोकसंख्या साडेतीनशे. गावची जिल्हा परिषदेची शाळा म्हणजे फक्त दोन गळक्या खोल्या. २०१२ या वर्षी जानेगाव येथून बदली होवून नवीन शिक्षक आले. पडक्या खोल्या पाहून एखाद्या शिक्षकानं काय केलं असत तर आपल्या सगळे कॉन्टेक्ट वापरून बदलीसाठी प्रयत्न केले असते. पण वारे गुरुजी वेगळे होते. वारे गुरुजी नवीन आव्हानं घेण्यासाठी ओळखले जायचे. वारे गुरुजी विद्यार्थांना शिकवण्यास सुरुवात केली. दोन छोट्या खोल्या. त्यामध्ये दोन शिक्षक आणि सर्व इयत्तेची मुले एकत्र अस एकंदरित चित्र. हे चित्र बदलण्यासाठी वारे गुरुजींनी १५ ऑगस्ट २०१२ मध्ये वाबळेवाडीच्या ग्रामसभेत एक आराखडा मांडला. शाळा जागतिक पातळीवर घेऊन जाण्यासाठी काय करता येईल हे मांडणारा तो आराखडा. दोन पडक्या खोल्यामधून जागतिक दर्जाची शाळा निर्माण करणं म्हणजे हास्यास्पद गोष्ट होती पण वारे सरांनी ते काम मनावर घेतलं. गावच्या लोकांना यातलं विशेष माहित नव्हतं पण त्यांना एकाच गोष्टीवर ठाम विश्वास होता तो म्हणजे वारे गुरुजी म्हणतायत म्हणजे काहीतरी चांगल होईल. संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन झटायचं असा तो ठराव होता. २०१२ साली गावात एकूण १९ महिला बचत गट होते. या बचत गटांनी एक गोष्ट ठरवली ती म्हणजे पुढची तीन वर्ष आपणाला जो काही नफा होईल तो शाळेला द्यायचा. पै अन् पै गोळा करून संसार उभा करणाऱ्या महिलांच्या दृष्टीने पाहिलं तर ही गोष्ट खूप क्रांन्तीकारी वाटेल. बचत गटांसोबत गावातले तरुण धावून आले. नवरात्र आणि गणेशोत्सवांसारख्या सणांचा खर्च कमी करून तो पैसा शाळेसाठी उभा करण्याच ठरवण्यात आलं. वाबळेवाडीची ही शाळा का उभा राहू शकली याचं मुख्य कारण म्हणजे गाव आणि शाळा एकत्र आली. शाळेतील शिक्षकांवर गावाने विश्वास दाखवला आणि शिक्षकांनी देखील तो सार्थ करून दाखवला. शिक्षक प्रयोग करत आहेत म्हणल्यानंतर शाळेची विद्यार्थीसंख्या देखील वाढू लागली. गावाची मदत कशी होत गेली याबद्दल सांगायच झालं तर गावात यात्रेनिमित्त तमाशा आयोजित करण्यात आला होता. सुमारे सव्वा लाख रुपये यात्रा कमिटीमार्फत तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. वारे गुरुजींनी यात्रा कमिटीची भेट घेतली, तेव्हा यात्रा कमिटीने तात्काळ १ लाख २० हजार रुपयांची रक्कम वारे सरांना देण्याच मंजूर केलं. त्या रकमेतून वारे सरांनी विद्यार्थांना टॅब घेतले. *महाराष्ट्रातील पहिले टॅब स्कूल म्हणून या शाळेचा उल्लेख करावा लागतो. * हे पैसै तमाशासाठी गोळा करण्यात आले होते. ते खऱ्या अर्थाने सत्कारणी लागले. आज शाळेची जी इमारत आहे ती गावकऱ्यांनी दिलेल्या जागेवर आहे. नवीन खोल्या बांधाव्यात म्हणून वारे सरांनी गावकऱ्यापुढे आपलं म्हणणं मांडल. गावकऱ्यांनी देखील सुमारे दिड एकर शेती बक्षीसपत्र करून शाळेच्या नावावर केली. तालुक्यातल्या जमिनीचे भाव पाहता दिड एकर जमिनीची किंमत अडीच कोटी रुपयांपेक्षा अधिक होते. हळूहळू शाळा रुपडं बदलत असताना गावकऱ्यांनी पुन्हा नजीकची दिड एकर जमीन शाळेसाठी देवू केली. शाळेमध्ये सुमारे दोनशे विद्यार्थी झाले. तरिही खैरे सर आणि वारे सर असे दोनच शिक्षक विद्यार्थांना शिकवण्याच काम करत होते. सर्व इयत्तेच्या विद्यार्थांना शिकवण्यासाठी दोघांनी मिळून अभिनव अशा संकल्पना सुरू केल्या. दहा दहा विद्यार्थांचे गट तयार करून त्यांना वरच्या वर्गातील एक विद्यार्थी विषय मित्र म्हणून देण्यात आले. छोटे प्रयोग करून विज्ञानाच्या संकल्पना विद्यार्थांमध्ये रुजवण्यात आल्या. शाळेची कीर्ती सर्वदूर पोहचू लागल्यानंतर एक दिवस बँक ऑफ न्यूयार्कचे काही अधिकारी शाळेला भेट देण्यासाठी आले. त्यांनी शाळेला देणगी देण्याची भावना बोलून दाखवली. नक्की कोणत्या प्रकारची शाळा हवी असे विचारल्यानंतर वारे सरांनी त्यांना शाळेचे डिझाइन दाखवले. ते डिझाइन पसंत पडले. नव्याने शाळेची रचना करण्यात आली. *आतराष्ट्रीय दर्जाची* मिळतीजुळती अशी *झिरो एनर्जी स्कुल*ची निर्मिती करण्यात आली. जपान आणि आयर्लेंड सोडल्यानंतर जगातली ही तिसरी शाळा ठरली. अनुभवातून शिक्षण देण्याच सुत्र शाळेने स्वीकारलं. दिवाळीच्या सुट्टीत मुलांना पोहायला शिकवण्याची जबाबदारी देखील शाळेने घेतली. संगीत, नाटक अशा प्रत्येक गोष्टीत विद्यार्थांची रुची वाढवण्यात आली. मुलांनी श्रमसंस्कार मिळावेत म्हणून पंचक्रोशीत झाडे लावण्याचा उपक्रम हाती घेण्यात आला. त्यातूनच परिसरात सुमारे एक लाख वृक्षांची लागवड करण्यात आली. शाळेची यशस्वी घौडदौड पाहून राज्य सरकारकडून दहा शिक्षकांची नियुक्ती करण्यात आली. आज शाळेत बारा शिक्षक आहेत. ओजसच्या उपक्रमातून शाळेत आठवीपर्यन्तचे वर्ग निर्माण करण्यात आले. आज शाळेत नववी प्रर्यन्तचे वर्ग आहेत. तर भविष्यात १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देण्यात येणार आहे. १२ वी पर्यन्तचे शिक्षण देणारी राज्यातील पहिली शाळा असण्याचा सन्मान वाबळेवाडीच्या शाळेला मिळणार आहे. आज शाळेची विद्यार्थीसंख्या सुमारे सहाशे असून चार हजार विद्यार्थी वेटिंग लिस्टमध्ये आहेत. आणि *विशेष म्हणजे ही शाळा आजही मराठी माध्यमच आहे.* == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] nkfmvpiz2yil6b2wz62o4i6okpdm6z2 0 4958 2680815 2338023 2026-04-24T23:28:41Z ~2026-20998-02 181809 /* ऐतिहासिक घटना */ 2680815 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} [[चित्र:Lal Mahal, Pune.jpg|इवलेसे|लाल महाल]] '''लाल महाल''' ही ऐतिहासिक वास्तू पुण्याच्या मध्यभागी जिजामाता उद्यानात आहे. मातोश्री जिजाबाई साहेब यांच्यासह शिवराय यांचे बालपण या वास्तूत व्यतीत झाले असल्याने या वास्तूला ऐतिहासिक महत्त्व आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/places-to-visit-in-pune-lal-mahal-history-information-best-time-how-to-go-pjp78|title=पुणे परिसर दर्शन : शिवरायांचे बालपण अनुभवलेला लाल महाल|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2023-10-18}}</ref> ==भौगोलिक स्थान== ही वास्तू पुणे शहराच्या कसबा पेठ या परिसरात असून जवळच शनिवार वाडा आणि कसबा गणपतीचे मंदिर आहे. ==ऐतिहासिक घटना== [[File:जिजाबाई आणि शिवाजी महाराज प्रतिकृती.jpg|thumb|जिजाबाई आणि शिवाजी महाराज प्रतिकृती]] * या ठिकाणी राहण्यासाठी आल्यानंतर मोगलांच्या त्रासाने वस्ती सोडून गेलेल्या स्थानिक नागरिकांना परत बोलवण्यात आले. जिजाबाई यांनी या नागरिकांना आश्वासन दिले आणि अनेक वर्षे शत्रूच्या भीतीने ओसाड पडलेल्या जमिनीवर सोन्याच्या फाळाने नांगर फिरवून येथे शेती करायला पुन्हा सुरुवात झाली. *शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाला पाहून औरंगजेब हैराण झाला होता. त्यासाठी त्याने आपला मामा शाहिस्तेखान याला छत्रपती शिवाजी महाराजांवर चालून जाण्यास सांगितले. ",'''सिवाजी तो चूहा है, खाविंद मै ऐसे पकडके लाऊंगा सिवाजी को..!'''" असे शाहिस्तेखान औरंगजेबास म्हणाला होता. शाहिस्तेखान दिल्लीवरून एक लाखाची फौज घेऊन महाराष्ट्रात येऊ लागला त्यावेळेस महाराज पन्हाळ्याच्या वेढ्यात अडकले होते. खान काही महिन्यातच पुण्यात येऊन दाखल झाला आणि त्याने राहण्यासाठी ठिकाण निवडले ते पुण्यातील लालमहाल. तोपर्यंत छत्रपती शिवाजी महाराज पन्हाळाच्या वेढ्यातून सुखरूप सुटून राजगडावर पोहचले आणि त्यांना बातमी कळाली की शाहिस्तेखान पुण्यात उच्छाद मांडत आहे. दरम्यान शाहिस्तेखानाने पुण्यात स्वैराचार माजवण्यास सुरुवात केली होती. त्याने अनेक ठिकाणची गावे उद्ध्वस्त करून प्रजेला हैराण केले होते. तीन वर्षे शाहिस्तेखान पुणे व आसपासच्या गावांना त्रास देऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांना चेतावणी देत होता. त्याने ओळखले होते की छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्राण हे त्यांच्या प्रजेत असून ते त्यांच्या प्रजेला त्रास दिल्याशिवाय सापडायचे नाहीत. दरम्यान शिवरायानी शाहिस्तेखानास धडा शिकवण्यासाठी युद्धनीती आखली आणि ते अवघ्या निवडक ४०० विश्वासू मावळ्यांना घेऊन लालमहालात अतिशय शिताफीने शिरले आणि शाहिस्तेखानची धांदल उडाली. या लढाईत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शाहिस्तेखानाची तीन बोटे कापली. तसेच या लढाईत शाहिस्तेखानाचा मुलगा मारला गेला. याचा शाहिस्तेखानाला जबर हादरा बसला आणि तो अवघ्या तीन दिवसात पुणे सोडून दिल्लीकडे रवाना झाला. अशा प्रकारे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुणे व लालमहाल मुक्त केला. आज या घटनेला ३५० वर्षे होत आहेत. इतिहासातील अतिशय दुर्मिळ असा हा पराक्रम छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या लालमहालात केला याची साक्ष होऊन ही वास्तू अभिमानाने उभी आहे. या लढाईचे वर्णन जागतिक इतिहासात अग्रक्रमाने येते कारण एक लाख सैन्य असताना अवघ्या ४०० मावळ्यांना घेऊन विजय संपादन करणे हे अजून तरी कोणाला शक्य झालेले नाही. या प्रकाराने औरंगजेबाला आश्चर्यमिश्रित धक्का बसला. राजमाता जिजाऊसाहेब यांनी बांधलेला लालमहाल. सध्या अस्तित्वात नाही. ==सध्याचा लाल महाल== सध्याची लाल महाल ही वास्तू [[पुणे]] महानगर पालिकेनी १९८८ साली फक्त स्त्रिया आणि लहान मुलांसाठी असलेल्या 'जिजामाता' उद्यानात उभारली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील लाल महाल सध्या अस्तित्वात नाही.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-7FZEAAAQBAJ&pg=PA238&dq=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwja0qmluv-BAxXKamwGHanKDqAQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2&f=false|title=शिवछत्रपती (Shivchatrapati)|last=Pawar)|first=चंदन पवार (Chandan|date=2022-01-18|publisher=StoryMirror Infotech Pvt Ltd|isbn=978-93-91116-99-6|language=mr}}</ref> {{विस्तार}} {{पुणे}} == संदर्भ == [[वर्ग:पुण्यातील इमारती व वास्तू]] cuwfi1uoyadhrenctnc7ip1ijf2khme 2680816 2680815 2026-04-24T23:30:57Z ~2026-20998-02 181809 /* ऐतिहासिक घटना */ 2680816 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} [[चित्र:Lal Mahal, Pune.jpg|इवलेसे|लाल महाल]] '''लाल महाल''' ही ऐतिहासिक वास्तू पुण्याच्या मध्यभागी जिजामाता उद्यानात आहे. मातोश्री जिजाबाई साहेब यांच्यासह शिवराय यांचे बालपण या वास्तूत व्यतीत झाले असल्याने या वास्तूला ऐतिहासिक महत्त्व आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/pune/places-to-visit-in-pune-lal-mahal-history-information-best-time-how-to-go-pjp78|title=पुणे परिसर दर्शन : शिवरायांचे बालपण अनुभवलेला लाल महाल|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2023-10-18}}</ref> ==भौगोलिक स्थान== ही वास्तू पुणे शहराच्या कसबा पेठ या परिसरात असून जवळच शनिवार वाडा आणि कसबा गणपतीचे मंदिर आहे. ==ऐतिहासिक घटना== [[File:जिजाबाई आणि शिवाजी महाराज प्रतिकृती.jpg|thumb|जिजाबाई आणि शिवाजी महाराज प्रतिकृती]] * या ठिकाणी राहण्यासाठी आल्यानंतर मोगलांच्या त्रासाने वस्ती सोडून गेलेल्या स्थानिक नागरिकांना परत बोलवण्यात आले. जिजाबाई यांनी या नागरिकांना आश्वासन दिले आणि अनेक वर्षे शत्रूच्या भीतीने ओसाड पडलेल्या जमिनीवर सोन्याच्या फाळाने नांगर फिरवून येथे शेती करायला पुन्हा सुरुवात झाली. *शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाला पाहून औरंगजेब हैराण झाला होता. त्यासाठी त्याने आपला मामा शाहिस्तेखान याला छत्रपती शिवाजी महाराजांवर चालून जाण्यास सांगितले. "'''सिवाजी तो चूहा है, खाविंद मै ऐसे पकडके लाऊंगा सिवाजी को..!'''" असे शाहिस्तेखान औरंगजेबास म्हणाला होता. शाहिस्तेखान दिल्लीवरून एक लाखाची फौज घेऊन महाराष्ट्रात येऊ लागला त्यावेळेस महाराज पन्हाळ्याच्या वेढ्यात अडकले होते. खान काही महिन्यातच पुण्यात येऊन दाखल झाला आणि त्याने राहण्यासाठी ठिकाण निवडले ते पुण्यातील लालमहाल. तोपर्यंत छत्रपती शिवाजी महाराज पन्हाळाच्या वेढ्यातून सुखरूप सुटून राजगडावर पोहचले आणि त्यांना बातमी कळाली की शाहिस्तेखान पुण्यात उच्छाद मांडत आहे. दरम्यान शाहिस्तेखानाने पुण्यात स्वैराचार माजवण्यास सुरुवात केली होती. त्याने अनेक ठिकाणची गावे उद्ध्वस्त करून प्रजेला हैराण केले होते. ३ वर्षे शाहिस्तेखान पुणे व आसपासच्या गावांना त्रास देऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांना चेतावणी देत होता. त्याने ओळखले होते की, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्राण हे त्यांच्या प्रजेत असून ते त्यांच्या प्रजेला त्रास दिल्याशिवाय सापडायचे नाहीत. दरम्यान शिवरायानी शाहिस्तेखानास धडा शिकवण्यासाठी युद्धनीती आखली आणि ते अवघ्या निवडक ४०० विश्वासू मावळ्यांना घेऊन लालमहालात अतिशय शिताफीने शिरले आणि शाहिस्तेखानची धांदल उडाली. या लढाईत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शाहिस्तेखानाची ३ बोटे कापली. तसेच या लढाईत शाहिस्तेखानाचा मुलगा मारला गेला. याचा शाहिस्तेखानाला जबर हादरा बसला आणि तो अवघ्या ३ दिवसात पुणे सोडून दिल्लीकडे रवाना झाला. अशा प्रकारे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुणे व लालमहाल मुक्त केला. आज या घटनेला ३५० वर्षे होत आहेत. * इतिहासातील अतिशय दुर्मिळ असा हा पराक्रम छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या लालमहालात केला याची साक्ष होऊन ही वास्तू अभिमानाने उभी आहे. या लढाईचे वर्णन जागतिक इतिहासात अग्रक्रमाने येते कारण, एक लाख सैन्य असताना अवघ्या ४०० मावळ्यांना घेऊन विजय संपादन करणे, हे अजून तरी कोणाला शक्य झालेले नाही. या प्रकाराने औरंगजेबाला आश्चर्यमिश्रित धक्का बसला. राजमाता जिजाऊसाहेब यांनी बांधलेला लालमहाल (सध्या अस्तित्वात नाही). ==सध्याचा लाल महाल== सध्याची लाल महाल ही वास्तू [[पुणे]] महानगर पालिकेनी १९८८ साली फक्त स्त्रिया आणि लहान मुलांसाठी असलेल्या 'जिजामाता' उद्यानात उभारली. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील लाल महाल सध्या अस्तित्वात नाही.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=-7FZEAAAQBAJ&pg=PA238&dq=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwja0qmluv-BAxXKamwGHanKDqAQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2&f=false|title=शिवछत्रपती (Shivchatrapati)|last=Pawar)|first=चंदन पवार (Chandan|date=2022-01-18|publisher=StoryMirror Infotech Pvt Ltd|isbn=978-93-91116-99-6|language=mr}}</ref> {{विस्तार}} {{पुणे}} == संदर्भ == [[वर्ग:पुण्यातील इमारती व वास्तू]] tafli1pfja0bcqxuri7611t3gvg29yd 0 7242 2680738 2587427 2026-04-24T17:25:41Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2680738 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=अलप्पुळा}} '''अलप्पुळा''' किंवा अलेप्पी ह्यानावाने प्रसिद्ध ठिकाण (Alappuzha / Aleppy) हा [[भारत|भारताच्या]] [[केरळ]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[अलप्पुळा]] येथे आहे. == अलप्पुळा जिल्हा== हा एक प्रसिद्ध पर्यटनक्षेत्र म्हणून विकसीत होत असलेला [[केरळ]] राज्यातील एक जिल्हा आहे ज्याच्या चोहीकडे जलाशय आहेत व पाण्याने व्यापलेल्या आहेत.अलप्पुळा हे बॅकवॉटर्सेसाठी अतिशय प्रसिद्ध असून तिथे होणाऱ्या वार्षिक नेहरू ट्रॉफी बोट रेस पाहण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी असते.ह्या जिल्ह्याला नैसर्गिक सौंदर्याचे वरदान लाभले आहे.पूर्वे कडे मोठा [[वेंबनाड]] तलाव तर पश्विमेला बारीक वाळूची किनारपट्टी आणि त्यात येऊन समुद्रात मिसळणाऱ्या नद्या,पाण्य़ाचे प्रवाह,वाळूचे दांडे,लहान झरे ,तलावांच्या श्रुंखला आणि दाट नारळाची वनराई ह्याने संपूर्ण जिल्हा मोहक दिसतो.अर्चनकोविल,पांब,मणिमाला ह्या जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या आहेत.वेंबनाड तलावाचे क्षेत्रफळ एकूण २०४ किमी^२आहे जे अलप्पुळा ते कोच्ची आणि तिथून [[कायमकुळम]] तलाव साधारण ५९ चौ.किमी आणि तिथून पुढे हाच तलाव कोल्लम पर्यंत विस्तारीत जातो. ह्या तलावांचा वापर जिल्ह्यांतर्गत वाहतूकीसाठी होतो. अलप्पुळा जिल्हा ख्रिस्तधर्मीयांसाठी एक महत्त्वाचे ठिकाण आहे. चेर्तला तालूक्यातील कोक्कोमंगळम चे चर्च हे संत थॉमस ह्यांनी निर्माण केलेल्या येशू ख्रिस्तांच्या १२ अनुयायांपैकी एकाचे आहे आणि तसेच ते खूप प्राचीन आहे अशी मान्यता आहे.अलप्पुळा हे प्राचीन काळापासून एक खूप मोठे व्यापारी केंद्र आहे.ते नारळापासून निर्मित वस्तूंसाठी खूपच प्रसिद्ध आहे. ==अलप्पुळा == अलप्पुळा ला पूर्वेकडील व्हेनिस असेही संबोधतात त्यामुळेच ते खूपच प्रसिद्ध पर्यटनकेंद्र बनले आहे. अलप्पुळा हे नौकाशर्यत,नौकागृह,किनारे,बॅकवॉटर्स ,समुद्री वस्तू आणि नारळ निर्मित वस्तू ह्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. === इतर प्रेक्षणीय ठिकाण === * मुळ्ळाक्कल राजराजेश्वरी देऊळ * [[आंबळपुळा]] * अर्तंकल पल्ली * [[चंपाकुळम]] चर्च * [[चवारा]] भवन * चेट्टीकुळंगर भगवती देऊळ [[मावेलीक्करा]] * इडातुआ चर्च * करुमडी * कृष्णपूरम महाल * [[कुट्टनाड]] प्रभाग * [[मन्नरशाळा]] * [[पातिरमनल]] ==चतुःसीमा== ==तालुके== The panchayats in the district are [[Arookutty]], [[Aroor]], [[Aryad]], [[Chennam Pallippuram]], [[Cherthala|Cherthala South]], [[Ezhupunna]], [[Kadakkarappally]], [[Kanjikkuzhi]], [[Mannanchery]], [[Mararikulam|Mararikulam North]], [[Mararikulam|Mararikulam South]], [[Kodamthuruth]], [[Kuthiathode]], [[Muhamma]], [[Thaikattussery]], [[Thanneermukkom]], [[Thuravoor Thekku|Thuravoor]], [[Panavally]], [[Pattanakkad]], [[Perumbalam]], and [[Vayalar]]. The municipalities in the district are [[Alappuzha]], [[Cherthala]], [[Chengannur]], [[Kayamkulam]] and [[Mavelikkara]] {{केरळ - जिल्हे}} [[वर्ग:अलप्पुळा जिल्हा]] [[वर्ग:केरळमधील जिल्हे]] mr5pedggbz17qy115n347mh5wq0nega 0 7244 2680737 2222028 2026-04-24T17:25:07Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2680737 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ''हा लेख कण्णुर जिल्ह्याविषयी आहे. [[कण्णुर]] शहराच्या माहितीसाठी [[कण्णुर|येथे]] टिचकी द्या.'' '''कण्णुर जिल्हा''' हा [[भारत]]ाच्या [[केरळ]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[कण्णुर]] येथे आहे. २०१८ च्या अंदाजानुसार येथील लोकसंख्या २६,१५,२६६ इतकी होती. == तालुके == {{केरळ - जिल्हे}} [[वर्ग:कण्णुर जिल्हा| ]] [[वर्ग:केरळमधील जिल्हे]] q8clgbjnocundsqq4ry32mbi3z6nnn7 0 7254 2680739 2428059 2026-04-24T17:26:06Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2680739 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इडुक्की जिल्हा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[केरळ]] राज्यातील जिल्हा आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[पैनाव]] येथे आहे. या जिल्ह्याची रचना २६ जानेवारी, १९७२ रोजी झाली होती. इडुक्की हा केरळमधील सर्वात मोठा जिल्हा आहे आणि [[मल्याळम]] आणि इंग्रजी या जिल्ह्यातील दोन अधिकृत प्रशासकीय भाषा आहेत. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ११,०८,९७४ इतकी होती. ==चतुःसीमा== ==तालुके== {{केरळ - जिल्हे}} [[वर्ग:इडुक्की जिल्हा]] [[वर्ग:केरळमधील जिल्हे]] 36h8q6t5ku0awb4y26pdg631fad7l86 0 7292 2680736 1228818 2026-04-24T17:24:40Z Dharmadhyaksha 28394 2680736 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कण्णुर''' भारताच्या दक्षिणेतील [[केरळ]] ह्या राज्यातील एक शहर आहे. हे शहर [[कण्णुर जिल्हा|कण्णुर जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. [[वर्ग:केरळमधील शहरे]] [[वर्ग:कण्णुर जिल्हा]] kduz7z72b5c3uhb2ark0sjlfcjsi5pd 0 9288 2680794 2640250 2026-04-24T22:51:46Z ~2026-20998-02 181809 /* कोंढाण्याची लढाई */ 2680794 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव =नरवीर.तानाजी काळोजी मालुसरे | चित्र =Tanaji Malusare.jpg | चित्र रुंदी =220px | चित्र शीर्षक = तानाजी मालुसरे यांचा अर्ध-पुतळा | टोपणनाव =तान्हाजी | जन्मदिनांक = इ.स. १६२६ | जन्मस्थान = गोडवली, [[सातारा ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = ४ फेब्रुवारी १६७० | मृत्युस्थान = [[सिंहगड]], [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | समाधी = उमराठ, महाराष्ट्र. | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = काळोजी मालुसरे | आई नाव = पार्वती मालुसरे | पती नाव = | पत्नी नाव = सावित्री मालुसरे | मुलं = रायबा मालुसरे | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''तानाजी मालुसरे''' (१६२६, गोडवली, [[सातारा]] - ४ फेब्रुवारी १६७० सिंहगड किल्ला) हे [[शिवाजी महाराज]]ांच्या सैन्यातील एक सुभेदार व शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे सवंगडी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/tanaji-malusare-and-chhatrapati-shivaji-maharaj-story-and-battle-of-sinhagad-fort-detailed-story|title=जानिए कौन थे तानाजी मालुसरे, जिन्होंने सिंहगढ़ किले पर की फतह|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-02-04}}</ref> तानाजीने महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपासूनच अनेक महत्त्वाच्या घडामोडीत सहभाग घेतला होता..<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tAa9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tanaji+malusare&hl=en|title=Veer Tanhaji Malusare|last=Sharma|first=Himanshu|date=2019-11-05|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-955-5|language=en}}</ref> नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे एक स्मारक रायगड मधील महाड तालुक्यामध्ये असणाऱ्या आंबेशिवथर गावामध्ये सर्व ग्रामस्थांच्या तसेच भारतीय लष्करामध्ये कार्यरत असणाऱ्या सैनिकांनी व गावातील शहरात असणाऱ्या नोकरदार वर्गाने पुढाकार घेऊन आपल्या वैयक्तिक निधीतून उभे करण्यात आले आहे. हे स्थान महाड पासून 30 किलोमीटर अंतरावर निसर्ग स्थानिद्यात आहे.{{संदर्भ}} ==बालपण== सातारा जिल्ह्यातील गोडवली गावात त्यांचे बालपण गेले. लहान पणापासूनच डोंगरदऱ्यांची माहिती असलेला हा तरुण. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते [[उंबरठ]] म्हणजेच त्यांचा शेलारमामा यांच्या गावी गेले.{{संदर्भ}} ==कामगिरी== अफजलखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी काही निवडक सरदारांना प्रत्येकी हजार मावळ्यांचे सैन्य दिले होते. तानाजींनी ह्या सैन्याच्या बरोबरीने खानाच्या फौजेवर तुटून पडून उत्तम कामगिरी बजावली होती.{{संदर्भ}} ==== नरवीर तानाजी मालुसरेंची एक अपरिचित लढाई ==== तानाजींचा मृतदेह किल्ल्यावरून ज्या मार्गाने कोकणात नेला त्या मार्गाला [[मढे घाट]] म्हणतात. स्वराज्यातील रायगडाच्या बाजूला, कोकण पट्ट्यात असणाऱ्या स्थानिक दंगलखोर जमातींचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी महाराजांनी तानाजींवर सोपविली होती. त्यासाठीच या भागातील [[उमरठ]] या गावात येऊन ते राहिले होते. आपलेपणाने वागून ह्या भागातील लोकांना स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी सहभागी करून घेतले.{{संदर्भ}} ==कोंढाण्याची लढाई== सिंहगडची लढाई फेब्रुवारी १६७० रोजी [[सिंहगड]] किल्ल्यावर (त्या काळात कोंधना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोंढिन्या) रात्रीच्या दरम्यान झाली. मराठा साम्राज्याचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि सिंहगडचा राजपूत किल्लेदार उदयभानसिंग राठोड यांच्यात लढाई झाली. वेढा घेण्याच्या वेळी तानाजींनी ''घोरपडेबंधू यांच्या'' मदतीने किल्ल्याकडे जाणाऱ्या एका उंच खडकावर पॊचले. गडावर चढताना मराठ्यांना रोखले होते आणि यावेळी पहारेकरी व काही घुसखोर यांच्यात लढाई झाली. उदयभान आणि तानाजी एकाच युद्धात गुंतले. उदयभानने तानाजींची ढाल फोडली आणि त्याची भरपाई केली. त्यांनी त्याच्या शेजारीच आपल्या पगडीचे कापड लपेटले आणि लढाई सुरूच ठेवली, लवकरच थोड्यावेळ उदयभानने त्यांचा कवच तोडले. पण तानाजींनी त्याचा सामना केला, ते दोघे युद्धामध्ये मारले गेले. दुसऱ्या मार्गावरून किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर मराठा सैन्याने किल्ला ताब्यात घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-who-was-tanaji-malusare-the-unsung-warrior-ajay-devgn-is-playing-in-a-bollywood-film-6212883/|title=Explained: Who was Tanaji Malusare, the ‘Unsung Warrior’ Ajay Devgn is playing|date=2020-01-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-04}}</ref> ==तानाजीची स्मारके== * तानाजी मालुसरेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोंढाणा गडाचे नाव बदलून [[सिंहगड]] ठेवण्यात आले. * पुणे शहरातील वाकडेवाडी या भागाचे नाव बदलून ते नरवीर तानाजी वाडी असे करण्यात आले. * पुण्याजवळील सिहंगडावर नरवीर तानाजी मालुसरेचे स्मारक असून, त्याचा अर्धपुतळा त्या ठिकाणी आहे. * रायगड जिल्ह्यातील उमरठ या गावीही त्यांचा पुतळा व स्मारक उभारण्यात आले आहे. * कवलापूर (ता. मिरज जि. सांगली) या गावात नरवीर तानाजी मालुसरे यांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. ==पुस्तक संदर्भ== * दुर्ग सिंहगड - आनंद पाळंदे{{संदर्भ}} * गड आला पण सिंह गेला - [[ह.ना. आपटे]]{{संदर्भ}} * नरवीर तानाजी मालुसरे (बालसाहित्य) - पंडित कृष्णकांत नाईक{{संदर्भ}} * तानाजी (अमर चित्र कथा -६८२){{संदर्भ}} * मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण भोसले, नरसिंह पब्लिकेशन्स{{संदर्भ}} * राजाशिवछत्रपती - [[ब.मो. पुरंदरे]], पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - प्र. के. घाणेकर{{संदर्भ}} * सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे - दत्ताजी नलावडे{{संदर्भ}} * सिंहगड - आप्पा परब{{संदर्भ}} ==पुरस्कार== तानाजीच्या नावे छत्रपती शिवाजी महाराज ज्ञानपीठ इंटरनेशनल संस्थेचा वीर तानाजी मालुसरे राष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो.{{संदर्भ}} ==चित्रपट== * [[तान्हाजी (चित्रपट)|तान्हाजी : द अनसंग वाॅरिअर]] (हिंदी चित्रपट, सन २०२०, तानाजीच्या भूमिकेत [[अजय देवगण]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/-playing-tanhaji-was-a-dream-and-an-honour-says-ajay-devgn-news-252497|title='Playing Tanhaji Was A Dream And An Honour,' Says Ajay Devgn |date=2023-01-10|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-07-12}}</ref> * [[सुभेदार (चित्रपट)|'सुभेदार']] हा मराठी चित्रपट सुद्धा सुप्रसिद्ध झाला! * यापूर्वी १९५२ साली राम गबाले यांनी दिग्दर्शित केलेला 'नरवीर तानाजी' हा मराठी चित्रपट निघाला होता. चित्रपटात दुर्गा खोटे आणि मास्टर विठ्ठल यांच्या भूमिका होत्या.{{संदर्भ}} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] 3y0521mz6i4djgrvnzk6hu74fc0frtb 2680800 2680794 2026-04-24T23:06:17Z ~2026-20998-02 181809 2680800 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव =नरवीर.तानाजी मालुसरे | चित्र =Tanaji Malusare.jpg | चित्र रुंदी =220px | चित्र शीर्षक = तानाजी मालुसरे यांचा अर्ध-पुतळा | टोपणनाव =तान्हाजी | जन्मदिनांक = इ.स. १६२६ | जन्मस्थान = गोडवली, [[सातारा ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = ४ फेब्रुवारी १६७० | मृत्युस्थान = [[सिंहगड]], [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | समाधी = उमराठ, महाराष्ट्र. | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = काळोजी मालुसरे | आई नाव = पार्वती मालुसरे | पती नाव = | पत्नी नाव = सावित्री मालुसरे | मुलं = रायबा मालुसरे | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''तानाजी काळोजी मालुसरे''' (१६२६, गोडवली, [[सातारा]] - ४ फेब्रुवारी १६७० सिंहगड किल्ला) हे [[शिवाजी महाराज]]ांच्या सैन्यातील एक सुभेदार व शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे सवंगडी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/tanaji-malusare-and-chhatrapati-shivaji-maharaj-story-and-battle-of-sinhagad-fort-detailed-story|title=जानिए कौन थे तानाजी मालुसरे, जिन्होंने सिंहगढ़ किले पर की फतह|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-02-04}}</ref> तानाजीने महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपासूनच अनेक महत्त्वाच्या घडामोडीत सहभाग घेतला होता..<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tAa9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tanaji+malusare&hl=en|title=Veer Tanhaji Malusare|last=Sharma|first=Himanshu|date=2019-11-05|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-955-5|language=en}}</ref> नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे एक स्मारक रायगड मधील महाड तालुक्यामध्ये असणाऱ्या आंबेशिवथर गावामध्ये सर्व ग्रामस्थांच्या तसेच भारतीय लष्करामध्ये कार्यरत असणाऱ्या सैनिकांनी व गावातील शहरात असणाऱ्या नोकरदार वर्गाने पुढाकार घेऊन आपल्या वैयक्तिक निधीतून उभे करण्यात आले आहे. हे स्थान महाड पासून 30 किलोमीटर अंतरावर निसर्ग स्थानिद्यात आहे.{{संदर्भ}} ==बालपण== सातारा जिल्ह्यातील गोडवली गावात त्यांचे बालपण गेले. लहान पणापासूनच डोंगरदऱ्यांची माहिती असलेला हा तरुण. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते [[उंबरठ]] म्हणजेच त्यांचा शेलारमामा यांच्या गावी गेले.{{संदर्भ}} ==कामगिरी== अफजलखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी काही निवडक सरदारांना प्रत्येकी हजार मावळ्यांचे सैन्य दिले होते. तानाजींनी ह्या सैन्याच्या बरोबरीने खानाच्या फौजेवर तुटून पडून उत्तम कामगिरी बजावली होती.{{संदर्भ}} ==== नरवीर तानाजी मालुसरेंची एक अपरिचित लढाई ==== तानाजींचा मृतदेह किल्ल्यावरून ज्या मार्गाने कोकणात नेला त्या मार्गाला [[मढे घाट]] म्हणतात. स्वराज्यातील रायगडाच्या बाजूला, कोकण पट्ट्यात असणाऱ्या स्थानिक दंगलखोर जमातींचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी महाराजांनी तानाजींवर सोपविली होती. त्यासाठीच या भागातील [[उमरठ]] या गावात येऊन ते राहिले होते. आपलेपणाने वागून ह्या भागातील लोकांना स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी सहभागी करून घेतले.{{संदर्भ}} ==कोंढाण्याची लढाई== सिंहगडची लढाई फेब्रुवारी १६७० रोजी [[सिंहगड]] किल्ल्यावर (त्या काळात कोंधना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोंढिन्या) रात्रीच्या दरम्यान झाली. मराठा साम्राज्याचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि सिंहगडचा राजपूत किल्लेदार उदयभानसिंग राठोड यांच्यात लढाई झाली. वेढा घेण्याच्या वेळी तानाजींनी ''घोरपडेबंधू यांच्या'' मदतीने किल्ल्याकडे जाणाऱ्या एका उंच खडकावर पॊचले. गडावर चढताना मराठ्यांना रोखले होते आणि यावेळी पहारेकरी व काही घुसखोर यांच्यात लढाई झाली. उदयभान आणि तानाजी एकाच युद्धात गुंतले. उदयभानने तानाजींची ढाल फोडली आणि त्याची भरपाई केली. त्यांनी त्याच्या शेजारीच आपल्या पगडीचे कापड लपेटले आणि लढाई सुरूच ठेवली, लवकरच थोड्यावेळ उदयभानने त्यांचा कवच तोडले. पण तानाजींनी त्याचा सामना केला, ते दोघे युद्धामध्ये मारले गेले. दुसऱ्या मार्गावरून किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर मराठा सैन्याने किल्ला ताब्यात घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-who-was-tanaji-malusare-the-unsung-warrior-ajay-devgn-is-playing-in-a-bollywood-film-6212883/|title=Explained: Who was Tanaji Malusare, the ‘Unsung Warrior’ Ajay Devgn is playing|date=2020-01-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-04}}</ref> ==तानाजीची स्मारके== * तानाजी मालुसरेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोंढाणा गडाचे नाव बदलून [[सिंहगड]] ठेवण्यात आले. * पुणे शहरातील वाकडेवाडी या भागाचे नाव बदलून ते नरवीर तानाजी वाडी असे करण्यात आले. * पुण्याजवळील सिहंगडावर नरवीर तानाजी मालुसरेचे स्मारक असून, त्याचा अर्धपुतळा त्या ठिकाणी आहे. * रायगड जिल्ह्यातील उमरठ या गावीही त्यांचा पुतळा व स्मारक उभारण्यात आले आहे. * कवलापूर (ता. मिरज जि. सांगली) या गावात नरवीर तानाजी मालुसरे यांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. ==पुस्तक संदर्भ== * दुर्ग सिंहगड - आनंद पाळंदे{{संदर्भ}} * गड आला पण सिंह गेला - [[ह.ना. आपटे]]{{संदर्भ}} * नरवीर तानाजी मालुसरे (बालसाहित्य) - पंडित कृष्णकांत नाईक{{संदर्भ}} * तानाजी (अमर चित्र कथा -६८२){{संदर्भ}} * मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण भोसले, नरसिंह पब्लिकेशन्स{{संदर्भ}} * राजाशिवछत्रपती - [[ब.मो. पुरंदरे]], पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - प्र. के. घाणेकर{{संदर्भ}} * सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे - दत्ताजी नलावडे{{संदर्भ}} * सिंहगड - आप्पा परब{{संदर्भ}} ==पुरस्कार== तानाजीच्या नावे छत्रपती शिवाजी महाराज ज्ञानपीठ इंटरनेशनल संस्थेचा वीर तानाजी मालुसरे राष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो.{{संदर्भ}} ==चित्रपट== * [[तान्हाजी (चित्रपट)|तान्हाजी : द अनसंग वाॅरिअर]] (हिंदी चित्रपट, सन २०२०, तानाजीच्या भूमिकेत [[अजय देवगण]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/-playing-tanhaji-was-a-dream-and-an-honour-says-ajay-devgn-news-252497|title='Playing Tanhaji Was A Dream And An Honour,' Says Ajay Devgn |date=2023-01-10|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-07-12}}</ref> * [[सुभेदार (चित्रपट)|'सुभेदार']] हा मराठी चित्रपट सुद्धा सुप्रसिद्ध झाला! * यापूर्वी १९५२ साली राम गबाले यांनी दिग्दर्शित केलेला 'नरवीर तानाजी' हा मराठी चित्रपट निघाला होता. चित्रपटात दुर्गा खोटे आणि मास्टर विठ्ठल यांच्या भूमिका होत्या.{{संदर्भ}} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] 5c2b0f4y5fplv6tjq0y3414swxcrniu 2680801 2680800 2026-04-24T23:06:47Z ~2026-20998-02 181809 2680801 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव =नरवीर.तानाजी मालुसरे | चित्र =Tanaji Malusare.jpg | चित्र रुंदी =220px | चित्र शीर्षक = तानाजी मालुसरे यांचा अर्ध-पुतळा | टोपणनाव =तान्हाजी | जन्मदिनांक = इ.स. १६२६ | जन्मस्थान = गोडवली, [[सातारा ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = ४ फेब्रुवारी १६७० | मृत्युस्थान = [[सिंहगड]], [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | समाधी = उमराठ, महाराष्ट्र. | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = काळोजी मालुसरे | आई नाव = पार्वती मालुसरे | पती नाव = | पत्नी नाव = सावित्री मालुसरे | मुलं = रायबा मालुसरे | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''तानाजी काळोजी मालुसरे''' (१६२६, गोडवली, [[सातारा]] - ४ फेब्रुवारी १६७० सिंहगड किल्ला) हे [[शिवाजी महाराज]]ांच्या सैन्यातील एक सुभेदार व शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे सवंगडी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/tanaji-malusare-and-chhatrapati-shivaji-maharaj-story-and-battle-of-sinhagad-fort-detailed-story|title=जानिए कौन थे तानाजी मालुसरे, जिन्होंने सिंहगढ़ किले पर की फतह|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-02-04}}</ref> तानाजीने महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपासूनच अनेक महत्त्वाच्या घडामोडीत सहभाग घेतला होता..<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tAa9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tanaji+malusare&hl=en|title=Veer Tanhaji Malusare|last=Sharma|first=Himanshu|date=2019-11-05|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-955-5|language=en}}</ref> नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे एक स्मारक रायगड मधील महाड तालुक्यामध्ये असणाऱ्या आंबेशिवथर गावामध्ये सर्व ग्रामस्थांच्या तसेच भारतीय लष्करामध्ये कार्यरत असणाऱ्या सैनिकांनी व गावातील शहरात असणाऱ्या नोकरदार वर्गाने पुढाकार घेऊन आपल्या वैयक्तिक निधीतून उभे करण्यात आले आहे. हे स्थान महाड पासून ३० किलोमीटर अंतरावर निसर्ग स्थानिद्यात आहे.{{संदर्भ}} ==बालपण== सातारा जिल्ह्यातील गोडवली गावात त्यांचे बालपण गेले. लहान पणापासूनच डोंगरदऱ्यांची माहिती असलेला हा तरुण. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते [[उंबरठ]] म्हणजेच त्यांचा शेलारमामा यांच्या गावी गेले.{{संदर्भ}} ==कामगिरी== अफजलखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी काही निवडक सरदारांना प्रत्येकी हजार मावळ्यांचे सैन्य दिले होते. तानाजींनी ह्या सैन्याच्या बरोबरीने खानाच्या फौजेवर तुटून पडून उत्तम कामगिरी बजावली होती.{{संदर्भ}} ==== नरवीर तानाजी मालुसरेंची एक अपरिचित लढाई ==== तानाजींचा मृतदेह किल्ल्यावरून ज्या मार्गाने कोकणात नेला त्या मार्गाला [[मढे घाट]] म्हणतात. स्वराज्यातील रायगडाच्या बाजूला, कोकण पट्ट्यात असणाऱ्या स्थानिक दंगलखोर जमातींचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी महाराजांनी तानाजींवर सोपविली होती. त्यासाठीच या भागातील [[उमरठ]] या गावात येऊन ते राहिले होते. आपलेपणाने वागून ह्या भागातील लोकांना स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी सहभागी करून घेतले.{{संदर्भ}} ==कोंढाण्याची लढाई== सिंहगडची लढाई फेब्रुवारी १६७० रोजी [[सिंहगड]] किल्ल्यावर (त्या काळात कोंधना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोंढिन्या) रात्रीच्या दरम्यान झाली. मराठा साम्राज्याचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि सिंहगडचा राजपूत किल्लेदार उदयभानसिंग राठोड यांच्यात लढाई झाली. वेढा घेण्याच्या वेळी तानाजींनी ''घोरपडेबंधू यांच्या'' मदतीने किल्ल्याकडे जाणाऱ्या एका उंच खडकावर पॊचले. गडावर चढताना मराठ्यांना रोखले होते आणि यावेळी पहारेकरी व काही घुसखोर यांच्यात लढाई झाली. उदयभान आणि तानाजी एकाच युद्धात गुंतले. उदयभानने तानाजींची ढाल फोडली आणि त्याची भरपाई केली. त्यांनी त्याच्या शेजारीच आपल्या पगडीचे कापड लपेटले आणि लढाई सुरूच ठेवली, लवकरच थोड्यावेळ उदयभानने त्यांचा कवच तोडले. पण तानाजींनी त्याचा सामना केला, ते दोघे युद्धामध्ये मारले गेले. दुसऱ्या मार्गावरून किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर मराठा सैन्याने किल्ला ताब्यात घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-who-was-tanaji-malusare-the-unsung-warrior-ajay-devgn-is-playing-in-a-bollywood-film-6212883/|title=Explained: Who was Tanaji Malusare, the ‘Unsung Warrior’ Ajay Devgn is playing|date=2020-01-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-04}}</ref> ==तानाजीची स्मारके== * तानाजी मालुसरेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोंढाणा गडाचे नाव बदलून [[सिंहगड]] ठेवण्यात आले. * पुणे शहरातील वाकडेवाडी या भागाचे नाव बदलून ते नरवीर तानाजी वाडी असे करण्यात आले. * पुण्याजवळील सिहंगडावर नरवीर तानाजी मालुसरेचे स्मारक असून, त्याचा अर्धपुतळा त्या ठिकाणी आहे. * रायगड जिल्ह्यातील उमरठ या गावीही त्यांचा पुतळा व स्मारक उभारण्यात आले आहे. * कवलापूर (ता. मिरज जि. सांगली) या गावात नरवीर तानाजी मालुसरे यांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. ==पुस्तक संदर्भ== * दुर्ग सिंहगड - आनंद पाळंदे{{संदर्भ}} * गड आला पण सिंह गेला - [[ह.ना. आपटे]]{{संदर्भ}} * नरवीर तानाजी मालुसरे (बालसाहित्य) - पंडित कृष्णकांत नाईक{{संदर्भ}} * तानाजी (अमर चित्र कथा -६८२){{संदर्भ}} * मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण भोसले, नरसिंह पब्लिकेशन्स{{संदर्भ}} * राजाशिवछत्रपती - [[ब.मो. पुरंदरे]], पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - प्र. के. घाणेकर{{संदर्भ}} * सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे - दत्ताजी नलावडे{{संदर्भ}} * सिंहगड - आप्पा परब{{संदर्भ}} ==पुरस्कार== तानाजीच्या नावे छत्रपती शिवाजी महाराज ज्ञानपीठ इंटरनेशनल संस्थेचा वीर तानाजी मालुसरे राष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो.{{संदर्भ}} ==चित्रपट== * [[तान्हाजी (चित्रपट)|तान्हाजी : द अनसंग वाॅरिअर]] (हिंदी चित्रपट, सन २०२०, तानाजीच्या भूमिकेत [[अजय देवगण]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/-playing-tanhaji-was-a-dream-and-an-honour-says-ajay-devgn-news-252497|title='Playing Tanhaji Was A Dream And An Honour,' Says Ajay Devgn |date=2023-01-10|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-07-12}}</ref> * [[सुभेदार (चित्रपट)|'सुभेदार']] हा मराठी चित्रपट सुद्धा सुप्रसिद्ध झाला! * यापूर्वी १९५२ साली राम गबाले यांनी दिग्दर्शित केलेला 'नरवीर तानाजी' हा मराठी चित्रपट निघाला होता. चित्रपटात दुर्गा खोटे आणि मास्टर विठ्ठल यांच्या भूमिका होत्या.{{संदर्भ}} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] gqjbzqi47r8n69c1m3a8xclojy7i027 2680802 2680801 2026-04-24T23:07:45Z ~2026-20998-02 181809 /* कोंढाण्याची लढाई */ 2680802 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव =नरवीर.तानाजी मालुसरे | चित्र =Tanaji Malusare.jpg | चित्र रुंदी =220px | चित्र शीर्षक = तानाजी मालुसरे यांचा अर्ध-पुतळा | टोपणनाव =तान्हाजी | जन्मदिनांक = इ.स. १६२६ | जन्मस्थान = गोडवली, [[सातारा ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = ४ फेब्रुवारी १६७० | मृत्युस्थान = [[सिंहगड]], [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | समाधी = उमराठ, महाराष्ट्र. | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = काळोजी मालुसरे | आई नाव = पार्वती मालुसरे | पती नाव = | पत्नी नाव = सावित्री मालुसरे | मुलं = रायबा मालुसरे | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''तानाजी काळोजी मालुसरे''' (१६२६, गोडवली, [[सातारा]] - ४ फेब्रुवारी १६७० सिंहगड किल्ला) हे [[शिवाजी महाराज]]ांच्या सैन्यातील एक सुभेदार व शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे सवंगडी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/tanaji-malusare-and-chhatrapati-shivaji-maharaj-story-and-battle-of-sinhagad-fort-detailed-story|title=जानिए कौन थे तानाजी मालुसरे, जिन्होंने सिंहगढ़ किले पर की फतह|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-02-04}}</ref> तानाजीने महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपासूनच अनेक महत्त्वाच्या घडामोडीत सहभाग घेतला होता..<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tAa9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tanaji+malusare&hl=en|title=Veer Tanhaji Malusare|last=Sharma|first=Himanshu|date=2019-11-05|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-955-5|language=en}}</ref> नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे एक स्मारक रायगड मधील महाड तालुक्यामध्ये असणाऱ्या आंबेशिवथर गावामध्ये सर्व ग्रामस्थांच्या तसेच भारतीय लष्करामध्ये कार्यरत असणाऱ्या सैनिकांनी व गावातील शहरात असणाऱ्या नोकरदार वर्गाने पुढाकार घेऊन आपल्या वैयक्तिक निधीतून उभे करण्यात आले आहे. हे स्थान महाड पासून ३० किलोमीटर अंतरावर निसर्ग स्थानिद्यात आहे.{{संदर्भ}} ==बालपण== सातारा जिल्ह्यातील गोडवली गावात त्यांचे बालपण गेले. लहान पणापासूनच डोंगरदऱ्यांची माहिती असलेला हा तरुण. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते [[उंबरठ]] म्हणजेच त्यांचा शेलारमामा यांच्या गावी गेले.{{संदर्भ}} ==कामगिरी== अफजलखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी काही निवडक सरदारांना प्रत्येकी हजार मावळ्यांचे सैन्य दिले होते. तानाजींनी ह्या सैन्याच्या बरोबरीने खानाच्या फौजेवर तुटून पडून उत्तम कामगिरी बजावली होती.{{संदर्भ}} ==== नरवीर तानाजी मालुसरेंची एक अपरिचित लढाई ==== तानाजींचा मृतदेह किल्ल्यावरून ज्या मार्गाने कोकणात नेला त्या मार्गाला [[मढे घाट]] म्हणतात. स्वराज्यातील रायगडाच्या बाजूला, कोकण पट्ट्यात असणाऱ्या स्थानिक दंगलखोर जमातींचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी महाराजांनी तानाजींवर सोपविली होती. त्यासाठीच या भागातील [[उमरठ]] या गावात येऊन ते राहिले होते. आपलेपणाने वागून ह्या भागातील लोकांना स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी सहभागी करून घेतले.{{संदर्भ}} ==[[सिंहगडाची लढाई|कोंढाण्याची लढाई]]== सिंहगडची लढाई फेब्रुवारी १६७० रोजी [[सिंहगड]] किल्ल्यावर (त्या काळात कोंधना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोंढिन्या) रात्रीच्या दरम्यान झाली. मराठा साम्राज्याचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि सिंहगडचा राजपूत किल्लेदार उदयभानसिंग राठोड यांच्यात लढाई झाली. वेढा घेण्याच्या वेळी तानाजींनी ''घोरपडेबंधू यांच्या'' मदतीने किल्ल्याकडे जाणाऱ्या एका उंच खडकावर पॊचले. गडावर चढताना मराठ्यांना रोखले होते आणि यावेळी पहारेकरी व काही घुसखोर यांच्यात लढाई झाली. उदयभान आणि तानाजी एकाच युद्धात गुंतले. उदयभानने तानाजींची ढाल फोडली आणि त्याची भरपाई केली. त्यांनी त्याच्या शेजारीच आपल्या पगडीचे कापड लपेटले आणि लढाई सुरूच ठेवली, लवकरच थोड्यावेळ उदयभानने त्यांचा कवच तोडले. पण तानाजींनी त्याचा सामना केला, ते दोघे युद्धामध्ये मारले गेले. दुसऱ्या मार्गावरून किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर मराठा सैन्याने किल्ला ताब्यात घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-who-was-tanaji-malusare-the-unsung-warrior-ajay-devgn-is-playing-in-a-bollywood-film-6212883/|title=Explained: Who was Tanaji Malusare, the ‘Unsung Warrior’ Ajay Devgn is playing|date=2020-01-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-04}}</ref> ==तानाजीची स्मारके== * तानाजी मालुसरेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोंढाणा गडाचे नाव बदलून [[सिंहगड]] ठेवण्यात आले. * पुणे शहरातील वाकडेवाडी या भागाचे नाव बदलून ते नरवीर तानाजी वाडी असे करण्यात आले. * पुण्याजवळील सिहंगडावर नरवीर तानाजी मालुसरेचे स्मारक असून, त्याचा अर्धपुतळा त्या ठिकाणी आहे. * रायगड जिल्ह्यातील उमरठ या गावीही त्यांचा पुतळा व स्मारक उभारण्यात आले आहे. * कवलापूर (ता. मिरज जि. सांगली) या गावात नरवीर तानाजी मालुसरे यांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. ==पुस्तक संदर्भ== * दुर्ग सिंहगड - आनंद पाळंदे{{संदर्भ}} * गड आला पण सिंह गेला - [[ह.ना. आपटे]]{{संदर्भ}} * नरवीर तानाजी मालुसरे (बालसाहित्य) - पंडित कृष्णकांत नाईक{{संदर्भ}} * तानाजी (अमर चित्र कथा -६८२){{संदर्भ}} * मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण भोसले, नरसिंह पब्लिकेशन्स{{संदर्भ}} * राजाशिवछत्रपती - [[ब.मो. पुरंदरे]], पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - प्र. के. घाणेकर{{संदर्भ}} * सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे - दत्ताजी नलावडे{{संदर्भ}} * सिंहगड - आप्पा परब{{संदर्भ}} ==पुरस्कार== तानाजीच्या नावे छत्रपती शिवाजी महाराज ज्ञानपीठ इंटरनेशनल संस्थेचा वीर तानाजी मालुसरे राष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो.{{संदर्भ}} ==चित्रपट== * [[तान्हाजी (चित्रपट)|तान्हाजी : द अनसंग वाॅरिअर]] (हिंदी चित्रपट, सन २०२०, तानाजीच्या भूमिकेत [[अजय देवगण]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/-playing-tanhaji-was-a-dream-and-an-honour-says-ajay-devgn-news-252497|title='Playing Tanhaji Was A Dream And An Honour,' Says Ajay Devgn |date=2023-01-10|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-07-12}}</ref> * [[सुभेदार (चित्रपट)|'सुभेदार']] हा मराठी चित्रपट सुद्धा सुप्रसिद्ध झाला! * यापूर्वी १९५२ साली राम गबाले यांनी दिग्दर्शित केलेला 'नरवीर तानाजी' हा मराठी चित्रपट निघाला होता. चित्रपटात दुर्गा खोटे आणि मास्टर विठ्ठल यांच्या भूमिका होत्या.{{संदर्भ}} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] at7prgkmnyc18e76xm8xfi2dll5nruo 2680803 2680802 2026-04-24T23:08:16Z ~2026-20998-02 181809 2680803 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव =[[नरवीर]].तानाजी मालुसरे | चित्र =Tanaji Malusare.jpg | चित्र रुंदी =220px | चित्र शीर्षक = तानाजी मालुसरे यांचा अर्ध-पुतळा | टोपणनाव =तान्हाजी | जन्मदिनांक = इ.स. १६२६ | जन्मस्थान = गोडवली, [[सातारा ]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | मृत्युदिनांक = ४ फेब्रुवारी १६७० | मृत्युस्थान = [[सिंहगड]], [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = | समाधी = उमराठ, महाराष्ट्र. | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = काळोजी मालुसरे | आई नाव = पार्वती मालुसरे | पती नाव = | पत्नी नाव = सावित्री मालुसरे | मुलं = रायबा मालुसरे | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''तानाजी काळोजी मालुसरे''' (१६२६, गोडवली, [[सातारा]] - ४ फेब्रुवारी १६७० सिंहगड किल्ला) हे [[शिवाजी महाराज]]ांच्या सैन्यातील एक सुभेदार व शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे सवंगडी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/entertainment/bollywood/tanaji-malusare-and-chhatrapati-shivaji-maharaj-story-and-battle-of-sinhagad-fort-detailed-story|title=जानिए कौन थे तानाजी मालुसरे, जिन्होंने सिंहगढ़ किले पर की फतह|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-02-04}}</ref> तानाजीने महाराष्ट्रात शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेपासूनच अनेक महत्त्वाच्या घडामोडीत सहभाग घेतला होता..<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tAa9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tanaji+malusare&hl=en|title=Veer Tanhaji Malusare|last=Sharma|first=Himanshu|date=2019-11-05|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-955-5|language=en}}</ref> नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे एक स्मारक रायगड मधील महाड तालुक्यामध्ये असणाऱ्या आंबेशिवथर गावामध्ये सर्व ग्रामस्थांच्या तसेच भारतीय लष्करामध्ये कार्यरत असणाऱ्या सैनिकांनी व गावातील शहरात असणाऱ्या नोकरदार वर्गाने पुढाकार घेऊन आपल्या वैयक्तिक निधीतून उभे करण्यात आले आहे. हे स्थान महाड पासून ३० किलोमीटर अंतरावर निसर्ग स्थानिद्यात आहे.{{संदर्भ}} ==बालपण== सातारा जिल्ह्यातील गोडवली गावात त्यांचे बालपण गेले. लहान पणापासूनच डोंगरदऱ्यांची माहिती असलेला हा तरुण. वडिलांच्या मृत्यूनंतर ते [[उंबरठ]] म्हणजेच त्यांचा शेलारमामा यांच्या गावी गेले.{{संदर्भ}} ==कामगिरी== अफजलखानाच्या स्वारीच्या वेळी महाराजांनी काही निवडक सरदारांना प्रत्येकी हजार मावळ्यांचे सैन्य दिले होते. तानाजींनी ह्या सैन्याच्या बरोबरीने खानाच्या फौजेवर तुटून पडून उत्तम कामगिरी बजावली होती.{{संदर्भ}} ==== नरवीर तानाजी मालुसरेंची एक अपरिचित लढाई ==== तानाजींचा मृतदेह किल्ल्यावरून ज्या मार्गाने कोकणात नेला त्या मार्गाला [[मढे घाट]] म्हणतात. स्वराज्यातील रायगडाच्या बाजूला, कोकण पट्ट्यात असणाऱ्या स्थानिक दंगलखोर जमातींचा बंदोबस्त करण्याची जबाबदारी महाराजांनी तानाजींवर सोपविली होती. त्यासाठीच या भागातील [[उमरठ]] या गावात येऊन ते राहिले होते. आपलेपणाने वागून ह्या भागातील लोकांना स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी सहभागी करून घेतले.{{संदर्भ}} ==[[सिंहगडाची लढाई|कोंढाण्याची लढाई]]== सिंहगडची लढाई फेब्रुवारी १६७० रोजी [[सिंहगड]] किल्ल्यावर (त्या काळात कोंधना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कोंढिन्या) रात्रीच्या दरम्यान झाली. मराठा साम्राज्याचे सेनापती तानाजी मालुसरे आणि सिंहगडचा राजपूत किल्लेदार उदयभानसिंग राठोड यांच्यात लढाई झाली. वेढा घेण्याच्या वेळी तानाजींनी ''घोरपडेबंधू यांच्या'' मदतीने किल्ल्याकडे जाणाऱ्या एका उंच खडकावर पॊचले. गडावर चढताना मराठ्यांना रोखले होते आणि यावेळी पहारेकरी व काही घुसखोर यांच्यात लढाई झाली. उदयभान आणि तानाजी एकाच युद्धात गुंतले. उदयभानने तानाजींची ढाल फोडली आणि त्याची भरपाई केली. त्यांनी त्याच्या शेजारीच आपल्या पगडीचे कापड लपेटले आणि लढाई सुरूच ठेवली, लवकरच थोड्यावेळ उदयभानने त्यांचा कवच तोडले. पण तानाजींनी त्याचा सामना केला, ते दोघे युद्धामध्ये मारले गेले. दुसऱ्या मार्गावरून किल्ल्यावर प्रवेश केल्यावर मराठा सैन्याने किल्ला ताब्यात घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-who-was-tanaji-malusare-the-unsung-warrior-ajay-devgn-is-playing-in-a-bollywood-film-6212883/|title=Explained: Who was Tanaji Malusare, the ‘Unsung Warrior’ Ajay Devgn is playing|date=2020-01-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-04}}</ref> ==तानाजीची स्मारके== * तानाजी मालुसरेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ कोंढाणा गडाचे नाव बदलून [[सिंहगड]] ठेवण्यात आले. * पुणे शहरातील वाकडेवाडी या भागाचे नाव बदलून ते नरवीर तानाजी वाडी असे करण्यात आले. * पुण्याजवळील सिहंगडावर नरवीर तानाजी मालुसरेचे स्मारक असून, त्याचा अर्धपुतळा त्या ठिकाणी आहे. * रायगड जिल्ह्यातील उमरठ या गावीही त्यांचा पुतळा व स्मारक उभारण्यात आले आहे. * कवलापूर (ता. मिरज जि. सांगली) या गावात नरवीर तानाजी मालुसरे यांचा पूर्णाकृती पुतळा आहे. ==पुस्तक संदर्भ== * दुर्ग सिंहगड - आनंद पाळंदे{{संदर्भ}} * गड आला पण सिंह गेला - [[ह.ना. आपटे]]{{संदर्भ}} * नरवीर तानाजी मालुसरे (बालसाहित्य) - पंडित कृष्णकांत नाईक{{संदर्भ}} * तानाजी (अमर चित्र कथा -६८२){{संदर्भ}} * मराठ्यांची धारातीर्थे - प्रवीण भोसले, नरसिंह पब्लिकेशन्स{{संदर्भ}} * राजाशिवछत्रपती - [[ब.मो. पुरंदरे]], पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - पुरंदरे प्रकाशन{{संदर्भ}} * सिंहगड - प्र. के. घाणेकर{{संदर्भ}} * सुभेदार नरवीर तानाजी मालुसरे - दत्ताजी नलावडे{{संदर्भ}} * सिंहगड - आप्पा परब{{संदर्भ}} ==पुरस्कार== तानाजीच्या नावे छत्रपती शिवाजी महाराज ज्ञानपीठ इंटरनेशनल संस्थेचा वीर तानाजी मालुसरे राष्ट्रीय पुरस्कार दिला जातो.{{संदर्भ}} ==चित्रपट== * [[तान्हाजी (चित्रपट)|तान्हाजी : द अनसंग वाॅरिअर]] (हिंदी चित्रपट, सन २०२०, तानाजीच्या भूमिकेत [[अजय देवगण]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/-playing-tanhaji-was-a-dream-and-an-honour-says-ajay-devgn-news-252497|title='Playing Tanhaji Was A Dream And An Honour,' Says Ajay Devgn |date=2023-01-10|website=Outlook India|language=en|access-date=2023-07-12}}</ref> * [[सुभेदार (चित्रपट)|'सुभेदार']] हा मराठी चित्रपट सुद्धा सुप्रसिद्ध झाला! * यापूर्वी १९५२ साली राम गबाले यांनी दिग्दर्शित केलेला 'नरवीर तानाजी' हा मराठी चित्रपट निघाला होता. चित्रपटात दुर्गा खोटे आणि मास्टर विठ्ठल यांच्या भूमिका होत्या.{{संदर्भ}} ==संदर्भ== <references /> ==बाह्य दुवे== {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:भारताचा इतिहास]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६७० मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] 9r7xv8k0zbn65s1aulm9kgxkrk4ri4z 0 11971 2680729 2264991 2026-04-24T15:52:01Z Ketaki Modak 21590 2680729 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = बाबा पदमनजी मुळे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | टोपणनाव = बाबा पदमनजी | जन्मदिनांक = [[इ.स. १८३१]] | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = [[ऑगस्ट २९]], [[इ.स. १९०६]] | मृत्युस्थान = | चळवळ = ख्रिश्चन धर्मप्रसार | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = [[यमुनापर्यटन (पुस्तक)|यमुनापर्यटन]]<br />सत्यदीपिका (नियतकालिक) | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]<br />(धर्मांतरपूर्व [[हिंदू धर्म|हिंदू]]) | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} {{विकिस्रोत}} '''बाबा पदमनजी मुळे''' ऊर्फ '''बाबा पदमनजी''' ([[इ.स. १८३१]] - [[ऑगस्ट २९]], [[इ.स. १९०६]]) हे [[मराठी]] [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिस्ती]] धर्मप्रसारक होते. ते मराठीतील ख्रिस्ती साहित्याचे जनक मानले जातात. त्यांनी लिहिलेली शंभराहून अधिक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यांची [[यमुनापर्यटन (पुस्तक)|यमुनापर्यटन]] ही कादंबरी मराठीतील पहिली स्वतंत्र सामाजिक कादंबरी असल्याचे मानले जाते. 'अरुणोदय' या नावाने त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे. [[महात्मा फुले]] यांचा ब्राह्मणांचे कसब ग्रंथाला प्रस्तावना दिली.{{संदर्भ हवा}} == प्रकाशित साहित्य {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%"| नाव ! width="20%"| साहित्यप्रकार ! width="20%"| प्रकाशक / प्रकाशन ! width="10%"| प्रकाशन वर्ष (इ.स.) ! width="20%"| टिप्पणी |- | यमुनापर्यटन || कादंबरी || || इ.स. १८५७ || |- | स्त्रीविद्याभ्यास || || || || |- | व्यभिचारनिषेधक बोध || || || || |- | कुटुंबसुधारणा || || || || |- | महाराष्ट्रदेशाचा संक्षिप्त इतिहास || इतिहासविषयक || || || |- | कृष्ण आणि ख्रिस्त यांची तुलना || || || || |- | नव्या करारावर टीका || टीकाग्रंथ || || || |- | स्वदेशप्रिती || || || || |- |शब्दरत्नावली |शब्दकोश | |१८६० | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:मुळे, बाबा पदमनजी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्मप्रसारक]] [[वर्ग:बाबा पदमनजी मुळे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] i5i2tlzzz7sou3ludae3bm1u4on6f85 2680864 2680729 2026-04-25T08:52:41Z Ketaki Modak 21590 विकिस्रोतचा साचा चुकीने जोडला होता, चूक दुरुस्त केली. 2680864 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = बाबा पदमनजी मुळे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | टोपणनाव = बाबा पदमनजी | जन्मदिनांक = [[इ.स. १८३१]] | जन्मस्थान = | मृत्युदिनांक = [[ऑगस्ट २९]], [[इ.स. १९०६]] | मृत्युस्थान = | चळवळ = ख्रिश्चन धर्मप्रसार | संघटना = | पत्रकारिता लेखन = [[यमुनापर्यटन (पुस्तक)|यमुनापर्यटन]]<br />सत्यदीपिका (नियतकालिक) | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]<br />(धर्मांतरपूर्व [[हिंदू धर्म|हिंदू]]) | प्रभाव = | प्रभावित = | वडील नाव = | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''बाबा पदमनजी मुळे''' ऊर्फ '''बाबा पदमनजी''' ([[इ.स. १८३१]] - [[ऑगस्ट २९]], [[इ.स. १९०६]]) हे [[मराठी]] [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिस्ती]] धर्मप्रसारक होते. ते मराठीतील ख्रिस्ती साहित्याचे जनक मानले जातात. त्यांनी लिहिलेली शंभराहून अधिक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्यांची [[यमुनापर्यटन (पुस्तक)|यमुनापर्यटन]] ही कादंबरी मराठीतील पहिली स्वतंत्र सामाजिक कादंबरी असल्याचे मानले जाते. 'अरुणोदय' या नावाने त्यांचे आत्मचरित्र प्रसिद्ध आहे. [[महात्मा फुले]] यांचा ब्राह्मणांचे कसब ग्रंथाला प्रस्तावना दिली.{{संदर्भ हवा}} == प्रकाशित साहित्य {{संदर्भ हवा}}== {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%"| नाव ! width="20%"| साहित्यप्रकार ! width="20%"| प्रकाशक / प्रकाशन ! width="10%"| प्रकाशन वर्ष (इ.स.) ! width="20%"| टिप्पणी |- | यमुनापर्यटन || कादंबरी || || इ.स. १८५७ || |- | स्त्रीविद्याभ्यास || || || || |- | व्यभिचारनिषेधक बोध || || || || |- | कुटुंबसुधारणा || || || || |- | महाराष्ट्रदेशाचा संक्षिप्त इतिहास || इतिहासविषयक || || || |- | कृष्ण आणि ख्रिस्त यांची तुलना || || || || |- | नव्या करारावर टीका || टीकाग्रंथ || || || |- | स्वदेशप्रिती || || || || |- |[[commons:File:शब्दरत्नावली.pdf|शब्दरत्नावली]] (वाचनासाठी उपलब्ध) |शब्दकोश | |१८६० | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:मुळे, बाबा पदमनजी}} [[वर्ग:ख्रिश्चन धर्मप्रसारक]] [[वर्ग:बाबा पदमनजी मुळे| ]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] oi8w857tdg9m41isqycwqssg6asdbqv 0 17572 2680788 2595548 2026-04-24T22:42:43Z ~2026-20998-02 181809 /* छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड */ 2680788 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = '''रायरेश्वर''' |चित्र = |चित्रशीर्षक = रायरेश्वर किल्ला |चित्ररुंदी = 200px |उंची = 4589 फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = सह्याद्री |अवस्था =सुरळीत |गाव =कार्ल }} '''रायेश्वर गड''' हा [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[भोर तालुका |भोर तालुक्यातील]] एक गड किल्ला असून हा भोर पासून सुमारे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर सातारा जिल्ह्यातील [[धोम धरण]] पासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी घेतलेली स्वराज्य स्थापनेची शपथ... वयाच्या 44 व्या वर्षी अखंड 28 वर्षे केलेल्या अथक परिश्रमातून साकारले गेले,त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजी इंदुलकरांच्याकरवी आचंद्रसूर्य असेपर्यंत चिरकाल टिकणारे स्वराज्यवृंदावन करून ते श्रीरायरेश्वर जवळ स्थापित केले... संपूर्ण दगडी... एकाच दगडात कोरलेले... चारी बाजूंनी पंच पाकळ्या व वर शिवलिंग असे या स्वराज्यवृंदावनाचे स्वरूप आहे.. ==इतिहास== रायरेश्वराच्या डोंगरावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. हा किल्ला पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखा आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. रायरेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. हे सह्याद्री पर्वतरांगामधील एक ऐतिहासिक व प्रेक्षणीय स्थळ आहे. किल्ल्यावरच्या रायरेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हे मंदिर प्राचीन व पांडवकालीन आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ला येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली होती. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य रियासतीच्या इतिहासात याला खूप पवित्र स्थान आहे. रायरेश्वर गड पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात असून गडाचा विस्तार १६ किलोमीटर लांब पसरला आहे. रायरेश्वर मंदिराजवळ असलेल्या सर्वात उंच टेकडीच्या माथ्यावरून चौफेर दृश्य दिसते. उत्तरेला तुंग, तिकोना, लोहगड व विसापूर डोंगर दिसतात. तसेच प्रतापगड, केंजळगड, कमळगड, विचित्रगड व मकरंदगड दिसतात. येथे ५-७ विविध रंगाची माती आढळते. पश्चिमेकडे नाखिंदा टोक म्हणजेच नाकेखिंडीचे रोमांच उभे करणारे दृश्य पहावयास मिळते. ==छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड== वयाच्या केवळ १६ व्या वर्षी छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. मूठभर मावळ्यांमध्ये धर्मप्रेम जागृत करून त्यांना लढायला शिकवले आणि स्वराज्याची संकल्पना दिली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वतःला झोकून दिले. पाच मुसलमानी पातशाहींच्या विरोधात लढत एक एक प्रदेश जिंकला. केवळ ५० वर्षांच्या कालावधीत विजापूर आणि दिल्ली या राजसत्तांना पाणी पाजले. महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा करून स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला आणि हिंदू धर्माला राजसिंहासन प्राप्त करून दिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भाग्यविधाते म्हणून स्वराज्याची जनता त्यांना पाहू लागली. काही जण, तर त्यांना हिंदूपती पातशहा म्हणू लागले. शिवरायांनी वेदांचे, पुराणांचे, देवळांचे रक्षण केले आणि जीभेवर रामनाम राखून धरले. सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. * वयाच्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, तानाजी मालुसरे, सूर्याजी मालुसरे, येसाजी कंक, सूर्याजी काकडे, बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, सोनोपंत डबीर या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने २७ एप्रिल १६४५ रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली. ==भौगोलिक स्थान== रायरीचे पठार [[भोर]]पासून २८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखे आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. या प्रदेशातील रायरेश्वर शिखर हे १३७३ मी उंचीचे आहे. ==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे == रायरेश्वरावर पाहण्यासारखे पांडवकालीन शिवमंदिर, सात रंगाची माती, पांडवकालीन लेणी, गोमुखकूंड, छान असा सूर्योदय आणि सूर्यास्त, अस्वलखिंड(नाकिंदा) . रायरेश्वराचे [[पठार]] हे १७ ते १८ कि.मी. पसरलेले आहे. या पठारावरील वर्षाऋतूत पाहण्यासारखे असतो. पठारावरून आजुबाजुला असलेल काही ठिकाणे दिसतात. [[पांडवगड]], [[वैराटगड]], [[पाचगणी]], [[महाबळेश्वर]], [[कोल्हेश्वर]], [[रायगड]], [[लिंगाणा]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[विचित्रगड]], [[पुरंदर]], [[रुद्रमाळ]], [[चंद्रगड]], [[कमळगड]] रायरेश्वर मंदिर रायरेश्वर किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाईमार्गे जाता येते. अगदी गडाच्या पायथ्याला गाडी जाण्याची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. २० मिनिटाची चढण पार केल्यानंतर आपण गडावर जाउ शकतो. सहद्रीच्या विविध रूपांचा आस्वाद याठिकाणी घेता येतो. परिसर निसर्ग सोंदर्याने नटलेला असून गडावर रायरेश्वर पठाराची लांबी ११.०४ कि.मी. असून, रुंदी १.०२ कि.मी. आहे.किल्ल्यांची भटकंती करणारे रायगडाला भेट देण्या आगोदर रायरेश्वरला भेट देतात. ==गडावर जाण्याच्या वाटा == रायरेश्वराला जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. कोणत्याही मार्गाने जायचे झाल्यास [[भोर]] लागतेच. १.[[टिटेधरण]] [[कोर्ले]]बाजूने : पुण्याहून [[भोर]]मार्गे [[आंबवडे (भोर)]] गाव व तेथून टिटेधरण कोर्लेबाजूने रायरेश्वरावर जाता येते. या मार्गाने गडावर जाण्यास साधारणपणे ३ तास लागतात. वाट काही ठिकाणी अवघड आहे. २.[[भोर]]-[[रायरी]] मार्गे : भोर गावातून रायरी गावासाठी सकाळी अकरा व सायंकाळी बस येते. याच वाटेला सांबरदऱ्याची वाट म्हणून देखील संबोधली जाते. या वाटेने रायरेश्ववर गाठण्यास दोन तास लागतात. ३. [[केंजळगड|केंजळगडावरून]] सूणदऱ्याने किंवा श्वानदऱ्याने सुद्धा रायरेश्वरला जाता येते. ==बाह्य दुवे== {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{मराठा साम्राज्य}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] a6jfm9y7icjhsshiop006jyd5soloqz 2680789 2680788 2026-04-24T22:44:12Z ~2026-20998-02 181809 /* छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड */ 2680789 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = '''रायरेश्वर''' |चित्र = |चित्रशीर्षक = रायरेश्वर किल्ला |चित्ररुंदी = 200px |उंची = 4589 फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = सह्याद्री |अवस्था =सुरळीत |गाव =कार्ल }} '''रायेश्वर गड''' हा [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[भोर तालुका |भोर तालुक्यातील]] एक गड किल्ला असून हा भोर पासून सुमारे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर सातारा जिल्ह्यातील [[धोम धरण]] पासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी घेतलेली स्वराज्य स्थापनेची शपथ... वयाच्या 44 व्या वर्षी अखंड 28 वर्षे केलेल्या अथक परिश्रमातून साकारले गेले,त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजी इंदुलकरांच्याकरवी आचंद्रसूर्य असेपर्यंत चिरकाल टिकणारे स्वराज्यवृंदावन करून ते श्रीरायरेश्वर जवळ स्थापित केले... संपूर्ण दगडी... एकाच दगडात कोरलेले... चारी बाजूंनी पंच पाकळ्या व वर शिवलिंग असे या स्वराज्यवृंदावनाचे स्वरूप आहे.. ==इतिहास== रायरेश्वराच्या डोंगरावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. हा किल्ला पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखा आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. रायरेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. हे सह्याद्री पर्वतरांगामधील एक ऐतिहासिक व प्रेक्षणीय स्थळ आहे. किल्ल्यावरच्या रायरेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हे मंदिर प्राचीन व पांडवकालीन आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ला येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली होती. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य रियासतीच्या इतिहासात याला खूप पवित्र स्थान आहे. रायरेश्वर गड पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात असून गडाचा विस्तार १६ किलोमीटर लांब पसरला आहे. रायरेश्वर मंदिराजवळ असलेल्या सर्वात उंच टेकडीच्या माथ्यावरून चौफेर दृश्य दिसते. उत्तरेला तुंग, तिकोना, लोहगड व विसापूर डोंगर दिसतात. तसेच प्रतापगड, केंजळगड, कमळगड, विचित्रगड व मकरंदगड दिसतात. येथे ५-७ विविध रंगाची माती आढळते. पश्चिमेकडे नाखिंदा टोक म्हणजेच नाकेखिंडीचे रोमांच उभे करणारे दृश्य पहावयास मिळते. ==छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड== वयाच्या केवळ १६ व्या वर्षी छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. मूठभर मावळ्यांमध्ये धर्मप्रेम जागृत करून त्यांना लढायला शिकवले आणि स्वराज्याची संकल्पना दिली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वतःला झोकून दिले. पाच मुसलमानी पातशाहींच्या विरोधात लढत एक एक प्रदेश जिंकला. केवळ ५० वर्षांच्या कालावधीत विजापूर आणि दिल्ली या राजसत्तांना पाणी पाजले. महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा करून स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला आणि हिंदू धर्माला राजसिंहासन प्राप्त करून दिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भाग्यविधाते म्हणून स्वराज्याची जनता त्यांना पाहू लागली. काही जण, तर त्यांना हिंदूपती पातशहा म्हणू लागले. शिवरायांनी वेदांचे, पुराणांचे, देवळांचे रक्षण केले आणि जीभेवर रामनाम राखून धरले. सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. * वयाच्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात कान्होजी जेधे, बाजी पासलकर, [[तानाजी मालुसरे]], सूर्याजी मालुसरे, येसाजी कंक, सूर्याजी काकडे, बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, [[सोनोपंत डबीर]] या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने २७ एप्रिल १६४५ रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली. ==भौगोलिक स्थान== रायरीचे पठार [[भोर]]पासून २८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखे आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. या प्रदेशातील रायरेश्वर शिखर हे १३७३ मी उंचीचे आहे. ==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे == रायरेश्वरावर पाहण्यासारखे पांडवकालीन शिवमंदिर, सात रंगाची माती, पांडवकालीन लेणी, गोमुखकूंड, छान असा सूर्योदय आणि सूर्यास्त, अस्वलखिंड(नाकिंदा) . रायरेश्वराचे [[पठार]] हे १७ ते १८ कि.मी. पसरलेले आहे. या पठारावरील वर्षाऋतूत पाहण्यासारखे असतो. पठारावरून आजुबाजुला असलेल काही ठिकाणे दिसतात. [[पांडवगड]], [[वैराटगड]], [[पाचगणी]], [[महाबळेश्वर]], [[कोल्हेश्वर]], [[रायगड]], [[लिंगाणा]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[विचित्रगड]], [[पुरंदर]], [[रुद्रमाळ]], [[चंद्रगड]], [[कमळगड]] रायरेश्वर मंदिर रायरेश्वर किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाईमार्गे जाता येते. अगदी गडाच्या पायथ्याला गाडी जाण्याची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. २० मिनिटाची चढण पार केल्यानंतर आपण गडावर जाउ शकतो. सहद्रीच्या विविध रूपांचा आस्वाद याठिकाणी घेता येतो. परिसर निसर्ग सोंदर्याने नटलेला असून गडावर रायरेश्वर पठाराची लांबी ११.०४ कि.मी. असून, रुंदी १.०२ कि.मी. आहे.किल्ल्यांची भटकंती करणारे रायगडाला भेट देण्या आगोदर रायरेश्वरला भेट देतात. ==गडावर जाण्याच्या वाटा == रायरेश्वराला जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. कोणत्याही मार्गाने जायचे झाल्यास [[भोर]] लागतेच. १.[[टिटेधरण]] [[कोर्ले]]बाजूने : पुण्याहून [[भोर]]मार्गे [[आंबवडे (भोर)]] गाव व तेथून टिटेधरण कोर्लेबाजूने रायरेश्वरावर जाता येते. या मार्गाने गडावर जाण्यास साधारणपणे ३ तास लागतात. वाट काही ठिकाणी अवघड आहे. २.[[भोर]]-[[रायरी]] मार्गे : भोर गावातून रायरी गावासाठी सकाळी अकरा व सायंकाळी बस येते. याच वाटेला सांबरदऱ्याची वाट म्हणून देखील संबोधली जाते. या वाटेने रायरेश्ववर गाठण्यास दोन तास लागतात. ३. [[केंजळगड|केंजळगडावरून]] सूणदऱ्याने किंवा श्वानदऱ्याने सुद्धा रायरेश्वरला जाता येते. ==बाह्य दुवे== {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{मराठा साम्राज्य}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] njtvcn5nycsvi68mrsrtr8a0iqswf64 2680790 2680789 2026-04-24T22:45:37Z ~2026-20998-02 181809 /* छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड */ 2680790 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = '''रायरेश्वर''' |चित्र = |चित्रशीर्षक = रायरेश्वर किल्ला |चित्ररुंदी = 200px |उंची = 4589 फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = सह्याद्री |अवस्था =सुरळीत |गाव =कार्ल }} '''रायेश्वर गड''' हा [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[भोर तालुका |भोर तालुक्यातील]] एक गड किल्ला असून हा भोर पासून सुमारे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर सातारा जिल्ह्यातील [[धोम धरण]] पासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी घेतलेली स्वराज्य स्थापनेची शपथ... वयाच्या 44 व्या वर्षी अखंड 28 वर्षे केलेल्या अथक परिश्रमातून साकारले गेले,त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजी इंदुलकरांच्याकरवी आचंद्रसूर्य असेपर्यंत चिरकाल टिकणारे स्वराज्यवृंदावन करून ते श्रीरायरेश्वर जवळ स्थापित केले... संपूर्ण दगडी... एकाच दगडात कोरलेले... चारी बाजूंनी पंच पाकळ्या व वर शिवलिंग असे या स्वराज्यवृंदावनाचे स्वरूप आहे.. ==इतिहास== रायरेश्वराच्या डोंगरावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. हा किल्ला पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखा आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. रायरेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. हे सह्याद्री पर्वतरांगामधील एक ऐतिहासिक व प्रेक्षणीय स्थळ आहे. किल्ल्यावरच्या रायरेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हे मंदिर प्राचीन व पांडवकालीन आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ला येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली होती. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य रियासतीच्या इतिहासात याला खूप पवित्र स्थान आहे. रायरेश्वर गड पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात असून गडाचा विस्तार १६ किलोमीटर लांब पसरला आहे. रायरेश्वर मंदिराजवळ असलेल्या सर्वात उंच टेकडीच्या माथ्यावरून चौफेर दृश्य दिसते. उत्तरेला तुंग, तिकोना, लोहगड व विसापूर डोंगर दिसतात. तसेच प्रतापगड, केंजळगड, कमळगड, विचित्रगड व मकरंदगड दिसतात. येथे ५-७ विविध रंगाची माती आढळते. पश्चिमेकडे नाखिंदा टोक म्हणजेच नाकेखिंडीचे रोमांच उभे करणारे दृश्य पहावयास मिळते. ==छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड== वयाच्या केवळ १६ व्या वर्षी छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. मूठभर मावळ्यांमध्ये धर्मप्रेम जागृत करून त्यांना लढायला शिकवले आणि स्वराज्याची संकल्पना दिली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वतःला झोकून दिले. पाच मुसलमानी पातशाहींच्या विरोधात लढत एक एक प्रदेश जिंकला. केवळ ५० वर्षांच्या कालावधीत विजापूर आणि दिल्ली या राजसत्तांना पाणी पाजले. महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा करून स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला आणि हिंदू धर्माला राजसिंहासन प्राप्त करून दिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भाग्यविधाते म्हणून स्वराज्याची जनता त्यांना पाहू लागली. काही जण, तर त्यांना हिंदूपती पातशहा म्हणू लागले. शिवरायांनी वेदांचे, पुराणांचे, देवळांचे रक्षण केले आणि जीभेवर रामनाम राखून धरले. सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. * वयाच्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात कान्होजी जेधे, [[बाजी पासलकर]], [[तानाजी मालुसरे]], सूर्याजी मालुसरे, येसाजी कंक, [[सूर्याजी काकडे]], बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, [[सोनोपंत डबीर]] या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने २७ एप्रिल १६४५ रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली. ==भौगोलिक स्थान== रायरीचे पठार [[भोर]]पासून २८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखे आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. या प्रदेशातील रायरेश्वर शिखर हे १३७३ मी उंचीचे आहे. ==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे == रायरेश्वरावर पाहण्यासारखे पांडवकालीन शिवमंदिर, सात रंगाची माती, पांडवकालीन लेणी, गोमुखकूंड, छान असा सूर्योदय आणि सूर्यास्त, अस्वलखिंड(नाकिंदा) . रायरेश्वराचे [[पठार]] हे १७ ते १८ कि.मी. पसरलेले आहे. या पठारावरील वर्षाऋतूत पाहण्यासारखे असतो. पठारावरून आजुबाजुला असलेल काही ठिकाणे दिसतात. [[पांडवगड]], [[वैराटगड]], [[पाचगणी]], [[महाबळेश्वर]], [[कोल्हेश्वर]], [[रायगड]], [[लिंगाणा]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[विचित्रगड]], [[पुरंदर]], [[रुद्रमाळ]], [[चंद्रगड]], [[कमळगड]] रायरेश्वर मंदिर रायरेश्वर किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाईमार्गे जाता येते. अगदी गडाच्या पायथ्याला गाडी जाण्याची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. २० मिनिटाची चढण पार केल्यानंतर आपण गडावर जाउ शकतो. सहद्रीच्या विविध रूपांचा आस्वाद याठिकाणी घेता येतो. परिसर निसर्ग सोंदर्याने नटलेला असून गडावर रायरेश्वर पठाराची लांबी ११.०४ कि.मी. असून, रुंदी १.०२ कि.मी. आहे.किल्ल्यांची भटकंती करणारे रायगडाला भेट देण्या आगोदर रायरेश्वरला भेट देतात. ==गडावर जाण्याच्या वाटा == रायरेश्वराला जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. कोणत्याही मार्गाने जायचे झाल्यास [[भोर]] लागतेच. १.[[टिटेधरण]] [[कोर्ले]]बाजूने : पुण्याहून [[भोर]]मार्गे [[आंबवडे (भोर)]] गाव व तेथून टिटेधरण कोर्लेबाजूने रायरेश्वरावर जाता येते. या मार्गाने गडावर जाण्यास साधारणपणे ३ तास लागतात. वाट काही ठिकाणी अवघड आहे. २.[[भोर]]-[[रायरी]] मार्गे : भोर गावातून रायरी गावासाठी सकाळी अकरा व सायंकाळी बस येते. याच वाटेला सांबरदऱ्याची वाट म्हणून देखील संबोधली जाते. या वाटेने रायरेश्ववर गाठण्यास दोन तास लागतात. ३. [[केंजळगड|केंजळगडावरून]] सूणदऱ्याने किंवा श्वानदऱ्याने सुद्धा रायरेश्वरला जाता येते. ==बाह्य दुवे== {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{मराठा साम्राज्य}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] 1ntsaryrnrqsehowyafd0crevpaa2de 2680791 2680790 2026-04-24T22:46:05Z ~2026-20998-02 181809 /* छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड */ 2680791 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = '''रायरेश्वर''' |चित्र = |चित्रशीर्षक = रायरेश्वर किल्ला |चित्ररुंदी = 200px |उंची = 4589 फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = सह्याद्री |अवस्था =सुरळीत |गाव =कार्ल }} '''रायेश्वर गड''' हा [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[भोर तालुका |भोर तालुक्यातील]] एक गड किल्ला असून हा भोर पासून सुमारे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर सातारा जिल्ह्यातील [[धोम धरण]] पासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी घेतलेली स्वराज्य स्थापनेची शपथ... वयाच्या 44 व्या वर्षी अखंड 28 वर्षे केलेल्या अथक परिश्रमातून साकारले गेले,त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजी इंदुलकरांच्याकरवी आचंद्रसूर्य असेपर्यंत चिरकाल टिकणारे स्वराज्यवृंदावन करून ते श्रीरायरेश्वर जवळ स्थापित केले... संपूर्ण दगडी... एकाच दगडात कोरलेले... चारी बाजूंनी पंच पाकळ्या व वर शिवलिंग असे या स्वराज्यवृंदावनाचे स्वरूप आहे.. ==इतिहास== रायरेश्वराच्या डोंगरावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. हा किल्ला पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखा आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. रायरेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. हे सह्याद्री पर्वतरांगामधील एक ऐतिहासिक व प्रेक्षणीय स्थळ आहे. किल्ल्यावरच्या रायरेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हे मंदिर प्राचीन व पांडवकालीन आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ला येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली होती. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य रियासतीच्या इतिहासात याला खूप पवित्र स्थान आहे. रायरेश्वर गड पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात असून गडाचा विस्तार १६ किलोमीटर लांब पसरला आहे. रायरेश्वर मंदिराजवळ असलेल्या सर्वात उंच टेकडीच्या माथ्यावरून चौफेर दृश्य दिसते. उत्तरेला तुंग, तिकोना, लोहगड व विसापूर डोंगर दिसतात. तसेच प्रतापगड, केंजळगड, कमळगड, विचित्रगड व मकरंदगड दिसतात. येथे ५-७ विविध रंगाची माती आढळते. पश्चिमेकडे नाखिंदा टोक म्हणजेच नाकेखिंडीचे रोमांच उभे करणारे दृश्य पहावयास मिळते. ==छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड== वयाच्या केवळ १६ व्या वर्षी छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. मूठभर मावळ्यांमध्ये धर्मप्रेम जागृत करून त्यांना लढायला शिकवले आणि स्वराज्याची संकल्पना दिली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वतःला झोकून दिले. पाच मुसलमानी पातशाहींच्या विरोधात लढत एक एक प्रदेश जिंकला. केवळ ५० वर्षांच्या कालावधीत विजापूर आणि दिल्ली या राजसत्तांना पाणी पाजले. महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा करून स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला आणि हिंदू धर्माला राजसिंहासन प्राप्त करून दिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भाग्यविधाते म्हणून स्वराज्याची जनता त्यांना पाहू लागली. काही जण, तर त्यांना हिंदूपती पातशहा म्हणू लागले. शिवरायांनी वेदांचे, पुराणांचे, देवळांचे रक्षण केले आणि जीभेवर रामनाम राखून धरले. सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. * वयाच्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात कान्होजी जेधे, [[बाजी पासलकर]], [[तानाजी मालुसरे]], सूर्याजी मालुसरे, [[येसाजी कंक]], [[सुर्याजी काकडे]], बापूजी मुदगल, नरसप्रभू गुप्ते, [[सोनोपंत डबीर]] या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने २७ एप्रिल १६४५ रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली. ==भौगोलिक स्थान== रायरीचे पठार [[भोर]]पासून २८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखे आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. या प्रदेशातील रायरेश्वर शिखर हे १३७३ मी उंचीचे आहे. ==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे == रायरेश्वरावर पाहण्यासारखे पांडवकालीन शिवमंदिर, सात रंगाची माती, पांडवकालीन लेणी, गोमुखकूंड, छान असा सूर्योदय आणि सूर्यास्त, अस्वलखिंड(नाकिंदा) . रायरेश्वराचे [[पठार]] हे १७ ते १८ कि.मी. पसरलेले आहे. या पठारावरील वर्षाऋतूत पाहण्यासारखे असतो. पठारावरून आजुबाजुला असलेल काही ठिकाणे दिसतात. [[पांडवगड]], [[वैराटगड]], [[पाचगणी]], [[महाबळेश्वर]], [[कोल्हेश्वर]], [[रायगड]], [[लिंगाणा]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[विचित्रगड]], [[पुरंदर]], [[रुद्रमाळ]], [[चंद्रगड]], [[कमळगड]] रायरेश्वर मंदिर रायरेश्वर किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाईमार्गे जाता येते. अगदी गडाच्या पायथ्याला गाडी जाण्याची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. २० मिनिटाची चढण पार केल्यानंतर आपण गडावर जाउ शकतो. सहद्रीच्या विविध रूपांचा आस्वाद याठिकाणी घेता येतो. परिसर निसर्ग सोंदर्याने नटलेला असून गडावर रायरेश्वर पठाराची लांबी ११.०४ कि.मी. असून, रुंदी १.०२ कि.मी. आहे.किल्ल्यांची भटकंती करणारे रायगडाला भेट देण्या आगोदर रायरेश्वरला भेट देतात. ==गडावर जाण्याच्या वाटा == रायरेश्वराला जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. कोणत्याही मार्गाने जायचे झाल्यास [[भोर]] लागतेच. १.[[टिटेधरण]] [[कोर्ले]]बाजूने : पुण्याहून [[भोर]]मार्गे [[आंबवडे (भोर)]] गाव व तेथून टिटेधरण कोर्लेबाजूने रायरेश्वरावर जाता येते. या मार्गाने गडावर जाण्यास साधारणपणे ३ तास लागतात. वाट काही ठिकाणी अवघड आहे. २.[[भोर]]-[[रायरी]] मार्गे : भोर गावातून रायरी गावासाठी सकाळी अकरा व सायंकाळी बस येते. याच वाटेला सांबरदऱ्याची वाट म्हणून देखील संबोधली जाते. या वाटेने रायरेश्ववर गाठण्यास दोन तास लागतात. ३. [[केंजळगड|केंजळगडावरून]] सूणदऱ्याने किंवा श्वानदऱ्याने सुद्धा रायरेश्वरला जाता येते. ==बाह्य दुवे== {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{मराठा साम्राज्य}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] k1ithve4fn9erldwmh69zuktse0dtwn 2680793 2680791 2026-04-24T22:49:06Z ~2026-20998-02 181809 /* छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड */ 2680793 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = '''रायरेश्वर''' |चित्र = |चित्रशीर्षक = रायरेश्वर किल्ला |चित्ररुंदी = 200px |उंची = 4589 फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = सह्याद्री |अवस्था =सुरळीत |गाव =कार्ल }} '''रायेश्वर गड''' हा [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[भोर तालुका |भोर तालुक्यातील]] एक गड किल्ला असून हा भोर पासून सुमारे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. तर सातारा जिल्ह्यातील [[धोम धरण]] पासून ५ किलोमीटर अंतरावर आहे. वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी घेतलेली स्वराज्य स्थापनेची शपथ... वयाच्या 44 व्या वर्षी अखंड 28 वर्षे केलेल्या अथक परिश्रमातून साकारले गेले,त्यावेळी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिरोजी इंदुलकरांच्याकरवी आचंद्रसूर्य असेपर्यंत चिरकाल टिकणारे स्वराज्यवृंदावन करून ते श्रीरायरेश्वर जवळ स्थापित केले... संपूर्ण दगडी... एकाच दगडात कोरलेले... चारी बाजूंनी पंच पाकळ्या व वर शिवलिंग असे या स्वराज्यवृंदावनाचे स्वरूप आहे.. ==इतिहास== रायरेश्वराच्या डोंगरावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. हा किल्ला पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखा आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. रायरेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे. हे सह्याद्री पर्वतरांगामधील एक ऐतिहासिक व प्रेक्षणीय स्थळ आहे. किल्ल्यावरच्या रायरेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आहे. हे मंदिर प्राचीन व पांडवकालीन आहे. हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी वयाच्या १६व्या वर्षी म्हणजेच २७ एप्रिल १६४५ला येथेच स्वराज्याची शपथ घेतली होती. त्यामुळे या मंदिराला हिंदवी स्वराज्य रियासतीच्या इतिहासात याला खूप पवित्र स्थान आहे. रायरेश्वर गड पुणे जिल्ह्यातील भोर तालुक्यात असून गडाचा विस्तार १६ किलोमीटर लांब पसरला आहे. रायरेश्वर मंदिराजवळ असलेल्या सर्वात उंच टेकडीच्या माथ्यावरून चौफेर दृश्य दिसते. उत्तरेला तुंग, तिकोना, लोहगड व विसापूर डोंगर दिसतात. तसेच प्रतापगड, केंजळगड, कमळगड, विचित्रगड व मकरंदगड दिसतात. येथे ५-७ विविध रंगाची माती आढळते. पश्चिमेकडे नाखिंदा टोक म्हणजेच नाकेखिंडीचे रोमांच उभे करणारे दृश्य पहावयास मिळते. ==छत्रपती शिवाजी महाराज आणि रायरेश्वर गड== वयाच्या केवळ १६ व्या वर्षी छत्रपती शिवरायांनी स्वराज्याचे तोरण बांधले. मूठभर मावळ्यांमध्ये धर्मप्रेम जागृत करून त्यांना लढायला शिकवले आणि स्वराज्याची संकल्पना दिली. हिंदवी स्वराज्यासाठी मूठभर मावळ्यांनी जिवाची पर्वा न करता स्वतःला झोकून दिले. पाच मुसलमानी पातशाहींच्या विरोधात लढत एक एक प्रदेश जिंकला. केवळ ५० वर्षांच्या कालावधीत विजापूर आणि दिल्ली या राजसत्तांना पाणी पाजले. महाराजांनी हिंदवी स्वराज्य स्थापनेची घोषणा करून स्वतःला राज्याभिषेक करवून घेतला आणि हिंदू धर्माला राजसिंहासन प्राप्त करून दिले. छत्रपती शिवाजी महाराजांना आपले भाग्यविधाते म्हणून स्वराज्याची जनता त्यांना पाहू लागली. काही जण, तर त्यांना हिंदूपती पातशहा म्हणू लागले. शिवरायांनी वेदांचे, पुराणांचे, देवळांचे रक्षण केले आणि जीभेवर रामनाम राखून धरले. सवंगड्यांसह हिंदवी स्वराज्याची शपथ घेतली. * वयाच्या १६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात [[कान्होजी जेधे]], [[बाजी पासलकर]], [[तानाजी मालुसरे]], सूर्याजी मालुसरे, [[येसाजी कंक]], सुर्याजी काकडे, [[बापूजी मुदगल]], नरसप्रभू गुप्ते, [[सोनोपंत डबीर]] या आपल्या बारा मावळातील सवंगडी यांच्या साथीने २७ एप्रिल १६४५ रोजी स्वराज्याची शपथ घेतली. ==भौगोलिक स्थान== रायरीचे पठार [[भोर]]पासून २८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुण्याहून एका दिवसात पाहून येण्यासारखे आहे. दाट झाडी, खोल दऱ्या, उंचच्या उंच सुळके, अस्ताव्यस्त पसरलेली पठारे, लांबच लांब सोंडा आणि आडवळणी घाट, यांमुळे हा परिसर तसा दुर्गमच आहे. या प्रदेशातील रायरेश्वर शिखर हे १३७३ मी उंचीचे आहे. ==गडावरील पहाण्यासारखी ठिकाणे == रायरेश्वरावर पाहण्यासारखे पांडवकालीन शिवमंदिर, सात रंगाची माती, पांडवकालीन लेणी, गोमुखकूंड, छान असा सूर्योदय आणि सूर्यास्त, अस्वलखिंड(नाकिंदा) . रायरेश्वराचे [[पठार]] हे १७ ते १८ कि.मी. पसरलेले आहे. या पठारावरील वर्षाऋतूत पाहण्यासारखे असतो. पठारावरून आजुबाजुला असलेल काही ठिकाणे दिसतात. [[पांडवगड]], [[वैराटगड]], [[पाचगणी]], [[महाबळेश्वर]], [[कोल्हेश्वर]], [[रायगड]], [[लिंगाणा]], [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[विचित्रगड]], [[पुरंदर]], [[रुद्रमाळ]], [[चंद्रगड]], [[कमळगड]] रायरेश्वर मंदिर रायरेश्वर किल्ल्यावर जाण्यासाठी वाईमार्गे जाता येते. अगदी गडाच्या पायथ्याला गाडी जाण्याची व्यवस्था करण्यात आलेली आहे. २० मिनिटाची चढण पार केल्यानंतर आपण गडावर जाउ शकतो. सहद्रीच्या विविध रूपांचा आस्वाद याठिकाणी घेता येतो. परिसर निसर्ग सोंदर्याने नटलेला असून गडावर रायरेश्वर पठाराची लांबी ११.०४ कि.मी. असून, रुंदी १.०२ कि.मी. आहे.किल्ल्यांची भटकंती करणारे रायगडाला भेट देण्या आगोदर रायरेश्वरला भेट देतात. ==गडावर जाण्याच्या वाटा == रायरेश्वराला जाण्याचे अनेक मार्ग आहेत. कोणत्याही मार्गाने जायचे झाल्यास [[भोर]] लागतेच. १.[[टिटेधरण]] [[कोर्ले]]बाजूने : पुण्याहून [[भोर]]मार्गे [[आंबवडे (भोर)]] गाव व तेथून टिटेधरण कोर्लेबाजूने रायरेश्वरावर जाता येते. या मार्गाने गडावर जाण्यास साधारणपणे ३ तास लागतात. वाट काही ठिकाणी अवघड आहे. २.[[भोर]]-[[रायरी]] मार्गे : भोर गावातून रायरी गावासाठी सकाळी अकरा व सायंकाळी बस येते. याच वाटेला सांबरदऱ्याची वाट म्हणून देखील संबोधली जाते. या वाटेने रायरेश्ववर गाठण्यास दोन तास लागतात. ३. [[केंजळगड|केंजळगडावरून]] सूणदऱ्याने किंवा श्वानदऱ्याने सुद्धा रायरेश्वरला जाता येते. ==बाह्य दुवे== {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{मराठा साम्राज्य}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पुणे जिल्हा]] cgvwlpfrds4ifd4pehesg19jztcj4y5 0 24753 2680827 2442882 2026-04-24T23:47:19Z ~2026-20998-02 181809 2680827 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = सुरतेची पहिली वसुली | या युद्धाचा भाग = मराठा-मोगल युद्ध | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्रवर्णन = | दिनांक = [[जानेवारी ५]]-१०, [[इ.स. १६६४]] | स्थान = [[सुरत]], [[गुजरात]], [[भारत]] | परिणती = मराठ्यांचा विजय, सुरतेची वसुली | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] [[मराठा साम्राज्य]] | पक्ष२ = [[चित्र:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]] [[मोगल साम्राज्य]] | पक्ष३ = | सेनापती१ = [[शिवाजी महाराज]] | सेनापती२ = [[इनायतखान]] | सेनापती३ = | सैन्यबळ१ = ८,००० घोडेस्वार | सैन्यबळ२ = १,००० सैनिक | सैन्यबळ३ = | बळी१ = नाहीत | बळी२ = ४ कैदी. (२४ कैद्यांचे हात छाटले) | बळी३ = | टिपा = }} [[शिवाजी महाराज]]ांनी [[जानेवारी]] [[इ.स. १६६४]]मध्ये [[मोगल साम्राज्य]]ातील अतिश्रीमंत शहर [[सुरत]]ेवर हल्ला करून शाहिस्तेखान याने पुण्यात येऊन केलेल्या लुटीची सव्याज वसुली केली. == पार्श्वभूमी == मोगल सरदार [[शाहिस्तेखान]] ३ वर्ष [[महाराष्ट्र]]ात तळ ठोकून होता. त्यादरम्यान मराठा साम्राज्याला मिळणारा महसूल कमी होऊन राज्याची आर्थिक स्थिती नाजूक झाली होती. त्याला [[पुणे|पुण्यातून]] हुसकावून लावल्यावर राज्याची आर्थिक परिस्थिती सुधारण्यासाठी तातडीने हालचाल केली नसनी तर राज्याचे दिवाळे निघण्याची पाळी आली असती. [[राजगड]]ापासून ३२५ किमी उत्तरेस असलेल्या दक्षिण [[गुजरात]]मधील [[सुरत]] शहर सुरत त्यावेळी मोगलांचे आर्थिक केंद्र आणि प्रमुख व्यापारी बंदर होते. [[युरोप]], [[आफ्रिका]] तसेच [[मध्यपूर्व]]ेशी येथून मोठ्या प्रमाणात व्यापार होई. या व्यापारावरील करातून मोगलांना दरवर्षी लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळे. सुरतेचे शहर मोगलांच्या साम्राज्य सीमेपासून शेकडो किलोमीटर दूर असूनसुद्धा सुरतेला बलाढ्य तटबंदी करण्यात आलेली होती. या किल्ल्यावर व आसपास ५,००० सैनिकांची तरतूद होती. सुरतेतील आर्थिक व भोवतीच्या सैनिकी हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी आपला मुख्य हेर [[बहिर्जी नाईक]] याची नेमणूक केली. सुरतेची बित्तंबातमी काढून बहिर्जीने शिवाजी महाराजांची भेट घेतली व सुरतेवर हल्ला केला असता मोठा खजिना हातात येईल असे सांगितले. यावर मसलत करून महाराजांनी सुरतेवर चाल करून जाण्याचा बेत रचला. == चढाई == आपल्या राज्याच्या राजधानीपासून ३०० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मोगल साम्राज्याच्या आत घुसून त्यांचे प्रमुख शहर लुटण्याची ही धाडसी मोहीम विजयी करण्यासाठी अतिशय वेगवान व अचूक हालचाली करणे अत्यावश्यक होते. यासाठी मराठ्यांनी फक्त घोडदळ सज्ज केले. डिसेंबर १५, इ.स. १६६३ रोजी ८,००० शिबंदी राजगडावरून सुरुवातीस ईशान्येकडे निघाली. मोगलांच्या ठाण्यांपासून दूर रहात खानदेशातून रायकोट व रायंगन सुभ्यातून थिंगळे सरदार यांच्या मदतीने हे सैन्य तापी खोऱ्यात सोनगड ला उतरले. तुफान वेगाने वाटचाल करीत २० दिवसांत मराठे जानेवारी ५ रोजी १० वाजण्याचा सुमारास सुरतेजवळील गणदेवी गावाजवळ आले. तेथून त्यांनी मोगलांच्या सुरतेतील सुभेदार इनायतखान याच्याकडे वकील पाठवून "इनायतखान सुभेदाराने व सुरतेतील नामवंत व्यापाऱ्यांनी महाराज सांगतील तेवढी खंडणी भरण्याची व्यवस्था करावी. अन्यथा सुरतची बदसुरत झाल्यास त्याची जबाबदारी आमच्यावर नाही." असा संदेश पाठवला व त्याच्या उत्तराची वाट न पाहता सुरतेच्या हद्दीवरील उधना गाव गाठले. == लढाई == सुरतेच्या बचावासाठी मोगलांनी ५,००० सैनिकांची तरतूद केलेली असली तरी त्याकाळची एकूण परिस्थिती पाहता सुरतेवर शत्रू चाल करून येणे असंभव वाटणे साहजिक होते. [[खंभातचे आखात|खंभायतच्या आखातातील]] समुद्रीमार्गावर [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|इंग्लिश]], [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी|डच]] व [[पोर्तुगाल|पोर्तुगीज]] आरमारांचे वर्चस्व होते, उत्तरेला, आणि पूर्वेला शेकडो किमीपर्यंत मोगलांची सत्ता होती. दक्षिणेत [[शाइस्तेखान]] नुकताच मोठी फौज घेउन मराठे व इतर शाह्यांचे पारिपत्य करण्यासाठी येऊन गेलेला होता. असे असता तेथील सुभेदार इनायतखान याने सुरतेतील कुमक कमी केलेली होती. कागदोपत्री ५,००० सैनिक असलेल्या सुरतेत प्रत्यक्ष १,००० च्या आसपास लढते सैनिक होते. बहिर्जी नाईक व त्याच्या हेरसंस्थेने याचाही माग लावलेला होता व शिबंदी परत वाढण्याआधीच हल्ला केल्यास सफल होईल असाही सल्ला शिवाजी महाराजांस दिला होता. मराठे गणदेवीस आलेले कळता इनायतखान घाबरून गेला व त्याने सामोरे येऊन लढाई करण्याऐवजी सुरतेच्या किल्ल्यात पळ काढला. जानेवारी ५ च्या दुपारी त्याच्या काही तुकड्या मराठ्यांसमोर उभ्या राहिल्या. २० दिवस घोडदौड करीत आलेले असूनही मराठ्यांनी त्यांचा धुव्वा उडवला व उधन्यास रात्रीकरता तळ न ठोकता रातोरात सुरत गाठले. किल्ल्यात लपून बसलेल्या इनायतखानाकडून अधिक काहीही प्रतिकार न होता मराठे शहरात घुसले व त्यांनी जागोजागी चौक्या बसविल्या. त्याचबरोबर त्यांनी सुरतेच्या बंदरावर हल्ला केला व तेथील धक्क्याला आग लावून टाकली. मोगल आरमाराने समुद्रातून येउन प्रतिकार करू नये यासाठीची ही चाल होती. जरी बंदर नष्ट केले तरी मराठ्यांनी कोणत्याही युरोपीय वकिलाती, किल्ले किंवा आरमारांना धक्का लावला नाही. त्या वारुळात हात खुपसून लढाई जुंपली तर मराठ्यांचा मुख्य हेतू, जो भराभर सुरत लुटून नेण्याचा होता, तो बाजूलाच राहू नये म्हणूनची ही धूर्त चाल होती. मराठे असे अचानक येऊन धडकलेले पाहून युरोपीय सरदार दबकलेले होते व त्यांनीही मराठ्यांची कुरापत काढली नाही. == वसुली == शहराबाहेरून तसेच आतूनदेखील होणाऱ्या हल्ल्यांविरुद्ध बंदोबस्त करतानाच मराठ्यांनी शहराची वसुली सुरू केली. मोगल ठाणेदार व महसूलदप्तरांचे खजिने पुरते रिकामे केले गेले. दरम्यान पोर्तुगीजांकडे स्वतःचा बचाव किंवा हल्ला करण्यासाठी पुरेसी शिबंदी नाही हे लक्षात येताच त्यांनी पोर्तुगीजांकडूनही खजिना मिळवला. त्याचबरोबर तीन दिवस सतत मराठा सैनिकांनी शहरातील सावकारांच्या वाड्यांतून अमाप संपत्ती गोळा केली. या सावकारांत [[वीरजी वोरा]], [[हाजी झहीद बेग]], [[हाजी कासम]] सारख्या मातब्बर व्यापाऱ्यांचा समावेश होता. मराठ्यांनी [[मोहनदास पारेख]] या ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हस्तकाच्या वाड्यास हात लावला नाही. पारेख हा दानधर्मी व एतद्देशीयांना मदत करणारा असल्याने तो मृत असला तरी त्याच्याकडून नुकसानभरपाई वसूली केली नाही.<ref name="Sardesai2002">{{स्रोत पुस्तक|लेखक=एच.एस. सरदेसाई|title=शिवाजी, द ग्रेट मराठा|दुवा=http://books.google.com/books?id=deHZAUDHzYwC&pg=PA506|accessdate=14 December 2011|year=2002|प्रकाशक=Cosmo Publications|आयएसबीएन=978-81-7755-286-7|पृष्ठ=५०६–|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref name="BGGokhale_1979">{{स्रोत पुस्तक| title= सुरत इन द सेव्हंटींथ सेंचुरी | लेखक= [[बा.कृ. गोखले]] | प्रकाशक= [[पॉप्युलर प्रकाशन]] | year = 1979 | आयएसबीएन= 9788171542208 | पृष्ठ = २५ | प्रकरण= ७. द मर्चंट प्रिन्स वीरजी वोरा | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=frbYo91TuV4C&pg=PA25&lpg=PA25&dq=Mohandas+Parekh+charitable&source=bl&ots=5iPkA_2ltw&sig=IAQtLz4zuoTwsW2_jZQh84AYnUQ&hl=en&ei=eY_PTrz6K8vjrAfwso3MDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=Mohandas%20Parekh%20charitable&f=false | accessdate = 2011-11-25 |भाषा=इंग्लिश}}</ref> इतरधर्मीय मिशनऱ्यांच्या मालमत्तेसही मराठ्यांनी अपाय केला नाही.<ref name="HSSardesai2002">{{स्रोत पुस्तक |लेखक=एच.एस. सरदेसाई|title=शिवाजी, द ग्रेट मराठा | year=2002| प्रकाशक=कॉस्मो पब्लिकेशन्स| आयएसबीएन=978-81-7755-286-7| पृष्ठ=506|भाषा=इंग्लिश }}</ref> [[फ्रांस|फ्रेंच]] प्रवासी [[फ्रांस्वा बर्निये]] आपल्या ''व्होयाजेस आ ल'इंडे मोगोल'' या पुस्तकात लिहितो<ref>[http://books.google.co.in/books?id=deHZAUDHzYwC&pg=PA421&dq=during+pillage+of+Sourate,+Respected+the+habitation+of+the+reverend+father+Ambrose,+the+Capuchin+missionary&hl=en&ei=7SspTo68JonLrQepo9j0Bg&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=3&ved=0CDYQuwUwAg#v=onepage&q=during%20pillage%20of%20Sourate%2C%20Respected%20the%20habitation%20of%20the%20reverend%20father%20Ambrose%2C%20the%20Capuchin%20missionary&f=false The great Maratha, Volume 2], H. S. Sardesai, Genesis Publishing Pvt Ltd, 2002, ISBN 8177552864, ISBN 9788177552867</ref> -- "मी लिहिण्यास विसरलो की सुरतेच्या वसुलीदरम्यान शिवाजी, धर्मपरायण शिवाजी, याने रेव्हरंड फादर अँब्रोझच्या [[ऑर्डर ऑफ फ्रायर्स मायनोर कॅपुचिन]]च्या इमारतींचा आदर केला. ''फ्रँकिश पादरी चांगले लोक आहेत तरी त्यांच्यावर हल्ला करू नये'' असा आदेश त्याने दिला." दरम्यान इनायतखानाने मराठ्यांकडे वाटाघाटींसाठी वकील पाठवला. शिवाजी महाराजांची भेट घेण्यासाठी तो आला असता त्याने महाराजांवर हल्ला चढवला. हे पाहताच त्यांच्या अंगरक्षकांनी वकिलास ठार मारले आणि पकडून आणलेल्या कैद्यांवरी हल्ला चढवला. यात चार कैदी मारले गेले. संतप्त झालेल्या मराठ्यांनी इतर २४ कैद्यांचे हात छाटून टाकले.<ref name="HSSardesai2002"/> शक्य तितक्या कमी वेळात शक्य तितकी संपत्ती गोळा करून मोगलांच्या इतर ठाण्यांवरून कुमक येण्याआधी सुरतेतून पसार होणे मराठ्यांना अत्यावश्यक होते. अखेर गोळा केलेला मुबलक खजिना घेउन [[१० जानेवारी]] रोजी मराठ्यांनी सुरतेतून काढता पाय घेतला. मागावर असलेल्या मोगल तुकड्यांना झुकांड्या देत मराठे पुन्हा तापी खोऱ्यातून खानदेशात व तेथून राजगडाकडे आले.<ref>News in London Gazzet http://www.indianexpress.com/news/researcher-finds-reference-to-shivaji-maharaj-in-foreign-newspaper/362848</ref><ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = https://docs.google.com/file/d/0B2kWwm5t3denU2luWGNneF9nb2c/edit?pli=1 News in London Gazzet | title = एक्स्ट्रॅक्ट ऑफ अ लेटर रिटन फ्रॉम अलेप्पो | भाषा = इंग्लिश | दिनांक = [[फेब्रुवारी २०]], [[इ.स. १६७२]] | पृष्ठे = २ | प्रकाशक = [[द लंडन गॅझेट]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = [[जून ८]], [[इ.स. २०१३]] }} </ref> == सुरतेच्या वसुलीवरील पुस्तक == * शोध (सुरतेच्या वसुलीच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली एक अभ्यासपूर्ण ऐतिहासिक कल्पनारम्य कादंबरी, लेखक : [[मुरलीधर खैरनार]]) == हे सुद्धा पहा == * [[सुरतेची दुसरी लूट]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:गुजरातचा इतिहास]] hifupy8z7it036tpzlcym16h7tlb7c0 2680828 2680827 2026-04-24T23:48:24Z ~2026-20998-02 181809 /* पार्श्वभूमी */ 2680828 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = सुरतेची पहिली वसुली | या युद्धाचा भाग = मराठा-मोगल युद्ध | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्रवर्णन = | दिनांक = [[जानेवारी ५]]-१०, [[इ.स. १६६४]] | स्थान = [[सुरत]], [[गुजरात]], [[भारत]] | परिणती = मराठ्यांचा विजय, सुरतेची वसुली | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg|25px]] [[मराठा साम्राज्य]] | पक्ष२ = [[चित्र:Fictional flag of the Mughal Empire.svg|25px]] [[मोगल साम्राज्य]] | पक्ष३ = | सेनापती१ = [[शिवाजी महाराज]] | सेनापती२ = [[इनायतखान]] | सेनापती३ = | सैन्यबळ१ = ८,००० घोडेस्वार | सैन्यबळ२ = १,००० सैनिक | सैन्यबळ३ = | बळी१ = नाहीत | बळी२ = ४ कैदी. (२४ कैद्यांचे हात छाटले) | बळी३ = | टिपा = }} [[शिवाजी महाराज]]ांनी [[जानेवारी]] [[इ.स. १६६४]]मध्ये [[मोगल साम्राज्य]]ातील अतिश्रीमंत शहर [[सुरत]]ेवर हल्ला करून शाहिस्तेखान याने पुण्यात येऊन केलेल्या लुटीची सव्याज वसुली केली. == पार्श्वभूमी == मोगल सरदार [[शाहिस्तेखान]] ३ वर्ष [[महाराष्ट्र]]ात तळ ठोकून होता. त्यादरम्यान मराठा साम्राज्याला मिळणारा महसूल कमी होऊन राज्याची आर्थिक स्थिती नाजूक झाली होती. त्याला [[पुणे|पुण्यातून]] हुसकावून लावल्यावर राज्याची आर्थिक परिस्थिती सुधारण्यासाठी तातडीने हालचाल केली नसती, तर राज्याचे दिवाळे निघण्याची पाळी आली असती. [[राजगड]]ापासून ३२५ किमी उत्तरेस असलेल्या दक्षिण [[गुजरात]]मधील [[सुरत]] शहर सुरत त्यावेळी मोगलांचे आर्थिक केंद्र आणि प्रमुख व्यापारी बंदर होते. [[युरोप]], [[आफ्रिका]] तसेच [[मध्यपूर्व]]ेशी येथून मोठ्या प्रमाणात व्यापार होई. या व्यापारावरील करातून मोगलांना दरवर्षी लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळे. सुरतेचे शहर मोगलांच्या साम्राज्य सीमेपासून शेकडो किलोमीटर दूर असूनसुद्धा सुरतेला बलाढ्य तटबंदी करण्यात आलेली होती. या किल्ल्यावर व आसपास ५,००० सैनिकांची तरतूद होती. सुरतेतील आर्थिक व भोवतीच्या सैनिकी हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी आपला मुख्य हेर [[बहिर्जी नाईक]] याची नेमणूक केली. सुरतेची बित्तंबातमी काढून बहिर्जीने शिवाजी महाराजांची भेट घेतली व सुरतेवर हल्ला केला असता मोठा खजिना हातात येईल, असे सांगितले. यावर मसलत करून महाराजांनी सुरतेवर चाल करून जाण्याचा बेत रचला. == चढाई == आपल्या राज्याच्या राजधानीपासून ३०० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मोगल साम्राज्याच्या आत घुसून त्यांचे प्रमुख शहर लुटण्याची ही धाडसी मोहीम विजयी करण्यासाठी अतिशय वेगवान व अचूक हालचाली करणे अत्यावश्यक होते. यासाठी मराठ्यांनी फक्त घोडदळ सज्ज केले. डिसेंबर १५, इ.स. १६६३ रोजी ८,००० शिबंदी राजगडावरून सुरुवातीस ईशान्येकडे निघाली. मोगलांच्या ठाण्यांपासून दूर रहात खानदेशातून रायकोट व रायंगन सुभ्यातून थिंगळे सरदार यांच्या मदतीने हे सैन्य तापी खोऱ्यात सोनगड ला उतरले. तुफान वेगाने वाटचाल करीत २० दिवसांत मराठे जानेवारी ५ रोजी १० वाजण्याचा सुमारास सुरतेजवळील गणदेवी गावाजवळ आले. तेथून त्यांनी मोगलांच्या सुरतेतील सुभेदार इनायतखान याच्याकडे वकील पाठवून "इनायतखान सुभेदाराने व सुरतेतील नामवंत व्यापाऱ्यांनी महाराज सांगतील तेवढी खंडणी भरण्याची व्यवस्था करावी. अन्यथा सुरतची बदसुरत झाल्यास त्याची जबाबदारी आमच्यावर नाही." असा संदेश पाठवला व त्याच्या उत्तराची वाट न पाहता सुरतेच्या हद्दीवरील उधना गाव गाठले. == लढाई == सुरतेच्या बचावासाठी मोगलांनी ५,००० सैनिकांची तरतूद केलेली असली तरी त्याकाळची एकूण परिस्थिती पाहता सुरतेवर शत्रू चाल करून येणे असंभव वाटणे साहजिक होते. [[खंभातचे आखात|खंभायतच्या आखातातील]] समुद्रीमार्गावर [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|इंग्लिश]], [[डच ईस्ट इंडिया कंपनी|डच]] व [[पोर्तुगाल|पोर्तुगीज]] आरमारांचे वर्चस्व होते, उत्तरेला, आणि पूर्वेला शेकडो किमीपर्यंत मोगलांची सत्ता होती. दक्षिणेत [[शाइस्तेखान]] नुकताच मोठी फौज घेउन मराठे व इतर शाह्यांचे पारिपत्य करण्यासाठी येऊन गेलेला होता. असे असता तेथील सुभेदार इनायतखान याने सुरतेतील कुमक कमी केलेली होती. कागदोपत्री ५,००० सैनिक असलेल्या सुरतेत प्रत्यक्ष १,००० च्या आसपास लढते सैनिक होते. बहिर्जी नाईक व त्याच्या हेरसंस्थेने याचाही माग लावलेला होता व शिबंदी परत वाढण्याआधीच हल्ला केल्यास सफल होईल असाही सल्ला शिवाजी महाराजांस दिला होता. मराठे गणदेवीस आलेले कळता इनायतखान घाबरून गेला व त्याने सामोरे येऊन लढाई करण्याऐवजी सुरतेच्या किल्ल्यात पळ काढला. जानेवारी ५ च्या दुपारी त्याच्या काही तुकड्या मराठ्यांसमोर उभ्या राहिल्या. २० दिवस घोडदौड करीत आलेले असूनही मराठ्यांनी त्यांचा धुव्वा उडवला व उधन्यास रात्रीकरता तळ न ठोकता रातोरात सुरत गाठले. किल्ल्यात लपून बसलेल्या इनायतखानाकडून अधिक काहीही प्रतिकार न होता मराठे शहरात घुसले व त्यांनी जागोजागी चौक्या बसविल्या. त्याचबरोबर त्यांनी सुरतेच्या बंदरावर हल्ला केला व तेथील धक्क्याला आग लावून टाकली. मोगल आरमाराने समुद्रातून येउन प्रतिकार करू नये यासाठीची ही चाल होती. जरी बंदर नष्ट केले तरी मराठ्यांनी कोणत्याही युरोपीय वकिलाती, किल्ले किंवा आरमारांना धक्का लावला नाही. त्या वारुळात हात खुपसून लढाई जुंपली तर मराठ्यांचा मुख्य हेतू, जो भराभर सुरत लुटून नेण्याचा होता, तो बाजूलाच राहू नये म्हणूनची ही धूर्त चाल होती. मराठे असे अचानक येऊन धडकलेले पाहून युरोपीय सरदार दबकलेले होते व त्यांनीही मराठ्यांची कुरापत काढली नाही. == वसुली == शहराबाहेरून तसेच आतूनदेखील होणाऱ्या हल्ल्यांविरुद्ध बंदोबस्त करतानाच मराठ्यांनी शहराची वसुली सुरू केली. मोगल ठाणेदार व महसूलदप्तरांचे खजिने पुरते रिकामे केले गेले. दरम्यान पोर्तुगीजांकडे स्वतःचा बचाव किंवा हल्ला करण्यासाठी पुरेसी शिबंदी नाही हे लक्षात येताच त्यांनी पोर्तुगीजांकडूनही खजिना मिळवला. त्याचबरोबर तीन दिवस सतत मराठा सैनिकांनी शहरातील सावकारांच्या वाड्यांतून अमाप संपत्ती गोळा केली. या सावकारांत [[वीरजी वोरा]], [[हाजी झहीद बेग]], [[हाजी कासम]] सारख्या मातब्बर व्यापाऱ्यांचा समावेश होता. मराठ्यांनी [[मोहनदास पारेख]] या ईस्ट इंडिया कंपनीच्या हस्तकाच्या वाड्यास हात लावला नाही. पारेख हा दानधर्मी व एतद्देशीयांना मदत करणारा असल्याने तो मृत असला तरी त्याच्याकडून नुकसानभरपाई वसूली केली नाही.<ref name="Sardesai2002">{{स्रोत पुस्तक|लेखक=एच.एस. सरदेसाई|title=शिवाजी, द ग्रेट मराठा|दुवा=http://books.google.com/books?id=deHZAUDHzYwC&pg=PA506|accessdate=14 December 2011|year=2002|प्रकाशक=Cosmo Publications|आयएसबीएन=978-81-7755-286-7|पृष्ठ=५०६–|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref name="BGGokhale_1979">{{स्रोत पुस्तक| title= सुरत इन द सेव्हंटींथ सेंचुरी | लेखक= [[बा.कृ. गोखले]] | प्रकाशक= [[पॉप्युलर प्रकाशन]] | year = 1979 | आयएसबीएन= 9788171542208 | पृष्ठ = २५ | प्रकरण= ७. द मर्चंट प्रिन्स वीरजी वोरा | दुवा = http://books.google.co.in/books?id=frbYo91TuV4C&pg=PA25&lpg=PA25&dq=Mohandas+Parekh+charitable&source=bl&ots=5iPkA_2ltw&sig=IAQtLz4zuoTwsW2_jZQh84AYnUQ&hl=en&ei=eY_PTrz6K8vjrAfwso3MDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=Mohandas%20Parekh%20charitable&f=false | accessdate = 2011-11-25 |भाषा=इंग्लिश}}</ref> इतरधर्मीय मिशनऱ्यांच्या मालमत्तेसही मराठ्यांनी अपाय केला नाही.<ref name="HSSardesai2002">{{स्रोत पुस्तक |लेखक=एच.एस. सरदेसाई|title=शिवाजी, द ग्रेट मराठा | year=2002| प्रकाशक=कॉस्मो पब्लिकेशन्स| आयएसबीएन=978-81-7755-286-7| पृष्ठ=506|भाषा=इंग्लिश }}</ref> [[फ्रांस|फ्रेंच]] प्रवासी [[फ्रांस्वा बर्निये]] आपल्या ''व्होयाजेस आ ल'इंडे मोगोल'' या पुस्तकात लिहितो<ref>[http://books.google.co.in/books?id=deHZAUDHzYwC&pg=PA421&dq=during+pillage+of+Sourate,+Respected+the+habitation+of+the+reverend+father+Ambrose,+the+Capuchin+missionary&hl=en&ei=7SspTo68JonLrQepo9j0Bg&sa=X&oi=book_result&ct=book-preview-link&resnum=3&ved=0CDYQuwUwAg#v=onepage&q=during%20pillage%20of%20Sourate%2C%20Respected%20the%20habitation%20of%20the%20reverend%20father%20Ambrose%2C%20the%20Capuchin%20missionary&f=false The great Maratha, Volume 2], H. S. Sardesai, Genesis Publishing Pvt Ltd, 2002, ISBN 8177552864, ISBN 9788177552867</ref> -- "मी लिहिण्यास विसरलो की सुरतेच्या वसुलीदरम्यान शिवाजी, धर्मपरायण शिवाजी, याने रेव्हरंड फादर अँब्रोझच्या [[ऑर्डर ऑफ फ्रायर्स मायनोर कॅपुचिन]]च्या इमारतींचा आदर केला. ''फ्रँकिश पादरी चांगले लोक आहेत तरी त्यांच्यावर हल्ला करू नये'' असा आदेश त्याने दिला." दरम्यान इनायतखानाने मराठ्यांकडे वाटाघाटींसाठी वकील पाठवला. शिवाजी महाराजांची भेट घेण्यासाठी तो आला असता त्याने महाराजांवर हल्ला चढवला. हे पाहताच त्यांच्या अंगरक्षकांनी वकिलास ठार मारले आणि पकडून आणलेल्या कैद्यांवरी हल्ला चढवला. यात चार कैदी मारले गेले. संतप्त झालेल्या मराठ्यांनी इतर २४ कैद्यांचे हात छाटून टाकले.<ref name="HSSardesai2002"/> शक्य तितक्या कमी वेळात शक्य तितकी संपत्ती गोळा करून मोगलांच्या इतर ठाण्यांवरून कुमक येण्याआधी सुरतेतून पसार होणे मराठ्यांना अत्यावश्यक होते. अखेर गोळा केलेला मुबलक खजिना घेउन [[१० जानेवारी]] रोजी मराठ्यांनी सुरतेतून काढता पाय घेतला. मागावर असलेल्या मोगल तुकड्यांना झुकांड्या देत मराठे पुन्हा तापी खोऱ्यातून खानदेशात व तेथून राजगडाकडे आले.<ref>News in London Gazzet http://www.indianexpress.com/news/researcher-finds-reference-to-shivaji-maharaj-in-foreign-newspaper/362848</ref><ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = https://docs.google.com/file/d/0B2kWwm5t3denU2luWGNneF9nb2c/edit?pli=1 News in London Gazzet | title = एक्स्ट्रॅक्ट ऑफ अ लेटर रिटन फ्रॉम अलेप्पो | भाषा = इंग्लिश | दिनांक = [[फेब्रुवारी २०]], [[इ.स. १६७२]] | पृष्ठे = २ | प्रकाशक = [[द लंडन गॅझेट]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = [[जून ८]], [[इ.स. २०१३]] }} </ref> == सुरतेच्या वसुलीवरील पुस्तक == * शोध (सुरतेच्या वसुलीच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली एक अभ्यासपूर्ण ऐतिहासिक कल्पनारम्य कादंबरी, लेखक : [[मुरलीधर खैरनार]]) == हे सुद्धा पहा == * [[सुरतेची दुसरी लूट]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:गुजरातचा इतिहास]] ca7tm0p54uqmexo5zj2uefawq57p1jo 0 26032 2680785 2664210 2026-04-24T22:39:42Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680785 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = भोर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = भोर पुणे.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = भोर |मुख्यालयाचे_नाव = भोर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[बारामती लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[भोर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ शंकर हिरामण मांडेकर]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ }} '''भोर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== #[[आभेपुरी (भोर)]] #[[आळंदे]] #[[आंबाडे]] #[[आंबावडे]] #[[आंबेघर (भोर)]] #[[आंगसुळे]] #[[आपटी (भोर)]] #[[आशिंपी]] #[[बाजारवाडी (भोर)]] #[[बाळवाडी (भोर)]] #[[बारेबुद्रुक]] #[[बारेखुर्द]] #[[बसरापूर]] #[[भाबावाडी]] #[[भैरवनाथनगर]] #[[भांबटमाळ]] #[[भांबावडे]] #[[भांदरावळी]] #[[भानुसदरा]] #[[भावेखळ]] #[[भिलारेवाडी]] #[[भोळावडे]] #[[भोंगवळी]] #[[भुतोंडे]] #[[बोपे]] #[[ब्राह्मणघर]] #[[चांदावणे]] #[[चिखलावडे]] #[[चिखलावडे खुर्द]] #[[चिखलगाव (भोर)]] #[[दापकेघर]] #[[देगाव]] #[[देहेण]] #[[डेरे]] #[[देवघर (भोर)]] #[[धामुणशी]] #[[धांगावाडी]] #[[धानिवळी]] #[[धावडी (भोर)]] #[[दीडघर]] #[[दिवळे]] #[[दुर्गाडी (भोर)]] #[[गावाडी]] #[[गोकावडी]] #[[गोरडम्हशीवळी]] #[[गुढे (भोर)]] #[[गुहिणी]] #[[गुणांद]] #[[हरिश्चंद्री]] #[[हरणस]] #[[हातवेबुद्रुक]] #[[हातवेखुर्द]] #[[हातणोशी]] #[[हिरदोशी]] #[[इंगवळी]] #[[जांभळी]] #[[जायतपाड]] #[[जोगावाडी]] #[[कांबरे]] #[[कांबरे बुद्रुक]] #[[कांबरे खुर्द]] #[[कामथडी]] #[[कांजळे]] #[[कापूरहोळ]] #[[करंदी (भोर)]] #[[करंदी बुद्रुक]] #[[करंदी खुर्द]] #[[करंजे (भोर)]] #[[करंजगाव]] #[[कारी (भोर)]] #[[कर्णावड]] #[[कर्णावाडी]] #[[करूंगण]] #[[कासुर्डी]] #[[केळवडे (भोर)]] #[[केंजळ (भोर)]] #[[केतकावणे]] #[[खडकी (भोर)]] #[[खानापूर (भोर)]] #[[खोपी]] #[[खुळशी]] #[[किकावी]] #[[किवट]] #[[कोळवाडी (भोर)]] #[[कोंडगाव (भोर)]] #[[कोंढारी]] #[[कोर्ले (भोर)]] #[[कुडाळी बुद्रुक]] #[[कुडाळी खुर्द]] #[[कुडपणेवाडी]] #[[कुंबाळे]] #[[कुंद (भोर)]] #[[कुरूंगवाडी]] #[[कुरूंजी]] #[[कुसगाव (भोर)]] #[[लाव्हेरी]] #[[माहुडे बुद्रुक]] #[[माहुडे खुर्द]] #[[माजगाव (भोर)]] #[[माळे (भोर)]] #[[मालेगाव (भोर)]] #[[माझारी]] #[[म्हाकोशी]] #[[म्हाळवाडी]] #[[म्हासर बुद्रुक]] #[[म्हासर खुर्द]] #[[मोहरी बुद्रुक]] #[[मोहरी खुर्द]] #[[मोरवाडी (भोर)]] #[[नानावळे]] #[[नंद (भोर)]] #[[नांदगाव (भोर)]] #[[नंदघुर]] #[[नऱ्हे]] [[नसरापूर]] #[[नाटांबी]] [[नायगाव (भोर)]] #[[नाझरे]] [[नेरे]] #[[न्हावी (भोर)]] #[[निढण]] #[[निगडे (भोर)]] #[[निगुडघर]] #[[निळकंठ]] #[[निवांगण]] #[[पाळे (भोर)]] #[[पळसोशी]] #[[पांदे (भोर)]] #[[पांगारी (भोर)]] #[[पांजळवाडी]] #[[पाणव्हळ]] #[[पारवाडी (भोर)]] #[[पासुरे]] #[[पवहर बुद्रुक]] #[[पवहर खुर्द]] #[[पिसावरे]] #[[पोंबर्डी]] #[[राजाघर]] #[[राजापूर (भोर)]] #[[राजिवडी]] #[[रांजे]] #[[रावडी]] #[[रायरी]] #[[साळव (भोर)]] #[[सालवडे]] #[[साळुंगण]] *[[संगमनेर (भोर)]] *[[सांगवी (भोर)]] *[[सांगवी बुद्रुक (भोर)]] *[[सांगवी खुर्द (भोर)]] *[[सांगवी तर्फे भोर]] *[[सारोळे]] *[[ससेवाडी]] *[[सावरदरे]] *[[शिळींब]] *[[शिंद]] *[[शिंदेवाडी]] *[[शिरगाव (भोर)]] *[[शिरवली (भोर)]] *[[शिरवली तर्फे भोर]] *[[शिवरे]] *[[शिवनगरी]] *[[सोनवाडी (भोर)]] *[[तळे म्हाशिवली]] *[[तळजाईनगर]] *[[तांभाड]] *[[टापरेवाडी]] *[[तेलवाडी]] *[[टिटेघर]] *[[उंबर्डे (भोर)]] *[[उंबरे]] *[[उतरोळी]] *[[वडगाव दल]] *[[वाढाणे (भोर)]] *[[वडतुंबी]] *[[वाकांबे]] *[[वरवंड (भोर)]] *[[वारोडी बुद्रुक]] *[[वारोडी दयमुख]] *[[वारोडी खुर्द]] *[[वारवे बुद्रुक]] *[[वारवे खुर्द]] *[[वठार]] *[[वठारहिंगे]] *[[वावेघर (भोर)]] *[[वेळु (भोर)]] *[[वेलवंड]] *[[वेणावाडी]] *[[वेणुपुरी]] *[[विरवाडी]] *[[वागजवाडी]] *[[येवळी]] == इतिहास == {{इतिहासलेखन}} भोर हे एक राजाची सत्ता असलेले एक जुन्या काळचे संस्थान होते. आजही आपणास राजवाडा तसेच संस्थानाच्या अस्तित्वाच्या खाणाखुणा पाहावयास मिळतात. राजगडावर असलेली पद्मावती देवीची नवीन मूर्ती भोर संस्थानच्या राजाने बसविली होती. भोर तालुक्यात एकूण 196 गावे असून, सर्व गावांना चहूबाजूंच्या डोंगरांमुळे निसर्गसौन्दर्य लाभले आहे. भोरमध्ये काही चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. भोर तालुक्यातील धुमाळ-देशमुख हे घराणे इतिहासापासून प्रसिद्ध आहे. शिवकाळात धुमाळांचे पुर्वज बाबाजी हेबाजी(हंबाजी) धुमाळ [[डोहर]] ([[आढळराव]]) हा खिताब मिळाला व यांना भोरच्या उत्तरेकडे आणि पुर्वेकडे वतन मिळाले होते. पुढे डोहर-देशमुख नावाचे धुमाळ रुढ झाले.{{संदर्भ हवा}} '''रायरेश्वर किल्ला-''' हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या पिंडीवर रक्ताभिषेक करून स्वराज्यस्थापनेची शपथ घेतली. ते १२ मावळा खोरे ==प्रशासन== भोरची लोकसंख्या पाच लाख असून येथील सर्व कारभार नगरपालिका पाह्ते. == भौगोलिक == भोरच्या जवळपास [[भाटघर धरण|भाटघर]] आणि [[नीरा देवघर धरण|नीरा देवघर]] ही दोन धरणे आहेत. == पर्यावरण == भोर धरणाच्या परिसरात पावसाळ्यात बघ्यांची खूप गर्दी असते. पावसाळ्यातील निसर्ग पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतो. भोर जवळच राजगड, तोरणा हे किल्ले व रायरेश्वर पठार आहे. पावसाळ्यात येथे गिरिभ्रमणासाठी तरुणांची खूप गर्दी असते. भोर तालुका शेतीप्रधान असून येथील मालाला बाजारात भरपूर मागणी आहे. == संदर्भ == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] kzhuu2skxv3l13dbclawuxammpof5m0 2680786 2680785 2026-04-24T22:40:31Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680786 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = भोर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = भोर पुणे.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = भोर |मुख्यालयाचे_नाव = भोर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[बारामती लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[भोर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ शंकर हिरामण मांडेकर]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ }} '''भोर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== #[[आभेपुरी (भोर)]] #[[आळंदे]] #[[आंबाडे]] #[[आंबावडे]] #[[आंबेघर (भोर)]] #[[आंगसुळे]] #[[आपटी (भोर)]] #[[आशिंपी]] #[[बाजारवाडी (भोर)]] #[[बाळवाडी (भोर)]] #[[बारेबुद्रुक]] #[[बारेखुर्द]] #[[बसरापूर]] #[[भाबावाडी]] #[[भैरवनाथनगर]] #[[भांबटमाळ]] #[[भांबावडे]] #[[भांदरावळी]] #[[भानुसदरा]] #[[भावेखळ]] #[[भिलारेवाडी]] #[[भोळावडे]] #[[भोंगवळी]] #[[भुतोंडे]] #[[बोपे]] #[[ब्राह्मणघर]] #[[चांदावणे]] #[[चिखलावडे]] #[[चिखलावडे खुर्द]] #[[चिखलगाव (भोर)]] #[[दापकेघर]] #[[देगाव]] #[[देहेण]] #[[डेरे]] #[[देवघर (भोर)]] #[[धामुणशी]] #[[धांगावाडी]] #[[धानिवळी]] #[[धावडी (भोर)]] #[[दीडघर]] #[[दिवळे]] #[[दुर्गाडी (भोर)]] #[[गावाडी]] #[[गोकावडी]] #[[गोरडम्हशीवळी]] #[[गुढे (भोर)]] #[[गुहिणी]] #[[गुणांद]] #[[हरिश्चंद्री]] #[[हरणस]] #[[हातवेबुद्रुक]] #[[हातवेखुर्द]] #[[हातणोशी]] #[[हिरदोशी]] #[[इंगवळी]] #[[जांभळी]] #[[जायतपाड]] #[[जोगावाडी]] #[[कांबरे]] #[[कांबरे बुद्रुक]] #[[कांबरे खुर्द]] #[[कामथडी]] #[[कांजळे]] #[[कापूरहोळ]] #[[करंदी (भोर)]] #[[करंदी बुद्रुक]] #[[करंदी खुर्द]] #[[करंजे (भोर)]] #[[करंजगाव]] #[[कारी (भोर)]] #[[कर्णावड]] #[[कर्णावाडी]] #[[करूंगण]] #[[कासुर्डी]] #[[केळवडे (भोर)]] #[[केंजळ (भोर)]] #[[केतकावणे]] #[[खडकी (भोर)]] #[[खानापूर (भोर)]] #[[खोपी]] #[[खुळशी]] #[[किकावी]] #[[किवट]] #[[कोळवाडी (भोर)]] #[[कोंडगाव (भोर)]] #[[कोंढारी]] #[[कोर्ले (भोर)]] #[[कुडाळी बुद्रुक]] #[[कुडाळी खुर्द]] #[[कुडपणेवाडी]] #[[कुंबाळे]] #[[कुंद (भोर)]] #[[कुरूंगवाडी]] #[[कुरूंजी]] #[[कुसगाव (भोर)]] #[[लाव्हेरी]] #[[माहुडे बुद्रुक]] #[[माहुडे खुर्द]] #[[माजगाव (भोर)]] #[[माळे (भोर)]] #[[मालेगाव (भोर)]] #[[माझारी]] #[[म्हाकोशी]] #[[म्हाळवाडी]] #[[म्हासर बुद्रुक]] #[[म्हासर खुर्द]] #[[मोहरी बुद्रुक]] #[[मोहरी खुर्द]] #[[मोरवाडी (भोर)]] #[[नानावळे]] #[[नंद (भोर)]] #[[नांदगाव (भोर)]] #[[नंदघुर]] #[[नऱ्हे]] [[नसरापूर]] #[[नाटांबी]] [[नायगाव (भोर)]] #[[नाझरे]] [[नेरे]] #[[न्हावी (भोर)]] #[[निढण]] #[[निगडे (भोर)]] #[[निगुडघर]] #[[निळकंठ]] #[[निवांगण]] #[[पाळे (भोर)]] #[[पळसोशी]] #[[पांदे (भोर)]] #[[पांगारी (भोर)]] #[[पांजळवाडी]] #[[पाणव्हळ]] #[[पारवाडी (भोर)]] #[[पासुरे]] #[[पवहर बुद्रुक]] #[[पवहर खुर्द]] #[[पिसावरे]] #[[पोंबर्डी]] #[[राजाघर]] #[[राजापूर (भोर)]] #[[राजिवडी]] #[[रांजे]] #[[रावडी]] #[[रायरी]] #[[साळव (भोर)]] #[[सालवडे]] #[[साळुंगण]] *[[संगमनेर (भोर)]] *[[सांगवी (भोर)]] *[[सांगवी बुद्रुक (भोर)]] *[[सांगवी खुर्द (भोर)]] *[[सांगवी तर्फे भोर]] *[[सारोळे]] *[[ससेवाडी]] *[[सावरदरे]] *[[शिळींब]] *[[शिंद]] *[[शिंदेवाडी]] *[[शिरगाव (भोर)]] *[[शिरवली (भोर)]] *[[शिरवली तर्फे भोर]] *[[शिवरे]] *[[शिवनगरी]] *[[सोनवाडी (भोर)]] *[[तळे म्हाशिवली]] *[[तळजाईनगर]] *[[तांभाड]] *[[टापरेवाडी]] *[[तेलवाडी]] *[[टिटेघर]] *[[उंबर्डे (भोर)]] *[[उंबरे]] *[[उतरोळी]] *[[वडगाव दल]] *[[वाढाणे (भोर)]] *[[वडतुंबी]] *[[वाकांबे]] *[[वरवंड (भोर)]] *[[वारोडी बुद्रुक]] *[[वारोडी दयमुख]] *[[वारोडी खुर्द]] *[[वारवे बुद्रुक]] *[[वारवे खुर्द]] *[[वठार]] *[[वठारहिंगे]] *[[वावेघर (भोर)]] *[[वेळु (भोर)]] *[[वेलवंड]] *[[वेणावाडी]] *[[वेणुपुरी]] *[[विरवाडी]] *[[वागजवाडी]] *[[येवळी]] == इतिहास == {{इतिहासलेखन}} भोर हे एक राजाची सत्ता असलेले एक जुन्या काळचे संस्थान होते. आजही आपणास राजवाडा तसेच संस्थानाच्या अस्तित्वाच्या खाणाखुणा पाहावयास मिळतात. राजगडावर असलेली पद्मावती देवीची नवीन मूर्ती भोर संस्थानच्या राजाने बसविली होती. भोर तालुक्यात एकूण 196 गावे असून, सर्व गावांना चहूबाजूंच्या डोंगरांमुळे निसर्गसौन्दर्य लाभले आहे. भोरमध्ये काही चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. भोर तालुक्यातील धुमाळ-देशमुख हे घराणे इतिहासापासून प्रसिद्ध आहे. शिवकाळात धुमाळांचे पुर्वज बाबाजी हेबाजी(हंबाजी) धुमाळ [[डोहर]] ([[आढळराव]]) हा खिताब मिळाला व यांना भोरच्या उत्तरेकडे आणि पुर्वेकडे वतन मिळाले होते. पुढे डोहर-देशमुख नावाचे धुमाळ रुढ झाले.{{संदर्भ हवा}} '''रायरेश्वर किल्ला-''' हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या पिंडीवर रक्ताभिषेक करून स्वराज्यस्थापनेची शपथ घेतली. ते [[बारा मावळ|१२ मावळ]] खोरे ==प्रशासन== भोरची लोकसंख्या पाच लाख असून येथील सर्व कारभार नगरपालिका पाह्ते. == भौगोलिक == भोरच्या जवळपास [[भाटघर धरण|भाटघर]] आणि [[नीरा देवघर धरण|नीरा देवघर]] ही दोन धरणे आहेत. == पर्यावरण == भोर धरणाच्या परिसरात पावसाळ्यात बघ्यांची खूप गर्दी असते. पावसाळ्यातील निसर्ग पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतो. भोर जवळच राजगड, तोरणा हे किल्ले व रायरेश्वर पठार आहे. पावसाळ्यात येथे गिरिभ्रमणासाठी तरुणांची खूप गर्दी असते. भोर तालुका शेतीप्रधान असून येथील मालाला बाजारात भरपूर मागणी आहे. == संदर्भ == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] 07sa15avhma9bykomfk93rap9w5jcak 2680787 2680786 2026-04-24T22:41:06Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680787 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = भोर तालुका |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = भोर पुणे.png |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[पुणे जिल्हा|पुणे]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = भोर |मुख्यालयाचे_नाव = भोर |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[बारामती लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव =[[भोर विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव =[[ शंकर हिरामण मांडेकर]] |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ }} '''भोर तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==तालुक्यातील गावे== #[[आभेपुरी (भोर)]] #[[आळंदे]] #[[आंबाडे]] #[[आंबावडे]] #[[आंबेघर (भोर)]] #[[आंगसुळे]] #[[आपटी (भोर)]] #[[आशिंपी]] #[[बाजारवाडी (भोर)]] #[[बाळवाडी (भोर)]] #[[बारेबुद्रुक]] #[[बारेखुर्द]] #[[बसरापूर]] #[[भाबावाडी]] #[[भैरवनाथनगर]] #[[भांबटमाळ]] #[[भांबावडे]] #[[भांदरावळी]] #[[भानुसदरा]] #[[भावेखळ]] #[[भिलारेवाडी]] #[[भोळावडे]] #[[भोंगवळी]] #[[भुतोंडे]] #[[बोपे]] #[[ब्राह्मणघर]] #[[चांदावणे]] #[[चिखलावडे]] #[[चिखलावडे खुर्द]] #[[चिखलगाव (भोर)]] #[[दापकेघर]] #[[देगाव]] #[[देहेण]] #[[डेरे]] #[[देवघर (भोर)]] #[[धामुणशी]] #[[धांगावाडी]] #[[धानिवळी]] #[[धावडी (भोर)]] #[[दीडघर]] #[[दिवळे]] #[[दुर्गाडी (भोर)]] #[[गावाडी]] #[[गोकावडी]] #[[गोरडम्हशीवळी]] #[[गुढे (भोर)]] #[[गुहिणी]] #[[गुणांद]] #[[हरिश्चंद्री]] #[[हरणस]] #[[हातवेबुद्रुक]] #[[हातवेखुर्द]] #[[हातणोशी]] #[[हिरदोशी]] #[[इंगवळी]] #[[जांभळी]] #[[जायतपाड]] #[[जोगावाडी]] #[[कांबरे]] #[[कांबरे बुद्रुक]] #[[कांबरे खुर्द]] #[[कामथडी]] #[[कांजळे]] #[[कापूरहोळ]] #[[करंदी (भोर)]] #[[करंदी बुद्रुक]] #[[करंदी खुर्द]] #[[करंजे (भोर)]] #[[करंजगाव]] #[[कारी (भोर)]] #[[कर्णावड]] #[[कर्णावाडी]] #[[करूंगण]] #[[कासुर्डी]] #[[केळवडे (भोर)]] #[[केंजळ (भोर)]] #[[केतकावणे]] #[[खडकी (भोर)]] #[[खानापूर (भोर)]] #[[खोपी]] #[[खुळशी]] #[[किकावी]] #[[किवट]] #[[कोळवाडी (भोर)]] #[[कोंडगाव (भोर)]] #[[कोंढारी]] #[[कोर्ले (भोर)]] #[[कुडाळी बुद्रुक]] #[[कुडाळी खुर्द]] #[[कुडपणेवाडी]] #[[कुंबाळे]] #[[कुंद (भोर)]] #[[कुरूंगवाडी]] #[[कुरूंजी]] #[[कुसगाव (भोर)]] #[[लाव्हेरी]] #[[माहुडे बुद्रुक]] #[[माहुडे खुर्द]] #[[माजगाव (भोर)]] #[[माळे (भोर)]] #[[मालेगाव (भोर)]] #[[माझारी]] #[[म्हाकोशी]] #[[म्हाळवाडी]] #[[म्हासर बुद्रुक]] #[[म्हासर खुर्द]] #[[मोहरी बुद्रुक]] #[[मोहरी खुर्द]] #[[मोरवाडी (भोर)]] #[[नानावळे]] #[[नंद (भोर)]] #[[नांदगाव (भोर)]] #[[नंदघुर]] #[[नऱ्हे]] [[नसरापूर]] #[[नाटांबी]] [[नायगाव (भोर)]] #[[नाझरे]] [[नेरे]] #[[न्हावी (भोर)]] #[[निढण]] #[[निगडे (भोर)]] #[[निगुडघर]] #[[निळकंठ]] #[[निवांगण]] #[[पाळे (भोर)]] #[[पळसोशी]] #[[पांदे (भोर)]] #[[पांगारी (भोर)]] #[[पांजळवाडी]] #[[पाणव्हळ]] #[[पारवाडी (भोर)]] #[[पासुरे]] #[[पवहर बुद्रुक]] #[[पवहर खुर्द]] #[[पिसावरे]] #[[पोंबर्डी]] #[[राजाघर]] #[[राजापूर (भोर)]] #[[राजिवडी]] #[[रांजे]] #[[रावडी]] #[[रायरी]] #[[साळव (भोर)]] #[[सालवडे]] #[[साळुंगण]] *[[संगमनेर (भोर)]] *[[सांगवी (भोर)]] *[[सांगवी बुद्रुक (भोर)]] *[[सांगवी खुर्द (भोर)]] *[[सांगवी तर्फे भोर]] *[[सारोळे]] *[[ससेवाडी]] *[[सावरदरे]] *[[शिळींब]] *[[शिंद]] *[[शिंदेवाडी]] *[[शिरगाव (भोर)]] *[[शिरवली (भोर)]] *[[शिरवली तर्फे भोर]] *[[शिवरे]] *[[शिवनगरी]] *[[सोनवाडी (भोर)]] *[[तळे म्हाशिवली]] *[[तळजाईनगर]] *[[तांभाड]] *[[टापरेवाडी]] *[[तेलवाडी]] *[[टिटेघर]] *[[उंबर्डे (भोर)]] *[[उंबरे]] *[[उतरोळी]] *[[वडगाव दल]] *[[वाढाणे (भोर)]] *[[वडतुंबी]] *[[वाकांबे]] *[[वरवंड (भोर)]] *[[वारोडी बुद्रुक]] *[[वारोडी दयमुख]] *[[वारोडी खुर्द]] *[[वारवे बुद्रुक]] *[[वारवे खुर्द]] *[[वठार]] *[[वठारहिंगे]] *[[वावेघर (भोर)]] *[[वेळु (भोर)]] *[[वेलवंड]] *[[वेणावाडी]] *[[वेणुपुरी]] *[[विरवाडी]] *[[वागजवाडी]] *[[येवळी]] == इतिहास == {{इतिहासलेखन}} भोर हे एक राजाची सत्ता असलेले एक जुन्या काळचे संस्थान होते. आजही आपणास राजवाडा तसेच संस्थानाच्या अस्तित्वाच्या खाणाखुणा पाहावयास मिळतात. राजगडावर असलेली पद्मावती देवीची नवीन मूर्ती भोर संस्थानच्या राजाने बसविली होती. भोर तालुक्यात एकूण 196 गावे असून, सर्व गावांना चहूबाजूंच्या डोंगरांमुळे निसर्गसौन्दर्य लाभले आहे. भोरमध्ये काही चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. भोर तालुक्यातील धुमाळ-देशमुख हे घराणे इतिहासापासून प्रसिद्ध आहे. शिवकाळात धुमाळांचे पुर्वज बाबाजी हेबाजी(हंबाजी) धुमाळ [[डोहर]] ([[आढळराव]]) हा खिताब मिळाला व यांना भोरच्या उत्तरेकडे आणि पुर्वेकडे वतन मिळाले होते. पुढे डोहर-देशमुख नावाचे धुमाळ रुढ झाले.{{संदर्भ हवा}} '''[[रायरेश्वर]] किल्ला-''' हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी रायरेश्वराच्या पिंडीवर रक्ताभिषेक करून स्वराज्यस्थापनेची शपथ घेतली. ते [[बारा मावळ|१२ मावळ]] खोरे ==प्रशासन== भोरची लोकसंख्या पाच लाख असून येथील सर्व कारभार नगरपालिका पाह्ते. == भौगोलिक == भोरच्या जवळपास [[भाटघर धरण|भाटघर]] आणि [[नीरा देवघर धरण|नीरा देवघर]] ही दोन धरणे आहेत. == पर्यावरण == भोर धरणाच्या परिसरात पावसाळ्यात बघ्यांची खूप गर्दी असते. पावसाळ्यातील निसर्ग पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेतो. भोर जवळच राजगड, तोरणा हे किल्ले व रायरेश्वर पठार आहे. पावसाळ्यात येथे गिरिभ्रमणासाठी तरुणांची खूप गर्दी असते. भोर तालुका शेतीप्रधान असून येथील मालाला बाजारात भरपूर मागणी आहे. == संदर्भ == #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{संदर्भयादी}} {{पुणे जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] l94un6lsmtsknn8zmpmg8rjrjni5az4 0 32032 2680869 2546778 2026-04-25T09:19:39Z ~2026-25277-82 182510 /* प्रशासन */ 2680869 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}} {{तक्‍ता भारतीय शहर |नाव=शिरपूर |जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद |अक्षांश = १७.७^०उत्तर |रेखांश = ७४.०^०पूर्व |शोधक_स्थान = |लोकसंख्या=१,०५,६९६ |क्षेत्रफळ= १५१०.६७ |जनगणना_वर्ष=२०२२ |जवळचे शहर=धुळे |लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार |राज्यसभा= |दूरध्वनी_कोड=०२५६३ |पोस्टल_कोड=४२५-४०५ |आरटीओ_कोड=MH-18 |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष |निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप |प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष |प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप |संकेतस्थळ_लिंक= }} महाराष्ट्र राज्यात अगदी उत्तरेस असलेल्या धुळे जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात शिरपूर हा एक तालुका आहे.शिरपूर तालुक्यातून मुंबई ते आग्रा हा राष्ट्रीय महामार्ग जातो. शिरपूर तालुका आदिवासी बहुल तालुका आहे. शिरपूर शहर हे तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो. तालुक्यातील प्रत्येक गावात रस्ते व पायाभूत सुविधांचा विकास झाला आहे. या शहरात राहणाऱ्या जनतेच्या सर्व मूलभूत गरजा भागतात आणि त्यांना जरूर त्या सोईसुविधा प्राप्त होतात. शिरपूर तालुक्यात बोराडी, थाळनेर, सांगवी, अर्थे, दहिवद ही जास्त लोकसंख्येची गावे आहेत. या तालुक्याने पाणी व्यवस्थापन क्षेत्रात फार छान कामगिरी केली आहे. शिरपूर पॅटर्न म्हणून हा प्रकल्प संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. शिरपूर शहरात शिरपूर एज्युकेशन सोसायटीच्या अनेक संस्था आहेत त्यात आजूबाजूच्या परिसरातील विद्यार्थी शिक्षण घेतात. शिक्षण क्षेत्रात शिरपूर शहर बऱ्यापैकी आघाडीवर असून गावात चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे,येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे. शिरपूर तालुक्यातील दहिवद हे गाव प्रसिद्ध हिंदी व मराठी अभिनेत्री [[स्मिता पाटील]] हिचे जन्मगाव आहे. शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे "शिरपूर पँटर्न" म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे. तसेच उत्तर महाराष्ट्रातील एकमेव गुगल पिन रिवार्ड प्राप्त गुगल गाईड [https://gemini.google.com/app/6563c3714ae8bbdc मनाेहर पांडुरंग वाघ] यांचे जन्मस्थान आहे. मनोहर वाघ हे तंत्रस्नेही विषय साधनव्यक्ती आहेत यांनी अनेक स्थळे गुगल नकाशात जोडली आहेत त्या स्थळांना आजपर्यंत साठ लाख लोकांनी भेटी दिल्या आहेत. तसेच गुगल वरती त्यांनी टाकलेले फोटो हे जवळपास दोन कोटी लोकांनी बघितले आहेत हा एक गुगल विक्रम आहे.तसेच त्यांचे एक यू ट्यूब चॅनल आहे.अधुनिक अध्यापन पद्धती वर ते शिक्षकांना मोफत मार्गदर्शन करतात व त्यांच्या सेमिनार ला आजपर्यंत बावीस हजार शिक्षकांनी सहभाग नोंदवला आहे. == प्रशासन == खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ, वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप [[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]] gu1nuevoky0v4k1iofruefw8hzf4gzt 2680870 2680869 2026-04-25T09:24:49Z ~2026-25277-82 182510 /* प्रशासन */ 2680870 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}} {{तक्‍ता भारतीय शहर |नाव=शिरपूर |जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद |अक्षांश = १७.७^०उत्तर |रेखांश = ७४.०^०पूर्व |शोधक_स्थान = |लोकसंख्या=१,०५,६९६ |क्षेत्रफळ= १५१०.६७ |जनगणना_वर्ष=२०२२ |जवळचे शहर=धुळे |लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार |राज्यसभा= |दूरध्वनी_कोड=०२५६३ |पोस्टल_कोड=४२५-४०५ |आरटीओ_कोड=MH-18 |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष |निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप |प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष |प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप |संकेतस्थळ_लिंक= }} महाराष्ट्र राज्यात अगदी उत्तरेस असलेल्या धुळे जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात शिरपूर हा एक तालुका आहे.शिरपूर तालुक्यातून मुंबई ते आग्रा हा राष्ट्रीय महामार्ग जातो. शिरपूर तालुका आदिवासी बहुल तालुका आहे. शिरपूर शहर हे तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो. तालुक्यातील प्रत्येक गावात रस्ते व पायाभूत सुविधांचा विकास झाला आहे. या शहरात राहणाऱ्या जनतेच्या सर्व मूलभूत गरजा भागतात आणि त्यांना जरूर त्या सोईसुविधा प्राप्त होतात. शिरपूर तालुक्यात बोराडी, थाळनेर, सांगवी, अर्थे, दहिवद ही जास्त लोकसंख्येची गावे आहेत. या तालुक्याने पाणी व्यवस्थापन क्षेत्रात फार छान कामगिरी केली आहे. शिरपूर पॅटर्न म्हणून हा प्रकल्प संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. शिरपूर शहरात शिरपूर एज्युकेशन सोसायटीच्या अनेक संस्था आहेत त्यात आजूबाजूच्या परिसरातील विद्यार्थी शिक्षण घेतात. शिक्षण क्षेत्रात शिरपूर शहर बऱ्यापैकी आघाडीवर असून गावात चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे,येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे. शिरपूर तालुक्यातील दहिवद हे गाव प्रसिद्ध हिंदी व मराठी अभिनेत्री [[स्मिता पाटील]] हिचे जन्मगाव आहे. शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे "शिरपूर पँटर्न" म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे. तसेच उत्तर महाराष्ट्रातील एकमेव गुगल पिन रिवार्ड प्राप्त गुगल गाईड [https://gemini.google.com/app/6563c3714ae8bbdc मनाेहर पांडुरंग वाघ] यांचे जन्मस्थान आहे. मनोहर वाघ हे तंत्रस्नेही विषय साधनव्यक्ती आहेत यांनी अनेक स्थळे गुगल नकाशात जोडली आहेत त्या स्थळांना आजपर्यंत साठ लाख लोकांनी भेटी दिल्या आहेत. तसेच गुगल वरती त्यांनी टाकलेले फोटो हे जवळपास तीन कोटी लोकांनी बघितले आहेत हा एक गुगल विक्रम आहे.तसेच त्यांचे एक यू ट्यूब चॅनल आहे.अधुनिक अध्यापन पद्धती वर ते शिक्षकांना मोफत मार्गदर्शन करतात व त्यांच्या सेमिनार ला आजपर्यंत बावीस हजार शिक्षकांनी सहभाग नोंदवला आहे. == प्रशासन == खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ, वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप [[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]] 03c4gaa8r6xlm5h77eakrjpuqulyxji 2680874 2680870 2026-04-25T10:03:07Z ~2026-25277-82 182510 /* प्रशासन */ 2680874 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४|शिरपूर नावाचे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] शहर|सातारा जिल्ह्यातील शिरपूर तालुका|शिरपूर तालुका}} {{तक्‍ता भारतीय शहर |नाव=शिरपूर |जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |चित्रशीर्षक=शिरपूर नगरपरिषद |अक्षांश = १७.७^०उत्तर |रेखांश = ७४.०^०पूर्व |शोधक_स्थान = |लोकसंख्या=१,०५,६९६ |क्षेत्रफळ= १५१०.६७ |जनगणना_वर्ष=२०२२ |जवळचे शहर=धुळे |लोकसभा=हिना गावित, नंदुरबार |राज्यसभा= |दूरध्वनी_कोड=०२५६३ |पोस्टल_कोड=४२५-४०५ |आरटीओ_कोड=MH-18 |निर्वाचित_प्रमुख_नाव=नगराध्यक्ष |निर्वाचित_पद_नाव=जयश्री अमरीश पटेल, भाजप |प्रशासकीय_प्रमुख_नाव=उप नगराध्यक्ष |प्रशासकीय_पद_नाव=भूपेश पटेल,भाजप |संकेतस्थळ_लिंक= }} महाराष्ट्र राज्यात अगदी उत्तरेस असलेल्या धुळे जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात शिरपूर हा एक तालुका आहे.शिरपूर तालुक्यातून मुंबई ते आग्रा हा राष्ट्रीय महामार्ग जातो. शिरपूर तालुका आदिवासी बहुल तालुका आहे. शिरपूर शहर हे तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शिरपूर तालुका हा संपूर्ण खान्देशात एक विकसित तालुका म्हणून ओळखला जातो. तालुक्यातील प्रत्येक गावात रस्ते व पायाभूत सुविधांचा विकास झाला आहे. या शहरात राहणाऱ्या जनतेच्या सर्व मूलभूत गरजा भागतात आणि त्यांना जरूर त्या सोईसुविधा प्राप्त होतात. शिरपूर तालुक्यात बोराडी, थाळनेर, सांगवी, अर्थे, दहिवद ही जास्त लोकसंख्येची गावे आहेत. या तालुक्याने पाणी व्यवस्थापन क्षेत्रात फार छान कामगिरी केली आहे. शिरपूर पॅटर्न म्हणून हा प्रकल्प संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहे. शिरपूर शहरात शिरपूर एज्युकेशन सोसायटीच्या अनेक संस्था आहेत त्यात आजूबाजूच्या परिसरातील विद्यार्थी शिक्षण घेतात. शिक्षण क्षेत्रात शिरपूर शहर बऱ्यापैकी आघाडीवर असून गावात चांगल्या शिक्षणसंस्था आहेत. शिरपूर गावात औषधनिर्माणशास्त्र, अभियांत्रिकीच्या उच्च शिक्षणाच्या सोयीदेखील आहेत. शिरपूर गावात दोन प्रसिद्ध बालाजी (प्रतितिरुपती) मंदिरे असून खालच्या गावातील व वरच्या गावातील अशा नावाने ती ओळखली जातात, श्री तिरुपती बालाजी नावाने व दरवर्षी खंडेराव देवाच्या नावाने यात्रा भरते. शहरांत प्रभु व्यंकटेश बालाजी मंदिर, पाताळेश्वर मंदिर, खंडेराव मंदिर, माताभवानी मंदिर, अशी मंदिरे असून तीन मशिदी आहेत. शिरपूर तालुक्यातील थाळनेर हे [[लता मंगेशकर]] यांचं आजोळ आहे,येथे एक ऐतिहासिक किल्ला आहे. शिरपूर तालुक्यातील दहिवद हे गाव प्रसिद्ध हिंदी व मराठी अभिनेत्री [[स्मिता पाटील]] हिचे जन्मगाव आहे. शिरपूर हे प्रसिद्ध आहे ते येथे सुरू असलेल्या पाणी अडवा पाणी जिरवा ह्या कामांमुळे. ह्या कामांना मुळे "शिरपूर पँटर्न" म्हणून सर्वत्र ओळख मिळाली आहे. तसेच उत्तर महाराष्ट्रातील एकमेव गुगल पिन रिवार्ड प्राप्त गुगल गाईड [https://mr.wikipedia.org/s/7qzd मनाेहर पांडुरंग वाघ] यांचे जन्मस्थान आहे. मनोहर वाघ हे तंत्रस्नेही विषय साधनव्यक्ती आहेत यांनी अनेक स्थळे गुगल नकाशात जोडली आहेत त्या स्थळांना आजपर्यंत साठ लाख लोकांनी भेटी दिल्या आहेत. तसेच गुगल वरती त्यांनी टाकलेले फोटो हे जवळपास तीन कोटी लोकांनी बघितले आहेत हा एक गुगल विक्रम आहे.तसेच त्यांचे एक यू ट्यूब चॅनल आहे.अधुनिक अध्यापन पद्धती वर ते शिक्षकांना मोफत मार्गदर्शन करतात व त्यांच्या सेमिनार ला आजपर्यंत बावीस हजार शिक्षकांनी सहभाग नोंदवला आहे. == प्रशासन == खासदार- ॲड.गोवाल पाडवी, काॅग्रेस पक्ष नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ, वि.स. आमदार- काशिराम पावरा,शिरपूर विधानसभा, भाजप वि.प.आमदार-अमरीश पटेल,धुळे- नंदूरबार विधानपरिषद,भाजप नगराध्यक्ष- जयश्री पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका, भाजप उप नगराध्यक्ष- भूपेश पटेल, शिरपूर- वरवाडे नगरपालिका,भाजप [[वर्ग:धुळे जिल्ह्यातील गावे]] 431nw67pn3livchllu8w8r13m9pbrg5 0 48683 2680805 2635641 2026-04-24T23:13:50Z ~2026-20998-02 181809 2680805 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. ==पुरंदरचा तह== या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार, बरोबरी दिलेरखान, ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिण्डार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == पुरंदरचा वेढा व तह == सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *सम्भाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे ओलीस म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] g1g1mrs3leuy7iinc22pg7pz7d7c66g 2680818 2680805 2026-04-24T23:35:08Z ~2026-20998-02 181809 2680818 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. ==पुरंदरचा तह== या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार, बरोबरी दिलेरखान, ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिण्डार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == पुरंदरचा वेढा व तह == सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *सम्भाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे ओलीस म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] monlo1y1j0shm7a3zuel72mx8pqtv7u 2680820 2680818 2026-04-24T23:40:43Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरंदरचा तह */ 2680820 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. ==पुरंदरचा तह== या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == पुरंदरचा वेढा व तह == सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *सम्भाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे ओलीस म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] qji29vx40fm2h98kgl352zgeeiuoh9s 2680821 2680820 2026-04-24T23:42:13Z ~2026-20998-02 181809 /* सुरतेवर छापा */ 2680821 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. ==पुरंदरचा तह== या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *सम्भाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे ओलीस म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] bbk8vv9qf1ov7qqc0wk4xk64w97fihv 2680822 2680821 2026-04-24T23:42:35Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरंदरचा वेढा व तह */ 2680822 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *सम्भाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे ओलीस म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] 9h5o6tf60kp6vurjdiecndhlacm0ng4 2680823 2680822 2026-04-24T23:44:59Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम */ 2680823 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत सम्भाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] rti67ebbcxu8buhx8ubnp3obfyhd6y2 2680824 2680823 2026-04-24T23:45:25Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम */ 2680824 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] pzvgq6i9y3p3vofck3ojvornqbjzaxx 2680825 2680824 2026-04-24T23:46:22Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरंदरचा वेढा व तह */ 2680825 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] gnu6l9gdapqcuv17bng364tzsnpmy1l 2680826 2680825 2026-04-24T23:46:37Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम */ 2680826 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा== सुरतेवर छापा: या विजयांनंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला.कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] evjrjm902nwup09if6tqez0twknyo09 2680830 2680826 2026-04-24T23:53:06Z ~2026-20998-02 181809 /* सुरतेवर छापा */ 2680830 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा == सुरतेवर छापा: या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] 8njkbq45udhhbgnl0otnp9vsb2eqgvm 2680831 2680830 2026-04-24T23:54:25Z ~2026-20998-02 181809 /* सुरतेवर छापा */ 2680831 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा == या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] 3swyimh7mhr69264281yn4gifgsqaly 2680832 2680831 2026-04-24T23:54:46Z ~2026-20998-02 181809 /* सुरतेवर छापा */ 2680832 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == सुरतेवर छापा == या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] == सुरतेवर छापा == या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] o7bf7hug9a3p4d9smhb0qs4yl5dtpdg 2680833 2680832 2026-04-24T23:55:22Z ~2026-20998-02 181809 2680833 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == सुरतेवर छापा == या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] ddyvxn4i3jcu6gx2i2ecl0aaqayn6lg 2680834 2680833 2026-04-24T23:56:09Z ~2026-20998-02 181809 /* सुरतेवर छापा */ 2680834 wikitext text/x-wiki [[File:Jai Singh and Shivaji.jpg|thumb|पुरंदरचा तह पूर्ण होण्यापूर्वी [[मिर्झाराजा जयसिंह|मिर्झा जयसिंह राजे]] व छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट. (१२ जून १६६५)]] इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजी]]राजांना कैदेत टाकले. याच वेळी [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांनी अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले, म्हणून [[छत्रपती शिवाजी|छत्रपती शिवाजी महाराजांचा]] बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. [[छत्रपती शिवाजी]] महाराजांसाठी परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे वडील [[शहाजी]]राजे कैदेत होते तर, दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी [[पुरंदर]] किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता, तर [[महादजी निळकंठराव]] यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या [[पुरंदर]] किल्ल्याच्या आश्रयाने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. छत्रपती शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी [[नेताजी पालकर]] यास गडाचा सरनौबत नेमले. *वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी भोसले]] राजांचा जन्म पुरंदरावर झाला. == सुरतेवर छापा == या विजयानंतर शिवराय स्वस्थ बसले नाहीत. औरंगजेब बादशहाच्या सेना महाराष्ट्रात धुमाकुळ घालत होत्या, तेव्हा बादशहावर जबर वचक बसवण्यासाठी शिवरायांनी सुरत शहरावर छापा घातला. कुठे पुणे व कुठे सुरत? सुरत म्हणजे त्या वेळीची मुघली मुलाखतील मोठी व्यापारपेठ. खुप सधन. शिवरायांनी सुरतेवर छापा घालून लक्षावधी रुपयाची लुट मिळवली. सुरतेच्या लुटीत शिवरायांनी नीती सोडली नाही. चर्च अथवा मशीदी यांना हात लावला नाही. * [[सुरतेची पहिली लूट]] == पुरंदरचा वेढा व तह == या विजयानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज पश्चिम किनाऱ्यावरील सुरतच्या मुख्य बंदर शहरात दाखल झाले. शहराच्या मोगल राज्यपालांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांना बोलवण्यासाठी एक दूत पाठविला, पण छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूताला अटक केली. औरंगजेबाकडून जयसिंग यांच्या नेतृत्वात प्रचंड सैन्याच्या रूपात सूड उगवला. * पराभव अपरिहार्य आहे, हे समजून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६६५ च्या जूनमध्ये पुरंदर करारावर स्वाक्षरी केली. [[शाहिस्तेखान]]ाच्या पराभवाने, सुरतेच्या लुटीने, जसवन्तसिंहाच्या पराभवाने औरंगजेबाचा संताप वाढत होता. ७० हजारांची सेना घेऊन शाहिस्तेखान गेला व तीन बोटे गमावून माघारी आला. दिल्लीसम्राटांची व्यापारपेठ [[सुरत]] बघता बघता लुटली गेली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा असाच उद्योग चालू राहिला, तर मोगलाई सम्पुष्टात आल्याखेरीज राहणार नाही, हे औरंगजेबाने ओळखले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी त्याने आपल्या दरबारचा सर्वश्रेष्ठ सरदार निवडला. [[मिर्झाराजा जयसिंह]] ऐंशी हजार स्वार,(बरोबरी दिलेरखान) व ५,००० पठाण घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पारिपत्य करण्यासाठी निघाला. मिर्झाराजांनी पुरंदरला वेढा घातला. दिलेरखानाने वज्रगडाचा ताबा घेतला. वज्रगडावरून पुरंदरवर तोफांचा मारा सुरू करण्यात आला. तोफांच्या हल्ल्याने पुरंदरच्या तटबंदीला खिंडार पडले. मोगल सेनेने किल्ल्यात प्रवेश केला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. [[मुरारबाजी]] पडले आणि त्याच बरोबर पुरंदर ही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले, तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहास प्रसिद्ध '''पुरंदरचा तह''' झाला. * ज्यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी.. १. अंकोला<br /> २. [[कर्नाळा]]<br /> ३. कोंढाणा ([[सिंहगड]])<br /> ४ [[कोहोजगड|कोहोज]]<br /> ५. [[खिरदुर्ग]] (सागरगड)<br /> ६. [[तिकोना]]<br /> ७. [[तुंग]]<br /> ८. नंगगड<br /> ९. नरदुर्ग<br /> १०. पळसगड<br /> ११. [[किल्ले पुरंदर|किल्ले पुरन्दर]] <br /> १२. [[प्रबळगड]] - मुरंजन<br /> १३. भण्डारगड<br /> १४. [[मनरंजन किल्ला|मनरंजन]]<br /> १५. [[मानगड]] <br /> १६. मार्गगड<br /> १७. [[माहुलीगड]]<br /> १८. रुद्रमाळ <br /> १९. [[रोहिडा]]<br /> २०. [[लोहगड]]<br /> २१. [[वसंतगड|वसन्तगड]]<br /> २२. [[विसापूर]]<br /> २३. [[सोनगड]] ==पुरन्दरच्या तहाचे परिणाम== *या तहानुसार राजांनी आपले तेवीस किल्ले व चार लाख होनांचे क्षेत्र बादशहाला दिले. *राजांच्या ताब्यात बारा किल्ले आणि लाख होनांचे क्षेत्र राहिले. *मिर्झाराजांनी चाळीस लाखांची खण्डणी राजांवर लादली.वार्षिक तीन लाखांचे हप्ते ठरले. *संभाजीराजांना बादशहाकडून पाच हजाराची मनसब मिळाली. *तहातील कलमांची पुर्तता होईपर्यंत संभाजीराजे मिर्झाराजाकडे "ओलीस" म्हणून राहीले. या कराराच्या अटींनुसार छत्रपती शिवाजी महाराज आग्रा येथे चर्चेसाठी जाण्यास तयार झाले. {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:तह]] dhbqww6s2li98qy1yme8bq4jkgi8hvl 0 54078 2680860 2614296 2026-04-25T08:41:59Z Ketaki Modak 21590 पुस्तकांचे दुवे जोडले. 2680860 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} [[File:Prabodhankar Thackeray 2002 stamp of India.jpg|thumb|टपाल तिकीट-प्रबोधनकार ठाकरे]] '''केशव सीताराम ठाकरे''' ऊर्फ '''प्रबोधनकार ठाकरे''' (जन्म : १७ सप्टेंबर १८८५; - २० नोव्हेंबर १९७३) हे [[मराठी]] पत्रकार, समाजसुधारक, वक्ते, [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ|संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे]] पुढारी होते. [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] संस्थापक [[बाळासाहेब ठाकरे|बाळ ठाकरे]] हे केशव सीताराम ठाकरे यांचे पुत्र आहेत. [[रायगड]] जिल्ह्यातील [[पनवेल]] येथे जन्मलेल्या केशव ठाकरे यांचे [[महात्मा फुले]] हे आदर्श होते. महात्मा फुलेंच्या क्रांतिकारी साहित्याचा अभ्यास केल्यानंतर समाजसुधारणांबाबतच्या त्यांच्या संकल्पना अधिक स्पष्ट झाल्या. म्हणूनच महात्मा फुले यांचा [[पुणे|पुण्यातील]] कट्टर सनातन्यांकडून छळ झाल्यानंतरच्या काळात त्यांचा लढा पुढे चालविण्यासाठीच प्रबोधनकार पुण्यात स्थायिक झाले. या कार्यात त्यांच्या विरोधकांनी आणलेले अडथळे पार करत त्यांनी साऱ्यांची दाणादाण उडवून दिली. सामाजिक सुधारणा हेच त्यांच्या जीवनाचे ध्येय होते. त्यांनी ध्येयप्राप्तीसाठी कधीच कोणतीही तडजोड केली नाही. मग भले बालविवाह व विधवांच्या केशवपनाची अभद्र रूढी असो, देवळांमधील [[ब्राह्मण]] पुजाऱ्यांची अरेरावी, हुकूमशाही असो, अस्पृश्यतेचा प्रश्र्न असो किंवा हुंडाप्रथेचा प्रश्र्न असो; ते या सर्व आघाड्यांवर अखेरपर्यंत त्वेषाने लढत राहिले. त्यांच्या लढ्यापासून, तत्त्वांपासून त्यांना परावृत्त करण्याचा अनेकांनी प्रयत्न केला, अनेक आमिषे दाखविली पण प्रबोधनकारांनी कशालाही दाद दिली नाही. अन्याय्य रूढी, जाति-व्यवस्था आणि अस्पृश्यता दूर करण्यासाठी वक्तृत्व, लेखन व प्रत्यक्ष कृती ही तीन शस्त्रे वापरून त्यांनी पुराणमतवाद्यांशी लढा दिला. समाजातील सर्व विकारांचे मर्म ब्राह्मणी कर्मकांडांत आहे असे त्यांचे मत होते. धार्मिक पूजेचे विधी, उपासतापास, व्रतवैकल्ये आणि धर्म या नावाखाली सर्व जातींमध्ये जे रूढ परिपाठ आहेत, ते सर्व परिपाठ ब्राह्मणांनी आपल्या स्वतःच्या फायद्यासाठी प्रस्थापित केले आहेत. या दुष्ट रूढींमुळेच स्त्रियांवर अन्याय होतो. विशेष अधिकारांपासून वंचित अशा बहुजन समाजावर अन्याय होतो. सारांश सर्व अशिक्षित जनता या रूढींखाली भरडली जाते असे वाटल्याने त्यांनी या सर्व घटकांच्या मुळावर, म्हणजेच ब्राह्मणशाहीवर घाला घातला. पुरोगामी, उदारमतवादी, सुधारक विचारांच्या ब्राह्मणांविषयी त्यांच्या मनात द्वेषभावना नव्हती. पण धंदेवाईक भट-भिक्षुकशाही व्यवस्थेचे ते टीकाकार होते. संत एकनाथांच्या जीवनावरील ’खरा ब्राह्मण’ या नाटकाच्या माध्यमातून त्यांनी खऱ्या ब्राह्मणांची भूमिका मांडली. त्यांच्या कार्यख्यातीमुळे ते [[राजर्षी शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांच्या]] संपर्कात आले. शाहू महाराज हे स्वतः सुधारणावादी व महात्मा फुलेंच्या सत्यशोधक चळवळीचे पुरस्कर्ते होते. त्यामुळे ते प्रबोधनकारांचे चाहते झाले. त्यांनी प्रबोधनकारांची परीक्षाही घेतली व नंतर जाहीरपणे सांगितले की, लाच देऊन ज्याला वश करता येणार नाही किंवा विकत घेता येणार नाही अशी एकच व्यक्ती मी पाहिली आहे, ती म्हणजे प्रबोधनकार होय. [[मुंबई]]त स्थायिक झाल्यानंतर त्यांनी हुंडाप्रतिबंधक चळवळ हाती घेतली. सर्व जातींची हुंडाप्रतिबंधक स्वयंसेवक सेना स्थापन करून अनेक वरपित्यांना त्यांनी घेतलेल्या हुंड्याच्या रकमा परत देण्यास भाग पाडले. त्या काळी विवाहाआधी प्रेम करणे हा गुन्हा, व्यभिचार समजला जाई. अशा काळात त्यांनी अनेक प्रेमी युगुलांचे विवाह लावून दिले. आजच्या काळात हे संदर्भ वाचताना आपणास या गोष्टी सहज वाटतात, या समस्यांची तीव्रता आपल्या लक्षात येत नाही. त्या काळच्या कर्मठ वातावरणात समाजसुधारणांचा केवळ उच्चार करणेही अवघड होते. आजही हुंड्याविरोधात अनेक कायदे आहेत, पण हुंडा घेण्याच्या प्रवृत्तीचा समूळ नाश झालेला नाही. स्त्रियांवर अत्याचार होतच आहेत. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात या समस्येची काय तीव्रता असेल याची केवळ कल्पनाच केलेली बरी! यावरून प्रबोधनकारांचे द्रष्टेपण सिद्ध होते. प्रबोधनकार हे लेखक, पत्रकार व इतिहास संशोधकही होते. त्यांनी सारथी, लोकहितवादी व प्रबोधन या नियतकालिकांच्या माध्यमातून आधुनिक विचारांचा प्रसार केला. कोदंडाचा टणत्कार, भिक्षुकशाहीचे बंड, देवांचा धर्म की धर्माची देवळे, ग्रामधान्याचा इतिहास, कुमारिकांचे शाप, वक्‍तृत्वशास्त्र इत्यादी ग्रंथासह समर्थ रामदास, संत गाडगे महाराज, रंगो बापूजी, पंडिता रमाबाई, माझी जीवनगाथा (आत्मचरित्र) ही चरित्रे - अशा साहित्यसंपदेची त्यांनी निर्मिती केली. त्यांची ’खरा ब्राह्मण’ आणि ’टाकलेले पोर’ ही दोन्ही नाटके समाजसुधारणांसाठी क्रांतिकारकच ठरली. खरा ब्राम्हण या नाटकाच्या प्रयोगाला परवानगी देऊ नये अशी मागणी पुण्यातील ब्राम्हणांनी न्यायालयाकडे केली असता, न्यायाधीशांनी प्रबोधनकारांच्या बाजूने निकाल दिला होता. संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ हा त्यांच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचा लढा होता. या वेळी त्यांचे वयही बरेच झाले होते. अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी या चळवळीला नेतृत्व दिले, काही काळ कारावासही भोगला. या चळवळीतील त्यांच्या योगदानाची बरोबरी फक्त [[प्रल्हाद केशव अत्रे]] आणि [[श्रीपाद अमृत डांगे|कॉम्रेड डांगे]] यांच्याशीच करता येईल. या चळवळीत त्यांनी वेगवेगळ्या विचारांच्या व्यक्ती आणि पक्ष यांना एकत्र बांधून ठेवण्यात यश मिळवले. ते कुशल संघटकही होते. == '''वृत्तपत्र क्षेत्रात आगमन''' == तत्त्वविवेचक या छापखान्यात इ.स. १९०८ च्या सुमारास असिस्टंट शास्त्री अर्थात मुद्रितशोधक या नात्याने ठाकरे यांचा वृत्तपत्राशी प्रथम संबंध आला. तेथे लक्ष्मण नारायण जोशी हेडशास्त्री होते. त्या काळात रोज निघणाऱ्या आणि सरकारी दडपशाहीने लगेच गायब होणाऱ्या हंगामी वृत्तपत्रांचे ते छुप्या ररीतीने लेखन करत. अशा छुप्या लेखनाची दीक्षा त्यांनीच ठाकरे यांना दिली. त्याआधी विद्यार्थी असताना ठाकरे यांनी विद्यार्थी हे मासिक चालवण्याचा प्रयत्न केला होता. त्यानतंर, दोन-तीन साप्ताहिके, विविध वृत्त व इंदुप्रकाश पत्रात ते लेखन करत असत. ठाण्याच्या जगत्समाचार साठीही ते लेख लिहित असत. जलशांच्या निमित्ताने ठाकरे जळगावला गेले. तेथेकाव्यरत्नावलीकार नारायण नरसिंह फडणीस यांच्याशी त्यांचा परिचय झाला. ठाकरे यांनी तेथे सारथी हे मासिक सुरू केले. पत्रव्यवसायातील आपल्या या आगमनाचे श्रेय ठाकरे फडणिसांनाच देतात. '''प्रबोधन''' प्रबोधन पाक्षिक काढण्यापूर्वी ठाकरे यांच्या सार्वजनिक कार्यांची चर्चा सर्वत्र झाली होती. सामाजिक अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचा ठाकरे यांचा निर्णय अभ्यासपूर्ण होता. इतिहाससंशोधक वि.का. राजवाडे यांनी कायस्थ प्रभूंबाबत काही विधाने केली होती. त्यावर कोदण्डाचा टणत्कार (१९१८) हा ग्रंथ लिहून त्यांनी राजवाडे यांची विधाने ऐतिहासिक पुरावे देऊन खोडून काढली होती. या प्रकरणी जागृतीसाठी महाराष्ट्रभर ठाकरे यांनी दौराही केला होता. ब्राम्हणेतर चळवळीकडेही ते त्यानंतर वळले. चळवळी, प्रचार करायचा, इतरांच्या प्रचाराला उत्तर द्यायचे, तर हाती वृत्तपत्रासारखे साधन हवे. या जाणिवेतून वृत्तपत्र सुरू करण्याचा निर्णय ठाकरे यांनी घेतला. त्यावेळी ते सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम खात्यात नोकरी करत होते. सरकारी नोकरांना वृत्तपत्र चालविण्यास बंदी होती. पण ठाकरे यांनी तशी परवानगी मिळवली. त्यानंतर १६ ऑक्टोबर १९२१ रोजी केशव सीताराम ठाकरे यांच्या प्रबोधन पत्राचा पहिला अंक प्रसिद्ध झाला. पत्र पाक्षिक होते. पत्राच्या नावाबरोबरच उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत असे संस्कृत वचन होते. त्याबरोबरच सामाजिक, धार्मिक आणि नैतिक गोष्टींना हे पत्र वाहिले असल्याचा उल्लेखही इंग्रजीत होता. अधिक मूलभूत सुधारणा म्हणून सामाजिक सुधारणांना प्रबोधनने प्राधान्य दिले. प्रि. गो. चि. भाटे, गोपाळराव देवधर, गो. म. चिपळूणकर, भाऊराव पाटील आदींनी या पत्राला पाठिंबा दिला. त्यापैकी अनेकांचे लेखही पत्रात प्रसिद्ध होत. या प्रबोधन मासिकामुळे के.सी. ठाकरे यांना प्रबोधनकार ठाकरे म्हणून ओळखले जाऊ लागले. क्षात्रजगदगुरूंचे पीठ शाहू महाराजांनी निर्माण केले. त्यावेळी ठाकरे यांनी मानसिक दास्याविरुद्ध बंड (१९९२) असा टीकात्मक लेख लिहिला. रोखठोक भाषेत लिहिणे, हे ठाकरे यांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांचे विचार आजच्या काळालाही लागू पडतील असे आहेत. त्याच लेखात ते म्हणतात, मठ आला, की मठाधिपती आले, की संपद्राय सुरू झाला, संप्रदायाच्या मागोमाग सांप्रदायिक गुलामगिरी ठेवलेलीच. '''परप्रातीयांना विरोध''' मुंबईत परप्रांतीय, विशेषत दाक्षिणात्य मंडळी मोठ्या संख्येने येऊ लागली. त्यामुळे मराठी माणसांची गैरसोय होऊ लागली. त्याला प्रबोधनने १९२२मध्ये सर्वप्रथम तोंड फोडले. तसेच, पत्राच्या पहिल्या अंकापासूनच कवी वसंतविहार यांच्या समाजहितवादी कविता त्यात प्रसिद्ध होत असत. प्रबोधनचा अल्पावधीतच संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसार झाला. १९२३मध्ये मुंबईत बसलेले बस्तान मोडून प्रबोधन साताऱ्यात स्थलांतरित झाले. तेथील काही कटु घटनानंतर ठाकरे पुण्यात आले. तेथे ब्राह्मण-ब्राह्मणेत्तर वादात तेही पडले. काही ब्राह्मण मंडळींनी डिवचल्यामुळे पुण्यात छापखाना उभारून ठाकरे यांनी प्रबोधन मासिक स्वरूपात आणि लोकहितवादी हे साप्ताहिक सुरू केले. साहजिकच, पुण्यातल्या वादात ठाकरेही उतरले. महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या पुतळ्याच्या प्रकरणात ठाकरे यांनी परखडपणे पुतळाविरोधकांचा समाचार घेतला. पण अखेर कंटाळून त्यांनी पुणे सोडले. मासिक व साप्ताहिकही १९२६मध्ये बंद पडले. ते मुंबईला परतले. त्यानंतर त्यांनी स्वत वर्तमानपत्र काढले नाही. पण अनेक वृत्तपत्रांत ते वेळोवेळी लिहीत राहिले. <br /> ==साहित्य संमेलन== [[प्रबोधनकार ठाकरे विचार साहित्य संमेलन]] नावाचे एक संमेलन पुण्यात २३-२४ मार्च २०१३रोजी झाले. संमेलनाध्यक्ष संपत जाधव होते. या संमेलनात [[उत्तम बंडू तुपे]] यांना साहित्यगौरव हा आणि मोहन अडसूळ यांना कलागौरव हा पुरस्कार देण्यात आला. या प्रकारचे २रे संमेलन २३-२-२०१४ला पुणे शहरात झाले. साहित्यिक [[रा.रं. बोराडे]] अध्यक्षस्थानी होते. ==समग्र वाङ्मय== * प्रबोधनकार ठाकरे समग्र वाङ्‌मय (6 खंड) -प्रकाशक : महाराष्ट्र सरकार. संपादक : पंढरीनाथ सावंत {| class="wikitable sortable" |- ! साहित्यकृती !! प्रकार |- | ऊठ मऱ्हाठ्या ऊठ || लेखसंग्रह |- | कुमारिकांचे शाप || वैचारिक |- | [[commons:File:कोदण्डाचा_टणत्कार.pdf|कोदंडाचा टणत्कार]] (पुस्तक वाचनास उपलब्ध) || इतिहास संशोधन |- | खरा ब्राह्मण || नाटक |- | [[commons:File:ग्रामण्यांचा_साद्यंत_इतिहास_अर्थात_नोकरशाहीचें_बंड.pdf|ग्रामण्याचा साद्यंत इतिहास]] (पुस्तक वाचनास उपलब्ध) || इतिहास संशोधन |- | जुन्या आठवणी || ललित |- | टाकलेले पोर || नाटक |- | दगलबाज || वैचारिक |- | देवळाचा धर्म आणि धर्माची देवळे || वैचारिक |- | देवांची परिषद || वैचारिक |- | प्रतापसिंह छत्रपती आणि रंगो बापूजी || इतिहास संशोधन |- | भिक्षुकशाहीचे बंड || इतिहास संशोधन |- | माझी जीवनगाथा || आत्मचरित्र |- | रंगो बापूजी|| चरित्र |- | पं. रमाबाई सरस्वती || चरित्र |- | वक्‍तृत्वशास्त्र || माहितीपर |- | संगीत विधिनिषेध || नाटक |- | शनिमाहात्म्य || वैचारिक |- | शेतकऱ्यांचे स्वराज्य || वैचारिक |- | श्री. संत गाडगेबाबा || चरित्र |- | संगीत सीताशुद्धी || नाटक |- | लाईफ अँड मिशन ऑफ रामदास || ग्रंथ |- | हिंदू जनांचा ऱ्हास आणि अधःपात || अनुवाद |} ==पुरस्कार== प्रबोधनकार ठाकरे यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार दिले जातात, त्यांपैकी काही हे - * मारवाडी फाऊंडेशनचा प्रबोधनकार ठाकरे समाज प्रबोधन पुरस्कार - ** हा पुरस्कार मिळालेल्या काही व्यक्ती - डॉ. [[आ.ह. साळुंखे]] (२०११), [[गिरीश कुबेर]] (२०१७), [[पन्नालाल सुराणा]] (२००९), [[बाबा आढाव]] (२०१०), [[भा.ल. भोळे]], [[शरद जोशी (शेतकरी नेता)|शरद जोशी]] (२०१४), [[सदानंद मोरे]] (२०१५) == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|http://www.prabodhankar.com/|प्रबोधनकार.कॉम - {{लेखनाव}} यांच्याबद्दल माहिती|मराठी}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे,केशव सीताराम}} [[वर्ग:मराठी पत्रकार]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १८८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] fo25kq31petvi50ejdf8rrmk16p33b7 0 60190 2680817 2635629 2026-04-24T23:33:20Z ~2026-20998-02 181809 2680817 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} '''नेतोजी पालकर''' हे दीर्घ काळ [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] राज्याचे सरनौबत होते. त्यांना '''प्रतिशिवाजी''' म्हणजेच "दुसरा शिवाजी" असेही म्हणले जायचे. नेतोजी हे मूळचे पुणे जिल्ह्यातील शिरूरचे, परंतु त्यांचे वडील रायगड जिल्ह्यातील खालापूर येथे स्थायिक झाले होते. * नेताजींचा जन्म खालापूर येथील चौक या गावी झाला. * नेतोजी पालकर यांची समाधी [[तामसा]] (तालुका:-हदगाव, [[नांदेड जिल्हा]]) येथे आहे. अफजलखानाच्या वधाच्या वेळी अफजलखानाच्या सैन्याला हुसकावून लावण्यात नेतोजींनी सिंहाचा वाटा उचलला होता. मात्र पुरंदरच्या तहानंतर श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वादविवादाचा बनाव करून त्यांना मोगलाकडे पाठविले, त्यांनी आदीलशहावर आक्रमण केले. मुघलांनी त्यांचे धर्मांतर केले. नेतोजींना अरबस्तानात पाठविले. तसेच त्यांना नजरकैदेत ठेवले. यामुळे ते स्वराज्यापासून दूर होते. त्यांनी मुघलांची चाकरी केली, पण ९ वर्षांनी नेतोजी पुन्हा स्वराज्यात आले. * स्वराज्यात पुन्हा आल्यावर श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुन्हा योग्य विधी पार पाडून त्यांना परत हिंदू धर्मात प्रवेश दिला, व त्यांच्या मुलाचा जानोजीचा स्वतःच्या मुलीशी विवाह करून दिला. श्रीमंत [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनंतर]] त्यांनी श्रीमंत छत्रपती संभाजी महाराजांचीही चाकरी केली होती. [[पुरंदरचा तह]]नंतर श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज, मिर्झा राजे, सरसेनापती नेतोजी पालकर आणि दिलेरखान विजापूरवर चालून गेले. तेथे आदिलशाही सेनापती सर्जाखान यांच्यासमोर ते चौघे अपयशी ठरत होते. आणि त्या अपयशाचे खापर दिलेरखान महाराजांवरच फोडू लागला. म्हणून विजापूरकरांचा [[पन्हाळगड]] जिंकण्यासाठी महाराज विजापुरहून परत आले, महाराजांनी रात्रीच गडावर छापा घातला. आदिलशाही किल्लेदार बेसावध असेल अशी महाराजांची खात्री होती, पण किल्लेदार सावध होता. त्यात सरसेनापती नेतोजी पालकर वेळेवर पोहोचून महाराजांना कुमक पोहोचवू शकले नाहीत. यात महाराजांचा पराभव झाला आणि सुमारे १,००० माणसे मारली गेली. **महाराज नेतोजींवर चिडले आणि त्यांनी नेतोजीला पत्राद्वारे '''समयास कैसा पावला नाहीस''' असे म्हणून बडतर्फ केले. मग, नेतोजी विजापूरकरांना जाऊन मिळाले. * महाराज आग्ऱ्याच्या भेटीस निघून गेल्यानंतर मिर्झाराजांनी नेतोजी पालकरांना विजापूरकरांकडून मुघलांकडे वळवले. == अटक == श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराज जेव्हा आग्ग्ऱ्याहून औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटण्यात यशस्वी झाले, तेव्हा शिवाजी सुटला, आत्ता प्रतिशिवाजी सुटू नये या विचाराने औरंगजेबाने नेतोजी पालकरांच्या अटकेविषयीचे फर्मान दि.१९ ऑगस्ट १६६६ रोजी आग्रा येथून सोडले. नेतोजी त्यावेळी मुघल/मोगली छावणीत [[बीड]] नजीक [[धारूर]] येथे होते. दि.२४ ऑक्टोबर १६६६ रोजी मिर्झा राजे जयसिंह यांनी नेताजी आणि त्यांचे चुलते कोंडाजी यांना अटक केली. दिलेरखानाने त्यांना आग्ऱ्याला पाठवायची व्यवस्था केली. ४ दिवसांच्या अतोनात हालानंतर नेताजींनी धर्मांतरास मान्यता दिली. * दि.२७ मार्च १६६७ रोजी नेतोजी [[मुस्लिम]] झाले व त्यांचे "मुहम्मद कुलीखान" असे नामकरण करण्यात आले. (जून १६६७) औरंगजेबाच्या हुकुमाप्रमाणे नेताजी काबूल कंदाहाराच्या मोहिमेवर रवाना झाले. लाहोरजवळ आल्यावर त्यांनी पळून जाण्याचा एक अपयशी प्रयत्न केला. पण पुढे ९ वर्षे नेतोजी काबूल-कंदाहार येथेच मोहिमेवर होते. श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समोर औरंगजेबाचे सर्व सरदार अपयशी ठरत होते, त्यावेळी औरंगजेबाला '''प्रतिशिवाजी'''ची आठवण झाली. मग त्याने या 'मुहम्मद कुलीखानास', दिलेर-खानासोबत महाराष्ट्रावर मोहिमेसाठी पाठवले. ==हिंदू धर्मात प्रवेश== मे १६७६ रोजी पश्चात्ताप झालेले नेतोजी मोगली छावणीतून पळून रायगडावर महाराजांकडे आले. १९ जून १६७६ रोजी श्रीमंत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांना '''संकेश्वर''' येथील मंदिरात पुन्हा विधिवत हिंदू धर्मामध्ये (घरवापसी) घेतले. * महाराज व नेतोजी नातलग आहेत, असे उल्लेख मोगली अखबारातून मिळतात. महाराजांची पत्नी '''पुतळाबाई राणीसाहेब''' यांचे माहेर पालकर घराण्यातले आहे. महाराजांची एक '''राजकन्या कमलाबाई''' हिचे लग्न जानोजी पालकरांशी झाले. पण जानोजी अन् पुतळाबाई यांचे नेतोजींशी काय नाते होते? हे फार मोठे प्रश्नचिन्ह अजूनही आहे. छावा या कांदबरीनुसार, नेतोजी पालकर शिवरायांच्या एक महाराणी सगुणाबाई यांचे सख्खे काका होते. [स्रोत- वरील सर्व माहिती राजा शिवछत्रपति (लेखक- बाबासाहेब पुरंदरे) आणि छावा (लेखक- शिवाजी सावंत) या दोन ग्रंथांमधून घेतलेली आहे.] ==नेताजी पालकर यांच्याविषयी लिहिली गेलेली मराठी पुस्तके/चित्रपट== * नेताजी पालकर (चित्रपट, १९७८, दिग्दर्शक कमलाकर तोरणे) * अग्निदिव्य (कल्याणीरमण बेन्नुरवार) * नेताजी पालकर (जगदीश खेबुडकर) * नेताजी पालकर : स्वराज्याच्या पहिल्या घनघोर संग्रामात, मिचेल मॅकमिलन यांनी पाहिलेले (लेखक - मायकेल मॅकमिलन, मराठी अनुवाद - पंढरीनाथ सावंत) * शिवबाचा शिलेदार (कादंबरी, ल.ना. जोशी) ==संदर्भ== * "[[राजा शिवछत्रपती]]", लेखक : [[ब.मो. पुरंदरे]] * "[[छावा]]", लेखक : [[शिवाजी सावंत]] {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग : ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] kirxcnxyxda77dbdp8s4ujpp2mhz5aw 0 63227 2680770 2619080 2026-04-24T22:05:44Z ~2026-20998-02 181809 2680770 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे मावळे म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा मावळ प्रांत विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे बारा भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ १. [[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]] : या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. २. कानद खोरे : या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ् चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ त्यांचा किताब होता " झुंझारराव " ३. कोरबारसे मावळ : मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ४. [[गुंजन मावळ]] : हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ५. [[नाणे मावळ]] : हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ६. [[पवन मावळ]] : पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] 5p8dsnrk5bao0vr2ql1mjz9kpmfhtrf 2680771 2680770 2026-04-24T22:06:46Z ~2026-20998-02 181809 2680771 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा मावळ प्रांत विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ १. [[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]] : या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. २. कानद खोरे : या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ् चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ त्यांचा किताब होता " झुंझारराव " ३. कोरबारसे मावळ : मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ४. [[गुंजन मावळ]] : हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ५. [[नाणे मावळ]] : हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ६. [[पवन मावळ]] : पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] lzsyi71ncnh2e4qoyg52l0u4zl5pxm0 2680772 2680771 2026-04-24T22:09:39Z ~2026-20998-02 181809 2680772 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा मावळ प्रांत विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. २. कानद खोरे : या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ् चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ त्यांचा किताब होता " झुंझारराव " ३. कोरबारसे मावळ : मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ४. [[गुंजन मावळ]] : हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ५. [[नाणे मावळ]] : हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ६. [[पवन मावळ]] : पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] aumjxleyi56iyx4lsv610ytigpetum5 2680773 2680772 2026-04-24T22:11:12Z ~2026-20998-02 181809 /* १.आंदर मावळ: */ 2680773 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा मावळ प्रांत विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव" ==३. ्कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ४. [[गुंजन मावळ]] : हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ५. [[नाणे मावळ]] : हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ६. [[पवन मावळ]] : पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] e7hojhuietoq3iilwppct7f9l2hu4je 2680774 2680773 2026-04-24T22:12:21Z ~2026-20998-02 181809 /* ३. ्कोरबारसे मावळ: */ 2680774 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा मावळ प्रांत विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव" ==३. ्कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] sn24jng3d3hht149s7bzzwd6l5k83vg 2680775 2680774 2026-04-24T22:13:01Z ~2026-20998-02 181809 2680775 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा [[मावळ प्रांत]] विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव" ==३. ्कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ७. [[पौड खोरे]] : यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ८. [[मुठा खोरे]] : हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ९. [[मोसे खोरे]] : हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. १०. [[रोहिड खोरे]] : रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ११. [[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]] : हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता १२.[[हिरडस मावळ]] :हिरडस मावळ : भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] qi7s2hr4zcmvqk3otl9abu9ctgznqxd 2680776 2680775 2026-04-24T22:14:51Z ~2026-20998-02 181809 /* ६.पवन मावळ: */ 2680776 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा [[मावळ प्रांत]] विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव" ==३. ्कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ==७.[[पौड खोरे]]:== यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ==८.[[मुठा खोरे]]: == हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ==९.[[मोसे खोरे]]: == हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. ==१०.[[रोहिड खोरे]]: == रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ==११.[[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]]: == हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता ==१२.[[हिरडस मावळ]]:== हिरडस मावळ: भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] gy5ckndour3yn8ax8xb8qishzx1kfxg 2680777 2680776 2026-04-24T22:15:27Z ~2026-20998-02 181809 /* ३.कोरबारसे मावळ: */ 2680777 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा [[मावळ प्रांत]] विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणी पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हां कानद मावळातील आहे कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव" ==३.कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ==७.[[पौड खोरे]]:== यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ==८.[[मुठा खोरे]]: == हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ==९.[[मोसे खोरे]]: == हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. ==१०.[[रोहिड खोरे]]: == रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ==११.[[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]]: == हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता ==१२.[[हिरडस मावळ]]:== हिरडस मावळ: भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] 5d9bfxsyl0msx00buxtj2r9r25d103g 2680778 2680777 2026-04-24T22:17:03Z ~2026-20998-02 181809 /* २.कानद खोरे: */ 2680778 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा [[मावळ प्रांत]] विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणि पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हा कानद मावळातील आहे. कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव". ==३.कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, सुधागड हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ==७.[[पौड खोरे]]:== यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ==८.[[मुठा खोरे]]: == हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ==९.[[मोसे खोरे]]: == हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. ==१०.[[रोहिड खोरे]]: == रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ==११.[[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]]: == हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता ==१२.[[हिरडस मावळ]]:== हिरडस मावळ: भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] fu174gj4del0vkyyx9ct019mbx0vcdh 2680779 2680778 2026-04-24T22:17:34Z ~2026-20998-02 181809 /* ३.कोरबारसे मावळ: */ 2680779 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} नदी डोंगरातून खाली उतरली की जो विस्तीर्ण प्रांत नदीभोवती तयार होतो त्याला "'''मावळ'''" असे म्हणतात, असा स.आ.जोगळेकर ह्यांच्या "''सह्याद्री''" ह्या पुस्तकांत संदर्भ आहे. अर्वाचीन मराठीत ह्याच भूरचनेला खोरे, दरा (=पर्वतामधले खोरे) किंवा दरी (=लहान दरा) म्हणतात. सह्याद्रीच्या दोन डोंगररांगांच्या मधल्या खोऱ्याला "मावळ" म्हणतात. पुण्याखाली एकूण १२ मावळ आहेत. * काही ठिकाणी असेही वाचायला मिळते की शिवाजी राजांचे '''मावळे''' म्हणजे सैनिक हे पुणे जिल्ह्याच्या ज्या भागातून आले त्या भागाला मावळ प्रांत असे म्हणले जाई, पण त्याला भक्कम पुरावा नाही. ** तसेच स्वराज्यात पश्चिमेकडे असलेला हा प्रदेश म्हणजेच सूर्याच्या मावळतीची दिशा म्हणून त्याला ‘मावळ’ म्हणतात, अशीही कथा सांगितली जाते. हेही बरोबर नाही. हा [[मावळ प्रांत]] विस्तीर्ण असल्यामुळे त्याचे १२ भाग करण्यात आले. :[[बारा मावळ]] प्रांताची नावे पुढीलप्रमाणे :    # आंदर मावळ # कानद खोरे # कोरबारसे मावळ # गुंजन मावळ # नाणे मावळ # पवन मावळ # पौड खोरे # मुठा खोरे # मोसे खोरे # रोहिड खोरे # वळवंड खोरे # हिरडस मावळ == १.[[:en:Andra_Valley_Dam|आंदर मावळ]]: == या भागातून आंध्र नदी उगम पावते व वाहते, म्हणून या प्रदेशाला आंदर मावळ म्हणतात. आंदर मावळातली गावे : आंबळे, इंगळूण, उकसाण, कचरेवाडी, करंजगाव, कल्हाट, कशाळ, कांब्रे, कांब्रेनामा, किवळे, कुणे-अनसुटे, [[कुसवली|कुसावळी]], कुसूर, कोंडिवडे अमा, कोंडिवडे नामा, खांड(खांडी), गोवित्री, घोणशेत, जाधववाडी, जांभवली, टाकवे बुद्रुक, डाहूली, थोराण, नवलाख उंबरे, नागाथली, नाणे, निगडे, निळशी, पवळेवाडी, पाले, पिंपरी, फळणे, बधलवाडी, बेलज, बोरवली, ब्राम्हणवाडी, भाजगाव, भोयरे, मंगरूळ, माऊ, माळेगाव खुर्द, माळेगाव बुद्रुक, मिंडेवाडी, मोरमारवाडी(मोरमारेवाडी), राकसगाव, वडिवळे, वडेश्वर, वहाणगाव, वळवंती, वाउंड, शिरदे, शिरे, सावळा, सोमवडी, वगैरे. ==२.कानद खोरे: == या भागातून कानंदी नदी उगम पावते आणि वाहते म्हणून त्याला कानंद मावळ म्हणतात. कानंद मावळाच्या सीमेवर तोरणा हा किल्ला आहे. कादवे व भट्टीची ह्या खिंड, तर देवराई अशी ठिकाणे आहेत. कानद खोरे कानंदी नदीच्या खोऱ्यात वसले आहे. कानंदी नदी याच खोऱ्यात उगम पावते आणि पुढे गुंजण मावळात गुंजवणी नदीस मिळते. ह्या मावळ्चे मुख्य ठिकाण कानद खोऱ्याच्या नावावरूनही, कानद हे त्या खोऱ्याचे मुख्य ठिकाण होते. तोरणा किल्ला हा कानद मावळातील आहे. कानद खोऱ्याचा देशमुखाचे आड़नाव आहे मरळ, त्यांचा किताब होता "झुंझारराव". ==३.कोरबारसे मावळ: == मुळशी नदीच्या खोऱ्याला कोरबारसे मावळ नाव होतं, मुळशी नदी आताच्या नकाशावर बिलकुल सापडणार नाही. तैलबैला, घनगड, कोरीगड, [[सुधागड]] हे किल्ले त्या प्रांतामधले आहेत. ==४.[[गुंजन मावळ]]: == हा गुंजवणी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश म्हणून गुंजन मावळ.या मावळात 84 गावे होती. याच्या उत्तरेस कानद खोरे, ईशान्येस खेडबारे, पूर्वेस शिवगंगा नदी, आग्नेयेस वेळवंड खोरे, दक्षिणेस हिरडस मावळ, नैर्ऋत्य व पश्चिमेस कोकण आणि वायव्येस मोसे खोरे आहे. ह्या मावळ प्रांताची देशमुखी सरसेनापती हैबतराव शिळीमकर यांच्या घराण्याकडे होती. त्यांचा किताब हैबतराव असा आहे. ==५.[[नाणे मावळ]]: == हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. नाणे मावळ हा भाग सध्याच्या मावळ तालुक्यात येतो. मध्ययुगीन तर्फे नाणे मावळात एकूण ८८ गावे होती. ह्या तर्फेचे मुख्य गाव कसबे नाणे होते व ह्या गावावरूनच नाणे मावळ हे नाव ह्या तर्फेस मिळाले आहे. लोहगड, विसापूर, राजमाची हे किल्ले ह्या मावळात मोडत. लोहगड-विसापूर ज्या डोंगर रांगेवर आहेत, ती रांग नाणे मावळची दक्षिण सीमा होती. तर जांभिवली, उकसान, माऊ ही उत्तर सीमेवरील गावे. खंडाळा, कुरवंडे ही गावे पश्चिम सीमेवर व मंगरूळ, वडगाव ही गावे पूर्व सीमेवर होती. नाणे मावळात इंद्रायणी व कुंडलिका ह्या मुख्य नद्या आहेत. देशमुख हे तत्कालीन तालुक्यांचे प्रमुख असत. नाणे मावळचा कारभार दोन देशमुख पाहत असत. गरुड देशमुख ४४ गावांचा व दळवी देशमुख ४४ गावांचा कारभार पाहत असत. तसेच देशमुखांच्या मदतीसाठी देशपांडे किंवा देशकुलकर्णी हे वतनदार असत. नाणे मावळात दळवी देशमुखांचे दोन व गरुड देशमुखांचे दोन असे चार देशपांडे प्रत्येकी २२ गावांचा कारभार पाहत असत. ==६.[[पवन मावळ]]: == पवन मावळ किंवा पौन मावळ हा मध्ययुगीन काळातील प्रशासकीय विभाग होता. सध्याच्या भाषेत सांगायचे तर हा मध्ययुगातील एक तालुका होता. तत्कालिन पौन मावळात ८० गावे होती. पवना ही ह्या भागातील मुख्य नदी. ह्या नदीवरूनच ह्या भागास पवन किंवा पौन मावळ हे नाव पडले आहे. पौन मावळातील गावे ही सध्याच्या मावळ तालुक्यात व काही थोडी गावे पौड तालुक्यात मोडतात. उत्तरेला लोहगड विसापूरची डोंगर रांग; पश्चिमेला आतवण, मोरवे ही गावे; पूर्वेला चांदखेड, बेबडवोहोळ तर दक्षिणेला दखणे, सावरगाव ह्या पवन मावळच्या सीमा होत्या. शिंदे देशमुख व भोपतराव घारे देशमुख हे पौनमावळचा कारभार पाहणारे वतनदार होते. तुंग उर्फ कठीणगड व तिकोणा उर्फ वितंडगड हे ह्या मावळातील किल्ले. सतराव्या शतकाचा शेवट ते १९४७ सालापर्यंत पौन मावळातील हे दोन किल्ले व बरीच गावे पंतसचिवांच्या भोर संस्थानात होती. या मावळांचे रक्षण करण्यासाठी उत्तुंग असे लोहगड, विसापुर, तुंग, तिकोणा इ. गडकिल्ले सीमेवर छातीचा कोट करून उभे ठाकले आहेत. या पवन मावळात येण्यासाठी चौफेर बाजूला तळेगाव, उर्से, बऊर, आपटी व दुधिवरे खिंड येणाऱ्याचे स्वागत करतात. निसर्गाने संरक्षित केलेल्या या पवन मावळाला छत्रपती शिवाजी महाराजांनी साद घातली, त्याचे नैसर्गिकदृष्ट्या वेगळेपण ओळखले आणि म्हणूनच सुरतेच्या पहिल्या लुटीतील संपूर्ण खजिना लोहगडावर संरक्षित ठेवला. ही या मावळाची खासियत आहे. या मावळातील भाजे, कार्ले आणि बेडसे लेणी म्हणजे सह्याद्रीची आभूषणे होत. ==७.[[पौड खोरे]]:== यामध्ये पौड गाव, बावधन, पाषाण, कोथरूड, लवळे गाव, पिरंगुट, भूगांव, मुळशी गाव, ताम्हिणी घाटाचा भाग, दिसली गाव, चाचीवली गाव, अंबडवेट गाव इ. गावांचा समावेश होतो. ==८.[[मुठा खोरे]]: == हे [[मुळा नदी (पुणे जिल्हा)|मुठा नदी]]च्या उगमापासून पुढील काही भागात वसलेले आहे. मुठा खोरे हे शिवकाळातील बारा मावळातील एक मावळ आहे. शिवकालीन पत्रात मुठा खोऱ्याचा बऱ्याच वेळा उल्लेख आलेला आहे. पुण्याच्या नैर्ऋत्य दिशेने वाहत येणारी ही पुण्याची जीवनगंगा मुळशी तालुक्यात वेगरे या गावी उगम पावते आणि खाली वाहत येऊन सांगरून डावजे या गावाजवळ तिला मोशी आणि आंबी या तिच्या दोन उपनद्या मिळतात. मुठा खोऱ्यात ऐकून १९ गावे आहेत. वेगरे, भोडे, वेडे, आंदगाव, लव्हार्डे, कोळावडे, खारवडे, माळेगाव, मुठा, कोंढुर, भरेकरवाडी, दिघेवाडी, हाळंदेवाडी, जातेडे, बहुली ही त्यातील काही गावे होत. बहुलीच्या पुढे कर्यात मावळ सुरू होते. मुठा खोऱ्याची देशमुखी मारणे घराण्याला होती. त्यांचा किताब गंभीरराव हा आहे. ==९.[[मोसे खोरे]]: == हा प्रांत वेल्हे तालुक्यात मोसे / मुसे नदी जवळ येतो. [[बाजी पासलकर|सरसेनापती यशवंतराव (बाजी) पासलकरांकडे]] या प्रांताची देशमुखी होती, निगडे-मुसे गावापासून ते सांगरून-डावजेपासून, धामन-ओव्होळपर्यंतची ८४ खेडी त्यांच्या अखत्यारीत होती. ==१०.[[रोहिड खोरे]]: == रोहिड खोरे हे [[नीरा नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे. या खोऱ्यात ४२ गावे होती. त्यापैकी ४१ गावे सध्याच्या पुणे जिल्ह्याच्या [[भोर]] तालुक्यात मोडतात. ==११.[[वेळवंडी नदी|वळवंड खोरे]]: == हे [[वेळवंडी नदी]]च्या खोऱ्यात वसलेले आहे, याच नदीला येळवंती (Yelwanti), [[येलवंती नदी|येलवंती]], किंवा येळवंडी म्हणतात. वळवंड धरण आणि भोर तालुक्यातले [[भाटघर धरण|भाटघर धरणही]] याच नदीवर आहे. वेळवंड खोरे वेळवंडी नदीच्या खोऱ्यात वसलेले आहे. वेळवंडीनदी गुंजण मावळात उगम पावते आणी पुढे वेळवंड खोऱ्यातुन वाहत जाऊन रोहिड्या खोऱ्यातील नीरा नदीस मिळते.ह्या खोऱ्यातील गावची संख्या आहे ३३, ह्या खोऱ्यातील मुख्य ठिकाण होते हर्णस. ह्या खोऱ्याची देशमुखी ही सरदार बाबाजी धुमाळ" यांच्या कडे होती. त्यांना "डोहर" "आढळराव" असा किताब होता ==१२.[[हिरडस मावळ]]:== हिरडस मावळ: भोर तालुक्यातील आळंदे ते उंबर्डे या ५३ गावच्या भागाला हिर्डस मावळ म्हणून ओळखले जाते. या 53 गावाच्या देशमुखीचा कारभार बांदल नाईक देशमुख यांच्याकडे होता. बांदल देशमुख कधीही निजामशाही आणि आदिलशाहीला जुमानत नसत. या बांदल घराण्याचे कर्तबगार पुरुष कृष्णाजी नाईक बांदल देशमुख होते. कृष्णाजी आणि कारीचे जेधे यांच्यात एकूण सात युद्धे विविध कारणावरून झाली. त्यात सातवे युद्ध रोहीड आणि हिर्डस मावळाच्या सीमेवर असणा-या कासारखिंडीत झाले. त्यात बांदलांचा विजय झाला पण दोन्ही कडील एकूण 300 लोक धरातीर्थी पडले. अनेकांचे संसार उध्वस्त झालेले पाहून बांदल आणि जेधे यांनी सलोखा केला. आणि त्यांच्यातली कटकट वारली. पुढे दादोजी कोंडदेव आदिलशाहचा पुणे परगण्याचा महसुली अधिकारी म्हणून काम पाहू लागला. दादोजी आणि बांदलांचे खटके उडाले.कृष्णाजी नाईक बांदल यांनी दादोजीचे घोडे बुंढे करून पाठवले. हा राग मनात ठेवून एकदा कृष्णाजी व इतर देशमुख गोत सभेसाठी 1636 ला भेटले असता दादोजी ने कपाटाने कृष्णाजींना कैद केले त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. कृष्णाजी नाईक बांदल यांच्या पत्नी मुलगा बाजी बांदल यांना घेऊन माहेरी फलटणला जाऊन राहिल्या. बाजी हे राजेनिंबाळकर यांच्या तालमीत वाढू लागले. एकदा शहाजीराजे यांनी बाजींना लढतांना पाहिले व निंबाळकरांना विचारले हा योद्धा कोण? त्यावर त्यांनी शहाजीमहाराजांना सर्व हकीकत सांगितली. शहाजी महाराजांनी बाजींना बोलवून घेतले आणि परत हिर्डस मावळात जाऊन देशमुखी चालवण्यास सांगितले. पुढे हे बाजी बांदल आणि दीपाऊ आपल्या फौजेनीशी स्वराज्यात सामील झाले. खळद-बेलसरच्या लढाईत बांदल घराण्याचे 250 वीर स्वराज्याच्या कामी आले. जावलीच्या दोन्ही स्वारी मध्ये बांदल वीर सहभागी झाले होते. अफजल खानाच्या वधा प्रसंगी बांदलसेना पार घाटात तैनात केली होती. या सेनेने बाजींचा मुलगा रायाजींच्या नेतृत्वात कोल्हापूर च्या विशालगड पर्यंत मजलं मारली आणि पन्हाळा आणि विशालगड मजबूतीकरण करून स्वराज्याची नवी सिमा निश्चित केली. पुढे सिद्धी जोहर स्वराज्यावर चालून आल्यावर बांदलसेनेने स्वराज्यासाठी सर्वोच्च बलिदान देऊन महाराजांना पन्हाळ्यावरून विशालगड ला सुखरूप पोहचवले. या युद्धात बांदलांचे दिवान बाजीप्रभू आणि 300 बांदल वीर स्वराज्याच्या कामी आले. हे बांदलांचे शौर्य पाहुन महाराजांनी स्वराज्याच्या पहिल्या तलवारीचा मान रायाजी बांदल यांना दिला. [[शाहिस्तेखान]] पुण्यात आल्यावर महाराजांनी लाल महालावर छापा टाकला या छाप्यात कोयाजीराव बांदल सहभागी होते.त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्यांना चार वार लागले. त्यांची समाधी नेकलेस पॉईंट जवळ आहे. शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजयास गेले असता १६७७ साली पुण्याजवळच्या गाधाडी म्हणजे आत्ताचे शिक्रापूर याठिकाणी मोगली फौजेचा हल्ला झाला. हा हल्ला परतवून लावण्यासाठी रायाजी नाईक देशमुख मोगली फौजेवर चालून गेले. त्या युद्धात त्यांनी पराक्रम गाजावला पण ते धरातीर्थी पडले. त्यांना बाजीप्रभूंच्या मुलाने वतनावर आणले आणि त्यांचा अंत्यविधी पिसावरे या गावी केला. आजही भोर तालुक्यातील पिसावरे गावात बांदलविरांच्या समाध्या पाहायला मिळतात. तिथे कृष्णाजी,दीपाऊ,बाजी,रायाजी या बांदल घराण्यातील मातब्बर व्यक्तींच्या समाध्या आहेत. [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] [[वर्ग:बारा मावळ]] 6r4lc6irf3aelfbz04lfutt7h6smen9 0 64879 2680819 2635656 2026-04-24T23:37:23Z ~2026-20998-02 181809 2680819 wikitext text/x-wiki '''मुरारबाजी देशपांडे''' (जन्मदिनांक अज्ञात - - १६ मे, १६६५)<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Panday|first=Dr. narendra kumar|date=2017-09-15|title=डॉ. श्रीकृष्ण सिंह, कांग्रेस तथा भारत सरकार अध्नियम 1935 : एक पुनरावलोकन|url=http://dx.doi.org/10.24113/ijohmn.v2i2.21|journal=IJOHMN (International Journal online of Humanities)|volume=2|issue=2|doi=10.24113/ijohmn.v2i2.21|issn=2395-5155}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Shivchatrpatinche Shiledar|last=Powar|first=Dr. sachin|publisher=Continental publication|year=Feb 2016|isbn=|location=pune|pages=page no. 87, 90, 91}}</ref> हे [[मराठा]] सैन्यातील वीर होते. महाड तालुक्यातील [[किंजळोली]] हे मुरारबाजी देशपांडेंचे मूळ गाव. इ.स. १६६५ साली मोगलांनी [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याला]] घातलेल्या वेढ्यात त्यांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व करत कणखर झुंज दिली. मात्र १६ मे, १६६५ रोजी मोगलांनी विशेषतः [[दिलेरखान]] केलेल्या सुलतान ढव्याचा प्रतिकार करताना त्यांना वीरमरण आले. == सैनिकी कारकीर्द == [[जावळी]]च्या [[चंद्रराव मोरे|चंद्रराव मोऱ्यांशी]] झडलेल्या संघर्षात श्रीमंत छत्रपती [[शिवाजीराजे भोसले]] यांना मोऱ्यांच्या सैन्यातून लढणाऱ्या मुरारबाजींच्या युद्धकौशल्याचे विलक्षण कौतुक वाटले. स्वराज्यनिर्मितीच्या लढ्यात अशा शूर मावळ्याचा उपयोग होईल, हे जाणून जावळीच्या विजयानंतर श्रीमंत छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांनी मुरारबाजी यांना मराठा सैन्यात दाखल करून घेतले. स्वराज्यावर [[औरंगजेब]]ाचे सरदार [[मिर्झाराजे जयसिंह]] ह्यांच्या रूपात नवीन संकट घोंगावत होते. मिर्झाराजांनी ज्याप्रकारे महाराष्ट्रावर आक्रमण केले, त्यापुढे मराठी सैन्याचा टिकाव लागणे फारच अवघड होते. या नामुष्कीची चाहूल लागताच श्रीमंत छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांनी मिर्झाराजांसोबत बोलणी सुरू केली, पण मिर्झाराजांनी महाराजांना दाद दिली नाही. त्यानंतर [[मोगल साम्राज्य|मोगल सरदार]] दिलेरखानाने [[इ.स. १६६५]] साली घातलेल्या [[पुरंदर किल्ला|पुरंदराच्या]] वेढ्यात मुरारबाजींनी गडावरील सैन्यास घेऊन किल्ला झुंजवायची शर्थ केली. या कठीण परिस्थितीमधेदेखील मुरारबाजी देशपांडे (महाडकर) यांनी [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर]] फार शर्थीने लढवला. अवघ्या सातशे मावळ्यांनिशी दिलेरखानाच्या पाच हजार फौजेच्या तोंडचे पाणी पळवणाऱ्या मुरारबाजींचा या लढाईत अंत झाला.{{संदर्भ}} == मुरारबाजी समाधी (पिंपळडोह) == तब्बल दिड महिने पुरंदर लढता ठेवून ११ जून, १६६५ रोजी<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Panday|first=Dr. narendra kumar|date=2017-09-15|title=डॉ. श्रीकृष्ण सिंह, कांग्रेस तथा भारत सरकार अध्नियम 1935 : एक पुनरावलोकन|url=http://dx.doi.org/10.24113/ijohmn.v2i2.21|journal=IJOHMN (International Journal online of Humanities)|volume=2|issue=2|doi=10.24113/ijohmn.v2i2.21|issn=2395-5155}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Shivchatrapatinche Shiledar|last=Powar|first=Dr. Sachin|publisher=Continental Publication Pune|year=Feb 2016|isbn=|location=Pune|pages=page no 87, 90, 91}}</ref>दिलेरखानाचा बाण लागुन मुरारबाजी पुरंदरी पडले. त्यांची समाधी महाडजवळील पिंपळडोह या गावात आहे. पिंपळडोह येथील सोमेश्वर मंदिरासमोरील मुरारबाजींच्या भग्न समाधीची स्थाननिश्चिती कोल्हापूरचे इतिहास संशोधक डॉ.सचिन पोवार यांनी दि.२६ मार्च २०१८ रोजी केली व किंजळोली ग्रामस्थाकडून या समाधीच्या जीर्णोद्धरासाठी ठराव मंजूर करून घेतला.{{संदर्भ}} स्वराज्यासाठी बलिदान दिलेल्या मुरारबाजींच्या पराक्रमातून उतराई होण्यासाठी सह्याद्री प्रतिष्ठान, हिंदुस्थान संस्थेमार्फत या समाधीचा जीर्णोद्धार करण्यासाठी निधी जमा करण्यास सुरुवात केली.{{संदर्भ}} अखंड महाराष्ट्रातील शिवशंभू प्रेमींच्या लोकवर्गणीतून त्या ठिकाणी स्मारक उभारण्यात आले व २२ मे २०२२ रोजी त्याचा लोकार्पण सोहळा करण्यात आला. या सोबतच मुरारबाजी देशपांडे स्मारकाशेजारी १११ फूट उंचीचा भगवा ध्वज ही उभारण्यात आला आहे.{{संदर्भ}} {{DEFAULTSORT:देशपांडे,मुरारबाजी}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १६६५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] <references /> nioisbm83fqlv25vfs28oioepp66id2 0 66936 2680724 2434556 2026-04-24T15:42:59Z Ketaki Modak 21590 2680724 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = रा. वडजी तालुका पैठण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} {{विकिस्रोत}} '''बाबा भांड''' (जन्म : २८ जुलै, इ.स. १९४९) हे औरंगाबादमध्ये राहणारे मराठी भाषेतील लेखक, कादंबरीकार व प्रकाशक आहेत. त्यांनी इंग्रजी साहित्यात एम.ए. केले आहे. त्यांनी अल्पकाळ अध्यापनाचे काम केले आहे. सहावीत असताना डायरी लिहिली. हे पहिले लिखाण अलीकडं २००१ साली पुस्तकरूपाने २००१ साली प्रकाशित झाली. विद्यार्थीजीवनात स्काउटबरोबर त्यांना युरोपचा प्रवास करायला मिळाला. या अनुभवावर त्यांनी ’लागेबांधे’ नावाचे प्रवासवर्णन लिहिले आहे. बाबा भांड यांनी १९७५ मध्ये पत्‍नी सौ. आशा सोबत धारा व नंतर साकेत प्रकाशनाची स्थापना केली.. त्यांनी आजवर (ऑगस्ट २०१५) १७००हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या स्वतःच्या मराठीत दहा कादंबऱ्या प्रकाशित झाल्या असून, तीन कथासंग्रह, चार ललित गद्य, चार प्रवासवर्णने, दोन आरोग्यविषयक पुस्तके, तीन एकांकिका संग्रह, चार अनुवाद, नऊ संपादित पुस्तके, पंधरा किशोर कादंबऱ्या, अठरा बालकथा संग्रह आणि नवसाक्षरांसाठी सत्तावीस पुस्तके व इतर काही, अशा एकूण ८५ पुस्तकांचे लेखन, संपादन व निर्मिती त्यांच्या हातून झाली आहे. मुलांसाठी `साकेत सवंगडी' नियतकालिकांचे त्यांनी दीर्घकाल संपादन, प्रकाशन केले आहे. त्यांच्या "दशक्रिया" ह्या कादंबरीच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या. या कादंबरीसाठी त्यांना डझनावारी पुरस्कार मिळाले. ‘टीकास्वयंवर’सारखा साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त ग्रंथ प्रकाशित करणाऱ्या ‘साकेत प्रकाशनाचे’ ते संचालक आहेत. बाबा भांड यांच्या साहित्याचा हिंदी, इंग्रजी, कानडी, गुजरातीत अनुवाद झाला आहे. ५०१ अभंगांची रचना करणारा कृष्णा हा बाबा भांड यांचा पुतण्या देवभक्त योगी होता. त्याने २००६ साली अवघ्या पंचविशीत अग्निप्रवेश करून आयुष्य संपवले त्याच्या जीवनावर बाबा भांड यांनी 'योगी' ही कादंबरी, चरित्र, अभंगावर समीक्षा, ओवीबद्ध चरित्रे अशी लहान-मोठी पंधरा पुस्तके प्रकाशित केली. बाबा भांड यांनी वयाच्या पासष्टीनंतर सर्व संस्थात्मक कामातून स्वेच्छा निवृत्ती घेतली असून, ते आणि पूर्णवेळ वाचन, लेखन, प्रकाशनासह शेती, प्रवास आणि छायाचित्रणाच्या छंदासाठी घालवतात. त्यांचे बहुतांशी जग बघून झाले आहे.. ==प्रकाशित साहित्य== * आनंदाश्रम (संस्थेचा परिचय) * काजोळ <small>(कादंबरी)</small> * कृष्णा: अग्निसमाधीतला योगी (हे पुस्तक nhunt.in/jDIk येथे वाचता येते. * कोसलाबद्दल (साहित्य आणि समीक्षा) * क्रांतिकारक खासेराव जाधव (चरित्र) * जरंगा <small>(कादंबरी)</small> * झेलम ते बियांस * तंट्या (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) (जननायक तंट्या भील या नावाने हिंदीतही भाषांतरित) * तंट्या भिल्ल आणि शेतकरी-आदिवासी उठाव (संदर्भ साहित्य) * दशक्रिया <small>(कादंबरी)</small> * धर्मा <small>(कादंबरी)</small> (१६ आवृत्त्या) * पांगोऱ्या (कथासंग्रह) * पारंब्या (कथासंग्रह) * पांढऱ्या हत्तीची गोष्ट <small>(कादंबरी)</small> * मलाला (चरित्र) * युगद्रष्टा महाराज (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) * योगी * श्रेष्ठ भारतीय बालकथा * सादाको आणि कागदी बगळे (कथासंग्रह, मूळ लेखक कोअर एलिनॉर; अनुवादक बाबा भांड). * स्वातंत्र्य लढ्याचे पाठीराखे सयाजीराव गायकवाड (चरित्र) ==अभ्यासक्रमांत बाबा भांड यांचे साहित्य== * अनेक विद्यापीठांत काजोळ, दशक्रिया, सादाको, अभ्यासक्रमात * नाशिकच्या मुक्त विद्यापीठात अभ्यासामध्ये ’धर्मा’ कादंबरीचा समावेश * मराठी नववी पाठ्यपुस्तकात पाठ ==सन्मान आणि पुरस्कार== * १३ ऑगस्ट २०१३ रोजी [[सासवड]] येथे झालेल्या १६व्या [[आचार्य अत्रे मराठी साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद बाबा भांड यांनी भूषविले होते. * नवी दिल्ली येथील साहित्य अकादमीचा बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * नादेड जिल्हा परिषदेचा [[नरहर कुरुंदकर]] पुरस्कार.. हा पुरस्कार दिला तेव्हा, ज्यांची पुस्तके बाबा भांड यांनी प्रकाशित केली त्या मधू सावंत यालेखिका जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या. * पुणे जिल्हा परिषदेचा [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] (२०१०) * बालवीर चळवळीसाठी राष्ट्रपती पदक * बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * भैरूरतन दमाणी पुरस्कार, [[सोलापूर]] * अखिल भारतीय जगद्गुरू तुकोबाराय साहित्य परिषदेच्या ९व्या अखिल भारतीय मराठा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * बाबा भांड यांची मराठी साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली आहे. (५-८-२०१५) * महाराष्ट्र फाउंडेशनसह इतर संस्थांचे विविध पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाचा 2009चा [[श्री.पु. भागवत]] उत्कृष्ट प्रकाशक पुरस्कार साकेत प्रकाशनास २००९ साली मिळाला. * महाराष्ट्र शासनाचे उत्कृष्ट वाङ्‍मय निर्मितीसाठीचे एकूण दहा पुरस्कार. त्यांतला एक "दशक्रिया"साठी * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] [[हरी नारायण आपटे]] पुरस्कार * वर्ध्याचा दाते कादंबरी पुरस्कार * सांगाती अकादमीचा पुरस्कार * साहित्य संमेलन पुरस्कार * बाबा भांड हे [[मराठवाडा साहित्य परिषद|मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या]] ३४व्या [[साहित्य संमेलने|साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते. ==बाबा भांड यांचे सामाजिक कार्य== * बाबा भांड यांनी आपल्या जन्मगावी ग्रामविकासाअंतर्गत पाणलोट क्षेत्र विकासाचे काम केले आहे. * गावी छत्रपती शाहू वाचनालयाची स्थापना केली. * खेड्यातील गरीब शेतमजुरांच्या अपंग-मूकबधिर मुलांसाठी निवासी शाळा काढली. * काहीकाळ वृद्धाश्रम, शरीर व मनस्वास्थ्यासाठी योगसाधना संस्थेत विश्वस्त म्हणून काम केले.. * मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन आयोजनात सहभाग ==संदर्भ== * [http://www.loksatta.com/sampadkiya-news/editorial-on-baba-bhand-1129926/ नारळ विक्रेत्याची टिचकी] ==बाह्य दुवे== * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3932060.cms म.टा. मधील "कृष्णा : अग्निसमाधीतला योगी" बद्दल लेख]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.google.com/books?id=d9AB1EADb-QC&lpg=PP1&ots=i97zpNwH-L&dq=baba%20bhand&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false दशक्रियाचे हिंदी भाषांतर] * [http://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm तंट्या भिल्लचे आकाशवाणीकडून अपहरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922022835/https://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm |date=2020-09-22 }} {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:भांड,बाबा}} [[वर्ग:मराठी लेखक|भांड, बाबा]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] clz6yffqjwyblbg54m6e0h07cl9ylgc 2680727 2680724 2026-04-24T15:46:40Z Ketaki Modak 21590 2680727 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = रा. वडजी तालुका पैठण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} {{विकिस्रोत}} '''बाबा भांड''' (जन्म : २८ जुलै, इ.स. १९४९) हे औरंगाबादमध्ये राहणारे मराठी भाषेतील लेखक, कादंबरीकार व प्रकाशक आहेत. त्यांनी इंग्रजी साहित्यात एम.ए. केले आहे. त्यांनी अल्पकाळ अध्यापनाचे काम केले आहे. सहावीत असताना डायरी लिहिली. हे पहिले लिखाण अलीकडं २००१ साली पुस्तकरूपाने २००१ साली प्रकाशित झाली. विद्यार्थीजीवनात स्काउटबरोबर त्यांना युरोपचा प्रवास करायला मिळाला. या अनुभवावर त्यांनी ’लागेबांधे’ नावाचे प्रवासवर्णन लिहिले आहे. बाबा भांड यांनी १९७५ मध्ये पत्‍नी सौ. आशा सोबत धारा व नंतर [[साकेत प्रकाशन|साकेत प्रकाशना]]<nowiki/>ची स्थापना केली.. त्यांनी आजवर (ऑगस्ट २०१५) १७००हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या स्वतःच्या मराठीत दहा कादंबऱ्या प्रकाशित झाल्या असून, तीन कथासंग्रह, चार ललित गद्य, चार प्रवासवर्णने, दोन आरोग्यविषयक पुस्तके, तीन एकांकिका संग्रह, चार अनुवाद, नऊ संपादित पुस्तके, पंधरा किशोर कादंबऱ्या, अठरा बालकथा संग्रह आणि नवसाक्षरांसाठी सत्तावीस पुस्तके व इतर काही, अशा एकूण ८५ पुस्तकांचे लेखन, संपादन व निर्मिती त्यांच्या हातून झाली आहे. मुलांसाठी `साकेत सवंगडी' नियतकालिकांचे त्यांनी दीर्घकाल संपादन, प्रकाशन केले आहे. त्यांच्या "दशक्रिया" ह्या कादंबरीच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या. या कादंबरीसाठी त्यांना डझनावारी पुरस्कार मिळाले. ‘टीकास्वयंवर’सारखा साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त ग्रंथ प्रकाशित करणाऱ्या ‘साकेत प्रकाशनाचे’ ते संचालक आहेत. बाबा भांड यांच्या साहित्याचा हिंदी, इंग्रजी, कानडी, गुजरातीत अनुवाद झाला आहे. ५०१ अभंगांची रचना करणारा कृष्णा हा बाबा भांड यांचा पुतण्या देवभक्त योगी होता. त्याने २००६ साली अवघ्या पंचविशीत अग्निप्रवेश करून आयुष्य संपवले त्याच्या जीवनावर बाबा भांड यांनी 'योगी' ही कादंबरी, चरित्र, अभंगावर समीक्षा, ओवीबद्ध चरित्रे अशी लहान-मोठी पंधरा पुस्तके प्रकाशित केली. बाबा भांड यांनी वयाच्या पासष्टीनंतर सर्व संस्थात्मक कामातून स्वेच्छा निवृत्ती घेतली असून, ते आणि पूर्णवेळ वाचन, लेखन, प्रकाशनासह शेती, प्रवास आणि छायाचित्रणाच्या छंदासाठी घालवतात. त्यांचे बहुतांशी जग बघून झाले आहे.. ==प्रकाशित साहित्य== * आनंदाश्रम (संस्थेचा परिचय) * काजोळ <small>(कादंबरी)</small> * कृष्णा: अग्निसमाधीतला योगी (हे पुस्तक nhunt.in/jDIk येथे वाचता येते. * कोसलाबद्दल (साहित्य आणि समीक्षा) * क्रांतिकारक खासेराव जाधव (चरित्र) * जरंगा <small>(कादंबरी)</small> * झेलम ते बियांस * तंट्या (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) (जननायक तंट्या भील या नावाने हिंदीतही भाषांतरित) * तंट्या भिल्ल आणि शेतकरी-आदिवासी उठाव (संदर्भ साहित्य) * दशक्रिया <small>(कादंबरी)</small> * धर्मा <small>(कादंबरी)</small> (१६ आवृत्त्या) * पांगोऱ्या (कथासंग्रह) * पारंब्या (कथासंग्रह) * पांढऱ्या हत्तीची गोष्ट <small>(कादंबरी)</small> * मलाला (चरित्र) * युगद्रष्टा महाराज (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) * योगी * श्रेष्ठ भारतीय बालकथा * सादाको आणि कागदी बगळे (कथासंग्रह, मूळ लेखक कोअर एलिनॉर; अनुवादक बाबा भांड). * स्वातंत्र्य लढ्याचे पाठीराखे सयाजीराव गायकवाड (चरित्र) ==अभ्यासक्रमांत बाबा भांड यांचे साहित्य== * अनेक विद्यापीठांत काजोळ, दशक्रिया, सादाको, अभ्यासक्रमात * नाशिकच्या मुक्त विद्यापीठात अभ्यासामध्ये ’धर्मा’ कादंबरीचा समावेश * मराठी नववी पाठ्यपुस्तकात पाठ ==सन्मान आणि पुरस्कार== * १३ ऑगस्ट २०१३ रोजी [[सासवड]] येथे झालेल्या १६व्या [[आचार्य अत्रे मराठी साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद बाबा भांड यांनी भूषविले होते. * नवी दिल्ली येथील साहित्य अकादमीचा बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * नादेड जिल्हा परिषदेचा [[नरहर कुरुंदकर]] पुरस्कार.. हा पुरस्कार दिला तेव्हा, ज्यांची पुस्तके बाबा भांड यांनी प्रकाशित केली त्या मधू सावंत यालेखिका जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या. * पुणे जिल्हा परिषदेचा [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] (२०१०) * बालवीर चळवळीसाठी राष्ट्रपती पदक * बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * भैरूरतन दमाणी पुरस्कार, [[सोलापूर]] * अखिल भारतीय जगद्गुरू तुकोबाराय साहित्य परिषदेच्या ९व्या अखिल भारतीय मराठा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * बाबा भांड यांची मराठी साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली आहे. (५-८-२०१५) * महाराष्ट्र फाउंडेशनसह इतर संस्थांचे विविध पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाचा 2009चा [[श्री.पु. भागवत]] उत्कृष्ट प्रकाशक पुरस्कार साकेत प्रकाशनास २००९ साली मिळाला. * महाराष्ट्र शासनाचे उत्कृष्ट वाङ्‍मय निर्मितीसाठीचे एकूण दहा पुरस्कार. त्यांतला एक "दशक्रिया"साठी * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] [[हरी नारायण आपटे]] पुरस्कार * वर्ध्याचा दाते कादंबरी पुरस्कार * सांगाती अकादमीचा पुरस्कार * साहित्य संमेलन पुरस्कार * बाबा भांड हे [[मराठवाडा साहित्य परिषद|मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या]] ३४व्या [[साहित्य संमेलने|साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते. ==बाबा भांड यांचे सामाजिक कार्य== * बाबा भांड यांनी आपल्या जन्मगावी ग्रामविकासाअंतर्गत पाणलोट क्षेत्र विकासाचे काम केले आहे. * गावी छत्रपती शाहू वाचनालयाची स्थापना केली. * खेड्यातील गरीब शेतमजुरांच्या अपंग-मूकबधिर मुलांसाठी निवासी शाळा काढली. * काहीकाळ वृद्धाश्रम, शरीर व मनस्वास्थ्यासाठी योगसाधना संस्थेत विश्वस्त म्हणून काम केले.. * मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन आयोजनात सहभाग ==संदर्भ== * [http://www.loksatta.com/sampadkiya-news/editorial-on-baba-bhand-1129926/ नारळ विक्रेत्याची टिचकी] ==बाह्य दुवे== * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3932060.cms म.टा. मधील "कृष्णा : अग्निसमाधीतला योगी" बद्दल लेख]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.google.com/books?id=d9AB1EADb-QC&lpg=PP1&ots=i97zpNwH-L&dq=baba%20bhand&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false दशक्रियाचे हिंदी भाषांतर] * [http://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm तंट्या भिल्लचे आकाशवाणीकडून अपहरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922022835/https://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm |date=2020-09-22 }} {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:भांड,बाबा}} [[वर्ग:मराठी लेखक|भांड, बाबा]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] mj6ucsef96c7sg7edqhq6d1qrzr99at 2680863 2680727 2026-04-25T08:50:56Z Ketaki Modak 21590 दुवा जोडला. 2680863 wikitext text/x-wiki {{पुनर्लेखन}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = रा. वडजी तालुका पैठण | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''बाबा भांड''' (जन्म : २८ जुलै, इ.स. १९४९) हे औरंगाबादमध्ये राहणारे मराठी भाषेतील लेखक, कादंबरीकार व प्रकाशक आहेत. त्यांनी इंग्रजी साहित्यात एम.ए. केले आहे. त्यांनी अल्पकाळ अध्यापनाचे काम केले आहे. सहावीत असताना डायरी लिहिली. हे पहिले लिखाण अलीकडं २००१ साली पुस्तकरूपाने २००१ साली प्रकाशित झाली. विद्यार्थीजीवनात स्काउटबरोबर त्यांना युरोपचा प्रवास करायला मिळाला. या अनुभवावर त्यांनी ’लागेबांधे’ नावाचे प्रवासवर्णन लिहिले आहे. बाबा भांड यांनी १९७५ मध्ये पत्‍नी सौ. आशा सोबत धारा व नंतर [[साकेत प्रकाशन|साकेत प्रकाशना]]<nowiki/>ची स्थापना केली.. त्यांनी आजवर (ऑगस्ट २०१५) १७००हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. त्यांच्या स्वतःच्या मराठीत दहा कादंबऱ्या प्रकाशित झाल्या असून, तीन कथासंग्रह, चार ललित गद्य, चार प्रवासवर्णने, दोन आरोग्यविषयक पुस्तके, तीन एकांकिका संग्रह, चार अनुवाद, नऊ संपादित पुस्तके, पंधरा किशोर कादंबऱ्या, अठरा बालकथा संग्रह आणि नवसाक्षरांसाठी सत्तावीस पुस्तके व इतर काही, अशा एकूण ८५ पुस्तकांचे लेखन, संपादन व निर्मिती त्यांच्या हातून झाली आहे. मुलांसाठी `साकेत सवंगडी' नियतकालिकांचे त्यांनी दीर्घकाल संपादन, प्रकाशन केले आहे. त्यांच्या "दशक्रिया" ह्या कादंबरीच्या अनेक आवृत्त्या निघाल्या. या कादंबरीसाठी त्यांना डझनावारी पुरस्कार मिळाले. ‘टीकास्वयंवर’सारखा साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त ग्रंथ प्रकाशित करणाऱ्या ‘साकेत प्रकाशनाचे’ ते संचालक आहेत. बाबा भांड यांच्या साहित्याचा हिंदी, इंग्रजी, कानडी, गुजरातीत अनुवाद झाला आहे. ५०१ अभंगांची रचना करणारा कृष्णा हा बाबा भांड यांचा पुतण्या देवभक्त योगी होता. त्याने २००६ साली अवघ्या पंचविशीत अग्निप्रवेश करून आयुष्य संपवले त्याच्या जीवनावर बाबा भांड यांनी 'योगी' ही कादंबरी, चरित्र, अभंगावर समीक्षा, ओवीबद्ध चरित्रे अशी लहान-मोठी पंधरा पुस्तके प्रकाशित केली. बाबा भांड यांनी वयाच्या पासष्टीनंतर सर्व संस्थात्मक कामातून स्वेच्छा निवृत्ती घेतली असून, ते आणि पूर्णवेळ वाचन, लेखन, प्रकाशनासह शेती, प्रवास आणि छायाचित्रणाच्या छंदासाठी घालवतात. त्यांचे बहुतांशी जग बघून झाले आहे.. ==प्रकाशित साहित्य== * आनंदाश्रम (संस्थेचा परिचय) * काजोळ <small>(कादंबरी)</small> * कृष्णा: अग्निसमाधीतला योगी (हे पुस्तक nhunt.in/jDIk येथे वाचता येते. * कोसलाबद्दल (साहित्य आणि समीक्षा) * क्रांतिकारक खासेराव जाधव (चरित्र) * जरंगा <small>(कादंबरी)</small> * झेलम ते बियांस * तंट्या (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) (जननायक तंट्या भील या नावाने हिंदीतही भाषांतरित) * तंट्या भिल्ल आणि शेतकरी-आदिवासी उठाव (संदर्भ साहित्य) * दशक्रिया <small>(कादंबरी)</small> * धर्मा <small>(कादंबरी)</small> (१६ आवृत्त्या) * पांगोऱ्या (कथासंग्रह) * पारंब्या (कथासंग्रह) * पांढऱ्या हत्तीची गोष्ट <small>(कादंबरी)</small> * मलाला (चरित्र) * युगद्रष्टा महाराज (ऐतिहासिक चरित्रात्मक कादंबरी) * योगी * श्रेष्ठ भारतीय बालकथा * सादाको आणि कागदी बगळे (कथासंग्रह, मूळ लेखक कोअर एलिनॉर; अनुवादक बाबा भांड). * स्वातंत्र्य लढ्याचे पाठीराखे सयाजीराव गायकवाड (चरित्र) == ऑनलाईन वाचनासाठी उपलब्ध == [[commons:Category:Books_by_Baba_Bhand|बाबा भांड लिखित चार पुस्तके]] ==अभ्यासक्रमांत बाबा भांड यांचे साहित्य== * अनेक विद्यापीठांत काजोळ, दशक्रिया, सादाको, अभ्यासक्रमात * नाशिकच्या मुक्त विद्यापीठात अभ्यासामध्ये ’धर्मा’ कादंबरीचा समावेश * मराठी नववी पाठ्यपुस्तकात पाठ ==सन्मान आणि पुरस्कार== * १३ ऑगस्ट २०१३ रोजी [[सासवड]] येथे झालेल्या १६व्या [[आचार्य अत्रे मराठी साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद बाबा भांड यांनी भूषविले होते. * नवी दिल्ली येथील साहित्य अकादमीचा बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * नादेड जिल्हा परिषदेचा [[नरहर कुरुंदकर]] पुरस्कार.. हा पुरस्कार दिला तेव्हा, ज्यांची पुस्तके बाबा भांड यांनी प्रकाशित केली त्या मधू सावंत यालेखिका जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षा होत्या. * पुणे जिल्हा परिषदेचा [[आचार्य अत्रे पुरस्कार]] (२०१०) * बालवीर चळवळीसाठी राष्ट्रपती पदक * बालसाहित्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार * भैरूरतन दमाणी पुरस्कार, [[सोलापूर]] * अखिल भारतीय जगद्गुरू तुकोबाराय साहित्य परिषदेच्या ९व्या अखिल भारतीय मराठा साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद. * बाबा भांड यांची मराठी साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली आहे. (५-८-२०१५) * महाराष्ट्र फाउंडेशनसह इतर संस्थांचे विविध पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाचा 2009चा [[श्री.पु. भागवत]] उत्कृष्ट प्रकाशक पुरस्कार साकेत प्रकाशनास २००९ साली मिळाला. * महाराष्ट्र शासनाचे उत्कृष्ट वाङ्‍मय निर्मितीसाठीचे एकूण दहा पुरस्कार. त्यांतला एक "दशक्रिया"साठी * [[महाराष्ट्र साहित्य परिषद|महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा]] [[हरी नारायण आपटे]] पुरस्कार * वर्ध्याचा दाते कादंबरी पुरस्कार * सांगाती अकादमीचा पुरस्कार * साहित्य संमेलन पुरस्कार * बाबा भांड हे [[मराठवाडा साहित्य परिषद|मराठवाडा साहित्य परिषदेच्या]] ३४व्या [[साहित्य संमेलने|साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते. ==बाबा भांड यांचे सामाजिक कार्य== * बाबा भांड यांनी आपल्या जन्मगावी ग्रामविकासाअंतर्गत पाणलोट क्षेत्र विकासाचे काम केले आहे. * गावी छत्रपती शाहू वाचनालयाची स्थापना केली. * खेड्यातील गरीब शेतमजुरांच्या अपंग-मूकबधिर मुलांसाठी निवासी शाळा काढली. * काहीकाळ वृद्धाश्रम, शरीर व मनस्वास्थ्यासाठी योगसाधना संस्थेत विश्वस्त म्हणून काम केले.. * मराठी बालकुमार साहित्य संमेलन आयोजनात सहभाग ==संदर्भ== * [http://www.loksatta.com/sampadkiya-news/editorial-on-baba-bhand-1129926/ नारळ विक्रेत्याची टिचकी] ==बाह्य दुवे== * [http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3932060.cms म.टा. मधील "कृष्णा : अग्निसमाधीतला योगी" बद्दल लेख]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.google.com/books?id=d9AB1EADb-QC&lpg=PP1&ots=i97zpNwH-L&dq=baba%20bhand&pg=PP1#v=onepage&q=&f=false दशक्रियाचे हिंदी भाषांतर] * [http://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm तंट्या भिल्लचे आकाशवाणीकडून अपहरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922022835/https://www.loksatta.com/old/daily/20040201/mum03.htm |date=2020-09-22 }} {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:भांड,बाबा}} [[वर्ग:मराठी लेखक|भांड, बाबा]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] eqemvakbpbkfdfgn279mhb0po53u0bb 0 69054 2680780 2679612 2026-04-24T22:26:22Z ~2026-20998-02 181809 /* दाभाडे घराणे */ 2680780 wikitext text/x-wiki {{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}} [[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]] [[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]] '''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत === ठळक मराठा राजघराणी === == भोसले घराणे == *'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा. == घोरपडे घराणे == *'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा. == तळबीडकर मोहिते घराणे == *'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते. == कदमबांडे घराणे == *'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. == शिंदे/सिंधिया घराणे == * [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]]; [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]]. [[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे. शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती ** [[राणोजी शिंदे]] ** साबाजी शिंदे ** जयाप्पा शिंदे ** [[दत्ताजी शिंदे]] ** [[जनकोजी शिंदे]] ** [[महादजी शिंदे]] ** मानाजी शिंदे ** जयाजीराव शिंदे ** [[माधवराव शिंदे]] ** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]] == तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे == *तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे. *वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे. *घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे. *तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. == धनुरकर शिंदे घराणे == * '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि * [[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे. धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात "खान्देश" (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत. == धारचे पवार घराणे == *'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे. == थोरात घराणे == *'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे. * == जगदाळे घराणे == *'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. == ढमढेरे घराणे == *'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.<br /> == देवळालीकर कदम घराणे == *'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे बँकापूरच्या कदंबांचे वंशज. हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. == रणनवरे/रणवरे घराणे == *''' रणनवरे/रणवरे घराणे ''' रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला. रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे. रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते. तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे. बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो. वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते. महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे... पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी. मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक). == मरळ घराणे == मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत. == महाडीक घराणे == ● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक. == माने घराणे == ●[[माने]] - राष्ट्रकुट वंशज [[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]] माने ,आणि [[म्हसवड]] राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर, ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील. माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली == राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे == *[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]] (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक). == मोरे घराणे == * [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र). == मोहिते घराणे == *[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष. == मानकर घराणे == *'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे). "रायगड जिल्हा": माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार) "पुणे जिल्हा": सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत. (इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३) == मारणे घराणे == *[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] * [['मारणे देशमुख']] * == शिर्के घराणे == * [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज == शिवले घराणे == *शिवले - हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, "देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड वली व रेडग/ महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली." https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. == सावंत घराणे == * [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य) == गायकवाड घराणे == * [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे. == गरुड घराणे == *'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ) सांगिसे, टाकवे(खुर्द). ==शेलार घराणे == * शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र). == जगताप घराणे == '''[[जगताप]] -''' गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत. '''राजगादी''' : गुट्टी, आंध्रप्रदेश '''निशाण''' :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत '''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. '''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता. '''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार . == जाधव घराणे == * हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे. * वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस, गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे * हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी, * सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव, पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी अनेक गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत * जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत. == सरदार थोरात घराणे == *थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे. == तुंवर-पाटील घराणे == *[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार == घोरपडे घराणे == *[[घोरपडे]], सिसोदे वंश, [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक). संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष. देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव == घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे == *[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज == परिहार-(पऱ्हाड) घराणे == *परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर *[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज] * == श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे == *बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार *चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी *नायगाव(पुरंदर) *शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत. *कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी "कड" हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते *कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. *https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2 हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे. == काळे-देशमुख घराणे == १) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर २)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे 3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक == शिळीमकर देशमुख घराणे == *शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर) == काटे घराणे == *काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण<br /> == इनामदार शिरोळे पाटील घराणे == *इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील. शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}</ref> पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष. शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव. == गोळे घराणे == *गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे ==दाभाडे घराणे == {{बदल}} *चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे बजाजी दाभाडे पाटील (तळेगाव दाभाडे) यांना दोन मुले होती. पहिले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे मूळ पुरुष होय. सोमाजी दाभाडे यांना दोन मुले होती. थोरले कृष्णाजी व धाकटे बाबुराव होय. कृष्णाजी दाभाडे यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो. छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेबच्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली, त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते. छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या. स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या. शाहू महाराजांनी खंडेराव दाभाडे यांना सेनापतीपदी नियुक्त केले तर, कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले. महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते. सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्लीमधील लढ्यात त्यांचा सहभाग होता. त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपतीकडून त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती. त्यांना १२ गावांची जहागिरी होती, त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले. श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थच्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला "श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे" चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते. शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला "श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार"पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे. == मराठा राज्ये == ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती. * [[अक्कलकोट]] * [[इचलकरंजी]] * [[इंदूर]] * [[औंध]] * [[कुरुंदवाड]] * [[कोल्हापूर]] * [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]] * [[धनुर]] * [[जत]] * [[जव्हार]] * [[झांशी]] * [[तंजावर]] * [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती) * [[धार]] * [[नागपूर]] * [[फलटण]] * [[बडोदे]] * [[भोर]] * [[मुळशी]] * [[मुधोळ]] * [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]] * [[सांगली]] * [[सातारा]] * [[सावंतवाडी]] * म्हसवड. * मलवडी *[[घाटगे|बुध]] * (कागल ) * (जावळी) *भाळवणी *भूम (थोरात दिनकरराव) *तळेगाव दाभाडे *वाळकी ( थोरात दिनकरराव) *खुटबाव( थोरात दिनकरराव ) *वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:याद्या]] ==दांडाईत घराणे== ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा). ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले. त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे. <nowiki>*</nowiki>गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ* ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&emr=1&followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&osid=1&passive=1209600&service=mail&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}</ref>[अपत्ये: ४ मुल] १#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही) २) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं) ३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली) ४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही) २#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल) १#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली) १/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी) २)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली) ३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी) २#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी) १)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी) २)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल) ३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी) ३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली ) == सोळंके(साळुंखे)घराणे == *''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे. l1sp1jm7m04v0o12jmnu7zzrr6xbom7 2680781 2680780 2026-04-24T22:28:01Z ~2026-20998-02 181809 /* दाभाडे घराणे */ 2680781 wikitext text/x-wiki {{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}} [[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]] [[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]] '''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत === ठळक मराठा राजघराणी === == भोसले घराणे == *'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा. == घोरपडे घराणे == *'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा. == तळबीडकर मोहिते घराणे == *'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते. == कदमबांडे घराणे == *'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. == शिंदे/सिंधिया घराणे == * [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]]; [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]]. [[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे. शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती ** [[राणोजी शिंदे]] ** साबाजी शिंदे ** जयाप्पा शिंदे ** [[दत्ताजी शिंदे]] ** [[जनकोजी शिंदे]] ** [[महादजी शिंदे]] ** मानाजी शिंदे ** जयाजीराव शिंदे ** [[माधवराव शिंदे]] ** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]] == तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे == *तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे. *वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे. *घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे. *तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. == धनुरकर शिंदे घराणे == * '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि * [[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे. धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात "खान्देश" (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत. == धारचे पवार घराणे == *'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे. == थोरात घराणे == *'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे. * == जगदाळे घराणे == *'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. == ढमढेरे घराणे == *'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.<br /> == देवळालीकर कदम घराणे == *'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे बँकापूरच्या कदंबांचे वंशज. हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. == रणनवरे/रणवरे घराणे == *''' रणनवरे/रणवरे घराणे ''' रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला. रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे. रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते. तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे. बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो. वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते. महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे... पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी. मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक). == मरळ घराणे == मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत. == महाडीक घराणे == ● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक. == माने घराणे == ●[[माने]] - राष्ट्रकुट वंशज [[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]] माने ,आणि [[म्हसवड]] राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर, ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील. माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली == राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे == *[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]] (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक). == मोरे घराणे == * [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र). == मोहिते घराणे == *[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष. == मानकर घराणे == *'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे). "रायगड जिल्हा": माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार) "पुणे जिल्हा": सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत. (इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३) == मारणे घराणे == *[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] * [['मारणे देशमुख']] * == शिर्के घराणे == * [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज == शिवले घराणे == *शिवले - हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, "देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड वली व रेडग/ महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली." https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. == सावंत घराणे == * [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य) == गायकवाड घराणे == * [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे. == गरुड घराणे == *'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ) सांगिसे, टाकवे(खुर्द). ==शेलार घराणे == * शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र). == जगताप घराणे == '''[[जगताप]] -''' गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत. '''राजगादी''' : गुट्टी, आंध्रप्रदेश '''निशाण''' :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत '''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. '''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता. '''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार . == जाधव घराणे == * हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे. * वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस, गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे * हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी, * सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव, पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी अनेक गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत * जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत. == सरदार थोरात घराणे == *थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे. == तुंवर-पाटील घराणे == *[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार == घोरपडे घराणे == *[[घोरपडे]], सिसोदे वंश, [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक). संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष. देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव == घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे == *[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज == परिहार-(पऱ्हाड) घराणे == *परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर *[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज] * == श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे == *बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार *चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी *नायगाव(पुरंदर) *शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत. *कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी "कड" हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते *कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. *https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2 हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे. == काळे-देशमुख घराणे == १) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर २)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे 3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक == शिळीमकर देशमुख घराणे == *शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर) == काटे घराणे == *काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण<br /> == इनामदार शिरोळे पाटील घराणे == *इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील. शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}</ref> पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष. शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव. == गोळे घराणे == *गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे ==दाभाडे घराणे == {{बदल}} *चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे बजाजी दाभाडे पाटील (तळेगाव दाभाडे) यांना दोन मुले होती. १ले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय. * सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले. च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे मूळ पुरुष होय. सोमाजी दाभाडे यांना २ मुले होती. थोरले कृष्णाजी व '''धाकटे बाबुराव''' होय. [[कृष्णाजी दाभाडे]] यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो. छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेबच्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली, त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते. छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या. स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या. शाहू महाराजांनी खंडेराव दाभाडे यांना सेनापतीपदी नियुक्त केले तर, कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले. महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते. सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्लीमधील लढ्यात त्यांचा सहभाग होता. त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपतीकडून त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती. त्यांना १२ गावांची जहागिरी होती, त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले. श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थच्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला "श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे" चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते. शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला "श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार"पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे. == मराठा राज्ये == ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती. * [[अक्कलकोट]] * [[इचलकरंजी]] * [[इंदूर]] * [[औंध]] * [[कुरुंदवाड]] * [[कोल्हापूर]] * [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]] * [[धनुर]] * [[जत]] * [[जव्हार]] * [[झांशी]] * [[तंजावर]] * [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती) * [[धार]] * [[नागपूर]] * [[फलटण]] * [[बडोदे]] * [[भोर]] * [[मुळशी]] * [[मुधोळ]] * [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]] * [[सांगली]] * [[सातारा]] * [[सावंतवाडी]] * म्हसवड. * मलवडी *[[घाटगे|बुध]] * (कागल ) * (जावळी) *भाळवणी *भूम (थोरात दिनकरराव) *तळेगाव दाभाडे *वाळकी ( थोरात दिनकरराव) *खुटबाव( थोरात दिनकरराव ) *वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:याद्या]] ==दांडाईत घराणे== ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा). ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले. त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे. <nowiki>*</nowiki>गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ* ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&emr=1&followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&osid=1&passive=1209600&service=mail&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}</ref>[अपत्ये: ४ मुल] १#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही) २) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं) ३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली) ४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही) २#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल) १#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली) १/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी) २)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली) ३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी) २#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी) १)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी) २)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल) ३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी) ३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली ) == सोळंके(साळुंखे)घराणे == *''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे. 2f7nmzlsqvutvi35csmnakengxfx2r4 2680782 2680781 2026-04-24T22:28:32Z ~2026-20998-02 181809 /* दाभाडे घराणे */ 2680782 wikitext text/x-wiki {{Short description | Maratha noble families which served Maratha Empire as commander of Maratha army}} [[चित्र:Shivaji British Museum.jpg|इवलेसे|उजवे|मराठा साम्राज्याचे संस्थापक [[शिवाजी महाराज]]]] [[चित्र:Flag of the Maratha Empire.svg |इवलेसे | उजवे | [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचा ध्वज]]]] '''मराठा सरदार घराणी व राज्ये''', १७ ते १८वे शतकात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] विस्तारासाठी व संरक्षणासाठी ज्या [[मराठा]] सरदार घराण्यांनी योगदान दिले, त्या राजघराण्यांची ही यादी आहे. [[मराठा]] ही महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात आणि शेजारील राज्यांतील क्षत्रिय वंश आहे. मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, राष्ट्रकूट, चालुक्य, शिलाहार, कदंब, यादव, होयसाळ, चौहान, गुहिल, सिसोदिया, सिंधिया, सोळंकी, परमार, अभिर अशा उत्तर आणि दक्षिण भारतातील प्राचीन क्षत्रिय घराणे महाराष्ट्रातून उत्तरेत गेले आहेत === ठळक मराठा राजघराणी === == भोसले घराणे == *'''भोसले घराणे''' हे घराणे मराठा साम्राज्यातील मुख्य व महत्त्वाचे घराणे मानले जाते. [[शिवाजी महाराज]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याचा [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] स्थापनेपासून ते विस्तारापर्यंत मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कोल्हापूरकर भोसले, सातारकर भोसले, नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले, तंजावरकर भोसले या प्रमुख शाखा. == घोरपडे घराणे == *'''घोरपडे घराणे''' हे घराणे भोसले घराण्याची थोरली शाखा असून भोसल्यांचे भाऊबंद आहेत. बहमनी काळात घोरपडीच्या मदतीने कोकणातील किल्ला जिंकल्याने घोरपडे हे आडनाव प्राप्त झाले. हे घराणे आदिलशाहीत प्रमुख सरदारांपैकी एक होते. या घराण्यातील [[बाजी घोरपडे]] याने शहाजी राजांशी दगाफटका केल्याने, याला शिवरायांनी ठार मारले. मराठा साम्राज्याचे सेनापती [[संताजी घोरपडे]] हे याच घराण्यातील होते. या घराण्याला ''ममलकतमदार'', ''हिंदुराव'' व ''अमिर-उल-उमराव'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी कापशीकर घोरपडे, [[मुधोळ संस्थान|मुधोळकर घोरपडे]], सेंदूरकर घोरपडे, दत्तवाडचे घोरपडे आणि गजेन्द्रगडकर घोरपडे या प्रमुख शाखा. == तळबीडकर मोहिते घराणे == *'''तळबीडकर मोहिते घराणे''' हे घराणे शिवकाळात स्वराज्यात सामील झाले. सेनापती [[हंबीरराव मोहिते]] व शिवरायांच्या पत्नी सोयराबाई ह्या याच घराण्यातील. या घराण्याला ''हंबीरराव'' हा किताब शिवरायांनी दिला. या‌ घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी [[तळबीड]] ही मुख्य मानली जाते. == कदमबांडे घराणे == *'''[[कदमबांडे घराणे]]''' हे एक मराठा घराणे आहे. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला गुजरात व खानदेश प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. == शिंदे/सिंधिया घराणे == * [[शिंदे घराणे|'''शिंदे/सिंधिया घराणे''']] '''- वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सूर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[शेष वंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ]] ('''शाखा''' '''-''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]]''', देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]], '''कुळदेवी -''' [[महालक्ष्मी|श्री महालक्ष्मी (कोल्हापूर)]], [[आई जनाई देवी]], '''कुळदैवत -''' [[ज्योतिबा|श्री ज्योतिबा]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]]''',''' [[कण्हेरखेड़]] ([[महाराष्ट्र]]), '''राजक्षेत्र -''' [[उज्जैन]]; [[ग्वाल्हेर]]; [[दिल्ली]] आदि, '''पदवी-'''[[पाटील|पाटील-ए-हिन्दुस्तान]] ([[महादजी शिंदे|हिन्दुस्तान चा पाटील]]), [[देशमुख]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]], [[महाराज]]. [[शिंदे कुळ|शिन्दे]] घराणे अथवा हिन्दीमध्ये सिंधीया हे मध्य भारतातील [[ग्वाल्हेर]] येथील राज्यकर्ते होत. राज्यकर्ते होण्याअगोदर मराठा साम्राज्याचे मुख्य सरदार घराणे होते. मराठा साम्राज्याच्या विस्तारामध्ये यांनी मोठी कामगीरी बजावली होती. शिन्दे हे मुळचे [[सातारा]] जिल्ह्यातील नीरा नदीच्या काठावरील [[कण्हेरखेड़]] या गावचे पाटील होते. राणोजी शिन्दे हा मूळ कर्ता होता. या शिन्दे घराण्याचे कुलदैवत म्हणजे कोल्हापूर मधील श्री महालक्ष्मी अंक वाडी रत्‍नागिरीचा दक्खनचा राजा श्री जोतिबा.या जोतिबाच्या चैत्र यात्रेमध्ये शिन्दे सरकार यांच्या शासनकाठीला पहिल्या मानाच्या अठरा शासनकाठ्या मध्ये नऊ क्रमांकचा मान आहे.सध्या शिन्दे ग्वाल्हेर याठिकाणी स्थायिक असल्यामुळे त्याची ही मानाची शासनकाठी त्यांच्या वतीने चालवण्याचा मान [[सांगली]] जिल्ह्यातील [[वाळवा]] तालुक्यातील [[करंजवडे]] गावाच्या ग्रामस्थांना शिन्देंनी फार पूर्वीपासून दिला आहे.तशी नोन्द सुद्धा [[सिन्धिया देवस्थान ट्रस्ट]] यांच्याकडे आहे. शिन्दे घराण्यातील महत्त्वाच्या व्यक्ती ** [[राणोजी शिंदे]] ** साबाजी शिंदे ** जयाप्पा शिंदे ** [[दत्ताजी शिंदे]] ** [[जनकोजी शिंदे]] ** [[महादजी शिंदे]] ** मानाजी शिंदे ** जयाजीराव शिंदे ** [[माधवराव शिंदे]] ** [[ज्योतिरादित्य शिंदे]] == तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे == *तनपुरे - देसाई (देशमुख) घराणे हे घराणे प्रतिष्ठित मराठा घराणे असून या घराण्याचा देवगिरीच्या सेउना यादव राजघराण्याशी संबंध आहे. *वरकटणे, तालुका करमाळा हे तनपुरे - देसाई (देशमुख) सरदारांचे वतन होते. येथे त्यांची सुमारे ३६ एकरात पसरलेली गढी आहे. सध्या तिची पडझड झालेली आहे. आसपासच्या गावांचा महसूल व कारभार येथून चालवला जात असे. *घराण्याचे मूळ गाव परांडा तालुक्यातील खानापूर होते, येथूनच त्यांचा महाराष्ट्रात विस्तार झाला. या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत, त्यापैकी वरकटणे ही मुख्य शाखा आहे. एक शाखा सोलापूर, दुसरी शाखा खानापूरमध्ये आहे. *तनपुरे - देसाई (देशमुख) हे पंचकुळी मराठा घराणे असून मूळ मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. == धनुरकर शिंदे घराणे == * '''[[धनुरकर शिंदे घराणे]] - वंश -''' [[सूर्यवंशी क्षत्रिय|सुर्यवंश]], '''उपवंश -''' [[नागवंश|शेष]], '''गोत्र -''' [[वशिष्ठ|विशिष्ठ]] ('''शाखा -''' [[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]]), '''प्रवर -''' [[वशिष्ठ]]-[[वरुण|मैत्रावरुण]]-[[कौण्डिन्य|कौण्डिन्यः]], '''वेद -''' [[यजुर्वेद]], '''उपवेद -''' [[धनुर्वेद]], '''मंत्र -''' [[गायत्री मंत्र]], '''देवक -''' [[मर्यादवेल|मर्यादवेल (समुद्रवेल)]] व [[धनुष्यबाण]], '''कुळदेवी -''' [[कुलस्वामिनी श्री धनदाई माता|आदि शक्ति धनदाई देवी]], '''कुळदेवता -''' [[काळभैरव|श्री काळभैरवः]], '''चिन्ह -''' [[सर्प]] [[नाग|(नाग)]], '''ध्वज -''' [[केशरी]] व [[लाल]], '''उत्पत्ती -''' [[सिंधु देश|सिंधदेश]], '''मुळगाव -''' [[सिंध|अरोर (सिंध)]], [[माउंट अबू|अमीरगढ़ (माउंट अबू)]], '''राजक्षेत्र -''' [[धनुर]], [[नाशिक]], [[तोरणमाळ|तोरणमाळ-अक्रानी]] आदि, '''पदवी''' '''-''' [[पाटील]], [[देशमुख]], [[राजा|रावसाहेब]], [[सरकार]], [[राजा|राजे]] आदि * [[धनुरकर शिंदे घराणे|'''धनुरकर शिंदे घराणे''']] हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]], एक मध्यकालीय [[धनुर]] गावाची क्षत्रिय कुटुंबची शाखा आहे. धनुरकर शिंदे हे ताप्तीय-[[मराठा]] घराणे खान्देशात "खान्देश" (कान्हदेश) राजकारणत वतनदार होते. नन्तर मराठा हिंदवी साम्राज्यात छत्रपती शाहू महाराजंचे पेशवा बालाजी भट्ट च्यासोबत सैन्यात धनुर्धरांची विशेष तुकडीचे [[सरदार]] होते व त्या काळात [[धनुर]], [[अक्राणी तालुका|अक्रानी]], [[तापी नदी|ताप्ती]] क्षेत्राचि वतनदारी, परगणाचि [[देशमुख|देशमुखी]], गावांची [[पाटील|पाटीलकी]] केली व रावसाहेब, सरकार हे पदवी मिळाली. त्यात गावांचे नाव धनुर, कापडणे, उमरखेड, शीरूड, जोवखेड़ा, बोरकुंड, डोंगरगाव, म्सहावद, मड़काणी, तोरणमाळ, फत्तेपुर, धडगाव, भोंगरा, डोंडवाडा, मोरतलाई, अमळनेर, धरणगांव, रावेर, अशीरगढ़, नेपागाव, बैतूल, मुलताई आदि आहेत. शिंदे-सरकार, शिंदे-देशमुख, शिंदे-पाटील हे आडनाव व ताप्तीय-मराठा हे समाज लिहून या शिंदेवंश चे १२०० घराणे [[खान्देश|खान्देशात]] ([[तापी नदी|ताप्तीक्षेत्र]]) व १५०० घराणे [[दख्खनचे पठार|दख्खनात]] राहत आहेत. == धारचे पवार घराणे == *'''धारचे पवार घराणे''' मूळचे सुपे येथील शिवपूर्व काळातील हे मराठा घराणे स्वराज्यात व मराठा साम्राज्य मध्ये उदयाला आले.प्राचीन सूर्यवंशी परमार राजघराण्यातील पूर्वज महान चक्रवर्ती सम्राट विक्रमादित्य परमार,चक्रवर्ती सम्राट शालिवाहन परमार, राजा भोज, राजा जगदेवराव परमार, भवानी राजे,राजे साबुसिंह उर्फ सरदार साबाजी पवार, कृष्णाजी राजे, काळोजी राजे, केरोजी राजे, बाबाजी राजे, संभाजी राजे,उदाजीराजे पवार, मानाजी राजे पवार यांनी स्वराज्यात मोलाची कामगिरी बजावली,मराठा साम्राज्यात सेनापती, सेना प्रमुख, सरदार, जहागीरदार, देशमुखी, सरपाटील, मुलकी पाटीलकी, गांव पाटिलकी असलेले 96 कुळी मराठा घराणे पवार हे शिवपूर्व कालीन प्रसिद्ध आणि पराक्रमी घराणे आहे.१८व्या शतकात माळवा प्रांतात मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यास या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे.धारचे संस्थानिक यशवंतरावराजे यांचा राज्याभिषेक झाला होता.या घराण्याला राजे ''विश्वासराव'' व ''सेनाबारासहस्री'' हे किताब होते. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी सुपेकर पवार, वाघोलीकर पवार,मलठण कर,विदर्भातील खेडकर पवार,धारचे पवार आणि देवासचे पवार,नगरदेवळेकर पवार, प्रमुख शाखा.तसेच इतर प्रमुख शाखा वाल्हे, सुपे, चिंचणी, येळपाने, पिंपळगांवकर पवार,जळगाव चाळीसगाव, नाशिक, कोकण, सातारा, अशा अनेक जिल्ह्यात आणि महाराष्ट्राच्या बाहेर ही अनेक शाखा आहेत.सध्या धार आणि देवास मध्यप्रदेश, सुपे जि. नगर, नगरदेवळे जि. जळगाव येथे राजवाडा आणि राजगादी आहे. == थोरात घराणे == *'''[[थोरात घराणे]]''' हे शिवकाळातील मराठा घराणे पेशवाईत उदयाला आले. [[संभाजी महाराज|संभाजी महाराजांच्या]] मृत्यूनंतर चाललेल्या मुघल-मराठा संघर्षात या घराण्याने विलक्षण पराक्रम गाजवला. या घराण्याला ''दिनकरराव'', ''अमिरुलउमराव'' व ''जंगबहादर'' हे किताब होते. १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला [[गुजरात]], खानदेश व बागलाण प्रांतात मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात या घराण्याचा मोलाचा वाटा आहे. या घराण्याला [[सूरत]], [[संगमनेर]], [[जुन्नर]], , कडेवलीत, [[पुणे]] आणि विजापूर या प्रांतात सरंजाम होता. [[पानिपतची तिसरी लढाई|पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत]] या घराण्यातील अनेक पुरुष कामी आले. या घराण्याच्या महाराष्ट्रात अनेक शाखा आहेत त्यापैकी विरगावकर थोरात, [[वाळकी|वाळकीकर थोरात]], पिंपळगावकर थोरात, वाळवेकर थोरात, पारनेरकर थोरात, नेवासकर थोरात आणि भूमचे थोरात या प्रमुख शाखा आहे. * == जगदाळे घराणे == *'''[[जगदाळे]]''' हे घराणे मूळचे [[मसूर|मसूर परगण्यातील]] पिढीजात वतनदार होते. हे घराणे पवार घराण्याची एक शाखा आहे. शिवकाळात हे घराणे आदिलशाहीच्या सेवेत होते. अफजल खानाच्या स्वारीच्या वेळी या घराण्यातील महादजी जगदाळे हा अफजल खानाला येऊन मिळाला होता. प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या लढाईत हा ठार झाला, पुढे शाहू राजांच्या काळात हे घराणे मराठा साम्राज्यात सामील झाले. == ढमढेरे घराणे == *'''[[ढमढेरे]]''' हे मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध घराणे आहे. [[तळेगाव ढमढेरे]] हे या घराण्याचे मूळ ठिकाण आहे. छत्रपती संभाजी महाराज ते पेशवाई कालखंडापर्यंत या घराण्याने उत्तम कामगिरी बजावली आहे. ढमढेरे हे पेशव्यांच्या हुजुरात सैन्यातील प्रमुख सरदारांपैकी एक होते.<br /> == देवळालीकर कदम घराणे == *'''देवळालीकर कदम''' देवळाली प्रवरा येथील कदम हे बँकापूरच्या कदंबांचे वंशज. हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वेळेस राजगड किल्याचे ''तट-सरनौबत'' होते. राजाराम छत्रपतींच्या जिंजीच्या प्रवासातही बाजी कदम आणि खंडोजी कदम देवळालीकर हे बरोबर होते. == रणनवरे/रणवरे घराणे == *''' रणनवरे/रणवरे घराणे ''' रणनवरे/रणवरे हे शिवपूर्वकालीन प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, जिंती तालुका फलटण हे रणनवरे सरदारांचे मूळ गाव रणनवरे घराण्याचा येथूनच महाराष्ट्रात विस्तार झाला. रणामध्ये लढण्यासाठी अग्रेसर असणाऱ्या बदामीकर साळुंखे चालुक्यांची ही मुधोळ येथील शाखा आहे. रणनवरे हे मराठ्यांच्या प्राचीन ९६ कुळांमधील एक प्रतिष्ठित असे घराणे आहे. सरदार मलोजी रणनवरे हे शहाजी राजे भोसले यांचे सहकारी होते. त्यांनी शहाजी राजे यांच्या सनदा विजापूरवरून जाऊन आणल्या.शहाजी महाराजांनी त्यांना हुक्केरी रायबाग परगण्याचे कारभारी म्हणून नेमले होते. तंजावर येथील प्रसिद्ध शिलालेखातील शहाजी राजांना मदत करणाऱ्या ९६ कुळांच्या यादीत या घराण्याचे नाव आहे. बाजी रणनवरे हे शिवरायांच्या शिलेदारांचे सरदार होते. जिंतीकर रणनवरे सरदारांनी स्वराज्याची पहिल्या बेलसरच्या लढाईत शिवरायांचा तोफखाना सांभाळला होता.शिवरायांच्या तोफखान्याचे पाहिजे प्रमुख हा मान रणनवरे सरदारांना जातो. वर्धनगड आणि पांडवगडाचे किल्लेदार हे रणनवरे सरदार होते. महाराष्ट्रात रणनवरे/रणवरे परिवाराच्या शाखा असलेली गावे... पुणे जिल्हा:निमसाखर, मळद (दौंड),राख, सणसर, रणनवरेवाडी, हिंजवडी. मांडकी, निंभोरे, जिंती (सातारा), जवळगाव (अंबाजोगाई),शिंदेवाडी, बोथे, लोणी (सातारा), सिंदुरजन, कडगाव (कोल्हापुर), काटी (विदर्भ), सेलू (वर्धा), पाणीपत (हरियाणा), बदामी (कर्नाटक). == मरळ घराणे == मरळ यांचे गोत्र अत्री,देवक पानकणीस व कुलदेवी जोगेश्वरी (आंबेजोगाई)आहे. यांचे मूळ घराणे जाधव पण काही कारणाने जाधव चे मरळ आडनाव केले. मरळ बारा मावळातील कानंद खोऱ्यात यांची देशमुखी होती.यांचे मुख्य गाव कानंद(वेल्हे,पुणे) या गावावरून या खोऱ्याचे नाव कानंद खोरे आहे . छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी झुंझारराऊ हा किताब दिला. नंतर काही कारणाने मरळ घराण्यातील कुटुंबे वेल्हे तालुक्यात धानेप, कोंढावळे, पावे, दापोडे तसेच केळावडे (भोर), कोंढवे बुद्रुक (हवेली) येथे स्थायिक झाले. तरी अजूनही कानंद गावात मरळ घराण्याचे मूळ वंशज आहेत. == महाडीक घराणे == ● [[महाडीक]] - तारळे(सातारा जिल्हा), निनाम(सातारा). नागपूर, कोल्हापूर (महाराष्ट्र) कोकण, महाड, नेवरी,येलूर,ग्वाल्हेर, तंजावर, कर्नाटक. == माने घराणे == ●[[माने]] - राष्ट्रकुट वंशज [[ कुळ: सोमवंशी, देवक: गरुड पक्षी, गरुडाचे पंख. [[रहिमतपूर]] माने ,आणि [[म्हसवड]] राजेमाने सातारा जिल्हा, माने-पाटील विसापूर,मणेराजुरी(जमदाडे) ,सावर्डे तासगाव सांगली, महाराष्ट्र , वेळापूर् माने-देशमुख , कारेपूर, ता-लातूर, माने-भिमबहादुर कसबा सांगाव, मांगूर, चरेगाव, उदगाव. माने(भुजबळराव)आंबव,व भुजबळराव,घाटीवळे, माने, कुरचुम,सर्व गावे ता.संगमेश्वर (रत्‍नागिरी जिल्हा), सरकार-रुकडी, भादोले, भेंडवडे. यवतमाळ आणि नागपूर येथील माने. ठोमासे गाव चे माने पाटील. माने सरकार (पतंगराव) गाव- खानापूर , जि-सांगली . माने-खुबी, ता कराड,.माने गाव- इस्लामपूर, ता. वाळवा, जि-सांगली == राजेघाटगे/राजेघाडगे घराणे == *[[घाटगे|राजे-घाटगे]] || [[घाटगे|राजे-घाडगे]] (वंश: सूर्यवंश गोत्र:कश्यप देवकः-सूर्यफुल)[कलचुरी - काळमुख सूर्यवंशी उर्फ घाटगे वंश], पाचेगाव,राजापूर, डिस्कळ(दिसकळ),मलवडी, निमसोड ता.खटाव, रायगाव, कोळ, कुकुडवाड (कराड भाग), खटाव मान काही भागात केंजळगड (सातारा जिल्हा), कुमठे,बोरगांव(बहे)(जिल्हा सागली) कागल (कोल्हापूर जिल्हा) बारामती (पुणे जिल्हा) (महाराष्ट्र, कर्नाटक). == मोरे घराणे == * [[मोरे]] - सुर्यवंश, लक्षमणपुत्र चंद्रकेतूचे वंशज, (मौर्यखंड), चंद्रगुप्त मौर्याचे कोकणात स्थलांतरित झालेले वंशज. सुरुवातीस छत्रपती शिवरायांना स्वराज्यासाठी विरोध आणि नंतर यांच्याच वंशजानी हिंदवी स्वराज्याकरिता तसेच पानिपतात स्वतःच रक्त सांडवल. जावळी, रायगड किल्ल्याचा परिसर, खटाव (सातारा जिल्हा) या गावाजवळचा वर्धनगड (महाराष्ट्र). == मोहिते घराणे == *[[मोहिते]] - चव्हानकुळी, [[तळबीड]][[जालना|, गोवेे(सातारा) येेेथील 'मोहिते इनामदार]]' [पोखले-ता.पन्हाळा येथील-मोहिते पाटील]. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते हे वीर पुरुष. == मानकर घराणे == *'''मानकर/माणकर :''' सेनापती खंडोजी दादजी माणकर (छत्रपती शाहू पर्व) यांचे सरदार घराणे.(सरखेल तुळाजी कान्होजी आंग्रे यांचे सासरे). "रायगड जिल्हा": माणकर वाडा-खरवली, ता.माणगांव (इनामदार) "पुणे जिल्हा": सांगरुण-कातवडी, ता.हवेली. (सरपाटील मोसे खोरे) मौजे पारगाव तर्फे खेड (पाटील) ता. आंबेगाव, मानकरवाडी-मुळशी, मावळ, भोर, जुन्नर, इंदापूर या तालुक्यात आणि महाड-रायगड जिल्ह्यात उपशाखा वस्तीस आहेत. (इतिहास संशोधन-श्री.गणेश संभाजी मानकर, पुणे दि.०९.०९.२०२३) == मारणे घराणे == *[[मारणे]] - [[मुठे खोरे]] , [[मुठे मावळ]] * [['मारणे देशमुख']] * == शिर्के घराणे == * [[शिर्के]] - कोकण, श्रीरंगपूर (महाराष्ट्र). बल्लाळ होयसळ यादव यांचे वंशज == शिवले घराणे == *शिवले - हे प्रतिष्ठित मराठा घराणे आहे, "देवक वडाचे, वढू बुद्रुक तुळापूर, म ुंगे, किवळे, शिवली - भड वली व रेडग/ महाराष्ट्र. शिवले देशमुख, शिवले पाटील, शिवले चौगुले, शिवले (शिवळे ) -इनामदार ई. पदावर काम केलेले आहे. महत्त्वाचे कार्य म्हणजे छत्रपती संभाजी महाराज याचे अंतिम क्रिया याच घराण्यातील वीर पुरुषांनी केली." https://www.facebook.com/Shivale070419810704981/ संभाजी महाराजांची समाधी स्थळ वढू बुद्रुक गावी आहे. == सावंत घराणे == * [[सावंत]] - सावंतवाडी, (कोकण विभाग महाराष्ट्र आणि गोवा राज्य) == गायकवाड घराणे == * [[गायकवाड]] हे सूर्यवंशी क्षत्रिय मराठा घराणे आहे. घाटगे यांच्या प्रमाणेच मंगळवेढ्याच्या सूर्यवंशी कलचुरी/काळमुख घराण्याची एक शाखा. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापासून ते मराठा साम्राज्याच्या अंतापर्यंत या घराण्याने महत्त्वाची कामगिरी बजावली. क्षत्रियांच्या अनेक धर्मांपैकी एक असलेला धर्म म्हणजे गाईचे रक्षण करणे, गाईला कवाड दिले म्हणून गायकवाड असे या घराण्याचे नाव पडले. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या पत्नी सकवारबाई यांचे माहेर गायकवाड घराणे होते. पुणे भागातील गायकवाड घराण्याने गुजरातवर स्वारी करून गुजरातमध्ये बडोदा संस्थानची स्थापना केली. सुर्वे, थोरात, काकडे, हांडे, शितोळे, खंडागळे, राऊत, सूर्यवंशी, दिनकरराव ही सर्व मराठा घराणी या गायकवाड कुळातूनच उत्पन्न झालेली आहेत. या सर्व घराण्यांचे देवक सूर्यफूल आहे. == गरुड घराणे == *'''''गरुड''''' - राष्ट्रकुट शाखा. महाराष्ट्र बेलसर, (मावळ) सांगिसे, टाकवे(खुर्द). ==शेलार घराणे == * शेलार/ [[शिलाहार]] अपरांत- यांचे कोल्हापूर व कोकण (महाराष्ट्र). == जगताप घराणे == '''[[जगताप]] -''' गुट्टीच्या सूर्यवंशी जगताप चोळ राजांचे वंशज. हे जगताप चोळ देवगिरीच्या यादवांचे मंडलिक होत. '''राजगादी''' : गुट्टी, आंध्रप्रदेश '''निशाण''' :  ध्वज स्तंभावर ऐरावत '''हरजीराजे जगताप''' हे जगताप कुळातील मुळेपुरुष आहेत. '''सरदार गोदाजीराजे जगताप''' हे  त्यांच्या शौर्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जवळचे बालपणीचे मित्र होते. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या पहिल्या किल्ल्यासाठी त्यांनी तोरणा किल्ल्यावरील हल्ल्यात भाग घेतला होता. '''सरदार खंडोजी जगताप''' '''व''' '''सरदार कृष्णाजी जगताप''':पणदरे गावातील शिवाजी महारांजांच्या सैन्याखालील मराठा सरदार . == जाधव घराणे == * हिंदुस्थान च्या इतिहासातील मातब्बर शुर घराणे म्हणजे [[जाधव]] घराणे ,या घराण्यांचा वंश मुळत: यदुकुळ भगवान श्री कृष्णाच्या कुळाशी आणि रजपुत शाखा जाडोन कुळाशी आहे. * वंश- चंद्रवंश,कुळ-यदुकुळ, देवक- पानकणीस, गोत्र -अत्री, कुळदेवी जोगेश्वरी,श्री तुळजाभवानी पश्चिम महाराष्ट्रातील काही घराण्यांचे कुलदैवत श्री जोतिर्लिंग वाडी रत्‍नागिरी जि.कोल्हापुर,आणि , काही घराण्यांचे सातारा जिल्ह्यातील पाटण तालुक्यातील जळव येथील श्री जोतिर्लिंग आहे * हिंदवी स्वराज्याच्या महान संकल्पनेचा जन्म जिच्या उदरातुन झाला त्या स्वराज्य जननी राजमाता माॅसाहेब जिजाऊ यांचे वडील ,राजे लखुजीराव जाधव राव यांच्या घराण्याच्या अनेक शाखा महाराष्ट्रात आहेत. या घराण्याला राव हा किताब आहे. राजे जाधवराव, जाधवराव इनामदार, सरदार जाधव, जाधव-पाटील, अशी अनेक हिंदवी स्वराज्यातील मातब्बर सरदार घराणी तथा सरंजामदार घराणी महाराष्ट्रात आहेत. शंभुसिंह जाधवराव,सरसेनापती धनाजीराव जाधवराव,चंद्रसेन जाधव असे अनेक वीर योद्धे या कुळात जन्माला आहे, पैकी, * सिंदखेडराजा चे राजे जाधवराव, सासवड चे जाधवराव,भुईंज चे जाधवराव,मालेगांव ,निनाम, बहे, परींचे,साताऱ्याच्या उत्तरेस असलेले लिंब गोवे गांव चे सरदार जाधव, कोरेगांव तालुक्यातील जळगांव चे सरदार जाधव-इनामदार, उंब्रज चे सरदार जाधव इनामदार ,आर्वी चे सरदार जाधव-पाटील इनामदार. वडोली चे सरदार जाधव, पाटण तालुक्यातील काही गावे,कुंभार्ली,कराड गोळेश्वर चे जाधव, सातारा सांगली कोल्हापुर इत्यादी अनेक गावांमध्ये मातब्बर आणि मानकरी सरदार घराणी या शाखेशी जोडली आहेत * जाधव म्हणजेच देवगिरीचे यादव. या कुळातील अजून काही आडनावाचे ही पुणे जिल्ह्यातील बारा मावळातील मरळ, घारे, कडू, निगडे ही आहेत. == सरदार थोरात घराणे == *थोरात - देवक सुर्यफूल, सूर्यवंशी, गोत्र वशिष्ठ, कोल्हापूर, सांगली, सातारा, अकोले, सिन्नर, पारनेर, [[वाळकी]], [[वीरगाव]], पिंपळगाव, खुटबाव, वाळवणे, अष्टा, भूम, ओंड, कार्वे, बहे, वाळवे, येळवी,‌‌ थोरातवाडी कौठा , अनगरें ता श्रीगोंदा. छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून पेशवेकाळापर्यंतचे सरदार घराणे. == तुंवर-पाटील घराणे == *[राजेतौर,तुंवर-पाटील ठाकुर] -कुंतलवंशीय पांडवातील अर्जुनाचे व दिल्लीपती आणि ग्वाल्हेरचा तोमर,तंवर यांचे वंशज आणि साडेबावीस गावे गोदावरी नदीच्या काठी जहागिरदार जिल्हा जालना आणि बीड यांच्या सीमेवर आणि कोल्हापूर येथे भोज राजाची राजधानी कसबा बीड येथील पाटीलकी आणि सावकार == घोरपडे घराणे == *[[घोरपडे]], सिसोदे वंश, [[राजे घोरपडे]] - [[मुधोळ]], (महाराष्ट्र, कर्नाटक). संताजी घोरपडे हे घराण्यातील प्रभावशाली विरपुरुष. देवाक पाच पालवी,कुळ दैवत पाली चा खंडोबा गावे -भाडळे,जांब ,चिचंणी,डिस्कळ कआंबळएश्वर,एकाब,शिरढोण नांदगाव, तासगांव == घार्गे-देसाई (देशमुख) घराणे == *[[घर्गे-देसाई (देशमुख) शिरोळ]] आणि निमसोड- महाभारतातील यशोवर्धन राजाचे वंशज == परिहार-(पऱ्हाड) घराणे == *परिहार-(पऱ्हाड)]]- साडे बारा गावे (वंश सूर्यवंश) गोदरी, अंचरवाडी, भालगाव, पिंप्री, डिग्रस बु, यवता, माळशेंबा, केंदूर *[[पाटील]] - मूळचे सरदेसाई-सध्याचे वतनदार पाटील बसरेवाडी - भुदरगड (कोल्हापूर), देशमुख घराणे, [कोल्हापूर][बेळगांव][गडहिंग्लज] * == श्रीमंत सरदार कड/कडू देशमुख घराणे == *बारा मावळ पैकी एक मोसे खोऱ्याचे देशमुख वतनदार *चाकणच्या ८४ गावांची सरदेशमुखी *नायगाव(पुरंदर) *शिराळा, अमरावती, अहिल्यानगर येथे उपशाखा वास्तव्यास आहेत. *कडू आडनावामध्ये ब्रिटिशकाळात चूक होऊन काही ठिकाणी "कड" हे आडनाव झालेले पाहायला मिळते *कडू घराण्याच्या इतिहास संशोधनाचे व एकीकरणाचे कार्य श्री.कृणाल कडू देशमुख करत आहेत. *https://www.instagram.com/kadu_sardar?igsh=amRucGQ3M2VuY2s2 हे कडू घराण्याचे अधिकृत पेज आहे. == काळे-देशमुख घराणे == १) राशीन, ता.कर्जत, जि.नगर २)घोडेगाव, ता.आबेगाव,जि.पुणे 3) कुवर बहाद्दूर-देशमुख(काळे), सिन्नर, जि.नाशिक == शिळीमकर देशमुख घराणे == *शिळीमकर देशमुख :(मूळ शिंदे)सरदार घराणे,देशमुख गुंजन मावळ(भोर - राजगड परिसर) == काटे घराणे == *काटे घराणे :- पूने, हिंगणगाव, टाकोबाईचीवाडी, ता. फलटण<br /> == इनामदार शिरोळे पाटील घराणे == *इनामदार शिरोळे पाटील घराणे - शिवाजीनगर (भांबुर्डे) पुणे शहर, पावनखिंड च्या युद्धात वीरगती झालेले शिलेदार राणोजी शिरोळे व पानिपत वीर शेखोजी शिरोळे पाटील. शिरोळे हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्रमुख घराणं आहे. या घराण्याचे आडनाव मूळचे शिरवले होते. शिरवळे बुरुज हे रोहिडा किल्ल्याच्या सात बुरुजांपैकी एक आहे, त्यामुळे या कुटुंबाचे आडनाव शिरवळे या बुरुजावरून आले आहे. या कुटुंबाचा इतिहास मराठा साम्राज्यासाठी शौर्य आणि सेवेने चिन्हांकित आहे पावनखिंड येथे झालेल्या युद्धात बांदल सेनेत शिरोळे सरदार देखील होते त्या युद्धात वीरगती झालेले शिरोळे सरदार यांना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुण्यातील भांबुर्डे आजचे छत्रपती शिवाजी नगर येथील काही जमीन इनाम म्हणून दिली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.7717/peerj.19621/supp-3|title=Supplemental Information 3: Maternal characteristics of GH and non-GH participants|website=doi.org|access-date=2025-07-15}}</ref> पुढे देखील शिरोळे सरदार हे स्वराज्याच्या सेवेत होते पानिपत च्या तिसरा युद्धात शिरोळे घराण्यातील 7 कर्तबगार व्यक्ती यांना वीरगती झाल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना पिंपळे गुरव येथील जमीन इनाम म्हणून दिली शिरोळे कुटुंबाचा धर्म आणि जात -- हिंदू, क्षत्रिय ९६ कुळी मराठा, कुलदेव - जेजुरीचा खंडोबा, कुल देवी - तुळजापूरची तुळजाभवानी, गोत्र - शांडिल्य, देवक - सूर्यफुल (सूर्यफुल). येकोजी - १ शिरोळे (शिरवले) हे या घराण्याचे मूल पुरुष. शिरोळे वंशवृक्ष - येकोजी - (मुल पुरुष) -- शेखोजी -- राणोजी (पावनखिंडीच्या लढाईत लढले) -- रत्नोजी -- येकोजी - २ आणि मोराजी, येकोजीला तीन मुलगे होते -- जेसोजी, जोगोजी, गिरजोजी आणि मोराजीला पाच पुत्र - सुलतानजी, राणोजी, शेखोजी, आनंदराव, गोविंदराव. == गोळे घराणे == *गोळे घराणे, भुजजी गोळे,धाकलोजी गोळे, रुद्रजी गोळे १५३ गावात सरनौबत गोळे ==दाभाडे घराणे == {{बदल}} *चऱ्होलीकर सरदार दाभाडे बजाजी दाभाडे पाटील ([[तळेगाव दाभाडे]]) यांना दोन मुले होती. १ले येसाजीराव व दुसरे सोमाजीराव होय. * सोमाजी बिन बजाजी दाभाडे च-होली गावच्या वतनावर आले. च-होली सरदार दाभाडे घराण्यातील सोमाजीराव दाभाडे हे मूळ पुरुष होय. सोमाजी दाभाडे यांना २ मुले होती. थोरले कृष्णाजी व '''धाकटे बाबुराव''' होय. [[कृष्णाजी दाभाडे]] यांचा अनेक ऐतिहासिक पत्रांमध्ये उल्लेख आढळतो. छत्रपती_शाहू_महाराज शाहू महाराज १६९० पासून महाराणी येसुबाईसाहैब यांचे सोबत औरंगजेबच्या कैदेत होते. औरंगजेबच्या शेवटच्या काळात शाहू राजांना सोडवण्यासाठी ज्या मराठा सरदारांनी प्रयत्नांची शिकस्त केली, त्यामध्ये सरदार कृष्णाजी दाभाडे चऱ्होलीकर ही होते. छत्रपती शाहू महाराज यांनी सुटकेनंतर दाभाडे घरण्यावर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सोपविल्या होत्या. स्व पराक्रमाचा जोरावर त्यांनी त्या सार्थ केल्या. शाहू महाराजांनी खंडेराव दाभाडे यांना सेनापतीपदी नियुक्त केले तर, कृष्णाजी दाभाडे यांना सुभेदार व सेनाबारासहश्री म्हणून नेमले. महाराणी येसूबाई यांची दिल्लीहून सुटका करण्यासाठी गेलेल्या मराठा सैन्यात कृष्णाजी दाभाडे हे सुभेलष्कर म्हणून सामील होते. सातारा व कोल्हापूर छत्रपतींमधील वारणेच्या तहात ते उपस्थित होते. गुजरात, खान्देश, मिरज, बारामती, कोकण, दिल्लीमधील लढ्यात त्यांचा सहभाग होता. त्यांच्या पराक्रमावर खुश होऊन शाहू छत्रपतीकडून त्यांना अनेक गावची वतनदारी मिळाले होती. त्यांना १२ गावांची जहागिरी होती, त्यापैकी चऱ्होली हे प्रमुख वतनाचे गाव आहे. इ स 1725 मध्ये चऱ्होली येथील डोंगरावर वाघेश्वर महादेवाचे मंदिर सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे यांनी बांधले. श्रीमंत सुभेदार श्री कृष्णाजी दाभाडे यांचा कार्याचा सन्मान म्हणून चऱ्होली ग्रामस्थच्या वतीने व श्री सागर दाभाडे आणि दाभाडे घराणे यांच्या विशेष प्रयत्नांमधून चऱ्होली येथील प्रमुख चौकाला "श्रीमंत सुभेदार कृष्णाजी दाभाडे" चौक असे नामकरण पूर्वी करण्यात आले होते. शिवाय मरकड रोडला इंद्रायणी नदीवर असणाऱ्या पुलाला "श्रीमंत सरसेनापती खंडेराव दाभाडे सरकार"पूल असे नामकरण करण्यात आले आहे. == मराठा राज्ये == ब्रिटिशांच्या भारतातील आगमनापूर्वी भारतावर मराठ्यांचे साम्राज्य होते. भारत देशावर ब्रिटिश सत्ता येण्यापुर्वी भारताच्या अटक ते कटक (पुर्व-पश्चिम दिशा), पंजाब-हरियाना ते तंजावर (उत्तर-दक्षिण दिशा) या भूभागावर सातारा(चक्रवर्ती राजधानी) अंकित अनेक मराठी महाराजांची बडोदा, धार, ईंदौर, ग्वाल्हेर, तंजावर अशी राज्ये तसेच मराठी सरदारांची संस्थाने होती. * [[अक्कलकोट]] * [[इचलकरंजी]] * [[इंदूर]] * [[औंध]] * [[कुरुंदवाड]] * [[कोल्हापूर]] * [[ग्वाल्हेर|ग्वाल्ह]].[[ग्वाल्हेर|र]] * [[धनुर]] * [[जत]] * [[जव्हार]] * [[झांशी]] * [[तंजावर]] * [[देवास]] (थोरली पाती, धाकटी पाती) * [[धार]] * [[नागपूर]] * [[फलटण]] * [[बडोदे]] * [[भोर]] * [[मुळशी]] * [[मुधोळ]] * [[सांदूर]] - [[कर्नाटक]] * [[सांगली]] * [[सातारा]] * [[सावंतवाडी]] * म्हसवड. * मलवडी *[[घाटगे|बुध]] * (कागल ) * (जावळी) *भाळवणी *भूम (थोरात दिनकरराव) *तळेगाव दाभाडे *वाळकी ( थोरात दिनकरराव) *खुटबाव( थोरात दिनकरराव ) *वीरगाव ( थोरात दिनकरराव) {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:याद्या]] ==दांडाईत घराणे== ई.१८ ते १९ व्या शतकात भारत स्वातंत्र्य होण्याच्या अगोदर दांडाईत घराणे हे निजामकालीन शुरविर -दानविर मराठा घराणे आहे. या घराण्याला निजामकालीन पट्टेदार(जमिनदार)हि उपाधी होती.दांडाईत घराणे हे मुळचे पुरातन ब्राम्हणखेडा कल्याणी तिरावर वसलेले गावचे (पुरातन ब्राम्हणखेडा). ई.स.१८६७-६८ साली पुरातन ब्राम्हणखेडा हे गाव कल्याणी नदीला महापुर आल्याने या महापुरात नेस्तनाबूत झाले.आज इ.स.२०२४ रोजी सुद्धा या पुरातन ब्राम्हणखेडा या गावाचे आवशेस सापडते पहायला मिळतात येथे पुरातन गाव स्थीर होते याची साक्ष म्हणुन पवन पुत्र मारोतीरायाचे मंदिर येथे पहावयास मिळते तसेच गावगढीचे आवशेस पांढरी माती पहावयास मिळते. गाव महापुरात वाहुन गेले पण मारोतीरायाचे मंदिर येथे स्थिर उभे राहिले म्हणुन गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी त्यांच्या मोठ्या मुलांचे नाव(मारोती गोविंदा दांडाईत) ठेवले. त्या महापुरात नंतर पुन्हा गाव वस्ती स्थीरवण्यासाठी गोविंदा देवराव दांडाईत यांनी नविन ब्राम्हण खेडा या गाव उभारण्यासाठी आपली स्वतःची २३ एक्कर जमिन गावांसाठी दानपत्र करून दिली.हे दानपत्रक पुरविच्या निजामकालीन हैद्राबाद संस्थानातकडे आहे. <nowiki>*</nowiki>गोविंदा देवराव दांडाईत यांची वंशवाळ* ता.जालना जि.औरंगाबाद महाराष्ट्र भारत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://accounts.google.com/v3/signin/identifier?continue=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&emr=1&followup=https%3A%2F%2Fmail.google.com%2Fmail%2Fu%2F0%2F&ifkv=Ab5oB3oJayiARpbMfjfkFVhfeoBi70YZI8-0avgWMzs9HWGmnya1F3Wy_9AV1tqD0RzWHD1O3YI4&osid=1&passive=1209600&service=mail&flowName=GlifWebSignIn&flowEntry=ServiceLogin&dsh=S-1153905163%3A1723989572204402&ddm=0|title=Gmail|website=accounts.google.com|access-date=2024-08-18}}</ref>[अपत्ये: ४ मुल] १#)मारोती गोविंदा दांडाईत(अपत्ये नाही) २) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २ मुलं) ३)मंजाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुली) ४)लहानूजी गोविंदा दांडाईत (अपत्ये नाही) २#) आबाजी गोविंदा दांडाईत(अपत्ये २मुल) १#)बाबुराव आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३मुल २मुली) १/तुकाराम बाबुराव दांडाईत (अपत्ये १मुलगी) २)भाऊराव बाबुराव दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं २मुली) ३) बाबासाहेब बाबुराव दांडाईत (अपत्ये २मुल १मुलगी) २#)(२/पिराजी आबाजी दांडाईत(अपत्ये ३ मुलं १मुलगी) १)त्र्यंबकराव पिराजी दांडाईत(अपत्ये ४मुल १मुलगी) २)लिंबाजी पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल) ३)जनार्दन पिराजी दांडाईत(अपत्ये २मुल १मुलगी) ३#)३/मंजाजी गोविंदा दांडाईत( २मुली ) == सोळंके(साळुंखे)घराणे == *''' सोळंके घराणे''' हे मराठवाडा, विदर्भातील प्राचीन महाराष्ट्रातील प्रमुख मराठा घराणे आहे. चालुक्य यांचे वंशज व वतनदार घराणे आहे. f5vpkkblii4yf7e0lm7xent5zpobc77 0 71080 2680704 2434471 2026-04-24T12:22:03Z ~2026-25064-47 182479 /* मृत्यू */ 2680704 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = |पूर्ण नाव = नरेंद्र अच्युत दाभोळकर | चित्र = <!--NarendraDabholkar.jpg--> | चित्र_आकारमान = | चित्रtitle = नरेंद्र दाभोळकर | चित्रशीर्षक_पर्याय = |जन्मनाव = नरेंद्र | जन्म_दिनांक = [[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] | जन्म_स्थान = [[सातारा]] | मृत्यू_दिनांक = [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]] | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | मृत्यू_कारण = मारेकऱ्यांनी डोक्यात गोळ्या घालून हत्या केली | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = मिरज वैद्यकीय महाविद्यालय | पेशा = वैद्यकीय | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना |जन्म_गाव = माहुली [[सातारा जिल्हा]] |मूळ_गाव =[[सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील दाभोली | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = [[साधना (साप्ताहिक)]] | पदवी_हुद्दा = संपादक | कार्यकाळ = १ मे १९९८ पासून निधन होईपर्यंत | पूर्ववर्ती = [[वसंत बापट]] | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = हिंदू | जोडीदार = शैला | अपत्ये = [[मुक्ता दाभोलकर|मुक्ता दाभोळकर]]-पटवर्धन (कन्या)<br>डॉ. हमीद दाभोळकर (पुत्र) | वडील = अच्युत लक्ष्मण दाभोळकर | आई = ताराबाई अच्युत दाभोळकर | नातेवाईक = डॉ. देवदत्त दाभोळकर व दत्तप्रसाद दाभोळकर (बंधू) | पुरस्कार = [[पद्मश्री]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''नरेंद्र अच्युत दाभोळकर''' ([[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] - [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]]) हे [[मराठी]] बुद्धिवादी, विज्ञानवादी, समाजसुधारक व सामाजिक कार्यकर्ते होते. अघोरी सामाजिक प्रथा व [[अंधश्रद्धा|अंधश्रद्धांच्या]] निर्मूलनासाठी अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती या संघटनेसोबत काम करू लागले. अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती ही संघटना इ.स. १९८२ साली श्याम मानव यांनी स्थापन केली आहे. मात्र इ.स. १९८९ साली नरेंद्र दाभोळकरांनी [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] या नावाची वेगळी संघटना सुरू केली. ते स्वत या संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष होते. नरेंद्र दाभोलकर यांची मंगळवार दि. २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या ओंकारेश्वर पूलावर अज्ञातांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. ==जीवन== वडील अच्युत लक्ष्मण दाभोलकर व आई ताराबाई यांच्या दहा अपत्यांपैकी नरेंद्र हे सर्वात धाकटे होय. त्यांचा जन्म [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माहुली]] या गावी झाला. सुप्रसिद्ध तत्त्वचिंतक कै. डॉ. [[देवदत्त दाभोलकर]] हे त्यांचे सर्वात थोरले बंधू होते. दाभोलकरानी शैला यांच्याबरोबर विवाह केला. त्याना मुक्ता आणि हमीद ही अपत्ये आहेत. सामाजिक कार्यकर्ते हमीद दलवाई यांच्या नावावरून त्यांनी आपल्या मुलाचे नाव ठेवले. लग्न सोहळा व त्या मधील खर्च यावर ते सतत टीका करीत. आपल्या दोन्ही मुलांचे विवाह साध्या पद्धतीने केले. ==शिक्षण== नरेंद्र दाभोलकरांचे माध्यमिक शिक्षण [[सातारा|साताऱ्यातील]] न्यू इंग्लिश स्कूल शाळेत झाले. त्यांनी [[सांगली|सांगलीतील]] विलिंग्डन महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेतील उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. ते राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचे उत्तम [[कबड्डी|कबड्डीपटू]] म्हणून क्रीडाजगतात प्रसिद्ध होते. कबड्डीवर उपलब्ध असलेले एकमेव शास्त्रशुद्ध पुस्तकही त्यांनी लिहिले. कबड्डीतील योगदानासाठी त्यांना मानाचा शिवछत्रपती पुरस्कारही मिळाला. [[इ.स. १९७०]] साली मिरज वैद्यकीय महाविद्यालयातून वैद्यकीय शाखेचे शिक्षण पूर्ण केले व त्यानंतर त्यांनी [[सातारा]] येथे वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला.<ref>[http://prahaar.in/topstory/125977 दाभोलकर म्हणजेच अंनिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977 |date=2015-09-28 }} {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977}}</ref> ==सामाजिक कार्य== [[बाबा आढाव]] यांच्या [[एक गाव - एक पाणवठा]] या चळवळीत दाभोलकर यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांनी श्याम मानव यांच्या [[इ.स. १९८२]] साली स्थापन झालेल्या अखिल भारतीय [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] मध्ये कार्य सुरू केले. पण नंतर [[इ.स. १९८९]] मध्ये त्यापासून वेगळे होऊन त्यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती स्थापन केली. साने गुरुजींनी स्थापन केलेल्या [[साधना (साप्ताहिक)|साधना]] या लोकप्रिय साप्ताहिकाचे ते डिसेंबर 1998 पासून मृत्यूपर्यंत संपादक होते. ===अंधश्रद्धेविरोधात आयुष्यभर लढा=== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अनिष्ट रुढी, परंपरा मोडीत काढण्यासाठी लोकप्रबोधन करण्यात येते. महाराष्ट्र जादूटोणाविरोधी विधेयक विधिमंडळात मंजूर व्हावे, यासाठी दाभोलकर गेल्या काही वर्षांपासून कार्यरत होते. यासंदर्भात सातत्याने विविध राजकीय पक्षांच्या नेत्यांची भेट घेऊन विधेयकाच्या बाजून सर्वपक्षीय मत बनवण्याचे काम ते करीत होते. समाजातील अनेक भोंदू बाबांचे पितळ दाभोलकर आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या कार्यकर्त्यांनी सप्रयोग उघडे केले होते. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/narendra-dabholkar-shot-dead-in-gun-attack-by-anonymous-178490 | title =दाभोलकरांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार | भाषा = मराठी}}</ref> ==[[रिंगणनाट्य]]== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येचा निषेध ‘महाराष्ट्र अंनिस’ लोकरंगमंचच्या कार्यकर्त्यांनी सनदशीर आणि सर्जनशील मार्गाने केला. रिंगणनाट्याच्या माध्यमातून ठिकठिकाणी हा निषेध करण्यात आला. या रिंगणनाट्याच्या निर्मितीसाठी ज्या कार्यशाळा अतुल पेठे आणि राजू इनामदार यांनी घेतल्या, त्या कार्यशाळांचा आणि रिंगणनाट्यांचा वेध [[रिंगणनाट्य]] या पुस्तकात घेण्यात आला आहे. == साहित्य == * अंधश्रद्धा : प्रश्नचिन्ह आणि पूर्णविराम - राजहंस प्रकाशन * अंधश्रद्धा विनाशाय - राजहंस प्रकाशन * ऐसे कैसे झाले भोंदू - मनोविकास प्रकाशन * ज्याचा त्याचा प्रश्न (अंधश्रद्धा या विषयावरील नाटक - लेखक : अभिराम भडकमकर). या नाटकाचे साडेचारशेहून अधिक प्रयोग झाले आहेत. * झपाटले ते जाणतेपण - संपादक नरेंद्र दाभोळकर व विनोद शिरसाठ. * ठरलं... डोळस व्हायचंच - मनोविकास प्रकाशन * तिमिरातुनी तेजाकडे - राजहंस प्रकाशन * दाभोलकरांच्या दहा भाषणांची सी.डी. * प्रश्न तुमचे उत्तर दाभोलकरांचे - डी.व्ही.डी, निर्माते - मॅग्नम ओपस कंपनी. * प्रश्न मनाचे (सहलेखक डॉ हमीद दाभोलकर) - राजहंस प्रकाशन * भ्रम आणि निरास - राजहंस प्रकाशन * मती भानामती- राजहंस प्रकाशन (सहलेखक माधव बावगे) * विचार तर कराल? - राजहंस प्रकाशन * विवेकाची पताका घेऊ खांद्यावरी - दिलीपराज प्रकाशन * श्रद्धा-अंधश्रद्धा - राजहंस प्रकाशन ([[इ.स. २००२]]) ==दाभोलकरांच्या संस्था== * [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] * परिवर्तन * [[साधना (साप्ताहिक)]] == मृत्यू == मला माझ्याच देशात पोलीस स्वतःच्या लोकांकडून संरक्षण घ्यायचे असेल तर मला काहीतरी चुकीचे वाटते, मी भारतीय राज्यघटनेच्या चौकटीत लढा देत आहे आणि हे कोणाविरुद्ध नाही तर सर्वांसाठी आहे.- पोलीस संरक्षण नाकारण्यावर दाभोलकर. नरेंद्र दाभोलकर यांची २० ऑगस्ट, २०१३ मंगळवारी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या महर्षी शिंदे पुलावर (प्रचलित नाव ओंकारेश्वर पूल) RSS च्या दोन सदस्यांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. [[पुणे|पुण्यामध्ये]] असताना ते रोज सकाळी घरापासून ते बालंगधर्व रंगमंदिरापर्यंत फिरायला जात असत.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/narendra-dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | 2 = | title = नरेंद्र दाभोलकरांची पुण्यात हत्या | भाषा = मराठी | access-date = 2013-08-20 | archive-date = 2013-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130823211734/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/Narendra-Dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | url-status = dead }}</ref> मंगळवार २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी घरून निघाल्यावर दाभोलकर शिंदे पुलावरून रस्त्याच्या ओंकारेश्वर मंदिराच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या कडेने साधना साप्ताहिक कार्यालयाच्या दिशेने निघाले होते. पुलावर असताना सकाळी साडेसातच्या सुमारास त्यांच्यावर दोन अज्ञात हल्लेखोऱांनी चार गोळ्या झाडल्या. एक गोळी त्यांच्या पाठीच्या बाजूला लागली, एक चुकीच्या दिशेने गेली. चार गोळ्यांपैकी दोन गोळ्या त्यांच्या डोक्याला लागल्यामुळे दाभोलकर घटनास्थळीच कोसळले . <br /> गोळीबार केल्यावर हल्लेखोर स्प्लेंडर दुचाकीवरून पळून गेले. हल्लेखोर २५ ते ३० वयोगटातील होते. हल्लेखोरांपैकी एकाने टोपी घातली होती आणि दुसऱ्याच्या पाठीवर बॅग होती. घटना घडल्यावर हल्लेखोर रविवार पेठेच्या दिशेने पळून गेल्याचे पोलिसांनी सांगितले. एका प्रत्यक्षदर्शीने ही घटना बघितल्यावर पोलिसांना त्याबद्दल माहिती दिली. पोलिसांनी दाभोलकरांना ससून रुग्णालयात हलविले. ससून रुग्णालयातील डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले. दाभोलकर यांच्या शर्टच्या खिशामध्ये एक छायाचित्र आणि दोन धनादेश होते. त्यापैकी एका धनादेशावर दाभोलकर यांचे नाव लिहिले होते, असे पोलिसांनी सांगितले <br /> छायाचित्रावरून आणि साधना साप्ताहिकाच्या काही कार्यकर्त्यांनी ओळख पटविल्यावर पोलिसांनी नरेंद्र दाभोलकर यांची हत्या झाल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/how-narendra-dabholkar-shoot-dead-in-pune-178540/ | title =... असा झाला नरेंद्र दाभोलकर यांच्यावर हल्ला | भाषा = मराठी}}</ref> ==पुरस्कार== * अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनने त्यांच्यातर्फेचा पहिला समाजगौरव पुरस्कार ’अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती’ला दिला होता. * समाज गौरव पुरस्कार- [[रोटरी क्‍लब]] * दादासाहेब साखवळकर पुरस्कार * [[शिवछत्रपती पुरस्कार]] - [[कबड्डी]] * शिवछत्रपती युवा पुरस्कार - कबड्डी * पुणे विद्यापीठाचा साधना जीवनगौरव पुरस्कार (मरणोत्तेर) * भारत सरकारचा पद्मश्री पुरस्कार (मरणोत्तर) ==दाभोलकरांच्या नावाचे पुरस्कार== * अमेरिकेतील न्यू यॉर्कच्या महाराष्ट्र फाउंडेशनने २०१३सालापासून समाजहितार्थ एखाद्या कार्यात वाहून घेणाऱ्या व्यक्तीला डॉ. नरेंद्र दाभोलकर स्मृती पुरस्कार सुरू केला आहे. पहिल्याच वर्षी हा पुरस्कार महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MKCL)चे व्यवस्थापकीय संचालक विवेक सावंत यांना जाहीर झाला आहे. ==दाभोलकरांच्या हत्येच्या घटनाक्रमावरील पुस्तके== * विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट (डाॅ.हमीद दाभोलकर) ==दाभोलकराँचे भूत== श्याम पेठकर यांनी लिहिलेले [[दाभोळकरचे भूत]] या नावाचे एक नाटक हरीष इथापे यांनी दिग्दर्शित केले होते. समीर पंडित यांनी नाटकाची निर्मिती केली होती, आणि वैदर्भीय कलावंतांनी ते रंगभूमीवर आणले होते. ==... उत्तर दाभोलकरांचे (पुस्तिका)== अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची सविस्तर मुलाखत त्‍यांच्या हत्येच्या तीन वर्षे आधी ‘प्रश्‍न तुमचा; उत्तर दाभोलकरांचे’ या शीर्षकांतर्गत झाली होती. श्रोत्यांच्या विविध शंकांचे त्यांनी नेमक्‍या शब्दांत निरसन केले होते. विनोद शिरसाठ यांनी ही मुलाखत घेतली होती. या मुलाखतीतल्या निवडक प्रश्‍नांचे संकलन या पुस्तिकेत करण्यात आले आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} * ''खरेखुरे'' (लेखसंग्रह), युनिक फीचर्स, २००६, संपादक सुहास कुलकर्णी, 'डॉ. नरेंद्र दाभोलकर', लेखक विनोद शिरसाठ, पाने ९५ ते ९९ * ‘विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट’ (डाॅ. हमीद दाभोलकर) {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, नरेंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी डॉक्टर]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी खेळाडू]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[र्ग:पुण्यातील शास्त्रज्ञ ]] e62h3m3aed0c18uto4jygmqkjzcz0sb 2680705 2680704 2026-04-24T12:26:09Z ~2026-25064-47 182479 /* मृत्यू */ 2680705 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = |पूर्ण नाव = नरेंद्र अच्युत दाभोळकर | चित्र = <!--NarendraDabholkar.jpg--> | चित्र_आकारमान = | चित्रtitle = नरेंद्र दाभोळकर | चित्रशीर्षक_पर्याय = |जन्मनाव = नरेंद्र | जन्म_दिनांक = [[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] | जन्म_स्थान = [[सातारा]] | मृत्यू_दिनांक = [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]] | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | मृत्यू_कारण = मारेकऱ्यांनी डोक्यात गोळ्या घालून हत्या केली | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = मिरज वैद्यकीय महाविद्यालय | पेशा = वैद्यकीय | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना |जन्म_गाव = माहुली [[सातारा जिल्हा]] |मूळ_गाव =[[सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील दाभोली | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = [[साधना (साप्ताहिक)]] | पदवी_हुद्दा = संपादक | कार्यकाळ = १ मे १९९८ पासून निधन होईपर्यंत | पूर्ववर्ती = [[वसंत बापट]] | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = हिंदू | जोडीदार = शैला | अपत्ये = [[मुक्ता दाभोलकर|मुक्ता दाभोळकर]]-पटवर्धन (कन्या)<br>डॉ. हमीद दाभोळकर (पुत्र) | वडील = अच्युत लक्ष्मण दाभोळकर | आई = ताराबाई अच्युत दाभोळकर | नातेवाईक = डॉ. देवदत्त दाभोळकर व दत्तप्रसाद दाभोळकर (बंधू) | पुरस्कार = [[पद्मश्री]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''नरेंद्र अच्युत दाभोळकर''' ([[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] - [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]]) हे [[मराठी]] बुद्धिवादी, विज्ञानवादी, समाजसुधारक व सामाजिक कार्यकर्ते होते. अघोरी सामाजिक प्रथा व [[अंधश्रद्धा|अंधश्रद्धांच्या]] निर्मूलनासाठी अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती या संघटनेसोबत काम करू लागले. अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती ही संघटना इ.स. १९८२ साली श्याम मानव यांनी स्थापन केली आहे. मात्र इ.स. १९८९ साली नरेंद्र दाभोळकरांनी [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] या नावाची वेगळी संघटना सुरू केली. ते स्वत या संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष होते. नरेंद्र दाभोलकर यांची मंगळवार दि. २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या ओंकारेश्वर पूलावर अज्ञातांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. ==जीवन== वडील अच्युत लक्ष्मण दाभोलकर व आई ताराबाई यांच्या दहा अपत्यांपैकी नरेंद्र हे सर्वात धाकटे होय. त्यांचा जन्म [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माहुली]] या गावी झाला. सुप्रसिद्ध तत्त्वचिंतक कै. डॉ. [[देवदत्त दाभोलकर]] हे त्यांचे सर्वात थोरले बंधू होते. दाभोलकरानी शैला यांच्याबरोबर विवाह केला. त्याना मुक्ता आणि हमीद ही अपत्ये आहेत. सामाजिक कार्यकर्ते हमीद दलवाई यांच्या नावावरून त्यांनी आपल्या मुलाचे नाव ठेवले. लग्न सोहळा व त्या मधील खर्च यावर ते सतत टीका करीत. आपल्या दोन्ही मुलांचे विवाह साध्या पद्धतीने केले. ==शिक्षण== नरेंद्र दाभोलकरांचे माध्यमिक शिक्षण [[सातारा|साताऱ्यातील]] न्यू इंग्लिश स्कूल शाळेत झाले. त्यांनी [[सांगली|सांगलीतील]] विलिंग्डन महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेतील उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. ते राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचे उत्तम [[कबड्डी|कबड्डीपटू]] म्हणून क्रीडाजगतात प्रसिद्ध होते. कबड्डीवर उपलब्ध असलेले एकमेव शास्त्रशुद्ध पुस्तकही त्यांनी लिहिले. कबड्डीतील योगदानासाठी त्यांना मानाचा शिवछत्रपती पुरस्कारही मिळाला. [[इ.स. १९७०]] साली मिरज वैद्यकीय महाविद्यालयातून वैद्यकीय शाखेचे शिक्षण पूर्ण केले व त्यानंतर त्यांनी [[सातारा]] येथे वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला.<ref>[http://prahaar.in/topstory/125977 दाभोलकर म्हणजेच अंनिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977 |date=2015-09-28 }} {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977}}</ref> ==सामाजिक कार्य== [[बाबा आढाव]] यांच्या [[एक गाव - एक पाणवठा]] या चळवळीत दाभोलकर यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांनी श्याम मानव यांच्या [[इ.स. १९८२]] साली स्थापन झालेल्या अखिल भारतीय [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] मध्ये कार्य सुरू केले. पण नंतर [[इ.स. १९८९]] मध्ये त्यापासून वेगळे होऊन त्यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती स्थापन केली. साने गुरुजींनी स्थापन केलेल्या [[साधना (साप्ताहिक)|साधना]] या लोकप्रिय साप्ताहिकाचे ते डिसेंबर 1998 पासून मृत्यूपर्यंत संपादक होते. ===अंधश्रद्धेविरोधात आयुष्यभर लढा=== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अनिष्ट रुढी, परंपरा मोडीत काढण्यासाठी लोकप्रबोधन करण्यात येते. महाराष्ट्र जादूटोणाविरोधी विधेयक विधिमंडळात मंजूर व्हावे, यासाठी दाभोलकर गेल्या काही वर्षांपासून कार्यरत होते. यासंदर्भात सातत्याने विविध राजकीय पक्षांच्या नेत्यांची भेट घेऊन विधेयकाच्या बाजून सर्वपक्षीय मत बनवण्याचे काम ते करीत होते. समाजातील अनेक भोंदू बाबांचे पितळ दाभोलकर आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या कार्यकर्त्यांनी सप्रयोग उघडे केले होते. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/narendra-dabholkar-shot-dead-in-gun-attack-by-anonymous-178490 | title =दाभोलकरांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार | भाषा = मराठी}}</ref> ==[[रिंगणनाट्य]]== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येचा निषेध ‘महाराष्ट्र अंनिस’ लोकरंगमंचच्या कार्यकर्त्यांनी सनदशीर आणि सर्जनशील मार्गाने केला. रिंगणनाट्याच्या माध्यमातून ठिकठिकाणी हा निषेध करण्यात आला. या रिंगणनाट्याच्या निर्मितीसाठी ज्या कार्यशाळा अतुल पेठे आणि राजू इनामदार यांनी घेतल्या, त्या कार्यशाळांचा आणि रिंगणनाट्यांचा वेध [[रिंगणनाट्य]] या पुस्तकात घेण्यात आला आहे. == साहित्य == * अंधश्रद्धा : प्रश्नचिन्ह आणि पूर्णविराम - राजहंस प्रकाशन * अंधश्रद्धा विनाशाय - राजहंस प्रकाशन * ऐसे कैसे झाले भोंदू - मनोविकास प्रकाशन * ज्याचा त्याचा प्रश्न (अंधश्रद्धा या विषयावरील नाटक - लेखक : अभिराम भडकमकर). या नाटकाचे साडेचारशेहून अधिक प्रयोग झाले आहेत. * झपाटले ते जाणतेपण - संपादक नरेंद्र दाभोळकर व विनोद शिरसाठ. * ठरलं... डोळस व्हायचंच - मनोविकास प्रकाशन * तिमिरातुनी तेजाकडे - राजहंस प्रकाशन * दाभोलकरांच्या दहा भाषणांची सी.डी. * प्रश्न तुमचे उत्तर दाभोलकरांचे - डी.व्ही.डी, निर्माते - मॅग्नम ओपस कंपनी. * प्रश्न मनाचे (सहलेखक डॉ हमीद दाभोलकर) - राजहंस प्रकाशन * भ्रम आणि निरास - राजहंस प्रकाशन * मती भानामती- राजहंस प्रकाशन (सहलेखक माधव बावगे) * विचार तर कराल? - राजहंस प्रकाशन * विवेकाची पताका घेऊ खांद्यावरी - दिलीपराज प्रकाशन * श्रद्धा-अंधश्रद्धा - राजहंस प्रकाशन ([[इ.स. २००२]]) ==दाभोलकरांच्या संस्था== * [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] * परिवर्तन * [[साधना (साप्ताहिक)]] == मृत्यू == मला माझ्याच देशात पोलीस स्वतःच्या लोकांकडून संरक्षण घ्यायचे असेल तर मला काहीतरी चुकीचे वाटते, मी भारतीय राज्यघटनेच्या चौकटीत लढा देत आहे आणि हे कोणाविरुद्ध नाही तर सर्वांसाठी आहे.- पोलीस संरक्षण नाकारण्यावर दाभोलकर. नरेंद्र दाभोलकर यांची २० ऑगस्ट, २०१३ मंगळवारी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या महर्षी शिंदे पुलावर (प्रचलित नाव ओंकारेश्वर पूल) RSS च्या दोन सदस्यांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. [[पुणे|पुण्यामध्ये]] असताना ते रोज सकाळी घरापासून ते बालंगधर्व रंगमंदिरापर्यंत फिरायला जात असत.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/narendra-dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | 2 = | title = नरेंद्र दाभोलकरांची पुण्यात हत्या | भाषा = मराठी | access-date = 2013-08-20 | archive-date = 2013-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130823211734/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/Narendra-Dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | url-status = dead }}</ref> मंगळवार २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी घरून निघाल्यावर दाभोलकर शिंदे पुलावरून रस्त्याच्या ओंकारेश्वर मंदिराच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या कडेने साधना साप्ताहिक कार्यालयाच्या दिशेने निघाले होते. पुलावर असताना सकाळी साडेसातच्या सुमारास त्यांच्यावर दोन हल्लेखोऱांनी चार गोळ्या झाडल्या. एक गोळी त्यांच्या पाठीच्या बाजूला लागली, एक चुकीच्या दिशेने गेली. चार गोळ्यांपैकी दोन गोळ्या त्यांच्या डोक्याला लागल्यामुळे दाभोलकर घटनास्थळीच कोसळले . <br /> गोळीबार केल्यावर हल्लेखोर स्प्लेंडर दुचाकीवरून पळून गेले. हल्लेखोर २५ ते ३० वयोगटातील होते. हल्लेखोरांपैकी एकाने टोपी घातली होती आणि दुसऱ्याच्या पाठीवर बॅग होती. घटना घडल्यावर हल्लेखोर रविवार पेठेच्या दिशेने पळून गेल्याचे पोलिसांनी सांगितले. एका प्रत्यक्षदर्शीने ही घटना बघितल्यावर पोलिसांना त्याबद्दल माहिती दिली. पोलिसांनी दाभोलकरांना ससून रुग्णालयात हलविले. ससून रुग्णालयातील डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले. दाभोलकर यांच्या शर्टच्या खिशामध्ये एक छायाचित्र आणि दोन धनादेश होते. त्यापैकी एका धनादेशावर दाभोलकर यांचे नाव लिहिले होते, असे पोलिसांनी सांगितले <br /> छायाचित्रावरून आणि साधना साप्ताहिकाच्या काही कार्यकर्त्यांनी ओळख पटविल्यावर पोलिसांनी नरेंद्र दाभोलकर यांची हत्या झाल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/how-narendra-dabholkar-shoot-dead-in-pune-178540/ | title =... असा झाला नरेंद्र दाभोलकर यांच्यावर हल्ला | भाषा = मराठी}}</ref> ==पुरस्कार== * अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनने त्यांच्यातर्फेचा पहिला समाजगौरव पुरस्कार ’अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती’ला दिला होता. * समाज गौरव पुरस्कार- [[रोटरी क्‍लब]] * दादासाहेब साखवळकर पुरस्कार * [[शिवछत्रपती पुरस्कार]] - [[कबड्डी]] * शिवछत्रपती युवा पुरस्कार - कबड्डी * पुणे विद्यापीठाचा साधना जीवनगौरव पुरस्कार (मरणोत्तेर) * भारत सरकारचा पद्मश्री पुरस्कार (मरणोत्तर) ==दाभोलकरांच्या नावाचे पुरस्कार== * अमेरिकेतील न्यू यॉर्कच्या महाराष्ट्र फाउंडेशनने २०१३सालापासून समाजहितार्थ एखाद्या कार्यात वाहून घेणाऱ्या व्यक्तीला डॉ. नरेंद्र दाभोलकर स्मृती पुरस्कार सुरू केला आहे. पहिल्याच वर्षी हा पुरस्कार महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MKCL)चे व्यवस्थापकीय संचालक विवेक सावंत यांना जाहीर झाला आहे. ==दाभोलकरांच्या हत्येच्या घटनाक्रमावरील पुस्तके== * विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट (डाॅ.हमीद दाभोलकर) ==दाभोलकराँचे भूत== श्याम पेठकर यांनी लिहिलेले [[दाभोळकरचे भूत]] या नावाचे एक नाटक हरीष इथापे यांनी दिग्दर्शित केले होते. समीर पंडित यांनी नाटकाची निर्मिती केली होती, आणि वैदर्भीय कलावंतांनी ते रंगभूमीवर आणले होते. ==... उत्तर दाभोलकरांचे (पुस्तिका)== अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची सविस्तर मुलाखत त्‍यांच्या हत्येच्या तीन वर्षे आधी ‘प्रश्‍न तुमचा; उत्तर दाभोलकरांचे’ या शीर्षकांतर्गत झाली होती. श्रोत्यांच्या विविध शंकांचे त्यांनी नेमक्‍या शब्दांत निरसन केले होते. विनोद शिरसाठ यांनी ही मुलाखत घेतली होती. या मुलाखतीतल्या निवडक प्रश्‍नांचे संकलन या पुस्तिकेत करण्यात आले आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} * ''खरेखुरे'' (लेखसंग्रह), युनिक फीचर्स, २००६, संपादक सुहास कुलकर्णी, 'डॉ. नरेंद्र दाभोलकर', लेखक विनोद शिरसाठ, पाने ९५ ते ९९ * ‘विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट’ (डाॅ. हमीद दाभोलकर) {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, नरेंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी डॉक्टर]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी खेळाडू]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[र्ग:पुण्यातील शास्त्रज्ञ ]] bi8sz1tjav5yspkr5cnt25cet0qmv04 2680740 2680705 2026-04-24T17:33:17Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-25064-47|~2026-25064-47]] ([[User talk:~2026-25064-47|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2434471 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = |पूर्ण नाव = नरेंद्र अच्युत दाभोळकर | चित्र = <!--NarendraDabholkar.jpg--> | चित्र_आकारमान = | चित्रtitle = नरेंद्र दाभोळकर | चित्रशीर्षक_पर्याय = |जन्मनाव = नरेंद्र | जन्म_दिनांक = [[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] | जन्म_स्थान = [[सातारा]] | मृत्यू_दिनांक = [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]] | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | मृत्यू_कारण = मारेकऱ्यांनी डोक्यात गोळ्या घालून हत्या केली | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = मिरज वैद्यकीय महाविद्यालय | पेशा = वैद्यकीय | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना |जन्म_गाव = माहुली [[सातारा जिल्हा]] |मूळ_गाव =[[सिंधुदुर्ग]] जिल्ह्यातील दाभोली | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = [[साधना (साप्ताहिक)]] | पदवी_हुद्दा = संपादक | कार्यकाळ = १ मे १९९८ पासून निधन होईपर्यंत | पूर्ववर्ती = [[वसंत बापट]] | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = हिंदू | जोडीदार = शैला | अपत्ये = [[मुक्ता दाभोलकर|मुक्ता दाभोळकर]]-पटवर्धन (कन्या)<br>डॉ. हमीद दाभोळकर (पुत्र) | वडील = अच्युत लक्ष्मण दाभोळकर | आई = ताराबाई अच्युत दाभोळकर | नातेवाईक = डॉ. देवदत्त दाभोळकर व दत्तप्रसाद दाभोळकर (बंधू) | पुरस्कार = [[पद्मश्री]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''नरेंद्र अच्युत दाभोळकर''' ([[नोव्हेंबर १]], [[इ.स. १९४५]] - [[ऑगस्ट २०]], [[इ.स. २०१३]]) हे [[मराठी]] बुद्धिवादी, विज्ञानवादी, समाजसुधारक व सामाजिक कार्यकर्ते होते. अघोरी सामाजिक प्रथा व [[अंधश्रद्धा|अंधश्रद्धांच्या]] निर्मूलनासाठी अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती या संघटनेसोबत काम करू लागले. अखिल भारतीय अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती ही संघटना इ.स. १९८२ साली श्याम मानव यांनी स्थापन केली आहे. मात्र इ.स. १९८९ साली नरेंद्र दाभोळकरांनी [[महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] या नावाची वेगळी संघटना सुरू केली. ते स्वत या संघटनेचे संस्थापक अध्यक्ष होते. नरेंद्र दाभोलकर यांची मंगळवार दि. २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या ओंकारेश्वर पूलावर अज्ञातांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. ==जीवन== वडील अच्युत लक्ष्मण दाभोलकर व आई ताराबाई यांच्या दहा अपत्यांपैकी नरेंद्र हे सर्वात धाकटे होय. त्यांचा जन्म [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[माहुली]] या गावी झाला. सुप्रसिद्ध तत्त्वचिंतक कै. डॉ. [[देवदत्त दाभोलकर]] हे त्यांचे सर्वात थोरले बंधू होते. दाभोलकरानी शैला यांच्याबरोबर विवाह केला. त्याना मुक्ता आणि हमीद ही अपत्ये आहेत. सामाजिक कार्यकर्ते हमीद दलवाई यांच्या नावावरून त्यांनी आपल्या मुलाचे नाव ठेवले. लग्न सोहळा व त्या मधील खर्च यावर ते सतत टीका करीत. आपल्या दोन्ही मुलांचे विवाह साध्या पद्धतीने केले. ==शिक्षण== नरेंद्र दाभोलकरांचे माध्यमिक शिक्षण [[सातारा|साताऱ्यातील]] न्यू इंग्लिश स्कूल शाळेत झाले. त्यांनी [[सांगली|सांगलीतील]] विलिंग्डन महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेतील उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. ते राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचे उत्तम [[कबड्डी|कबड्डीपटू]] म्हणून क्रीडाजगतात प्रसिद्ध होते. कबड्डीवर उपलब्ध असलेले एकमेव शास्त्रशुद्ध पुस्तकही त्यांनी लिहिले. कबड्डीतील योगदानासाठी त्यांना मानाचा शिवछत्रपती पुरस्कारही मिळाला. [[इ.स. १९७०]] साली मिरज वैद्यकीय महाविद्यालयातून वैद्यकीय शाखेचे शिक्षण पूर्ण केले व त्यानंतर त्यांनी [[सातारा]] येथे वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला.<ref>[http://prahaar.in/topstory/125977 दाभोलकर म्हणजेच अंनिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977 |date=2015-09-28 }} {{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://web.archive.org/web/20150928093121/http://prahaar.in/topstory/125977}}</ref> ==सामाजिक कार्य== [[बाबा आढाव]] यांच्या [[एक गाव - एक पाणवठा]] या चळवळीत दाभोलकर यांचा सक्रिय सहभाग होता. त्यानंतर त्यांनी श्याम मानव यांच्या [[इ.स. १९८२]] साली स्थापन झालेल्या अखिल भारतीय [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] मध्ये कार्य सुरू केले. पण नंतर [[इ.स. १९८९]] मध्ये त्यापासून वेगळे होऊन त्यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती स्थापन केली. साने गुरुजींनी स्थापन केलेल्या [[साधना (साप्ताहिक)|साधना]] या लोकप्रिय साप्ताहिकाचे ते डिसेंबर 1998 पासून मृत्यूपर्यंत संपादक होते. ===अंधश्रद्धेविरोधात आयुष्यभर लढा=== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या माध्यमातून समाजातील अंधश्रद्धा, अनिष्ट रुढी, परंपरा मोडीत काढण्यासाठी लोकप्रबोधन करण्यात येते. महाराष्ट्र जादूटोणाविरोधी विधेयक विधिमंडळात मंजूर व्हावे, यासाठी दाभोलकर गेल्या काही वर्षांपासून कार्यरत होते. यासंदर्भात सातत्याने विविध राजकीय पक्षांच्या नेत्यांची भेट घेऊन विधेयकाच्या बाजून सर्वपक्षीय मत बनवण्याचे काम ते करीत होते. समाजातील अनेक भोंदू बाबांचे पितळ दाभोलकर आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या कार्यकर्त्यांनी सप्रयोग उघडे केले होते. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/narendra-dabholkar-shot-dead-in-gun-attack-by-anonymous-178490 | title =दाभोलकरांच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार | भाषा = मराठी}}</ref> ==[[रिंगणनाट्य]]== महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या हत्येचा निषेध ‘महाराष्ट्र अंनिस’ लोकरंगमंचच्या कार्यकर्त्यांनी सनदशीर आणि सर्जनशील मार्गाने केला. रिंगणनाट्याच्या माध्यमातून ठिकठिकाणी हा निषेध करण्यात आला. या रिंगणनाट्याच्या निर्मितीसाठी ज्या कार्यशाळा अतुल पेठे आणि राजू इनामदार यांनी घेतल्या, त्या कार्यशाळांचा आणि रिंगणनाट्यांचा वेध [[रिंगणनाट्य]] या पुस्तकात घेण्यात आला आहे. == साहित्य == * अंधश्रद्धा : प्रश्नचिन्ह आणि पूर्णविराम - राजहंस प्रकाशन * अंधश्रद्धा विनाशाय - राजहंस प्रकाशन * ऐसे कैसे झाले भोंदू - मनोविकास प्रकाशन * ज्याचा त्याचा प्रश्न (अंधश्रद्धा या विषयावरील नाटक - लेखक : अभिराम भडकमकर). या नाटकाचे साडेचारशेहून अधिक प्रयोग झाले आहेत. * झपाटले ते जाणतेपण - संपादक नरेंद्र दाभोळकर व विनोद शिरसाठ. * ठरलं... डोळस व्हायचंच - मनोविकास प्रकाशन * तिमिरातुनी तेजाकडे - राजहंस प्रकाशन * दाभोलकरांच्या दहा भाषणांची सी.डी. * प्रश्न तुमचे उत्तर दाभोलकरांचे - डी.व्ही.डी, निर्माते - मॅग्नम ओपस कंपनी. * प्रश्न मनाचे (सहलेखक डॉ हमीद दाभोलकर) - राजहंस प्रकाशन * भ्रम आणि निरास - राजहंस प्रकाशन * मती भानामती- राजहंस प्रकाशन (सहलेखक माधव बावगे) * विचार तर कराल? - राजहंस प्रकाशन * विवेकाची पताका घेऊ खांद्यावरी - दिलीपराज प्रकाशन * श्रद्धा-अंधश्रद्धा - राजहंस प्रकाशन ([[इ.स. २००२]]) ==दाभोलकरांच्या संस्था== * [[अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती]] * परिवर्तन * [[साधना (साप्ताहिक)]] == मृत्यू == मला माझ्याच देशात पोलीस स्वतःच्या लोकांकडून संरक्षण घ्यायचे असेल तर मला काहीतरी चुकीचे वाटते, मी भारतीय राज्यघटनेच्या चौकटीत लढा देत आहे आणि हे कोणाविरुद्ध नाही तर सर्वांसाठी आहे.- पोलीस संरक्षण नाकारण्यावर दाभोलकर. नरेंद्र दाभोलकर यांची २० ऑगस्ट, २०१३ मंगळवारी सकाळी साडेसात वाजता पुण्यातील [[बालगंधर्व रंगमंदिर|बालगंधर्व रंगमंदिरानजिक]] असलेल्या महर्षी शिंदे पुलावर (प्रचलित नाव ओंकारेश्वर पूल) अज्ञातांनी ४ गोळ्या झाडून हत्या केली. [[पुणे|पुण्यामध्ये]] असताना ते रोज सकाळी घरापासून ते बालंगधर्व रंगमंदिरापर्यंत फिरायला जात असत.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/narendra-dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | 2 = | title = नरेंद्र दाभोलकरांची पुण्यात हत्या | भाषा = मराठी | access-date = 2013-08-20 | archive-date = 2013-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130823211734/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune/Narendra-Dabholkar-no-more/articleshow/21929518.cms | url-status = dead }}</ref> मंगळवार २० ऑगस्ट, २०१३ रोजी सकाळी घरून निघाल्यावर दाभोलकर शिंदे पुलावरून रस्त्याच्या ओंकारेश्वर मंदिराच्या विरुद्ध बाजूला असलेल्या कडेने साधना साप्ताहिक कार्यालयाच्या दिशेने निघाले होते. पुलावर असताना सकाळी साडेसातच्या सुमारास त्यांच्यावर दोन अज्ञात हल्लेखोऱांनी चार गोळ्या झाडल्या. एक गोळी त्यांच्या पाठीच्या बाजूला लागली, एक चुकीच्या दिशेने गेली. चार गोळ्यांपैकी दोन गोळ्या त्यांच्या डोक्याला लागल्यामुळे दाभोलकर घटनास्थळीच कोसळले . <br /> गोळीबार केल्यावर हल्लेखोर स्प्लेंडर दुचाकीवरून पळून गेले. हल्लेखोर २५ ते ३० वयोगटातील होते. हल्लेखोरांपैकी एकाने टोपी घातली होती आणि दुसऱ्याच्या पाठीवर बॅग होती. घटना घडल्यावर हल्लेखोर रविवार पेठेच्या दिशेने पळून गेल्याचे पोलिसांनी सांगितले. एका प्रत्यक्षदर्शीने ही घटना बघितल्यावर पोलिसांना त्याबद्दल माहिती दिली. पोलिसांनी दाभोलकरांना ससून रुग्णालयात हलविले. ससून रुग्णालयातील डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले. दाभोलकर यांच्या शर्टच्या खिशामध्ये एक छायाचित्र आणि दोन धनादेश होते. त्यापैकी एका धनादेशावर दाभोलकर यांचे नाव लिहिले होते, असे पोलिसांनी सांगितले <br /> छायाचित्रावरून आणि साधना साप्ताहिकाच्या काही कार्यकर्त्यांनी ओळख पटविल्यावर पोलिसांनी नरेंद्र दाभोलकर यांची हत्या झाल्याचे घोषित केले. <ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा =http://www.loksatta.com/pune-news/how-narendra-dabholkar-shoot-dead-in-pune-178540/ | title =... असा झाला नरेंद्र दाभोलकर यांच्यावर हल्ला | भाषा = मराठी}}</ref> ==पुरस्कार== * अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनने त्यांच्यातर्फेचा पहिला समाजगौरव पुरस्कार ’अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती’ला दिला होता. * समाज गौरव पुरस्कार- [[रोटरी क्‍लब]] * दादासाहेब साखवळकर पुरस्कार * [[शिवछत्रपती पुरस्कार]] - [[कबड्डी]] * शिवछत्रपती युवा पुरस्कार - कबड्डी * पुणे विद्यापीठाचा साधना जीवनगौरव पुरस्कार (मरणोत्तेर) * भारत सरकारचा पद्मश्री पुरस्कार (मरणोत्तर) ==दाभोलकरांच्या नावाचे पुरस्कार== * अमेरिकेतील न्यू यॉर्कच्या महाराष्ट्र फाउंडेशनने २०१३सालापासून समाजहितार्थ एखाद्या कार्यात वाहून घेणाऱ्या व्यक्तीला डॉ. नरेंद्र दाभोलकर स्मृती पुरस्कार सुरू केला आहे. पहिल्याच वर्षी हा पुरस्कार महाराष्ट्र नॉलेज कॉर्पोरेशन लिमिटेड (MKCL)चे व्यवस्थापकीय संचालक विवेक सावंत यांना जाहीर झाला आहे. ==दाभोलकरांच्या हत्येच्या घटनाक्रमावरील पुस्तके== * विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट (डाॅ.हमीद दाभोलकर) ==दाभोलकराँचे भूत== श्याम पेठकर यांनी लिहिलेले [[दाभोळकरचे भूत]] या नावाचे एक नाटक हरीष इथापे यांनी दिग्दर्शित केले होते. समीर पंडित यांनी नाटकाची निर्मिती केली होती, आणि वैदर्भीय कलावंतांनी ते रंगभूमीवर आणले होते. ==... उत्तर दाभोलकरांचे (पुस्तिका)== अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्याध्यक्ष (कै.) डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांची सविस्तर मुलाखत त्‍यांच्या हत्येच्या तीन वर्षे आधी ‘प्रश्‍न तुमचा; उत्तर दाभोलकरांचे’ या शीर्षकांतर्गत झाली होती. श्रोत्यांच्या विविध शंकांचे त्यांनी नेमक्‍या शब्दांत निरसन केले होते. विनोद शिरसाठ यांनी ही मुलाखत घेतली होती. या मुलाखतीतल्या निवडक प्रश्‍नांचे संकलन या पुस्तिकेत करण्यात आले आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} * ''खरेखुरे'' (लेखसंग्रह), युनिक फीचर्स, २००६, संपादक सुहास कुलकर्णी, 'डॉ. नरेंद्र दाभोलकर', लेखक विनोद शिरसाठ, पाने ९५ ते ९९ * ‘विवेकाच्या वाटेवर-उन्मादी कालखंडातील लढ्याची गोष्ट’ (डाॅ. हमीद दाभोलकर) {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:दाभोलकर, नरेंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी डॉक्टर]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी खेळाडू]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:हत्या झालेल्या मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[र्ग:पुण्यातील शास्त्रज्ञ ]] tsou1q4gkti1no592ucjx5whnuik6lo 0 74681 2680706 2671037 2026-04-24T13:19:50Z ~2026-24912-48 182481 It's a village name in which most of dalvi surname people lives, I'm one of that 2680706 wikitext text/x-wiki {{बदल}} आडनाव :- दळवी, क्षत्रिय मराठा. वंश :- परमार राजपूत वंश मूळ गादी (राज्य) :- धार, मध्य प्रदेश. अन्य गादी :- लक्ष्मीपूर(लखीमपूर) इतर गाद्या :- पालवणी, सोवेली, दाभोळ, पालगड. अन्य गावे :- '''हंगे''' ,सोनेवाडी, फणसवळे (रत्‍नागिरी ) मुर्शी व तेर्ये (संगमेश्वर), कणगवली (लांजा ), कोकरे (चिपळूण), गुरवली(कल्याण),खेड व मंडणगड गुहागर (चिखली) तालुक्यातील काही गावे. खेडे , मालेवाडी ( शाहूवाडी) , आरळे तसेच सातवे तर्फ सावर्डे ( पन्हाळा ) घराणी आहेत. बोंगेवाडी (पन्हाळा) येथे दळवी सरकार घराणे आहे कुलदेव :- महादेव. कुलदेवता :- तुळजाभवानी (तुळजापूर) देवक :- तलवारीची धार किंवा पाच प्रकार पाने (पंचपल्लव), पानकणीस गोत्र :- वशिष्ठ, वास्तव्य :- महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश व गुजरात. दळवी हे लोड्रा राजपूत असून, लोडोर्वा (राजस्तान) येथे त्यांचा उगम आहे. परंतु देवराज भाटी या राजपूत योद्याने त्यांचा प्रदेश जिंकला. नंतर सन १०२५ मध्ये मुस्लीमानी त्यांचे राज्य जिंकले त्यामुळे ते दक्षिणेत आले. त्यानी १२ व्या शतकात दळवी हे सद्याचे आडनाव धारण केले व देवगिरीच्या यादवांच्या राज्यात सेनाप्रमुख (दलपति) झाले. त्यांचा गुजरात राज्यात अंमल होता. यादवांचे राज्य तेराव्या शतकाच्या अखेरीस नष्ट झाल्यावर दळवी बहामनी राज्यात घोडदळाचे प्रमुख झाले. इतिहासप्रसिद्ध जसवंतराव दळवी हे पालवणीचे राजे होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पालवणी गावी त्यांची राजधानी होती. जसवंतराव दळवी व श्रृंगारपूरचे राजेसुर्वे यांचे फार सख्य होते. मुघल कालखंडात त्यांचा अंमल दाभोळ प्रांतावर होता. पालवणी, सोवेली,विन्हेरे, शिसवणे, विन्हेरे (रायगड),ताम्हाणे, फणसवळे, अहिवंतवाडी,ही त्यांची प्रमुख गावे आहेत. दळवी व त्यांचे वंशज छ. शिवाजी महाराजांच्या कालखंडात कोकणातील देशमुख, खोत होते. सुरतेची लूट व अन्य अनेक स्वाऱ्यांमध्ये व शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य मोहिमेत दळवी कुळाने अत्यंत महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली होती. सन १६८० ते १७०७ या कालखंडात दळवी सावंतवाडी संस्थानात जहागिरदार होते. बागलाणात दळवी नावाचा एक मोगल सुभेदार होता पण तो वारंवार बंड करून स्वतंत्र बाण्याने राज्य करीत असे म्हणून औरंगजेबाने बागलाण जिंकून दळवी सुभेदाराला सक्तीने मुसलमान बनविले व त्याला दिल्लीचा सैन्य प्रमुख केले. अलीकडील काळात ब्रिगेडिअर जॉन दळवी (बामणोली), कर्नल दळवी (बामणोली - सद्या वास्तव्य देवरूख, मधुकरराव दळवी, सदस्य रत्‍नागिरी कृषि उत्पन्न बाजार समिती, सुधीर दळवी (अभिनेता), शिवाजीराव दळवी (डोंबिवली मराठा समाजाचे संस्थापक मूळचे फणसवळे गावचे व सध्या वास्तव्य वळके तालुका रत्‍नागिरी) गुहागर (चिखली) येथे उपसरपंच श्री सुभाष दळवी हे कार्य रत आहेत, श्री राजेंद्र दळवी खोत (कराड शहर) राजकीय क्षेत्रात कार्यरत आहेत इत्यादी दळवी बांधव सुप्रसिद्ध आहेत. तसेच कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहूवाडी तालुक्यातील खेडे व मालेवाडी व पन्हाळा तालुक्यातील आरळे तसेच सातवेतर्फ सावर्डे,बोंगेवाडी याठिकाणी दळवी यांचे सरकार घराणी आहेत.रघुवंशी कुळातील श्री राजेंद्र तानाजी दळवी खोत (कराड शहर) राजकीय क्षेत्रात कार्यरत आहेत. छत्रपती संभाजी महाराज यांना शिराळा येथील भुईकोटकिल्ला येथे सोडविण्याचा पहिल्या प्रयत्नात ह्या कुळाचा वाटा होता. घराणे मूळचे उच्च परमार राजपूत कुळातील असल्याने पवार कुळातील बने, अधटराव(पवार), नाईक निंबाळकर, पटेल सावंत (फोंडा व परिसरातील अनेक गाव) हे सर्व एकाच कुळातील आहेत. दलपति वरून आपल अड़नाव दळवी आहे आणि छत्रपतिंनी आपल्याला दलपती ही उपमा दिली होती. दळवी घराणे हे शुरवी घरण्यापैकी एक हे घराणे (१६६६) व्याडेश्वर नगरीत आले म्हणजे गुहागर चिखली या क्षेत्रात आले ते त्याकाळी स्वराज्यात दलपति होते. यसुबाईनच्या सांगण्यावरून पिनाजी महालोजी दळवी हे व्यडेश्वर (गुहागर चिखली)नगरात आले. कारण संभाजी महाराज यांना पकडल्यानंतर गुहागर प्रांत असुरक्षित होता तेव्हा पिनाजी महालजी दळवी यांना गुहागर प्रांताची सौरक्षणाची जबाबदारी महाराणी येसुबाईंनी दीली. तेव्हा परकीय आक्रमणात पिनाजी दळवी यां वीर मरण आले त्यानंतर त्यांचा पुत्र बाबाजी पिनाजी दळवी यांनी स्वताच्या आबांनचा प्रतिशोध पुर्ण केला. [[वर्ग:मराठी आडनावे]] 24cwzhyk6dgkf3k6k98d4wfa0fe6ybn 0 76794 2680807 2634967 2026-04-24T23:18:15Z ~2026-20998-02 181809 2680807 wikitext text/x-wiki '<nowiki/>'''''चाकणचा किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे.'' {{विस्तार-किल्ला}} [[चाकण]]चा भुईकोट किल्ला आजही इतिहासाची साक्ष देतो आहे. फिरांगोजीने लेकराप्रमाणे मेहेनतीने राखला, सजविलेला चाकणचा [[संग्रामदुर्ग]] पोरकाच झाला होता.या ठिकाणी जंगली झाडे उगवलेली होती चाकणकर मंडळी प्रातर्विधीसाठी याचा वापर करत होते तसेच किल्ल्याचे दगड व माती घराच्या बांधकामासाठी घेऊन जात होते अशा वेळेला ॲड किरण झिंजुरके व त्यांच्या साथीदारांनी किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा स्मारक प्रतिष्ठान या संस्थेची स्थापना केली व पुरातत्व खाते, महाराष्ट्र शासन तसेच महाराष्ट्र शासनातील विविध मंत्र्यांच्या मागे लागून या किल्ल्यासाठी 33 कोटी रुपयांचा फंड मिळवला किल्ल्याच्या विकसनाचे काम चालू झाले आहे . नवीन पिढीला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आचार विचारांचे संस्कार व्हावेत यासाठी या प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून वर्षभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते दिवाळीच्या सुट्टीत व उन्हाळ्याच्या सुट्टीत शिवकालीन युद्ध कला, योगासने, मर्दानी खेळ यांची प्रशिक्षणे घेतली जातात राष्ट्रीय पातळीवरील किल्ले बांधणी स्पर्धा घेतली जाते. त्याचबरोबर शिवजयंतीला राज्यस्तरीय शिववक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन केले जाते तसेच श्रीकृष्ण जयंती, रावण दहन, सिमोलंघन, गुढी उभारणी, शिवजन्मोत्सव ,शिवराज्याभिषेक, दीपोत्सव असे उत्सव साजरे केले जातात. किल्ल्यामध्ये सिंहासनारूढ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्मारक बनवण्याच्या कार्याला प्रारंभ होत आहे. पर्यटकांसाठी सुलभ सुविधा केंद्र बांधण्यात आले आहे, त्याचबरोबर पुरातन विष्णू मंदिर ज्याचे अवशेष किल्ल्याच्या दुरुस्तीमध्ये सापडत आहेत त्या दामोदर अवताराचे विष्णू मंदिर देखील प्रतिष्ठानने उभे केले आहे. लवकरच ऐतिहासिक वस्तूंच्या संग्रहालय येथे उभे राहत आहे.त्याचबरोबर किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांच्या वाड्याची पुनर्बांधणी करण्यात येणार आहे. किल्ल्याचे जतन व संवर्धन यांची जबाबदारी किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा स्मारक प्रतिष्ठानकडे देण्यात आली असून किल्ल्याचे विकसन पुरातत्व विभाग महाराष्ट्र शासन यांच्या वतीने करण्यात येत आहे. दरवर्षी एक जानेवारी रोजी शौर्यभूमी श्री संग्राम दुर्गम महोत्सव आयोजित केला जातो याप्रसंगी पावनखिंड दौड ही स्पर्धा घेतली जाते तसेच वर्षभरातील स्पर्धांचे पारितोषिक वितरण होते व सायंकाळी शिवव्याख्यानाने कार्यक्रमाची सांगता होते पुण्यापासून २० मैलावर वसलेले चाकण पूर्वीचे खेडेगाव तर सध्याचे वाहन उद्योगाने प्रचंड विस्तारते शहर आहे. चाकणमध्ये दोन्ही पैकी कुठल्याही बाजूने प्रवेश केल्यानंतर [[पुणे]]-[[नाशिक]] रस्त्यावरून चालत आल्यास अवघ्या काही अंतरावर दिसू लागते. ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या या चाकण गावात संग्रामदुर्ग किल्ल्याचा कोट फक्त शिल्लक राहिला आहे. शिवरायांच्या फक्त एका शब्दाखातर, [[आदिलशाही]]ची नोकरी सोडून स्वराज्यात सामील झालेले किल्लेदार [[फिरंगोजी नरसाळा]] यांनी स्वराज्यात येताना चाकणसारखा अतिशय देखणा आणि मजबूत किल्ला त्यांनी शिवरायांना हसत हसत नजर केला. शिवरायांसारखा रत्नपारखी राजा, त्यांनी ह्या अलौकिक रत्नाला नुसते स्वराज्यात सामीलच करून घेतले नाही तर फिरंगोजींना चाकणची किल्लेदारीपण बहाल केली. स्वराज्यावर एकापेक्षा एक भीषण संकटे येऊनसुद्धा फिरंगोजीनी चाकण आपल्या लेकराप्रमाणे संभाळला, अतिशय मेहेनतीने राखला, सजवला. शहिस्तेखानाच्या बलाढ्य फौजेला चाकणचा भुईदुर्ग म्हणजे तसे अगदी मातीचे छोटेसे [[ढेकूळ]]. तरीही शाहिस्तेखानाच्या अवाढव्य लमाजम्याला हा एक किल्ला घ्यायला तब्बल ५६ दिवस लागले. फार फार उमेदीने आणि प्रचंड सैन्यानिशी हा खान दख्खनेत आला होता, मात्र चाकणच्या किल्ल्याचा एक टवका उडवायला एवढा संघर्ष करावा लागल्याने खान नाराज झाला. या किल्ल्याची सध्याची स्थिती पाहिल्यास काही वर्षानंतर 'इथे एक किल्ला होता' असे सांगावे लागेल, अशी चाकणच्या संग्रामदुर्गाची स्थिती आहे. शिवशाहीतील एका पराक्रमाचा साक्षीदार असा हा चाकणचा दुर्ग आहे. बादशाह औरंगजेबाचा मामा अमीर उल उमरा [[शाहिस्तेखान]] हा मोठ्ठ्या फौजेनिशी स्वराज्यात आला. या भुईकोट दुर्गाला त्याने वेढा घातला. * या दुर्गात फिरंगोजी नरसाळा नावाचा [[किल्लेदार]] होता. त्याने किल्ला लढवण्याची पूर्ण तयारी केली होती. संग्रामदुर्ग म्हणजे काही खूप भक्कम दुर्ग नव्हे. आधीच तो [[स्थलदुर्ग]]; पण खंदकाने वेढलेला. त्यामुळे थोडी बळकटी आलेला. खंदकात पाणीही होते, शिवाय दिवस पावसाचे होते. २१ जून १६६० रोजी किल्ल्याला मुघलांचा वेढा पडला. हा वेढा तब्बल ५६ दिवस चालला. तोफा -बंदुकांचा काही उपयोग होत नाही, हे पाहिल्यावर शाहिस्तेखानाने [[भुयार]] खणून [[सुरूंग]] ठासण्याची आज्ञा केली. ताबडतोब कामाला सुरुवात झाली. हे भुयार खंदकाखालून खणण्यात येत होते. आतल्या मराठ्यांना जर या भुयाराची कल्पना आली असती,तर कदाचित खंदकातील पाणी त्यात सोडून सुरूंग नाकाम करता आले असते. फिरंगोजी नरसाळ्याने [[सयाजी थोपटा]], [[मालुजी मोहिता]], [[भिवा दूधावडा]], [[बाळाजी कर्डीला]] याच्यासह शूर ३०० - ३५० लोकांनीशी चाकण तब्बल ५६ दिवस झुंजवत ठेवला होता. १४ ऑगस्ट १६६० हा दिवस उगवला. मुघलांनी सुरूंगाला बत्ती दिली. पूर्वेच्या कोपऱ्याचा [[बुरुज]] अस्मानात उडाला. त्यावरचे भिवा दूधावडासह सव्वाशे मावळेही हवेत उडाले. आरोळ्या ठोकत [[मुघल]] त्या खिंडाराकडे धावले. फिरांगोजीनीही वाट न पाहता ते खिंडार लढवण्याची तयारी केली. तो पूर्ण दिवस मराठ्यांनी जोमाने लढाई केली. दुसऱ्या दिवशी मराठे किल्ल्याबाहेर आले आणि मोघली सैन्याने चाकणचा संग्रामदुर्ग जिंकला. मावळ्यांचे साहसपर्व कडू घोट घेत संपले. त्यानंतर संग्राम दुर्गाच्या दुरवस्थेचे सुरू झालेले फेरे अद्यापही कायम आहेत २०१४ च्या फेब्रुवारीपासून या किल्ल्याच्या दुरुस्तीचे काम सुरू झाले आहे. राज्य शासनाने या किल्ल्याच्या जतनाच्या व दुरुस्तीच्या कामास प्रशासकीय मान्यता देत राज्याच्या अर्थसंकल्पात एक कोटी रुपयांची भरीव मदत जाहीर करून दोन वर्षे लोटली होती तरी दुरुस्तीच्या व संवर्धनाच्या कामास प्रत्यक्षात सुरुवात झाली नव्हती; त्यामुळे दुर्गप्रेमी आणि चाकणकर नागरिकांमध्ये नाराजी होती. मात्र या ऐतिहासिक किल्ल्याच्या संवर्धन आणि दुरुस्तीच्या कामाला प्रत्यक्ष वेगाने सुरुवात झाल्याने किल्ल्याच्या दुरवस्थेचे फेरे आता संपुष्टात येणार असून चाकणच्या संग्रामातील या साक्षीदाराची संवर्धनाची प्रतीक्षा आता संपली आहे. मात्र संपूर्ण किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी आणि तटबंदीसाठी आणखी निधीची गरज असून, हा निधी केंव्हा उपलब्ध होणार या कडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] hw7ggrzsvteuvuiytbu916s0paet383 2680808 2680807 2026-04-24T23:20:11Z ~2026-20998-02 181809 2680808 wikitext text/x-wiki '<nowiki/>'''''चाकणचा किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील एक किल्ला आहे.'' {{विस्तार-किल्ला}} [[चाकण]]चा भुईकोट किल्ला आजही इतिहासाची साक्ष देतो आहे. फिरांगोजीने लेकराप्रमाणे मेहेनतीने राखला, सजविलेला चाकणचा [[संग्रामदुर्ग]] पोरकाच झाला होता. या ठिकाणी जंगली झाडे उगवलेली होती चाकणकर मंडळी प्रातर्विधीसाठी याचा वापर करत होते तसेच किल्ल्याचे दगड व माती घराच्या बांधकामासाठी घेऊन जात होते, अशा वेळेला ॲड किरण झिंजुरके व त्यांच्या साथीदारांनी किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा स्मारक प्रतिष्ठान या संस्थेची स्थापना केली व पुरातत्व खाते, महाराष्ट्र शासन तसेच महाराष्ट्र शासनातील विविध मंत्र्यांच्या मागे लागून या किल्ल्यासाठी 33 कोटी रुपयांचा फंड मिळवला किल्ल्याच्या विकसनाचे काम चालू झाले आहे. नवीन पिढीला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आचार विचारांचे संस्कार व्हावेत यासाठी या प्रतिष्ठानच्या माध्यमातून वर्षभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते दिवाळीच्या सुट्टीत व उन्हाळ्याच्या सुट्टीत शिवकालीन युद्ध कला, योगासने, मर्दानी खेळ यांची प्रशिक्षणे घेतली जातात राष्ट्रीय पातळीवरील किल्ले बांधणी स्पर्धा घेतली जाते. त्याचबरोबर शिवजयंतीला राज्यस्तरीय शिववक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन केले जाते तसेच श्रीकृष्ण जयंती, रावण दहन, सिमोलंघन, गुढी उभारणी, शिवजन्मोत्सव ,शिवराज्याभिषेक, दीपोत्सव असे उत्सव साजरे केले जातात. किल्ल्यामध्ये सिंहासनारूढ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्मारक बनवण्याच्या कार्याला प्रारंभ होत आहे. पर्यटकांसाठी सुलभ सुविधा केंद्र बांधण्यात आले आहे, त्याचबरोबर पुरातन विष्णू मंदिर ज्याचे अवशेष किल्ल्याच्या दुरुस्तीमध्ये सापडत आहेत त्या दामोदर अवताराचे विष्णू मंदिर देखील प्रतिष्ठानने उभे केले आहे. लवकरच ऐतिहासिक वस्तूंच्या संग्रहालय येथे उभे राहत आहे.त्याचबरोबर किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांच्या वाड्याची पुनर्बांधणी करण्यात येणार आहे. किल्ल्याचे जतन व संवर्धन यांची जबाबदारी किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा स्मारक प्रतिष्ठानकडे देण्यात आली असून किल्ल्याचे विकसन पुरातत्व विभाग महाराष्ट्र शासन यांच्या वतीने करण्यात येत आहे. दरवर्षी एक जानेवारी रोजी शौर्यभूमी श्री संग्राम दुर्गम महोत्सव आयोजित केला जातो याप्रसंगी पावनखिंड दौड ही स्पर्धा घेतली जाते तसेच वर्षभरातील स्पर्धांचे पारितोषिक वितरण होते व सायंकाळी शिवव्याख्यानाने कार्यक्रमाची सांगता होते पुण्यापासून २० मैलावर वसलेले चाकण पूर्वीचे खेडेगाव तर सध्याचे वाहन उद्योगाने प्रचंड विस्तारते शहर आहे. चाकणमध्ये दोन्ही पैकी कुठल्याही बाजूने प्रवेश केल्यानंतर [[पुणे]]-[[नाशिक]] रस्त्यावरून चालत आल्यास अवघ्या काही अंतरावर दिसू लागते. ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या या चाकण गावात संग्रामदुर्ग किल्ल्याचा कोट फक्त शिल्लक राहिला आहे. शिवरायांच्या फक्त एका शब्दाखातर, [[आदिलशाही]]ची नोकरी सोडून स्वराज्यात सामील झालेले किल्लेदार [[फिरंगोजी नरसाळा]] यांनी स्वराज्यात येताना चाकणसारखा अतिशय देखणा आणि मजबूत किल्ला त्यांनी शिवरायांना हसत हसत नजर केला. शिवरायांसारखा रत्नपारखी राजा, त्यांनी ह्या अलौकिक रत्नाला नुसते स्वराज्यात सामीलच करून घेतले नाही तर फिरंगोजींना चाकणची किल्लेदारीपण बहाल केली. स्वराज्यावर एकापेक्षा एक भीषण संकटे येऊनसुद्धा फिरंगोजीनी चाकण आपल्या लेकराप्रमाणे संभाळला, अतिशय मेहेनतीने राखला, सजवला. शहिस्तेखानाच्या बलाढ्य फौजेला चाकणचा भुईदुर्ग म्हणजे तसे अगदी मातीचे छोटेसे [[ढेकूळ]]. तरीही शाहिस्तेखानाच्या अवाढव्य लमाजम्याला हा एक किल्ला घ्यायला तब्बल ५६ दिवस लागले. फार फार उमेदीने आणि प्रचंड सैन्यानिशी हा खान दख्खनेत आला होता, मात्र चाकणच्या किल्ल्याचा एक टवका उडवायला एवढा संघर्ष करावा लागल्याने खान नाराज झाला. या किल्ल्याची सध्याची स्थिती पाहिल्यास काही वर्षानंतर 'इथे एक किल्ला होता' असे सांगावे लागेल, अशी चाकणच्या संग्रामदुर्गाची स्थिती आहे. शिवशाहीतील एका पराक्रमाचा साक्षीदार असा हा चाकणचा दुर्ग आहे. बादशाह औरंगजेबाचा मामा अमीर उल उमरा [[शाहिस्तेखान]] हा मोठ्ठ्या फौजेनिशी स्वराज्यात आला. या भुईकोट दुर्गाला त्याने वेढा घातला. * या दुर्गात फिरंगोजी नरसाळा नावाचा [[किल्लेदार]] होता. त्याने किल्ला लढवण्याची पूर्ण तयारी केली होती. संग्रामदुर्ग म्हणजे काही खूप भक्कम दुर्ग नव्हे. आधीच तो [[स्थलदुर्ग]]; पण खंदकाने वेढलेला. त्यामुळे थोडी बळकटी आलेला. खंदकात पाणीही होते, शिवाय दिवस पावसाचे होते. २१ जून १६६० रोजी किल्ल्याला मुघलांचा वेढा पडला. हा वेढा तब्बल ५६ दिवस चालला. तोफा -बंदुकांचा काही उपयोग होत नाही, हे पाहिल्यावर शाहिस्तेखानाने [[भुयार]] खणून [[सुरूंग]] ठासण्याची आज्ञा केली. ताबडतोब कामाला सुरुवात झाली. हे भुयार खंदकाखालून खणण्यात येत होते. आतल्या मराठ्यांना जर या भुयाराची कल्पना आली असती,तर कदाचित खंदकातील पाणी त्यात सोडून सुरूंग नाकाम करता आले असते. फिरंगोजी नरसाळ्याने [[सयाजी थोपटा]], [[मालुजी मोहिता]], [[भिवा दूधावडा]], [[बाळाजी कर्डीला]] याच्यासह शूर ३०० - ३५० लोकांनीशी चाकण तब्बल ५६ दिवस झुंजवत ठेवला होता. १४ ऑगस्ट १६६० हा दिवस उगवला. मुघलांनी सुरूंगाला बत्ती दिली. पूर्वेच्या कोपऱ्याचा [[बुरुज]] अस्मानात उडाला. त्यावरचे भिवा दूधावडासह सव्वाशे मावळेही हवेत उडाले. आरोळ्या ठोकत [[मुघल]] त्या खिंडाराकडे धावले. फिरांगोजीनीही वाट न पाहता ते खिंडार लढवण्याची तयारी केली. तो पूर्ण दिवस मराठ्यांनी जोमाने लढाई केली. दुसऱ्या दिवशी मराठे किल्ल्याबाहेर आले आणि मोघली सैन्याने चाकणचा संग्रामदुर्ग जिंकला. मावळ्यांचे साहसपर्व कडू घोट घेत संपले. त्यानंतर संग्राम दुर्गाच्या दुरवस्थेचे सुरू झालेले फेरे अद्यापही कायम आहेत २०१४ च्या फेब्रुवारीपासून या किल्ल्याच्या दुरुस्तीचे काम सुरू झाले आहे. राज्य शासनाने या किल्ल्याच्या जतनाच्या व दुरुस्तीच्या कामास प्रशासकीय मान्यता देत राज्याच्या अर्थसंकल्पात एक कोटी रुपयांची भरीव मदत जाहीर करून दोन वर्षे लोटली होती तरी दुरुस्तीच्या व संवर्धनाच्या कामास प्रत्यक्षात सुरुवात झाली नव्हती; त्यामुळे दुर्गप्रेमी आणि चाकणकर नागरिकांमध्ये नाराजी होती. मात्र या ऐतिहासिक किल्ल्याच्या संवर्धन आणि दुरुस्तीच्या कामाला प्रत्यक्ष वेगाने सुरुवात झाल्याने किल्ल्याच्या दुरवस्थेचे फेरे आता संपुष्टात येणार असून चाकणच्या संग्रामातील या साक्षीदाराची संवर्धनाची प्रतीक्षा आता संपली आहे. मात्र संपूर्ण किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी आणि तटबंदीसाठी आणखी निधीची गरज असून, हा निधी केंव्हा उपलब्ध होणार या कडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] shg8gn22ghh818qco5l2spb5vnk7j8y 0 77307 2680735 2200232 2026-04-24T17:12:48Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{भारतातील विमानतळ|state=collapsed}} 2680735 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' तथा '''गुवाहाटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' (आयएटीए: GAU, आयसीएओ: VEGT) भारतातील [[आसाम]] राज्याच्या [[गुवाहाटी]] शहरातील विमानतळ आहे. याचे जुने नाव ''बोरझार विमानतळ'' होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील विमानतळ|state=collapsed}} [[वर्ग:आसाममधील विमानतळ]] [[वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:गुवाहाटी]] n5fzffmhxyf64p49d7x93oh620xouxi 0 77435 2680742 2654089 2026-04-24T17:34:30Z Dharmadhyaksha 28394 {{भारतातील विमानतळ|state=collapsed}} 2680742 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | owner = | operator = | city-served = | location = [[नवी मुंबई]], [[भारत]] | elevation-f = | elevation-m = | coordinates = | website = | metric-rwy = | r1-number = | r1-length-f = १४,७६४ | r1-length-m = ४,५०० | r1-surface = [[डांबरी धावपट्टी]] | r2-number = | r2-length-f = १४,७६४ | r2-length-m = ४,५०० | r2-surface = [[डांबरी धावपट्टी]] | footnotes = }} {{विस्तार}} '''नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' (प्रस्तावित '''दि.बा. पाटील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''') हे [[भारत|भारतातील]] [[नवी मुंबई]] शहराजवळचे विमानतळ आहे. हे विमानतळ कोपर-[[पनवेल]] भागात बांधण्याचा आराखडा आहे. यात [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]] आणि [[महाराष्ट्र सरकार]] ([[सिडको]]द्वारे) यांचे प्रत्येकी १३% तर ७६% खाजगी भांडवल आहे. १६ जुलै २०२२ रोजी नवी मुंबई विमानतळाला '''दि.बा. पाटील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' असे नाव देण्याचा प्रस्ताव मुख्यमंत्री [[एकनाथ शिंदे]] यांनी मान्य केला. है विमानतळ [[शहर आणि औद्योगिक विकास महामंडळ]] (सिडको) द्वारे तयार केलेले ग्रीनफिल्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. विमानतळाचा पहिला टप्पा दरवर्षी १० दशलक्ष प्रवाशांना हाताळण्यास सक्षम असेल. प्रतिवर्षी ९० दशलक्षाहून अधिक प्रवाशांना हाताळण्याच्या अंतिम क्षमतेपर्यंत त्याचा विस्तार केला जाईल. टेक्सास-आधारित जेकब्स अभियांत्रिकी गटाने विमानतळासाठी अंतिम मास्टरप्लॅन तयार केला आहे, तर पॅसेंजर टर्मिनल्स आणि एर ट्रॅफिक कंट्रोल (ATC) टॉवरची रचना लंडनस्थित झाहा हदीद आर्किटेक्ट्सने केली आहे. ₹१६,७०० कोटी (US$२.१ अब्ज) प्रकल्प नवी मुंबई इंटरनॅशनल एरपोर्ट लिमिटेड (NMIAL) द्वारे कार्यान्वित केला जात आहे, जीव्हीके ग्रुप आणि सिडको यांनी स्थापन केलेली विशेष उद्देश संस्था, ज्यात NMIAL चे अनुक्रमे ७४ टक्के आणि २६ टक्के इक्विटी शेअर्स असतील. डिझाईन, बिल्ड, फायनान्स, ऑपरेट आणि ट्रान्सफर (DBFOT) तत्त्वावर सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) द्वारे उभारण्यात येणाऱ्या प्रकल्पासाठी सिडको ही नोडल सरकारी संस्था आहे. विमानतळाचे क्षेत्रफळ १,१६० हेक्टर (४.५ sq.mi) आहे. विमानतळाचे बांधकाम ऑगस्ट २०२१ रोजी सुरू करण्यात आले. ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आले आणि डिसेंबर २०२५ पासून ते पूर्णपणे कार्यान्वित होण्याची अपेक्षा आहे. ==रचना== हे विमानतळ ११.४ किमी² प्रदेशात विस्तारलेला असेल. यावर ४,५०० मीटर लांबीच्या दोन समांतर धावपट्ट्या असतील. याचे प्रवासी टर्मिनल २,५०,००० मीटर² क्षेत्रफळाचे असेल तर मालसामानाचा धक्का १,००,००० मीटर² क्षेत्रफळाचा असेल. येथून दरवर्षी ५-५.५ कोटी प्रवासी हाताळण्याची क्षमता असेल.<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2006/12/19/stories/2006121901370700.htm Article about the airport in The Hindu Business Line]</ref> [[आयकाओ]] या संस्थेने या प्रमाणांना मान्यता दिलेली असून सध्या याच्या बांधकामासाठी निविदा मागवण्यात येत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://cidcoindia.com/cidco/Globalrfp.aspx |title=Cidco |access-date=2010-06-27 |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223233312/http://cidcoindia.com/cidco/Globalrfp.aspx |url-status=dead }}</ref> या प्रकल्पासाठी ३२ ते ४० अब्ज रुपयांचा खर्च अंदाजित आहे. हे विमानतळ [[नवी मुंबई]]-[[पनवेल]]मधील [[रा.म.क्र. ४ब]] वर सध्याच्या [[सहार विमानतळ|सहार विमानतळापासून]] ३५ किमी अंतरावर प्रस्तावित आहे. ही जागा निवडताना नवी मुंबईतील वाढती लोकसंख्या, औद्योगिक आणि व्यापारी संकुले तसेच ती वाढण्यासाठी असलेला मोठा वाव हा मुख्य निकष होता. [[एरबस ए-३८०]] आणि बोईंग [[७४७-८]] सारख्या अतिप्रचंड विमानांनाही या विमानतळावर ये-जा करणे सोपे होईल अशा दृष्टीने या विमानतळाची रचना करण्यात येईल. याची उभारणी चार टप्प्यांत करण्यात येईल. पहिला टप्पा २०१८-२०२२ दरम्यान असेल. ४.२ अब्ज रुपये खर्च करून या टप्प्यात या टप्प्यात एक कोटी प्रवासीक्षमता असलेला तळ उभारण्यात येईल. २०२५-२०२७ दरम्यानच्या दुसऱ्या टप्प्यात १.९ अब्ज रुपये खर्चून याची क्षमता दोन कोटी प्रवाशांची करण्यात येईल. तिसऱ्या टप्प्यात (२०२७-२९) प्रवासीक्षमता तीन कोटी करण्यासाठी १.६ अब्ज रुपये खर्ची पडतील तर चौथ्या टप्प्यात (२०२९-३०) ही क्षमता ४ ते ५ कोटी होईल व त्यासाठी अजून २.३ अब्ज रुपये वापरण्यात येतील. २०३० पर्यंत या विमानतळावरून तीन कोटी प्रवासी ये-जा करतील असा अंदाज आहे. या विमानतळाची उभारणी सरकारी तसेच खाजगी भांडवलातून करण्यात येईल. [[ठाणे]]-[[बेलापूर]], [[तळोजा]] येथील औद्योगिक वसाहती, [[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]] येथून मालसामान तर [[पुणे|पुण्यापासून]] उत्तर [[मुंबई]]पर्यंतच्या पट्ट्यातील प्रवासी या विमानतळाचा उपयोग करतील असा अंदाज आहे. ==वाद== या विमानतळाच्या उभारणीवरून अनेक वाद निर्माण झाले. जरी साधारण तारखा ठरल्या असल्या तरी अजूनही बांधकाम सुरू करण्यासाठीची मुदत ठरवण्यात आलेली नाही. विमानतळाला गरजेची असलेली जागाही अजून ताब्यात घेतली गेलेली नाही. आत्ताचे जागामालक त्यांना सिडकोने देऊ केलेल्या मोबदल्यावर नाखूष आहेत. याशिवाय विमानतळावरील पाण्याचा निचरा होताना [[पनवेल]]लगतची खारजमीन तसेच इतर गटार व नाल्यांवरही परिणाम होण्याची शक्यता आहे व बिनसरकारी संस्था याविरुद्ध आंदोलन करीत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://cidcoindia.com/cidco/naviair.aspx |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-06-27 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822075832/http://cidcoindia.com/cidco/naviair.aspx |url-status=dead }}</ref> जगातील इतर शहरांप्रमाणे मोठे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ गाव/शहरापासून दूर बांधून तेथे ये-जा करण्यासाठी रस्ते/लोहमार्ग बांधावे अशीही एक मागणी आहे. यामागे उद्योगधंदे व शेतीसाठी वापरली जाणारी जमीन विमानतळांसाठी न वापरता पडीक जमीन वापरली जावी हा हेतू असतो. ==खर्च== या विमानतळासाठी एकूण ९० अब्ज रुपये खर्च केले जातील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_606143.html |title=New airport for Mumbai |publisher=Straitstimes.com |date=2010-11-22 |accessdate=2010-12-02 |archive-date=2010-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124015646/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Asia/Story/STIStory_606143.html |url-status=dead }}</ref> यापैकी पहिल्या टप्प्यात ४० अब्ज रुपयांचा व्यय अपेक्षित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.moneycontrol.com/news/business/navi-mumbai-airport-nod-to-see-housing-prices-jump-experts_501095.html |title=Navi Mumbai airport nod to see housing prices jump: Experts - CNBC-TV18 |publisher=Moneycontrol.com |date= |accessdate=2010-12-02}}</ref> ==सद्यस्थिती== [[मे १४]], २००८ रोजी केंद्रीय वनपर्यावरण मंत्रालयाने या प्रकल्पाला तात्पुरती मंजूरी दिली आणि २३ नोव्हेंबर २००८ रोजी सगळ्या हरकती काढून घेतल्या.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा= http://www.financialexpress.com/news/navi-mumbai-airport-gets-moef-green-signal/310210/1 | title= Navi Mumbai Airport Gets MoEF Green Signal | work = The Financial Express | date = 16 May 2008 | accessdate = 2 December 2010}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|title=Second Mumbai airport takes off|दुवा=http://www.indianexpress.com/news/Second-Mumbai-airport-takes-off/714727|accessdate=23 November 2010|newspaper=द इंडियन एक्सप्रेस|date=22 November 2010}}</ref> मार्च, २०१० पर्यंत निविदा मागवणे अपेक्षित होते. सप्टेंबर २०१९ मध्ये, [[जीव्हीके]]ने या विमानतळाच्या बांधकामाचे कंत्राट [[लार्सन अँड टुब्रो]]ला दिले.<ref>{{cite news |title=L&T Construction bags order for Navi Mumbai International Airport |url=https://www.livemint.com/companies/news/l-t-construction-bags-order-for-navi-mumbai-international-airport-1567504560564.html |access-date=4 September 2019 |work=[[Live Mint]] |date=3 September 2019}}</ref> २०२१ मध्ये [[अदानी समूह|अदानी समूहाने]] विमानतळ प्रकल्पाचे व्यवस्थापन आपल्याकडे घेतले आणि त्यासाठी [[अडाणी एरपोर्ट होल्डिंग्स]] आणि [[सिडको]] (CIDCO) यांनी [[नवी मुंबई इंटरनॅशनल एरपोर्ट लिमिटेड]] तथा ''एनएमआयएएल'' नावाची या कामासाठीची कंपनी स्थापन केली.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://www.nmiairport.co.in/About-Us |work=Navi Mumbai International Airport Private Limited|access-date=1 June 2025}}</ref> त्याच वर्षी ऑगस्टमध्ये बांधकामाला सुरुवात झाली.<ref>{{cite news|date=24 July 2021|title=Construction of Navi Mumbai Airport expected to begin from August: Adani|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/construction-of-navi-mumbai-airport-expected-to-begin-from-august-adani-101627068550814.html |access-date=22 November 2021|work=[[The Hindustan Times]]}}</ref> विमानतळाच्या मुख्य भागासाठी सुरुवातीचे भूसंपादन २०१९ मध्येच पूर्ण झाले असले, तरी<ref>{{cite news |date=25 July 2019 |title=Land acquisition for core Navi Mumbai airport area completed: Govt |url=https://www.livemint.com/news/india/land-acquisition-for-core-navi-mumbai-airport-area-completed-govt-1564056940357.html |access-date=30 January 2024 |work=[[Live Mint]]}}</ref> पुनर्वसन प्रक्रियेनंतर संपूर्ण प्रकल्पाची जमीन जुलै २०२२ मध्ये हस्तांतरित करण्यात आली.<ref>{{cite news |date=29 April 2022 |title=Navi Mumbai airport development begins after long delay |url=https://www.constructionworld.in/transport-infrastructure/aviation-and-airport-infra/navi-mumbai-airport-development-begins-after-long-delay/33871 |access-date=30 January 2024 |work=Construction World}}</ref> नोव्हेंबर २०२३ पर्यंत पहिल्या टप्प्यातील ५७% काम पूर्ण झाले होते.<ref>{{cite news |date=22 December 2023 |title=Navi Mumbai airport development begins after long delay |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/navi-mumbai-airport-work-60-per-cent-complete-ready-for-launch-in-december-24/article67666359.ece |access-date=30 January 2024 |work=[[Business Line]]}}</ref> ८ ऑक्टोबर २०२५ रोजी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदींनी]] विमानतळाच्या पहिल्या टप्प्याचे सार्वजनिक उपयोगासाठी उद्घाटन केले.<ref>{{cite news |date=8 October 2025 |title=Mumbai gets its second wind as PM inaugurates Navi Mumbai airport's first phase |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-inaugurates-phase-1-of-the-navi-mumbai-international-airport-2799777-2025-10-08 |access-date=8 October 2025 |work=[[India Today]]}}</ref> २५ डिसेंबर २०२५ रोजी विमानतळावरून व्यावसायिक विमान वाहतूक सुरू झाली.<ref>{{cite news |date=15 November 2025|title=Akasa Air Pioneers New Era Of Travel As It Becomes One Of The First Airlines To Operate From Navi Mumbai International Airport, Offering Direct Flights To Key Cities |work=Travel And Tour World |url=https://www.travelandtourworld.com/news/article/akasa-air-pioneers-new-era-of-travel-as-it-becomes-one-of-the-first-airlines-to-operate-from-navi-mumbai-international-airport-offering-direct-flights-to-key-cities/ |access-date=16 November 2025}}</ref> पहिले नियोजित व्यावसायिक विमान [[इंडिगो]]चे [[बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेंगळुरू]] येथून सकाळी ८ उतरले. हेच विमान पुढे८:४० वाजता [[हैदराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]]साठी रवाना झाले.<ref>{{cite news |date=26 December 2025 |title=1st flight lands at Navi Mumbai airport as commercial ops begin |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/navi-mumbai-international-airport-passengers-first-flight-lands-at-8-am-10438161/ |access-date=26 December 2025 |work=[[The Indian Express]]}}</ref> == विमानकंपन्या व गंतव्यस्थाने == {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी | {{nowrap|[[एर इंडिया एक्सप्रेस]]}}<ref>{{cite news |title=Air India Express Announces Start Of Flights From Navi Mumbai, Bookings Now Open |url=https://www.mypunepulse.com/air-india-express-announces-start-of-flights-from-navi-mumbai-bookings-now-open/ |publisher=Pune Pulse |date=24 November 2025 }}</ref> | [[केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेंगळुरू]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]] | {{nowrap|[[आकासा एर]]}}<ref name="Service">{{cite news |last=S |first=Naresh |title=IndiGo, Akasa Air to launch new flight routes from Navi Mumbai on December 25 |url=https://indianexpress.com/article/india/indigo-akasa-air-launch-new-flight-routes-from-navi-mumbai-date-10367157/ |work=[[The Indian Express]] |date=15 November 2025 |access-date=15 November 2025}}</ref> | [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा–मोपा]], [[कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]] | {{nowrap|[[इंडिगो]]}}<ref name="Service"/><ref>{{cite news |title=IndiGo Adds 4 Flights from This New Asian Airport |url=[https://aviationa2z.com/index.php/2025/11/29/indigo-adds-4-flights-from-navi-mumbai-airport/](https://aviationa2z.com/index.php/2025/11/29/indigo-adds-4-flights-from-navi-mumbai-airport/) |publisher=Aviation A2Z |date=29 November 2025 }}</ref> | [[अहमदाबाद विमानतळ|अहमदाबाद]], [[केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेंगळुरू]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[कोइंबतूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोइंबतूर]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा–मोपा]], [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]], [[जयपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जयपूर]], [[कोचीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]], [[चौधरी चरण सिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लखनौ]], [[मंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मंगळुरू]], [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नागपूर]], [[वडोदरा विमानतळ|वडोदरा]] | {{nowrap|[[स्टार एर (भारत)|स्टार एर]]}}<ref>{{cite news |title= Star Air to launch flight services from Navi Mumbai International Airport |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/star-air-to-launch-flight-services-from-navi-mumbai-airport/articleshow/125985047.cms?from=mdr |publisher=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स|द इकोनॉमिक टाइम्स]] |date=15 December 2025 }}</ref> | [[अहमदाबाद विमानतळ|अहमदाबाद]], [[केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बेंगळुरू]], [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गोवा–मोपा]], [[नांदेड विमानतळ|नांदेड]] }} ==नोंदी== * [http://cidcoindia.com/cidco/naviair.aspx CIDCO and Navi Mumbai International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822075832/http://cidcoindia.com/cidco/naviair.aspx |date=2009-08-22 }} * [http://www.projectstoday.com/newsr.asp?newsid=16735 Navi Mumbai International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201024830/http://www.projectstoday.com/newsr.asp?newsid=16735 |date=2008-02-01 }} ==संंदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतातील विमानतळ|state=collapsed}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विमानतळ]] [[वर्ग:नवी मुंबई]] [[वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] [[वर्ग:नवी मुंबई मधील वाहतूक]] 3cg5cc1odotegxqaaldnlgwypit7uvy 0 78022 2680718 2552717 2026-04-24T14:33:57Z अभय नातू 206 /* ताफा */ 2680718 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = सिंगापूर एरलाइन्स | चित्र = | चित्र_आकारमान = 200 px | IATA = SQ | ICAO = SIA | callsign = SINGAPORE | स्थापना = १ मे १९४७ | सुरुवात = | बंद = | विमानतळ = [[सिंगापूर चांगी विमानतळ]] ([[सिंगापूर]]) | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = क्रिसफ्लायर | एलायंस = [[स्टार अलायन्स]] | उपकंपन्या = <div> * स्कूट * सिल्कएअर * [[व्हिस्टारा]] * सिंगापूर एरलाइन्स कार्गो | विमान संख्या = १०८ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = 'A Great Way to Fly' (इंग्लिश)<br />'Cara Hebat untuk Terbang' (मलाय)<br />'பறக்க ஒரு சிறந்த வழி' (तामिळ) | मुख्यालय = [[सिंगापूर]] | मुख्य व्यक्ती = गोह चून फाँग | संकेतस्थळ = [http://singaporeair.com/ singaporeair.com] }} [[चित्र:Singapore_Airlines_A380.jpeg|250 px|इवलेसे|[[सिडनी विमानतळ]]ावर थांबलेले सिंगापूर एरलाइन्सचे [[एअरबस ए३८०]] विमान]] '''सिंगापूर एरलाइन्स''' (Singapore Airlines) ही [[आग्नेय आशिया]]मधील [[सिंगापूर]] देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[भारत]]ासह [[आशिया]], [[युरोप]], [[ऑस्ट्रेलिया]] ह्या खंडांमध्ये प्रामुख्याने कार्यरत असलेल्या सिंगापूर एरलाइन्सद्वारे ३५ देशांमधील ६२ शहरांमध्ये प्रवासी विमानसेवा पुरवली जाते. [[एअरबस]]चे [[एअरबस ए३८०]] हे सुपरजंबोजेट विमान वापरात आणणारी सिंगापूर एरलाइन्स ही जगातील पहिली कंपनी होती. प्रवासी वाहतूकीमध्ये सध्या दहाव्या क्रमांकावर असलेली सिंगापूर एरलाइन्स जगातील सर्वोत्तम विमान कंपन्यांपैकी एक मानली जाते. १४ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर]] इतके बाजार मूल्य असलेली सिंगापूर एरलाइन्स २०१० साली जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची विमान वाहतूक कंपनी होती. == उपकंपन्या == === व्हिस्टारा === {{मुख्य|व्हिस्टारा}} [[भारत सरकार]]ने नागरी उड्डाण क्षेत्रामध्ये परकीय थेट गुंतवणूकीस परवानगी दिल्यानंतर २०१३ सिंगापूर एरलाइन्सचा ४९% व [[टाटा उद्योगसमूह]]ाचा ५१% वाटा असलेली [[व्हिस्टारा]] नावाची कंपनी स्थापन करण्यात आली. [[दिल्ली]]च्या [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] येथे प्रमुख हब असलेल्या व्हिस्टाराच्या विमानसेवेस ३ जानेवारी २०१५ रोजी प्रारंभ झाला. == ताफा == {{मुख्य लेख|सिंगापूर एरलाइन्सचा विमानताफा}} ३१ डिसेंबर २०१४ अखेरीस सिंगापूर एरलाइन्सच्या ताफ्यामध्ये खालील विमाने आहेत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.caas.gov.sg/caasWeb2010/export/sites/caas/en/About_CAAS/Our_Strategic_Thrusts/Safety_Oversight_x_Promotion/Singapore_Registered_Aircraft/List_of_Aircraft_on_Singapore_Register/index.html |title=List of Aircraft on Singapore Register |date=31 December 2014 |website=CAAS.gov.sg |publisher=Civil Aviation Authority of Singapore |accessdate=3 January 2015 |archive-date=2017-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170416051827/http://www.caas.gov.sg/caasWeb2010/export/sites/caas/en/About_CAAS/Our_Strategic_Thrusts/Safety_Oversight_x_Promotion/Singapore_Registered_Aircraft/List_of_Aircraft_on_Singapore_Register/index.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto" |- !rowspan="2" style="width:125px"|विमान !rowspan="2" style="width:60px"|वापरात !rowspan="2" style="width:45px"| खरेदीवर !rowspan="2" style="width:45px"|तरतूद !colspan="5"|प्रवासी |- !style="width:25px;" |<abbr title="स्वीट">R</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="फर्स्ट क्लास">F</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="बिझनेस क्लास">C</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="इकॉनॉमी क्लास">Y</abbr> !style="width:30px" |एकून |- |[[एअरबस ए३३०]]-३०० |29 |5 |1 |— |— |30 |255 |285 |- |[[एअरबस ए३५०]]-९०० |— |70<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=19 June 2013 |दुवा=http://www.airbus.com/presscentre/pressreleases/press-release-detail/detail/singapore-airlines-finalises-order-for-up-to-50-more-a350-xwbs |title=Singapore Airlines increase order for Airbus' A350 XWB from 50 to 70 &#124; Airbus News & Events {{मृत दुवा}} |publisher=Airbus.com |date= |accessdate=2013-06-19 |archive-date=2017-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170212220422/http://www.airbus.com/presscentre/pressreleases/press-release-detail/detail/singapore-airlines-finalises-order-for-up-to-50-more-a350-xwbs/ |url-status=dead }}</ref> |20 |colspan="5" |<abbr title="ठरायचे आहे"><center>ठरायचे आहे</abbr></center> |- |rowspan=2|[[एअरबस ए३८०]]-८०० |rowspan=2|19 |rowspan=2|5 |rowspan=2|1 |rowspan=2|12 |rowspan=6|— |60 |399 |471 |- |86 |311 |409 |- |rowspan=2|[[बोइंग ७७७]]-२०० |10 |rowspan=5|— |rowspan=5|— |rowspan=6|— |38 |228 |266 |- |3 |30 |293 |323 |- |rowspan=2|[[बोइंग ७७७]]-२००ईआर |rowspan=2|13 |30 |255 |285 |- |26 |245 |271<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/seatmaps/boeing_777-200er-refitted.pdf |title=Singapore Airlines 777-200ER Refitted Seat map |publisher=Singaporeair.com |date= |accessdate=2013-02-24}}</ref> |- |[[बोइंग ७७७]]-३०० |7 |8 |50 |226 |284 |- |[[बोइंग ७७७]]-३००ईआर |23 |4 |1 |8 |42 |228 |278 |- |[[बोइंग ७८७]] |— |30 |— |colspan="5" |<center>ठरायचे आहे</center> |- !एकूण !108 !114 !23 !colspan="5"| |} == गंतव्यस्थाने == [[चित्र:Singapore Airlines Boeing 777 (9V-SWQ) departs London Heathrow Airport 2July2014 arp.jpg|इवलेसे|[[Boeing 777-300ER]] departs [[London Heathrow Airport]] (2014)]] [[चित्र:Singapore Airlines B773 9V-SWA takeoff.jpg|इवलेसे|[[777-300ER|Boeing 777-300ER]] (9V-SWA), the first of the −300ER variant to be delivered on 23 November 2006, taking off from [[Zürich Airport]]. The next generation of cabin products for First, Business, and Economy class, will enter service onboard all Boeing 777-300ERs.]] [[चित्र:Singapore Airlines A380-800 9V-SKJ ZRH 2010-7-20.png|इवलेसे|An Airbus A380-800 at [[Zurich Airport]] in 2010.]] सिंगापूर एरलाइन्स सध्या जगातील ३५ देशांमधील ६२ विमानतळांवर विमानसेवा पुरवते. {|class="wikitable" |- | style="background:#d0e7ff;"| |हब |- | style="background:#fefe22;"| |भविष्यामधील सेवा |- | style="background:#ddd;"| |सेवा बंद |- |style="background-color:#FFA3B1" | |मोसमी |} {|class="sortable wikitable toccolours" |- ! style="background:#000080; color:white;"|शहर ! style="background:#000080; color:white;"|देश ! style="background:#000080; color:white; width:50px;"|IATA ! style="background:#000080; color:white; width:50px;"|ICAO ! style="background:#000080; color:white;"|विमानतळ ! style="background:#000080; color:white;" class="unsortable"|संदर्भ |- |style="background:#ddd;"|[[अबु धाबी]] ||संयुक्त अरब अमिराती||align=center|AUH||align=center|OMAA||style="background:#ddd;"|[[अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="channelnewsasia.com">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1201666/1/.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-01-09 |archive-date=2012-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620042748/http://www.channelnewsasia.com/stories/singaporelocalnews/view/1201666/1/.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[ॲडलेड]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|ADL||align=center|YPAD||ॲडलेड विमानतळ||align=center| |- |[[अहमदाबाद]]||भारत||align=center|AMD||align=center|VAAH||[[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[अमृतसर]]||भारत||align=center|ATQ||align=center|VIAR|| style="background:#ddd;"|[[श्री गुरू रामदास जी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 08/09">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 08/09|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0809.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2012-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417082048/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0809.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[ॲम्स्टरडॅम]]||नेदरलँड्स||align=center|AMS||align=center|EHAM||[[अ‍ॅम्स्टरडॅम विमानतळ श्चिफोल]]||align=center| |- |[[अथेन्स]]||ग्रीस||align=center|ATH||align=center|LGAV||style="background-color:#FFA3B1"|[[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.straitstimes.com/breaking-news/singapore/story/sia-temporarily-resumes-flights-athens-greece-20130930 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-01-09 |archive-date=2014-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228080222/http://www.straitstimes.com/breaking-news/singapore/story/sia-temporarily-resumes-flights-athens-greece-20130930 |url-status=dead }}</ref> |- |[[ऑकलंड]]||न्यू झीलंड||align=center|AKL||align=center|NZAA||ऑकलंड विमानतळ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|बहरैन||बहरैन||align=center|BAA||align=center|OBBI|| style="background:#ddd;"|[[बहरैन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center|{{Citation needed|date=November 2011}} |- |[[बंदर स्री बगवान]]||ब्रुनेई||align=center|BWN||align=center|WBSB||ब्रुनेई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[बंगळूर]]||भारत||align=center|BLR||align=center|VOBL||[[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[बँकॉक]]||थायलंड||align=center|BKK||align=center|VTBS||[[सुवर्णभूमी विमानतळ]]||align=center| |- |[[बार्सिलोना]]||स्पेन||align=center|BCN||align=center|LEBL||[[बार्सिलोना–एल प्रात विमानतळ]]||align=center| |- |[[बीजिंग]]||चीन||align=center|PEK||align=center|ZBAA||[[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[बर्लिन]]||जर्मनी||align=center|SXF||align=center|EDDB|| style="background:#ddd;"|बर्लिन-श्योनेफेल्ड विमानतळ ||align=center| |- |[[ब्रिस्बेन]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|BNE||align=center|YBBN||ब्रिस्बेन विमानतळ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[बुसान]]||दक्षिण कोरिया||align=center|PUS||align=center|RKPK|| style="background:#ddd;"|गिम्हे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[ब्रसेल्स]]||बेल्जियम||align=center|BRU||align=center|EBBR|| style="background:#ddd;"|[[ब्रसेल्स विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[केर्न्स]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|CNS||align=center|YBCS|| style="background:#ddd;"|केर्न्स विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 00/01">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 00/01|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0001.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2013-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214022403/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0001.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |style="background:#ddd;"|[[कैरो]]||इजिप्त||align=center|CAI||align=center|HECA||style="background:#ddd;"|[[कैरो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center|<ref name="SIA to stop flights to Cairo and Riyadh in the Middle East">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=SIA to stop flights to Cairo and Riyadh in the Middle East|दुवा=http://www.straitstimes.com/news/singapore/transport/story/sia-stop-flights-cairo-and-riyadh-the-middle-east-20140516#sthash.cU0pS4Uj.dpuf|publisher=Straits Times|accessdate={{date|2014-05-16}}|archive-date=2014-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141009063727/http://www.straitstimes.com/news/singapore/transport/story/sia-stop-flights-cairo-and-riyadh-the-middle-east-20140516#sthash.cU0pS4Uj.dpuf|url-status=dead}}</ref> |- |[[केपटाउन]]||दक्षिण आफ्रिका||align=center|CPT||align=center|FACT||केपटाउन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |style="background:#ddd;"|[[सेबू]] ||फिलिपाईन्स||align=center|CEB||align=center|RPVM||style="background:#ddd;"|माक्तान-सेबू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[चेन्नई]]||भारत||align=center|MAA||align=center|VOMM||[[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[क्राइस्टचर्च]]||न्यू झीलंड||align=center|CHC||align=center|NZCH||क्राइस्टचर्च आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[कोलंबो]]||श्रीलंका||align=center|CMB||align=center|VCBI||[[बंदरनायके आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[कोपनहेगन]]||डेन्मार्क||align=center|CPH||align=center|EKCH||[[कोपनहेगन विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[डार्विन, ऑस्ट्रेलिया|डार्विन]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|DRW||align=center|YPDN|| style="background:#ddd;"|डार्विन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|<ref name="Annual Report 98/99">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 98/99|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport9899.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521110923/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport9899.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[दिल्ली]]||भारत||align=center|DEL||align=center|VIDP||[[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center| |- |[[देनपसार]]||इंडोनेशिया||align=center|DPS||align=center|WADD||ङुरा राय आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|धाहरन||सौदी अरेबिया||align=center|DHA||align=center|OEDR|| style="background:#ddd;"|धाहरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 97/98">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 97/98|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport9798.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2014-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327104641/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport9798.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[ढाका]]||बांगलादेश||align=center|DAC||align=center|VCBI||[[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center| |- |[[दुबई]]||संयुक्त अरब अमिराती||align=center|DXB||align=center|OMDB||[[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[डर्बन]]||दक्षिण आफ्रिका||align=center|DUR||align=center| FADN || style="background:#ddd;"|डर्बन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|<ref name="Annual Report 02/03">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 02/03|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0203.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102313/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0203.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[फ्रांकफुर्ट]]||जर्मनी||align=center|FRA||align=center|EDDF||[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ]]||align=center| |- |[[फुकुओका]]||जपान||align=center|FUK||align=center|RJFF||फुकुओका विमानतळ||align=center| |- |[[क्वांगचौ]]||चीन||align=center|CAN||align=center|ZGGG||क्वांगचौ बैयुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[हांगचौ]]||चीन||align=center|HGH||align=center|ZSHC|| style="background:#ddd;"|हांगचौ षाओशान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 98/99"/> |- |[[हनोई]]||व्हियेतनाम||align=center|HAN||align=center|VVNB||नोइ बाइ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[हिरोशिमा]]||जपान||align=center|HIJ||align=center|RJOA|| style="background:#ddd;"|हिरोशिमा विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 02/03"/> |- | style="background:#ddd;"|[[होबार्ट]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|HBA||align=center|YMHB|| style="background:#ddd;"|होबार्ट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[हो चि मिन्ह सिटी]]||व्हियेतनाम||align=center|SGN||align=center|VVTS||[[तान सोन न्हात आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center| |- |[[हाँग काँग]]||Hong Kong||align=center|HKG||align=center|VHHH||[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[होनोलुलू]]||अमेरिका||align=center|HNL||align=center|PHNL|| style="background:#ddd;"|होनोलुलू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|{{Citation needed|date=November 2011}} |- |[[ह्युस्टन]]||अमेरिका||align=center|IAH||align=center|KIAH||[[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[हैदराबाद]]||भारत||align=center|HYD||align=center|VOHS|| style="background:#ddd;"|[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 09/10">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 09/10|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0910.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2012-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327200956/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0910.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[इस्तंबूल]]||तुर्कस्तान||align=center|IST||align=center|LTBA||[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ]] ||align=center| |- |[[जाकार्ता]]||इंडोनेशिया||align=center|CGK||align=center|WIII||सोकर्णो-हत्ता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[जेद्दाह]]||सौदी अरेबिया||align=center|JED||align=center|OEJN||[[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[जोहान्सबर्ग]]||दक्षिण आफ्रिका||align=center|JNB||align=center|FAJS||[[ओ.आर. टँबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[काओसियुंग]]||तैवान||align=center|KHH||align=center|RCKH|| style="background:#ddd;"|काओसियुंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 02/03"/> |- | style="background:#ddd;"|[[कराची]]||पाकिस्तान||align=center|KHI||align=center|OPKC|| style="background:#ddd;"|[[जीना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 09/10"/> |- | style="background:#ddd;"|[[काठमांडू]]||नेपाळ||align=center|KTM||align=center|VNKT|| style="background:#ddd;"|[[त्रिभुवन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 02/03"/> |- |[[कोलकाता]]||भारत||align=center|CCU||align=center|VECC||[[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[कोटा किनाबालू]]||मलेशिया||align=center|BKI||align=center|WBKK|| style="background:#ddd;"|कोटा किनाबालू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 01/02">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 01/02 {{मृत दुवा}}|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0102.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102307/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0102.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[क्वालालंपूर]]||मलेशिया||align=center|KUL||align=center|WMKK||[[क्वालालंपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[कुचिंग]]||मलेशिया||align=center|KCH||align=center|WBGG|| style="background:#ddd;"|कुचिंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 01/02"/> |- | style="background:#ddd;"|[[कुवेत शहर]]||कुवेत||align=center|KWI||align=center|OKBK|| style="background:#ddd;"|कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[लाहोर]]||पाकिस्तान||align=center|LHE||align=center|OPLA|| style="background:#ddd;"|[[अल्लामा इक्बाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 09/10"/> |- | style="background:#ddd;"|[[लास व्हेगास]]||अमेरिका||align=center|LAS||align=center|KLAS|| style="background:#ddd;"|मॅककॅरन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|<ref name="Annual Report 02/03"/> |- |[[लंडन]]||युनायटेड किंग्डम||align=center|LHR||align=center|EGLL||{{वितसंकेत|LHR}}||align=center| |- |[[लॉस एंजेल्स]]||अमेरिका||align=center|LAX||align=center|KLAX||[[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[मकाओ]]||मकाओ||align=center|MFM||align=center|VMCC|| style="background:#ddd;"|मकाओ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 01/02"/> |- | style="background:#ddd;"|[[माद्रिद]]||स्पेन||align=center|MAD||align=center|LEMD|| style="background:#ddd;"|[[अदोल्फो सुआरेझ माद्रिद–बाराहास विमानतळ]]||align=center|<ref name="Annual Report 04/05">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 04/05|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0405.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2013-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214022308/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0405.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[माले]]||मालदीव||align=center|MLE||align=center|VRMM||इब्राहिम नासिर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[माल्टा]]||माल्टा||align=center|MLA||align=center|LMML|| style="background:#ddd;"|माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[मँचेस्टर]]||युनायटेड किंग्डम||align=center|MAN||align=center|EGCC||मँचेस्टर विमानतळ ||align=center| |- |[[मनिला]]||फिलिपाईन्स||align=center|MNL||align=center|RPLL||[[निनॉय अक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[मॉरिशस]]||मॉरिशस||align=center|MRU||align=center|FIMP|| style="background:#ddd;"|सर शिवसागर रामगुलाम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|<ref name="Annual Report 02/03"/> |- |[[मेदान]]||इंडोनेशिया||align=center|KNO||align=center|WIMM||क्वाला नामू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[मेलबर्न]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|MEL||align=center|YMML||[[मेलबर्न विमानतळ]]||align=center| |- |[[मिलान]]||इटली||align=center|MXP||align=center|LIMC||[[माल्पेन्सा विमानतळ]]||align=center| |- |[[मॉस्को]]||रशिया||align=center|DME||align=center|UUDD||[[दोमोदेदोवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[मुंबई]]||भारत||align=center|BOM||align=center|VABB||[[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[म्युनिक]]||जर्मनी||align=center|MUC||align=center|EDDM||[[म्युनिक विमानतळ]]||align=center| |- |[[नागोया]]||जपान||align=center|NGO||align=center|RJGG||चुबू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[नांजिंग]]||चीन||align=center|NKG||align=center|ZSNJ|| style="background:#ddd;"|नांचिंग लुकोउ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 09/10"/> |- | style="background:#ddd;"|[[न्यूअर्क]]||अमेरिका||align=center|EWR||align=center|KEWR|| style="background:#ddd;"|[[न्यूअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://singaporeair.com/jsp/cms/en_UK/press_release_news/ne121218.jsp|title=SIA To Make Network Adjustments in Northern Summer Schedule|publisher=[[Singapore Airlines]]|date=18 December 2012|accessdate=18 December 2012}}</ref> |- |[[न्यू यॉर्क शहर]]||अमेरिका||align=center|JFK||align=center|KJFK||[[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[ओकिनावा]]||जपान||align=center|OKA||align=center|ROAH||नाहा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ <sup>[मोसमी सेवा]</sup>||align=center| |- |[[ओसाका]]||जपान||align=center|KIX||align=center|RJBB||कन्साई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[पॅरिस]]||फ्रान्स||align=center|CDG||align=center|LFPG||[[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[पेनांग]]||मलेशिया||align=center|PEN||align=center|WMKP|| style="background:#ddd;"|पेनांग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 09/10"/> |- |[[पर्थ]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|PER||align=center|YPPH||पर्थ विमानतळ||align=center| |- |style="background:#ddd;"|[[रियाध]]||सौदी अरेबिया||align=center|RUH||align=center|OERK||style="background:#ddd;"|[[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center|<ref name="SIA to stop flights to Cairo and Riyadh in the Middle East"/> |- vn |[[रोम]]||इटली||align=center|FCO||align=center|LIRF||[[लियोनार्दो दा विन्ची-फ्युमिचिनो विमानतळ]]||align=center| |- |[[सॅन फ्रान्सिस्को]]||अमेरिका||align=center|SFO||align=center|KSFO||[[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[साओ पाउलो]]||ब्राझील||align=center|GRU||align=center|SBGR||[[साओ पाउलो–ग्वारूलोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[सप्पोरो]]||जपान||align=center|CTS||align=center|RJCC||style="background-color:#FFA3B1"|चितोस विमानतळ||align=center|<ref>https://nz.finance.yahoo.com/news/singapore-airlines-operate-seasonal-services-234743688.html</ref> |- | style="background:#ddd;"|[[सेंडाई]]||जपान||align=center|SDJ||align=center|RJSS|| style="background:#ddd;"|सेंडाई विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 98/99"/> |- |[[सोल]]||दक्षिण कोरिया||align=center|ICN||align=center|RKSI||[[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- |[[शांघाय]]||चीन||align=center|PVG||align=center|ZSPD||[[शांघाय पुडोंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[षेंचेन]]||चीन||align=center|SZX||align=center|ZGSZ|| style="background:#ddd;"|षेंचेन बाओ'आन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref name="Annual Report 05/06">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Annual Report 05/06 {{मृत दुवा}}|दुवा=http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0506.pdf|publisher=Singapore Airlines|accessdate={{date|2011-11-29}}|archive-date=2013-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214022252/http://www.singaporeair.com/pdf/Investor-Relations/Annual-Report/annualreport0506.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |style="background:#d0e7ff;"|[[सिंगापूर]]||सिंगापूर||align=center|SIN||align=center|WSSS|| style="background:#d0e7ff;"|[[सिंगापूर चांगी विमानतळ]]||align=center| |- |[[सुरबया]]||इंडोनेशिया||align=center|SUB||align=center|WARR||जुआंदा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[सिडनी]]||ऑस्ट्रेलिया||align=center|SYD||align=center|YSSY||[[सिडनी विमानतळ]]||align=center| |- |[[तैपै]]||तैवान||align=center|TPE||align=center|RCTP||[[ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[तेहरान]]||इराण||align=center|THR||align=center|OIII|| style="background:#ddd;"|तेहरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[टोक्यो]]||जपान||align=center|HND||align=center|RJTT||हानेडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center| |- |[[टोक्यो]]||जपान||align=center|NRT||align=center|RJAA||[[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||align=center| |- | style="background:#ddd;"|[[टोराँटो]]||कॅनडा||align=center|YYZ||align=center|CYYZ|| style="background:#ddd;"|[[टोराँटो पीयर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center|{{Citation needed|date=November 2011}} |- | style="background:#ddd;"|[[व्हँकूव्हर]]||कॅनडा||align=center|YVR||align=center|CYVR|| style="background:#ddd;"|व्हँकूव्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ ||align=center|<ref name="Annual Report 09/10"/> |- | style="background:#ddd;"|[[व्हियेना]]||Austria||align=center|VIE||align=center|LOWW|| style="background:#ddd;"|[[व्हियेना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ||align=center|<ref name="Annual Report 00/01"/> |- |[[यांगून]]||बर्मा||align=center|RGN||align=center|VYYY||यांगून आंतरराष्ट्रीय विमानतळ||align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://au.news.yahoo.com/thewest/travel/a/-/travel/14778056/fly-singapore-and-rangoon-daily/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2015-01-09 |archive-date=2013-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130104080429/http://au.news.yahoo.com/thewest/travel/a/-/travel/14778056/fly-singapore-and-rangoon-daily/ |url-status=dead }}</ref> |- |[[झ्युरिक]]||स्वित्झर्लंड||align=center|ZRH||align=center|LSZH||[[झ्युरिक विमानतळ]]||align=center| |} == अपघात व दुर्घटना == * ३१ ऑक्टोबर २००० रोजी [[सिंगापूर]]हून [[तैपै]]मार्गे [[लॉस एंजेल्स]]कडे निघालेले सिंगापूर एरलाइन्स फ्लाइट ००६ तैपै विमानतळाहून चुकीच्या धावपट्टीवरून उड्डाण करत असताना धावपट्टी दुरुस्त करण्यासाठी ठेवलेल्या यंत्रांवर धडकले. विमानातील १७९ प्रवासी व कर्मचाऱ्यांपैकी ८३ लोक ह्या अपधातामध्ये मृत्यूमुखी पडले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://singaporeair.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स|Singapore Airlines|सिंगापूर एरलाइन्स}} [[वर्ग:सिंगापूरमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:स्टार अलायन्स]] [[वर्ग:सिंगापूर एरलाइन्स]] 6w4mz22h8469fa69mh82pmimytg8knb 10 78444 2680744 2680097 2026-04-24T17:37:12Z Dharmadhyaksha 28394 2680744 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = भारतातील विमानतळ | title = [[भारतातील विमानतळांची यादी|भारतातील विमानतळ]] | bodyclass = hlist | group1 = आंतरराष्ट्रीय | list1 = {{Navbox|child | group1 = पुर्व भारत | list1 = * [[आगरताळा विमानतळ]] * [[बिजू पटनायक विमानतळ]] (भूवनेश्वर) * [[गया विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (गुवाहाटी) * [[इंफाळ विमानतळ]] * [[जयप्रकाश नारायण विमानतळ]] (पाटणा){{ref|restricted|†}} * [[बागडोगरा विमानतळ]] (सिलिगुडी){{ref|restricted|†}} * [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (कोलकाता) | group2= उत्तर भारत | list2 = * [[अयोध्या विमानतळ]] * [[चंदिगढ विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (दिल्ली) * [[कुशीनगर विमानतळ]] * [[राजा सांसी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (अमृतसर) * [[सांगनेर विमानतळ]] (जयपूर) * [[अमौसी विमानतळ]] (लखनौ) * [[शेख उल आलम विमानतळ]] (श्रीनगर) * [[बाबतपूर विमानतळ]] (वाराणसी) | group3= दक्षिण भारत | list3 = * [[कण्णुर विमानतळ]] * [[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (कोचिन) * [[कालिकत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (कोळिकोड) * [[बंगळूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[तिरुवनंतपुरम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[तिरुचिरापल्ली विमानतळ]] * [[तिरुपती विमानतळ]] * [[मंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[कोईंबतूर विमानतळ]] * [[मदुराई विमानतळ]] * [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (हैदराबाद) * [[विजयवाडा विमानतळ]] * [[विशाखापट्टणम विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (पोर्ट ब्लेर) | group4= पश्चिम भारत | list4 = * [[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (अहमदाबाद) * [[औरंगाबाद विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[भोपाळ विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[गोवा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (वास्को दा गामा) * [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (मोपा) * [[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ]] (इंदूर){{ref|restricted|†}} * [[पुणे विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (नागपूर) * [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (मुंबई) * [[नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[नाशिक विमानतळ]] * [[राजकोट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] * [[शिर्डी विमानतळ]] * [[सुरत विमानतळ]] * [[वडोदरा विमानतळ]]{{ref|restricted|†}} }} | below = * {{note|restricted|†}} ह्या कस्टम्स विमानतळांवर [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण]] तर्फे मोजक्याच आंतरराष्ट्रीय विमानांना उतरण्याची परवानगी आहे. | group4 = [[वायुसेना|वायुसेना तळ]] | list4 = <div> <!--(alphabetical order:)--> {{nowrap begin}} [[आग्रा वायुसेना तळ|आग्रा]]{{•w}} <!--[[अक्कुलम वायुसेना तळ|अक्कुलम]]{{•w}}--> [[अरक्कोणम नौसेना तळ |अराक्कोणम]]{{•w}} [[अंबाला वायुसेना तळ|अंबाला]]{{•w}} <!--[[अवाडी वायुसेना तळ|अवाडी]]{{•w}}--> <!--[[अवंतीपूर वायुसेना तळ|अवंतीपूर]]{{•w}}--> [[बागडोगरा विमानतळ|बागडोगरा]]{{•w}} <!--[[Barrackpore Air Force Base|Barrackpore]]{{•w}}--> <!--[[भिसीआना वायुसेना तळ|भिसीआना]]{{•w}}--> [[रुद्रमाता वायुसेना तळ|भूज रुद्रमाता]]{{•w}} <!--[[बिदर वायुसेना तळ|बिदर]]{{•w}}--> [[कार निकोबार वायुसेना तळ|कार निकोबार]]{{•w}} [[चबुआ वायुसेना तळ|चबुआ]]{{•w}} [[छत्तीसगढ विमानतळ|छत्तीसगढ]]{{•w}} <!--[[चक्राटा वायुसेना तळ|चक्राटा]]{{•w}}--> <!--[[चरबतिया छत्तीसगढ|चरबतिया]]{{•w}}--> <!--[[चिमनी हिल वायुसेना तळ|चिमनी हिल]]{{•w}}--> <!--[[कोचिन नौसेना तळ|कोचिन]]{{•w}}--> <!--[[ कॉटन ग्रीन वायुसेना तळ|कॉटन ग्रीन]]{{•w}}--> <!--[[दाबोलिम नौसेना तळ|दाबोलिम]]{{•w}}--> <!--[[देवळाली वायुसेना तळ|देवळाली]]{{•w}}--> [[दिमापूर विमानतळ|दिमापूर]]{{•w}} <!--[[दम दमा वायुसेना तळ|दम दमा]]{{•w}}--> [[दुंडीगुल वायुसेना अकादमी विमानतळ|दुंडिगुल]]{{•w}} <!--[[गांधीनगर वायुसेना तळ|गांधीनगर]]{{•w}}--> [[लोकप्रिय गोपीनाथ बोरोदोलोई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|गुवाहाटी]]{{•w}} <!--[[हकिमपेट वायुसेना तळ|हकिमपेट]]{{•w}}--> [[हलवारा वायुसेना तळ|हलवारा]]{{•w}} <!--[[हशिमारा वायुसेना तळ|हशिमारा]]{{•w}}--> <!--[[हिंदोन वायुसेना तळ|हिंदोन]]{{•w}}--> <!--[[हुबळी वायुसेना तळ|हुबळी]]{{•w}}--> <!--[[जाळाहळ्ळी वायुसेना तळ|जाळाहळ्ळी]]{{•w}}--> <!--[[जामनगर वायुसेना तळ|जामनगर]]{{•w}}--> <!--[[जोधपूर वायुसेना तळ|जोधपूर]]{{•w}}--> [[कानपूर विमानतळ|कानपूर]]{{•w}} <!--[[कलईकुंडा वायुसेना तळ|कलईकुंडा]]{{•w}}--> <!--[[लेह वायुसेना तळ|लेह]]{{•w}}--> [[पुणे विमानतळ|लोहगांव]]{{•w}} [[कुंभिरग्राम वायुसेना तळ|कुंभिरग्राम]]{{•w}} <!--[[महाराजपूर वायुसेना तळ|महाराजपूर]]{{•w}}--> <!--[[नाल वायुसेना तळ|नाल{{•w}}--> <!--[[नलिया वायुसेना तळ|नलिया]]{{•w}}--> <!--[[ओझर वायुसेना तळ|ओझर]]{{•w}}--> [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पालम]]{{•w}} <!--[[पनागढवायुसेना तळ|पनागढ]]{{•w}}--> <!--[[पठानकोट वायुसेना तळ|पठाणकोट]]{{•w}}--> <!--[[फलोडी वायुसेना तळ|फलोडी]]{{•w}}--> <!--[[राजोक्री वायुसेना तळ|राजोक्री]]{{•w}}--> [[सफदरजंग विमानतळ|सफदरजंग]]{{•w}} <!--[[सलुआ वायुसेना तळ|सलुआ]]{{•w}}--> <!--[[सिरसा वायुसेना तळ|सिरसा]]{{•w}}--> <!--[[सोनेगांव वायुसेना तळ|सोनेगाव]]{{•w}}--> <!--[[श्रीनगर वायुसेना तळ|श्रीनगर]]{{•w}}--> <!--[[सुलुर वायुसेना तळ|सुलुर]]{{•w}}--> <!--[[सुर्यलंका वायुसेना तळ|सुर्यलंका]]{{•w}}--> <!--[[तांबरम वायुसेना तळ|तांबरम]]{{•w}}--> [[तंजावर वायुसेना तळ|तंजावर]]{{•w}} <!--[[तुरीयल वायुसेना तळ|तुरीयल]]{{•w}}--> <!--[[उधमपूर वायुसेना तळ|उधमपूर]]{{•w}}--> <!--[[वडोदरा वायुसेना तळ|वडोदरा]]{{•w}}--> <!--[[विमानपूरा वायुसेना तळ|विमानपूरा]]{{•w}}--> <!--[[विशाखापट्टणम नौसेना विमानतळ|विशखापट्टणम]]{{•}}--> [[येलहंका वायुसेना तळ|येलहंका]] {{nowrap end}} </div> |group5 = बंद झालेले विमानतळ |list5 = <div> {{nowrap begin}} ''[[बेगमपेट विमानतळ|बेगमपेट (हैदराबाद)]]{{•w}} [[एचएएल बंगळूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एचएएल बंगळूर (एचएएल/हिंदुस्थान)]] {{nowrap end}} </div> | list6 = {{Navbox|child | name = देशांतर्गत | state = collapsed | title = {{pad|1.5em}}देशांतर्गत वाहतुकीचे विमानतळ | navbar = off | group1 = मध्य भारत | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[बिहार]] | list1 = * [[जोगबनी विमानतळ|जोगबनी]] * [[मुझफ्फरपूर विमानतळ|मुझफ्फरपूर]] * [[लोकनायक जयप्रकाश विमानतळ|पाटना (लोकनायक जयप्रकाश)]] * [[पूर्णिया विमानतळ|पूर्णिया]] * [[रक्सौल विमानतळ|रक्सौल]] |group2 = [[छत्तीसगढ]] |list2 = * [[बिलासपूर विमानतळ|बिलासपूर]] * [[जगदलपूर विमानतळ|जगदलपूर]] * [[रायपूर विमानतळ|रायपूर]] |group3 = [[झारखंड]] |list3 = * [[चकुलिया विमानतळ|चकुलिया]] * [[सोनारी विमानतळ|जमशेदपूर (सोनारी)]] * [[बिरसा मुंडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (रांची) |group4 = [[मध्य प्रदेश]] |list4 = * [[बारवानी विमानतळ]] * [[भोपाळ विमानतळ|भोपाळ (राजा भोज)]] * [[ग्वाल्हेर विमानतळ]] * [[देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ|इंदूर (देवी अहिल्याबाई होळकर)]] * [[जबलपूर विमानतळ|जबलपूर]] * [[खजुराहो विमानतळ|खजुराहो]] * [[ललितपूर विमानतळ|ललितपूर]] * [[पन्ना विमानतळ|पन्ना]] * [[सतना विमानतळ|सतना]] |group5 = [[ओडिशा]] |list5 = * [[बिजु पटनायक विमानतळ|भुवनेश्वर (बिजु पटनायक)]] * [[हिराकुद विमानतळ|हिराकुद]] * [[झरसुगुडा विमानतळ|झरसुगुडा]] * [[रूरकेला विमानतळ|रूरकेला]] |group6 = [[उत्तर प्रदेश]] |list6 = * [[आग्रा वायुसेना तळ|आग्रा (खेरीया)]] * [[अलाहाबाद विमानतळ|अलाहाबाद (बमरौली)]] * [[गोरखपूर विमानतळ|गोरखपूर]] * [[झांसी विमानतळ|झांसी]] * [[कानपूर विमानतळ|कानपूर (चकेरी)]] * [[ललितपूर विमानतळ|ललितपूर]] }} |group2 = पूर्व भारत |list2 = {{Navbox|child |group1 = [[अरुणाचल प्रदेश]] |list1 = * [[अलाँग विमानतळ|अलाँग]] * [[दापोरिजो विमानतळ|दापोरिजो]] * [[पासीघाट विमानतळ|पासीघाट]] * [[तेझू विमानतळ|तेझू]] * [[झिरो विमानतळ|झिरो]] |group2 = [[आसाम]] |list2 = * [[दिब्रुगढ विमानतळ|दिब्रुगढ (मोहनबारी)]] * [[जोरहाट विमानतळ|जोरहाट (रौरिया)]] * [[लिलाबारी विमानतळ|लिलाबारी (लखिमपूर)]] * [[सिलचर विमानतळ|सिलचर]] * [[तेजपूर विमानतळ|तेजपूर]] |group3 = [[मणिपूर]] |list3 = * [[इंफाल विमानतळ|इंफाल]] |group4 = [[मेघालय]] |list4 = * [[रुपसी विमानतळ|रुपसी]] * [[शेला विमानतळ|शेला]] * [[शिलाँग विमानतळ|शिलाँग (उमरोई)]] |group5 = [[मिझोराम]] |list5 = * [[लेंगपुई विमानतळ|ऐझ्वाल (लेंगपुई)]] |group6 = [[नागालँड]] |list6 = * [[दिमापूर विमानतळ|दिमापूर]] |group7 = [[सिक्कीम]] |list7 = * [[पाकयाँग विमानतळ|पाकयाँग]] |group8 = [[त्रिपुरा]] |list8 = * [[अगरतला विमानतळ|अगरतला (सिंगरभिल)]] * [[कैलाशहर विमानतळ|कैलाशहर]] * [[कमलपूर विमानतळ|कमलपूर]] * [[खोवै विमानतळ|खोवै]] |group9 = [[पश्चिम बंगाल]] |list9 = * [[बालुरघाट विमानतळ|बालुरघाट]] * [[बेहाला विमानतळ|बेहाला]] * [[कूच बिहार विमानतळ|कूच बिहार]] * [[मालदा विमानतळ|इंग्लिश बझार (मालदा)]] }} |group3 = उत्तर भारत |list3 = {{Navbox|child |group1 = [[चंडीगढ]] |list1 = * [[चंदिगढ विमानतळ|चंदिगढ]] |group2 = [[हिमाचल प्रदेश]] |list2 = * [[गग्गल विमानतळ|धरमशाला (गग्गल)]] * [[भुंतार विमानतळ|कुलू (भुंतार)]] * [[शिमला विमानतळ|शिमला]] |group3 = [[जम्मू आणि काश्मीर]] |list3 = * [[जम्मू विमानतळ|जम्मू (सतवारी)]] * [[कारगिल विमानतळ|कारगिल]] * [[कुशोक बकुला रिम्पोचे विमानतळ|लेह (कुशोक बकुला रिम्पोचे)]] |group4 = [[पंजाब]] |list4 = * [[साहनेवाल विमानतळ|लुधियाना (साहनेवाल)]] * [[पठाणकोट विमानतळ]] |group5 = [[राजस्थान]] |list5 = * [[अजमेर विमानतळ|अजमेर]] * [[नाल विमानतळ|बिकानेर (नाल)]] * [[जेसलमेर विमानतळ|जेसलमेर]] * [[जोधपूर विमानतळ|जोधपूर]] * [[कोटा विमानतळ|कोटा]] * [[उदयपूर विमानतळ|उदयपूर (महाराणा प्रताप)]] |group6 = [[उत्तरांचल]] |list6 = * [[जॉली ग्रँट विमानतळ|देहराडून (जॉली ग्रँट)]] * [[पंतनगर विमानतळ|पंतनगर]] }} |group4 = दक्षिण भारत |list4 = {{Navbox|child |group1= [[अंदमान आणि निकोबार]] |list1 = * [[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ |पोर्ट ब्लेर (वीर सावरकर)]] |group2 = [[आंध्र प्रदेश]] |list2 = * [[कडप्पा विमानतळ|कडप्पा]] * [[दोनाकोंडा विमानतळ|दोनाकोंडा]] * [[काकिनाडा विमानतळ|काकिनाडा]] * [[नादिरगुल विमानतळ|नादिरगुल]] * [[श्री सत्य साई विमानतळ|पुट्टपार्थी (श्री सत्य साई)]] * [[राजमुंद्री विमानतळ|राजमुंद्री]] * [[तिरुपती विमानतळ|तिरुपती]] * [[विजयवाडा विमानतळ|विजयवाडा]] * [[विशाखापट्टणम विमानतळ|विशाखापट्टणम]] * [[वारंगळ विमानतळ|वारंगळ]] |group3 = [[कर्नाटक]] |list3 = * [[बेळगांव विमानतळ|बेळगाव (सांबरे)]] * [[बेळ्ळारी विमानतळ|बेळ्ळारी]] * [[विजापूर विमानतळ|विजापूर]] * [[हंपी विमानतळ|हंपी]] * [[हस्सन विमानतळ|हस्सन]] * [[हुबळी विमानतळ|हुबळी]] * [[मंडकळ्ळी विमानतळ|मैसुर (मंडकळ्ळी)]] * [[विद्यानगर विमानतळ|विद्यानगर]] |group5 = [[लक्षद्वीप]] |list5 = * [[अगत्ती विमानतळ|अगत्ती]] |group6 = [[पाँडिचेरी]] |list6 = * [[पाँडिचेरी विमानतळ|पाँडीचेरी]] |group7 = [[तामिळनाडू]] |list7 = * [[मदुरै विमानतळ|मदुरै]] * [[सेलम विमानतळ|सेलम]] * [[तुतिकोरिन विमानतळ|तुतिकोरिन]] * [[वेल्लोर विमानतळ|वेल्लोर]] }} |group5 = पश्चिम भारत |list5 = {{Navbox|child |group2 = [[दमण व दीव]] |list2 = * [[दमण विमानतळ]] * [[दीव विमानतळ]] |group4 = [[गुजरात]] |list4 = * [[भावनगर विमानतळ|भावनगर]] * [[भूज विमानतळ|भूज (रुद्र माता)]] * [[जामनगर विमानतळ|जामनगर (गोवर्धनपूर)]] * [[कंडला विमानतळ|कंडला]] * [[केशोद विमानतळ|केशोद]] * [[पालनपूर विमानतळ|पालनपूर]] * [[पोरबंदर विमानतळ|पोरबंदर]] * [[राजकोट विमानतळ|राजकोट]] * [[सुरत विमानतळ|सुरत]] * [[उत्तरलाई विमानतळ|उत्तरलाई]] * [[वडोदरा विमानतळ|वडोदरा]] |group5 = [[महाराष्ट्र]] |list5 = * [[अकोला विमानतळ|अकोला]] * [[औरंगाबाद विमानतळ|औरंगाबाद (चिकलठाणा)]] * [[हडपसर विमानतळ|हडपसर]] * [[कोल्हापूर विमानतळ|कोल्हापूर]] * [[लातूर विमानतळ|लातूर]] * [[जुहू विमानतळ|मुंबई (जुहू)]] * [[नांदेड विमानतळ|नांदेड]] * [[गांधीनगर विमानतळ, नाशिक|नाशिक (गांधीनगर)]] * [[रत्नागिरी विमानतळ|रत्नागिरी]] * [[शिर्डी विमानतळ|शिर्डी]] * [[सोलापूर विमानतळ|सोलापूर]] }} }} }}<noinclude> <br/>{{collapsible option}} [[Category:विमानतळ साचे|भारत]] [[Category:भारत साचे|{{PAGENAME}}]] [[वर्ग:भारतातील विमानतळ|τ]] </noinclude> 6rrxolubvrrxhzrvctkbd8ufgtrgdwy 0 90034 2680804 2535799 2026-04-24T23:09:32Z ~2026-20998-02 181809 2680804 wikitext text/x-wiki '''कान्होजी जेधे''' [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] सुरुवातीच्या साथीदारांपैकी एक होते. [[शहाजी भोसले]] यांचे सरदार असलेले जेधे यांनी शिवाजी महाराजांना [[बारा मावळ|मावळातील]] अनेक गावनेत्यांचा पाठिंबा मिळवून दिला. त्यांचा स्वतंत्र दरबार होता. त्यांचे सरसेनापती पिलाजी गोळे होते. कान्होजी जेधे यांची समाधी [[भोर]] तालुक्यातल्या आंबवडे गावी आहे. कान्होजी जेधे यांची समाधी [[भोर]] तालुक्यातल्या आंबवडे गावी आहे. ==कान्होजी जेधे यांच्यावरील पुस्तके== * कान्होजी जेधे ([[शीला रिसबूड]]) * शिवरायांचे शिलेदार : कान्होजी जेधे ([[प्रभाकर भावे]]) {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:जेधे,कान्होजी}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] t3mpwkd131irxa7kqm8g2z50j0udq04 0 90163 2680835 2619364 2026-04-25T00:00:00Z ~2026-20998-02 181809 /* पुरंदरचा तह */ 2680835 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''पुरंदरचा किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील सासवड गावाजवळ असलेला एक किल्ला आहे़. {{किल्ला |नाव = पुरंदर |चित्र =Purandar Fort entrance 2.jpg |चित्रtitle = किल्ले पुरंदर |चित्ररुंदी = 200px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 16 | lat_s = 55 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 58 | long_s = 27 | long_EW = E |उंची = १५०० मी. |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = [[सह्याद्री]] |अवस्था = |गाव = [[सासवड]] |स्थापना = १३५० | अक्षांश = 18.17 | रेखांश = 73.59 }} [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] पुरंदर किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला आहे हे या किल्ल्याचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. दक्षिणोत्तर पसरलेल्या मूळ रांगेतून पूर्व दिशेकडे काही फाटे फुटले आहेत. त्यापैकी एका फाट्यावर [[सिंहगड]] आहे. तोच फाटा पूर्वेकडे अदमासे २४ किलोमीटर धावून [[भुलेश्वर]]जवळ लोप पावतो. याच डोंगररांगेवर पुरंदर आणि वज्रगड वसलेले आहेत. [[कात्रज घाट]] किंवा बापदेव घाट किंवा दिवे घाट ओलांडून पुरंदरच्या पायथ्याशी जाता येते. किल्ल्याच्या चौफेर माच्या आहेत. किल्ला [[पुणे|पुण्याच्या]] आग्नेय दिशेला अंदाजे २० मैलांवर तर [[सासवड|सासवडच्या]] नैऋत्येला ६ मैलांवर आहे. गडाच्या पूर्वेला बहुतांशी प्रदेश सपाट आहे तर पश्चिमेला डोंगराळ प्रदेश आहे. वायव्येला १३-१४ मैलांवर [[सिंहगड]] आहे. तर पश्चिमेला १९-२० मैलांवर [[राजगड]] आहे. पुरंदर किल्ला तसा विस्ताराने मोठा आहे. किल्ला मजबूत असून बचावाला जागा उत्तम आहे. गडावर मोठी शिबंदी राहू शकते. दारुगोळा व धान्याचा मोठा साठा करून गड दीर्घकाळ लढवता येऊ शकत असे. एक बाजू सोडली तर गडाच्या इतर सर्व बाजू दुर्गम आहेत. गडावरून सभोवारच्या प्रदेशावर बारीक नजर ठेवता येते.<ref name="maha-tourism-purandar">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = https://www.maharashtratourism.gov.in/mr/treasures/fort/purandar | title = पुरंदर | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ]]}}</ref> ==किल्ल्याची रचना== दोन भागांमध्ये विभागलेला आहे, माची: हा किल्ल्याचा खालचा भाग आहे आणि येथे अनेक ऐतिहासिक वास्तू आहेत, जसे की पुरंद्रेश्वर मंदिर, रामेश्वर मंदिर आणि दिल्ली दरवाजा. बालेकिल्ला: हा किल्ल्याचा वरचा भाग आहे आणि येथे अनेक बुरुज आणि तटबंदी आहेत. ==इतिहास== पुरंदर म्हणजे [[इंद्र]]. ज्याप्रमाणे इन्द्राचे स्थान बलाढ्य तसाच हा पुरंदर. पुराणात या डोंगराचे नाव आहे 'इंद्रनील पर्वत'. हनुमंताने द्रोणागिरी उचलून नेत असताना त्या पर्वताचा काही भाग खाली पडला तोच हा इंद्रनील पर्वत. बहामनीकाळी बीदरचे चंद्रसंपत देशपांडे यांनी बहामनी शासनाच्या वतीने पुरंदर ताब्यात घेतला. त्यांनी पुरंदरच्या पुनर्निर्माणास प्रारंभ केला. त्याच घराण्यातील महादजी नीलकंठ याने कसोशीने हे काम पूर्ण केले. येथील शेन्दऱ्या बुरूज बांधतांना तो सारखा ढासळत असे. तेव्हा बाहिरनाक सोननाक याने आपला पुत्र नाथनाक आणि सून देवाकाई अशी दोन मुले त्यात गाडण्यासाठी दिली. त्यांचा बळी घेतल्यावरच हा बुरूज उभा राहिला. हा किल्ला सन १४८९ च्या सुमारास [[निजामशाही]] सरदार मलिक अहमद याने जिंकून घेतला. पुढे शके १५५० मध्ये तो [[आदिलशाही|आदिलशाहीत]] आला. इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजीराजे भोसले|शहाजीराजांना]] कैदेत टाकले. त्याच वेळी [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. म्हणून शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे आपले वडील कैदेत होते तर दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी पुरंदर किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. महादजी नीलकंठराव यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावाभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या पुरंदर किल्ल्याच्या साहाय्याने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी नेताजी पालकर यास गडाचा सरनौबत नेमले. वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी महाराज|संभाजी]] राजांचा जन्म पुरंदरवर झाला. == पुरंदरचा तह == शके १५८७ म्हणजेच १६६५ मध्ये [[मुघल|मोगल]] सरदार [[मिर्झाराजे जयसिंह|जयसिंहाने]] पुरंदरला वेढा घातला. या युद्धाचे वर्णन सभासद [[बखर|बखरीमध्ये]] असे आढळते. तेव्हा पुरंदरावरी नामजाद लोकांचा सरदार राजियाचा मुरारबाजी प्रभू म्हणून होता. त्याजबरोबर हजार माणूस होते. याखेरीज किल्ल्याचे एक हजारे असे दोन हजारे लोक होते. त्यात निवड करून मुरारबाजी याने सातशे माणूस घेऊन ते गडाखाली दिलेरखानावरी आले. दिलेरखान तालेदार जोरावर पठाण पाच हजार याखेरीज बैईल वगैरे लोक ऐशी गडास चौतरफा चढत होती. त्यात होऊन सरमिसळ जाहले. मोठे धूरन्धर युद्ध जहले. मावळे लोकांनी व खासां मुरारबाजी यानी निदान करून भांडण केले. पाचशे पठाण लष्कर ठार जाहले. तसेच बहिले मारले.' मुरारबाजी देशपांडेचे हे शौर्य पाहून दिलेरखान बोलिला,'अरे तू कौल घे. मोठा मर्दाना शिपाई तुज नावाजितो.' ऐसे बोलीता मुरारबाजी बोलिला, 'तुझा कौल म्हणजे काय? मी शिवाजी महाराजांचा शिपाई तुझा कौल घेतो की काय?' म्हणोनि नीट खानावरी चालिला. खानावरी तलवारीचा वार करावा तो खानने आपले तीन तीर मारून पुरा केला. तो पडला. मग खानाने तोंडात आंगोळी घातली, 'असा शिपाई खुदाने पैदा केला.' दिलेरखानाने वज्रगड ताब्यात घेतला आणि पुरंदरावर हल्ला केला व पुरंदर माचीचा ताबा घेतला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडला आणि त्याच बरोबर पुरंदरही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहासप्रसिद्ध '[[पुरंदरचा तह]]' झाला. यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी, # पुरंदर # रुद्रमाळ # [[सिंहगड|कोंढाणा]] # रोहिडा # [[लोहगड]] # [[विसापूर]] # [[तुंग]] # [[तिकोना]] # [[प्रबळगड - मुरंजन|प्रबळगड]] # [[माहुलीगड|माहुली]] # [[मनरंजन]] # [[कोहोज]] # [[कर्नाळा]] # [[सोनगड]] # [[पळसगड]] # [[भंडारगड|भण्डारगड]] # [[नरदुर्ग]] # [[मार्गगड]] # [[वसंतगड|वसन्तगड]] # [[नंगगड]] # [[अंकोला]] # [[खिरदुर्ग]] ([[सागरगड]]) # [[मानगड]] ८ मार्च १६७० मध्ये निळोपंत मुजुमदाराने किल्ला स्वराज्यात आणला. [[संभाजी]] राजांच्या मृत्यूनंतर किल्ला [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] जिंकला व त्याचे नाव ''आजमगड'' ठेवले. पुढे [[मराठा|मराठ्यांच्या]] वतीने [[शंकरजी नारायण|शंकराजी नारायण सचिवांनी]] मोगलांशी भांडून पुरंदर घेतला. शके १६९५ मध्ये छत्रपती शाहू यांनी किल्ला [[पेशवे]] यांस दिला. अनेक दिवस किल्ल्यावर पेशव्यांची राजधानी होती. * शके १६९७ मध्ये गंगाबाई पेशवे यांना गडावर मुलगा झाला, त्याचे नाव [[सवाई माधवराव]] ठेवण्यात आले. इ.स. १८१८ मध्ये [[इंग्लिश लोक|इंग्रजांनी]] गड आपल्या ताब्यात घेतला. ==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे== पुरंदर आणि वज्रगड जरी एकाच डोंगरसोंडेवर वसलेले असले तरी ते दोन स्वतंत्र किल्ले आहेत.<br /> #'''बिनी दरवाजा:''' पुरंदर माचीवरील हा एकमेव दरवाजा. नारायणपूर गावातून किल्ल्यावर जाताना हा दरवाजा लागतो. दरवाज्यातून आत शिरल्यावर पहारेकऱ्याच्या देवड्या आहेत. समोरच पुरंदरचा खन्दकडा आपले लक्ष वेधून घेतो. आत शिरल्यावर दोन रस्ते लागतात, एक सरळ पुढे जातो तर दुसरा डावीकडे मागच्या बाजूस वळतो. आपण सरळ रस्त्याने पुढे गेल्यावर उतारावर लष्कराच्या बराकी आणि काही बंगले दिसतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे बालेकिल्ल्याच्या पायथ्याशी एक मंदिर दिसते. त्याचे नाव 'पुरंदरेश्वर'. #'''पुरंदरेश्वर मन्दिर:''' हे मंदिर महादेवाचे आहे. मंदिरात इंद्राची सव्वा ते दीड फुटापर्यंतची मूर्ती आहे. हे साधारणपणे हेमाडपंथी धाटणीचे असावे. थोरल्या बाजीरावाने या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. #'''रामेश्वर मन्दिर:''' पुरंदरेश्वर मंदिराच्या मागील कोपऱ्यात पेशवे वंशाचे रामेश्वर मंदिर आहे. हे पेशव्यांचे खाजगी मंदिर होते. या मंदिरापासून थोडे वरती गेल्यावर पेशव्याच्या दुमजली वाड्याचे अवशेष दिसतात. पेशवाईच्या आरंभी बाळाजी विश्वनाथने तो वाडा बांधला होता. या वाड्याच्या मागे विहीर आहे. येथून थोडे पुढे गेल्यावर दोन वाटा लागतात. एक वाट बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर जाते तर दुसरी खाली भैरवखिंडीच्या दिशेने जाते. बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर गेल्यावर १५ मिनिटातच माणूस दिल्ली दरवाजापाशी येतो. #'''दिल्ली दरवाजा:''' हा उत्तराभिमुख दरवाजा आहे. दरवाज्याच्या वळणावर श्री लक्ष्मी मातेचे देवालय आहे. आत गेल्यावर उजवीकडे आणखी एक दरवाजा दिसतो. डावीकडची वाट बालेकिल्ल्याच्या दुसऱ्या टोकापर्यंत जाते. या वाटेने पुढे गेल्यावर काही पाण्याची टाकी लागतात. #'''खन्दकडा:''' दिल्ली दरवज्यातून आत शिरल्यावर डावीकडे एक कडा थेट पूर्वेकडे गेलेला दिसतो. हाच तो खन्दकडा. या कड्याच्या शेवटी एक बुरूज आहे. बुरूज पाहून आल्यावर परत दरवाज्यापाशी यावे. येथून एक वाट पुढे जाते. या वाटेतच आजूबाजूला पाण्याची काही टाकी लागतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे एक उंचवटा लागतो. त्याच्या मागे पडक्या जोत्यांचे अवशेष आहेत. येथेच अम्बरखान्याचे अवशेष दिसतात. थोडे वर चढून पाहिल्यास वाड्याचे अवशेष दिसतात. वाटेवर पुढे गेल्यावर काही पाण्याचे हौद लागतात. या वाटेवरून पुढे जाताना एक वाट डावीकडे खाली गेली आहे. या वाटेने गेल्यावर केदार दरवाजा लागतो. #'''पद्मावती तळे:''' मुरारबाजींच्या पुतळ्यापासून पुढे गेल्यावर पद्मावती तळे लागते. #'''शेन्दऱ्या बुरूज:''' पद्मावती तळ्याच्या मागे बालेकिल्ल्याच्या वायव्येस, तटबंदीच्या बरोबरीने एक बुरूज बांधला आहे. त्याचे नाव शेन्दऱ्या बुरूज. #'''केदारेश्‍वर:''' केदार दरवाजा पाहून मूळ वाटेने १५ मिनिटे चालून गेल्यावर काही पायऱ्या लागतात. त्या आपल्याला थेट केदारेश्‍वर मंदिरापर्यंत घेऊन जातात. पुरंदरचे मूळ दैवत म्हणजे केदारेश्‍वर. या केदारेश्‍वर मंदिराचा जीर्णोद्धार झालेला आहे. महाशिवरात्रीला हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. मंदिराच्या समोरच एक दगडी दीपमाळ आहे. सभोवती दगडी फरसबन्दी आहे. केदारेश्‍वराचे मंदिर म्हणजे किल्ल्यावरील अत्युच्च भाग. येथून [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[रायरेश्‍वर]], रोहिडा, [[मल्हारगड]], कऱ्हेपठार हा सर्व परिसर दिसतो. या केदार टेकडीच्या मागे एक बुरूज आहे त्याला कोकण्या बुरूज असे नाव आहे. #'''पुरंदर माची:''' आल्या वाटेने माघारी फिरून दिल्ली दरवाज्यातून जाणाऱ्या वाटेने थेट पुढे यावे म्हणजे आपण माचीवरील भैरवखिंडीत जाऊन पोहोचतो. वाटेत वाड्याचे अनेक अवशेष दिसतात. #'''भैरवगड:''' याच खिंडीतून वज्रगडावर जाण्यासाठी वाट आहे. खिंडीत [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांचा]] पुतळा आहे. या खिंडीपर्यन्त गाडी रस्ता आलेला असल्याने त्या रस्त्यावरून गेल्यावर वाटेतच उजवीकडे राजाळे तलाव लागतो. पुरंदरमाचीवर याच तलावाचे पाणी वापरले जाते. #'''वीर मुरारबाजी:''' बिनी दरवाजातून आत शिरल्यावर उजवीकडे गेल्यावर समोरच मुरारबाजीचा पुतळा दिसतो. इ.स. १९७० मध्ये हा पुतळा उभा केला आहे. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== पुरंदर किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत.<br /> #'''[[पुणे|पुण्याहून]]:''' [[पुणे|पुण्याहून]] ३० कि. मी. अंतरावर असणाऱ्या [[सासवड]] या गावी यावे लागते. #'''[[सासवड|सासवडहून]]:''' [[सासवड|सासवडहून]] [[सासवड]] - [[भोर]] किंवा सासवड नारायणपूर ही गाडी घेऊन नारायणपूर गावाच्या पुढे असणाऱ्या 'पुरंदर घाटमाथा' या थांब्यावर उतरतात. हा घाटमाथा म्हणजे पुरंदर किल्ला आणि समोर असणारा सूर्यपर्वत यामधील खिंड होय. या थांब्यावर उतरल्यावर समोरच डोंगरावर एक दोन घरे दिसतात. या घरामागूनच एक पायवाट डावीकडे वर जाते. ही वाट पुढे गाडी रस्त्याला जाऊन मिळते. या वाटेने पाऊण तासात पुरंदर माचीवरील बिनीदरवाजा गाठता येतो. नारायणपूर हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. गावातूनच गाडीरस्ता थेट किल्ल्यापर्यंत गेलेला आहे. [[पुणे]] ते नारायणपूर अशी बस सेवा देखील आहे. नारायणपूर गावातून गडावर जाण्यास दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे गाडीरस्ता. या रस्त्याने चालतचालत गड गाठण्यास २ तास पुरतात. तर दुसरी म्हणजे जंगलातून जाणारी पायवाट. या पायवाटेने एका तासात माणूस पुरंदर माचीवरच्या बिनी दरवाज्यापाशी पोहोचतो. ==पुरंदर किल्ल्याचे महत्त्व== पुरंदर किल्ला हा मराठा साम्राज्याचा एक महत्त्वाचा किल्ला होता. हा किल्ला अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तसेच आज हा किल्ला एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखला जातो. ==राहण्याची सोय== किल्ल्यावर मिलिटरीचे बंगले आहेत. यामध्ये राहण्याची सोय होऊ शकते. मात्र त्यासाठी तेथे असणाऱ्या त्यांच्या अधिकाऱ्यांची अनुमती घेणे आवश्यक आहे. येथे जाताना कोणतेही ओळखपत्र घेऊन जावे (आधार कार्ड ,पॅन पत्र, मतदान ओळखपत्र इत्यादी) ==जेवण्याची सोय== जेवण्याची सोय स्वतः करावी लागते. पिण्याचे पाणी मात्र नेहमी सोबत ठेवावे कारण केदारेश्वर मंदिरात पाण्याची सोय नाही. गडावर जेवण करण्यासाठी आपण केदारेश्वर मंदिराच्या आवारात बसू शकतो. हे ठिकाण गडावरील सर्वात उंच असल्यामुळे इथे वातावरण खूप छान आहे. एकत्रित स्नेहभोजन करण्यासाठी आपण या ठिकाणी नक्की यायला हवे. {{विस्तार}} ==जाण्यासाठी लागणारा वेळ== गडावर जाण्यासाठी पायथ्यापासून १ तास लागतो. ==निष्कर्ष== पुरंदर किल्ला इतिहास, वास्तुकला आणि नैसर्गिक सौंदर्याचा संगम आहे. तसेच ट्रेकिंगसाठी आणि ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यासाठी उत्तम ठिकाण आहे. महाराष्ट्रातील गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देणारा पुरंदर किल्ल्याला, प्रत्येकाने नक्कीच भेट देईला हवी. ==बाह्य दुवे== * सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो * डोंगरयात्रा - आनन्द पाळन्दे * दुर्गदर्शन - गो. नी. दाण्डेकर * किल्ले - गो. नी. दाण्डेकर * दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दाण्डेकर * सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर * दुर्गकथा - निनाद बेडेकर * दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर * इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर * महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर == हे सुद्धा पहा== * [[भारतातील किल्ले]] * [[महाराष्ट्रातील किल्ले]] ==छायाचित्रे== <gallery> चित्र:Purandar fort.jpg चित्र:Purandar fort entrance.jpg चित्र:Purandar fort bastion.jpg चित्र:Purandar Fort entrance 2.jpg चित्र:Purandar Fort church.jpg चित्र:Stairs Purandar.jpg चित्र:Purandareshwar Temple.jpg चित्र:Days Go By.jpg चित्र:Purandhar fort from Narayanpur Road.JPG </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील किल्ले]] 9m208m5zk9ix2zerqstga3fyo5nu32v 2680836 2680835 2026-04-25T00:02:42Z ~2026-20998-02 181809 /* इतिहास */ 2680836 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''पुरंदरचा किल्ला''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील सासवड गावाजवळ असलेला एक किल्ला आहे़. {{किल्ला |नाव = पुरंदर |चित्र =Purandar Fort entrance 2.jpg |चित्रtitle = किल्ले पुरंदर |चित्ररुंदी = 200px |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 18 | lat_m = 16 | lat_s = 55 | lat_NS = N | long_d = 73 | long_m = 58 | long_s = 27 | long_EW = E |उंची = १५०० मी. |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[पुणे जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग = [[सह्याद्री]] |अवस्था = |गाव = [[सासवड]] |स्थापना = १३५० | अक्षांश = 18.17 | रेखांश = 73.59 }} [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] पुरंदर किल्ल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला आहे हे या किल्ल्याचे सर्वात मोठे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. दक्षिणोत्तर पसरलेल्या मूळ रांगेतून पूर्व दिशेकडे काही फाटे फुटले आहेत. त्यापैकी एका फाट्यावर [[सिंहगड]] आहे. तोच फाटा पूर्वेकडे अदमासे २४ किलोमीटर धावून [[भुलेश्वर]]जवळ लोप पावतो. याच डोंगररांगेवर पुरंदर आणि वज्रगड वसलेले आहेत. [[कात्रज घाट]] किंवा बापदेव घाट किंवा दिवे घाट ओलांडून पुरंदरच्या पायथ्याशी जाता येते. किल्ल्याच्या चौफेर माच्या आहेत. किल्ला [[पुणे|पुण्याच्या]] आग्नेय दिशेला अंदाजे २० मैलांवर तर [[सासवड|सासवडच्या]] नैऋत्येला ६ मैलांवर आहे. गडाच्या पूर्वेला बहुतांशी प्रदेश सपाट आहे तर पश्चिमेला डोंगराळ प्रदेश आहे. वायव्येला १३-१४ मैलांवर [[सिंहगड]] आहे. तर पश्चिमेला १९-२० मैलांवर [[राजगड]] आहे. पुरंदर किल्ला तसा विस्ताराने मोठा आहे. किल्ला मजबूत असून बचावाला जागा उत्तम आहे. गडावर मोठी शिबंदी राहू शकते. दारुगोळा व धान्याचा मोठा साठा करून गड दीर्घकाळ लढवता येऊ शकत असे. एक बाजू सोडली तर गडाच्या इतर सर्व बाजू दुर्गम आहेत. गडावरून सभोवारच्या प्रदेशावर बारीक नजर ठेवता येते.<ref name="maha-tourism-purandar">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = https://www.maharashtratourism.gov.in/mr/treasures/fort/purandar | title = पुरंदर | प्रकाशक = [[महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ]]}}</ref> ==किल्ल्याची रचना== दोन भागांमध्ये विभागलेला आहे, माची: हा किल्ल्याचा खालचा भाग आहे आणि येथे अनेक ऐतिहासिक वास्तू आहेत, जसे की पुरंद्रेश्वर मंदिर, रामेश्वर मंदिर आणि दिल्ली दरवाजा. बालेकिल्ला: हा किल्ल्याचा वरचा भाग आहे आणि येथे अनेक बुरुज आणि तटबंदी आहेत. ==इतिहास== पुरंदर म्हणजे [[इंद्र]]. ज्याप्रमाणे इन्द्राचे स्थान बलाढ्य तसाच हा पुरंदर. पुराणात या डोंगराचे नाव आहे '''इंद्रनील पर्वत'''. हनुमंताने द्रोणागिरी उचलून नेत असताना त्या पर्वताचा काही भाग खाली पडला तोच हा "इंद्रनील पर्वत". बहामनीकाळी बीदरचे चंद्रसंपत देशपांडे यांनी बहामनी शासनाच्या वतीने पुरंदर ताब्यात घेतला. त्यांनी पुरंदरच्या पुनर्निर्माणास प्रारंभ केला. त्याच घराण्यातील महादजी नीलकंठ याने कसोशीने हे काम पूर्ण केले. येथील शेन्दऱ्या बुरूज बांधतांना तो सारखा ढासळत असे. तेव्हा बाहिरनाक सोननाक याने आपला पुत्र नाथनाक आणि सून देवाकाई अशी दोन मुले त्यात गाडण्यासाठी दिली. त्यांचा बळी घेतल्यावरच हा बुरूज उभा राहिला. * हा किल्ला सन १४८९ च्या सुमारास [[निजामशाही]] सरदार मलिक अहमद याने जिंकून घेतला. ** पुढे शके १५५० मध्ये तो [[आदिलशाही|आदिलशाहीत]] आला. इ.स. १६४९ मध्ये आदिलशहाने [[शहाजीराजे भोसले|शहाजीराजांना]] कैदेत टाकले. त्याच वेळी [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांनी]] अनेक आदिलशाही किल्ले आपल्या ताब्यात घेतले. म्हणून शिवरायांचा बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशहाने फत्तेखानास रवाना केले. परिस्थिती फारच बिकट होती. एकीकडे आपले वडील कैदेत होते तर दुसरीकडे फत्तेखानाच्या स्वारीमुळे स्वराज्य धोक्यात येणार होते. महाराजांनी यावेळी लढाईसाठी पुरंदर किल्ल्याची जागा निवडली. मात्र यावेळी गड मराठ्यांच्या ताब्यात नव्हता. महादजी नीलकंठराव यांच्या ताब्यात किल्ला होता. त्यांच्या भावाभावांमधील भांडणाचा फायदा उठवून महाराजांनी किल्ल्यात प्रवेश करण्यात यश मिळवले. या पुरंदर किल्ल्याच्या साहाय्याने मराठ्यांनी फत्तेखानाशी झुंज दिली आणि लढाई जिंकली. शिवाजी महाराजांना या पहिल्या लढाईतच मोठे यश प्राप्त झाले. सन १६५५ मध्ये शिवाजीराजांनी नेताजी पालकर यास गडाचा सरनौबत नेमले. वैशाख शु. १२ शके १५७९ म्हणजेच १४ मे १६५७ गुरुवार या दिवशी [[छत्रपती संभाजी महाराज|संभाजी]] राजांचा जन्म पुरंदरवर झाला. == पुरंदरचा तह == शके १५८७ म्हणजेच १६६५ मध्ये [[मुघल|मोगल]] सरदार [[मिर्झाराजे जयसिंह|जयसिंहाने]] पुरंदरला वेढा घातला. या युद्धाचे वर्णन सभासद [[बखर|बखरीमध्ये]] असे आढळते. तेव्हा पुरंदरावरी नामजाद लोकांचा सरदार राजियाचा मुरारबाजी प्रभू म्हणून होता. त्याजबरोबर हजार माणूस होते. याखेरीज किल्ल्याचे एक हजारे असे दोन हजारे लोक होते. त्यात निवड करून मुरारबाजी याने सातशे माणूस घेऊन ते गडाखाली दिलेरखानावरी आले. दिलेरखान तालेदार जोरावर पठाण पाच हजार याखेरीज बैईल वगैरे लोक ऐशी गडास चौतरफा चढत होती. त्यात होऊन सरमिसळ जाहले. मोठे धूरन्धर युद्ध जहले. मावळे लोकांनी व खासां मुरारबाजी यानी निदान करून भांडण केले. पाचशे पठाण लष्कर ठार जाहले. तसेच बहिले मारले.' मुरारबाजी देशपांडेचे हे शौर्य पाहून दिलेरखान बोलिला,'अरे तू कौल घे. मोठा मर्दाना शिपाई तुज नावाजितो.' ऐसे बोलीता मुरारबाजी बोलिला, 'तुझा कौल म्हणजे काय? मी शिवाजी महाराजांचा शिपाई तुझा कौल घेतो की काय?' म्हणोनि नीट खानावरी चालिला. खानावरी तलवारीचा वार करावा तो खानने आपले तीन तीर मारून पुरा केला. तो पडला. मग खानाने तोंडात आंगोळी घातली, 'असा शिपाई खुदाने पैदा केला.' दिलेरखानाने वज्रगड ताब्यात घेतला आणि पुरंदरावर हल्ला केला व पुरंदर माचीचा ताबा घेतला. माचीवर खानाचे आणि मुरारबाजीचे घनघोर युद्ध झाले. मुरारबाजी पडला आणि त्याच बरोबर पुरंदरही पडला. हे वर्तमान जेव्हा राजांना कळले तेव्हा त्यांनी जयसिंहाशी तहाचे बोलणे सुरू केले आणि ११ जून १६६५ साली इतिहासप्रसिद्ध '[[पुरंदरचा तह]]' झाला. यात २३ किल्ले राजांना मोगलांना द्यावे लागले. त्यांची नावे अशी, # पुरंदर # रुद्रमाळ # [[सिंहगड|कोंढाणा]] # रोहिडा # [[लोहगड]] # [[विसापूर]] # [[तुंग]] # [[तिकोना]] # [[प्रबळगड - मुरंजन|प्रबळगड]] # [[माहुलीगड|माहुली]] # [[मनरंजन]] # [[कोहोज]] # [[कर्नाळा]] # [[सोनगड]] # [[पळसगड]] # [[भंडारगड|भण्डारगड]] # [[नरदुर्ग]] # [[मार्गगड]] # [[वसंतगड|वसन्तगड]] # [[नंगगड]] # [[अंकोला]] # [[खिरदुर्ग]] ([[सागरगड]]) # [[मानगड]] ८ मार्च १६७० मध्ये निळोपंत मुजुमदाराने किल्ला स्वराज्यात आणला. [[संभाजी]] राजांच्या मृत्यूनंतर किल्ला [[औरंगजेब|औरंगजेबाने]] जिंकला व त्याचे नाव ''आजमगड'' ठेवले. पुढे [[मराठा|मराठ्यांच्या]] वतीने [[शंकरजी नारायण|शंकराजी नारायण सचिवांनी]] मोगलांशी भांडून पुरंदर घेतला. शके १६९५ मध्ये छत्रपती शाहू यांनी किल्ला [[पेशवे]] यांस दिला. अनेक दिवस किल्ल्यावर पेशव्यांची राजधानी होती. * शके १६९७ मध्ये गंगाबाई पेशवे यांना गडावर मुलगा झाला, त्याचे नाव [[सवाई माधवराव]] ठेवण्यात आले. इ.स. १८१८ मध्ये [[इंग्लिश लोक|इंग्रजांनी]] गड आपल्या ताब्यात घेतला. ==गडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे== पुरंदर आणि वज्रगड जरी एकाच डोंगरसोंडेवर वसलेले असले तरी ते दोन स्वतंत्र किल्ले आहेत.<br /> #'''बिनी दरवाजा:''' पुरंदर माचीवरील हा एकमेव दरवाजा. नारायणपूर गावातून किल्ल्यावर जाताना हा दरवाजा लागतो. दरवाज्यातून आत शिरल्यावर पहारेकऱ्याच्या देवड्या आहेत. समोरच पुरंदरचा खन्दकडा आपले लक्ष वेधून घेतो. आत शिरल्यावर दोन रस्ते लागतात, एक सरळ पुढे जातो तर दुसरा डावीकडे मागच्या बाजूस वळतो. आपण सरळ रस्त्याने पुढे गेल्यावर उतारावर लष्कराच्या बराकी आणि काही बंगले दिसतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे बालेकिल्ल्याच्या पायथ्याशी एक मंदिर दिसते. त्याचे नाव 'पुरंदरेश्वर'. #'''पुरंदरेश्वर मन्दिर:''' हे मंदिर महादेवाचे आहे. मंदिरात इंद्राची सव्वा ते दीड फुटापर्यंतची मूर्ती आहे. हे साधारणपणे हेमाडपंथी धाटणीचे असावे. थोरल्या बाजीरावाने या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. #'''रामेश्वर मन्दिर:''' पुरंदरेश्वर मंदिराच्या मागील कोपऱ्यात पेशवे वंशाचे रामेश्वर मंदिर आहे. हे पेशव्यांचे खाजगी मंदिर होते. या मंदिरापासून थोडे वरती गेल्यावर पेशव्याच्या दुमजली वाड्याचे अवशेष दिसतात. पेशवाईच्या आरंभी बाळाजी विश्वनाथने तो वाडा बांधला होता. या वाड्याच्या मागे विहीर आहे. येथून थोडे पुढे गेल्यावर दोन वाटा लागतात. एक वाट बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर जाते तर दुसरी खाली भैरवखिंडीच्या दिशेने जाते. बालेकिल्ल्याच्या दिशेने वर गेल्यावर १५ मिनिटातच माणूस दिल्ली दरवाजापाशी येतो. #'''दिल्ली दरवाजा:''' हा उत्तराभिमुख दरवाजा आहे. दरवाज्याच्या वळणावर श्री लक्ष्मी मातेचे देवालय आहे. आत गेल्यावर उजवीकडे आणखी एक दरवाजा दिसतो. डावीकडची वाट बालेकिल्ल्याच्या दुसऱ्या टोकापर्यंत जाते. या वाटेने पुढे गेल्यावर काही पाण्याची टाकी लागतात. #'''खन्दकडा:''' दिल्ली दरवज्यातून आत शिरल्यावर डावीकडे एक कडा थेट पूर्वेकडे गेलेला दिसतो. हाच तो खन्दकडा. या कड्याच्या शेवटी एक बुरूज आहे. बुरूज पाहून आल्यावर परत दरवाज्यापाशी यावे. येथून एक वाट पुढे जाते. या वाटेतच आजूबाजूला पाण्याची काही टाकी लागतात. थोडे पुढे गेल्यावर उजवीकडे एक उंचवटा लागतो. त्याच्या मागे पडक्या जोत्यांचे अवशेष आहेत. येथेच अम्बरखान्याचे अवशेष दिसतात. थोडे वर चढून पाहिल्यास वाड्याचे अवशेष दिसतात. वाटेवर पुढे गेल्यावर काही पाण्याचे हौद लागतात. या वाटेवरून पुढे जाताना एक वाट डावीकडे खाली गेली आहे. या वाटेने गेल्यावर केदार दरवाजा लागतो. #'''पद्मावती तळे:''' मुरारबाजींच्या पुतळ्यापासून पुढे गेल्यावर पद्मावती तळे लागते. #'''शेन्दऱ्या बुरूज:''' पद्मावती तळ्याच्या मागे बालेकिल्ल्याच्या वायव्येस, तटबंदीच्या बरोबरीने एक बुरूज बांधला आहे. त्याचे नाव शेन्दऱ्या बुरूज. #'''केदारेश्‍वर:''' केदार दरवाजा पाहून मूळ वाटेने १५ मिनिटे चालून गेल्यावर काही पायऱ्या लागतात. त्या आपल्याला थेट केदारेश्‍वर मंदिरापर्यंत घेऊन जातात. पुरंदरचे मूळ दैवत म्हणजे केदारेश्‍वर. या केदारेश्‍वर मंदिराचा जीर्णोद्धार झालेला आहे. महाशिवरात्रीला हजारो भाविक येथे दर्शनाला येतात. मंदिराच्या समोरच एक दगडी दीपमाळ आहे. सभोवती दगडी फरसबन्दी आहे. केदारेश्‍वराचे मंदिर म्हणजे किल्ल्यावरील अत्युच्च भाग. येथून [[राजगड]], [[तोरणा]], [[सिंहगड]], [[रायरेश्‍वर]], रोहिडा, [[मल्हारगड]], कऱ्हेपठार हा सर्व परिसर दिसतो. या केदार टेकडीच्या मागे एक बुरूज आहे त्याला कोकण्या बुरूज असे नाव आहे. #'''पुरंदर माची:''' आल्या वाटेने माघारी फिरून दिल्ली दरवाज्यातून जाणाऱ्या वाटेने थेट पुढे यावे म्हणजे आपण माचीवरील भैरवखिंडीत जाऊन पोहोचतो. वाटेत वाड्याचे अनेक अवशेष दिसतात. #'''भैरवगड:''' याच खिंडीतून वज्रगडावर जाण्यासाठी वाट आहे. खिंडीत [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांचा]] पुतळा आहे. या खिंडीपर्यन्त गाडी रस्ता आलेला असल्याने त्या रस्त्यावरून गेल्यावर वाटेतच उजवीकडे राजाळे तलाव लागतो. पुरंदरमाचीवर याच तलावाचे पाणी वापरले जाते. #'''वीर मुरारबाजी:''' बिनी दरवाजातून आत शिरल्यावर उजवीकडे गेल्यावर समोरच मुरारबाजीचा पुतळा दिसतो. इ.स. १९७० मध्ये हा पुतळा उभा केला आहे. ==गडावर जाण्याच्या वाटा== पुरंदर किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन वाटा आहेत.<br /> #'''[[पुणे|पुण्याहून]]:''' [[पुणे|पुण्याहून]] ३० कि. मी. अंतरावर असणाऱ्या [[सासवड]] या गावी यावे लागते. #'''[[सासवड|सासवडहून]]:''' [[सासवड|सासवडहून]] [[सासवड]] - [[भोर]] किंवा सासवड नारायणपूर ही गाडी घेऊन नारायणपूर गावाच्या पुढे असणाऱ्या 'पुरंदर घाटमाथा' या थांब्यावर उतरतात. हा घाटमाथा म्हणजे पुरंदर किल्ला आणि समोर असणारा सूर्यपर्वत यामधील खिंड होय. या थांब्यावर उतरल्यावर समोरच डोंगरावर एक दोन घरे दिसतात. या घरामागूनच एक पायवाट डावीकडे वर जाते. ही वाट पुढे गाडी रस्त्याला जाऊन मिळते. या वाटेने पाऊण तासात पुरंदर माचीवरील बिनीदरवाजा गाठता येतो. नारायणपूर हे किल्ल्याच्या पायथ्याचे गाव आहे. गावातूनच गाडीरस्ता थेट किल्ल्यापर्यंत गेलेला आहे. [[पुणे]] ते नारायणपूर अशी बस सेवा देखील आहे. नारायणपूर गावातून गडावर जाण्यास दोन मार्ग आहेत. एक म्हणजे गाडीरस्ता. या रस्त्याने चालतचालत गड गाठण्यास २ तास पुरतात. तर दुसरी म्हणजे जंगलातून जाणारी पायवाट. या पायवाटेने एका तासात माणूस पुरंदर माचीवरच्या बिनी दरवाज्यापाशी पोहोचतो. ==पुरंदर किल्ल्याचे महत्त्व== पुरंदर किल्ला हा मराठा साम्राज्याचा एक महत्त्वाचा किल्ला होता. हा किल्ला अनेक ऐतिहासिक घटनांचा साक्षीदार राहिलेला आहे. तसेच आज हा किल्ला एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखला जातो. ==राहण्याची सोय== किल्ल्यावर मिलिटरीचे बंगले आहेत. यामध्ये राहण्याची सोय होऊ शकते. मात्र त्यासाठी तेथे असणाऱ्या त्यांच्या अधिकाऱ्यांची अनुमती घेणे आवश्यक आहे. येथे जाताना कोणतेही ओळखपत्र घेऊन जावे (आधार कार्ड ,पॅन पत्र, मतदान ओळखपत्र इत्यादी) ==जेवण्याची सोय== जेवण्याची सोय स्वतः करावी लागते. पिण्याचे पाणी मात्र नेहमी सोबत ठेवावे कारण केदारेश्वर मंदिरात पाण्याची सोय नाही. गडावर जेवण करण्यासाठी आपण केदारेश्वर मंदिराच्या आवारात बसू शकतो. हे ठिकाण गडावरील सर्वात उंच असल्यामुळे इथे वातावरण खूप छान आहे. एकत्रित स्नेहभोजन करण्यासाठी आपण या ठिकाणी नक्की यायला हवे. {{विस्तार}} ==जाण्यासाठी लागणारा वेळ== गडावर जाण्यासाठी पायथ्यापासून १ तास लागतो. ==निष्कर्ष== पुरंदर किल्ला इतिहास, वास्तुकला आणि नैसर्गिक सौंदर्याचा संगम आहे. तसेच ट्रेकिंगसाठी आणि ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यासाठी उत्तम ठिकाण आहे. महाराष्ट्रातील गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देणारा पुरंदर किल्ल्याला, प्रत्येकाने नक्कीच भेट देईला हवी. ==बाह्य दुवे== * सांगाती सह्याद्रीचा - यंग झिंगारो * डोंगरयात्रा - आनन्द पाळन्दे * दुर्गदर्शन - गो. नी. दाण्डेकर * किल्ले - गो. नी. दाण्डेकर * दुर्गभ्रमणगाथा - गो. नी. दाण्डेकर * सह्याद्री - स. आ. जोगळेकर * दुर्गकथा - निनाद बेडेकर * दुर्गवैभव - निनाद बेडेकर * इतिहास दुर्गांचा - निनाद बेडेकर * महाराष्ट्रातील दुर्ग - निनाद बेडेकर == हे सुद्धा पहा== * [[भारतातील किल्ले]] * [[महाराष्ट्रातील किल्ले]] ==छायाचित्रे== <gallery> चित्र:Purandar fort.jpg चित्र:Purandar fort entrance.jpg चित्र:Purandar fort bastion.jpg चित्र:Purandar Fort entrance 2.jpg चित्र:Purandar Fort church.jpg चित्र:Stairs Purandar.jpg चित्र:Purandareshwar Temple.jpg चित्र:Days Go By.jpg चित्र:Purandhar fort from Narayanpur Road.JPG </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{साचा:विस्तार-किल्ला}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील किल्ले]] 2hcgzpnqnn35abx9a0mdclmotc6rlo2 0 92484 2680856 2680651 2026-04-25T07:55:22Z ~2026-25244-63 182507 Change in occupational history 2680856 wikitext text/x-wiki '''लोणारी''' हे हिंदू धर्म व चालीरीती पाळणारे, पूर्वी क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे, छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानणारे तसेच शिव व विष्णूची आराधना करणारे लोक आहेत. मुंबई गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार लोणारी हे [[मराठा]] जातिधारक आहेत. लोणारी हे मूळचे मराठा आहेत. लोणारी हा एक मराठा समाजाचा भाग आहे. त्यांना मराठा लोणारी असेही म्हणतात. {{विकिडेटा माहितीचौकट}} * वर्ण - क्षत्रिय आहेत * वंश - सूर्यवंशी * राजस्थान मध्ये - लोणिया राजपूत विजयादशमीला ते तलवारी, भाले, घोडे आणि हत्तींची पूजा करतात. अजूनही काही लोक त्यांची स्वतःची संस्कृती बोलतात. स्थलांतरामुळे त्यांना आता मराठा म्हटले जाते आणि मराठी लोक सांस्कृतिकदृष्ट्या मिश्रित झाले आहेत. सध्या, लोणाऱ्यांना लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जाते, जे जेजुरीमध्ये खंडोबाची आणि तुळजापूरमध्ये तुळजा भवानीची पूजा करतात. काही लोणारी कुणबी नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चिंदवाडा येथे आढळतात. वास्तविक आनुवंशिकता इतर जातींशी मिसळत नाही जसे की क्षत्रिय सूर्यवंशी लोणारी मराठ्यांची काही आडनाव भांगे, बडवाईक, भक्ते, गायधने, कामठे, कापसे, लाडसे, खंडाईत, हिंगणे, गुरवे, मस्के, रुंगे, भांडके, ढोले, कौशल, सिंह, झांझ, कुशाल, मा. देशमुख, शेंडे, सांडिल्य, शिंदे, बारस्कर, कुबडे, उपासे, जामकर, खंडागरे, पानसे, पातुरकर आणि मध्य प्रदेश प्रदेशात बरेच काही लोणारी जात हे कुणबी नाही कारण ते मुघलांशी युद्ध करत करत जेव्हा महाराष्ट्र आले  तेव्हा त्यांच्या कडे काही नाही राहिले होते मग मराठा सरदार जशी रघुजी भोसले त्यांचे मूल भिंभाजी भोसले त्यांनी जमिनी दिल्या आणि पद सोपवले पण त्यांनी काही शर्ती मंजूर केल्या तुम्ही लोक आमच्या देवी आणि देवाची पूजा करा <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://doi.org/10.4324/9780429348525-42|title=From the Bombay Gazette (30 August 1820)|last=ní Fhlathúin|first=Máire|date=2020-03-19|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-34852-5|pages=177–185}}</ref> आणि मराठी संस्कृती मिसळा  जेकी लोणारी सरदारांनी मान्य केले हे १६ शे मध्ये घडले <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://doi.org/10.4324/9780429348525-42|title=From the Bombay Gazette (30 August 1820)|last=ní Fhlathúin|first=Máire|date=2020-03-19|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-34852-5|pages=177–185}}</ref> सेनापती मान सिंग सूर्यवंशीविजनकर ( शेंडे) - महाजन मुंढारी बा.क गावाची महाजनकी दिली तेव्हा पासून महाजन लावतात आणि राजा रन सिंग कोतवाले ( बडवाईक) देवी रमाकोना या गावाची महाजन की सोपावली सरदार जात सिंग -भक्त ( पाटील )  देवी रामाकोना या गावाची पाटील - की भेटली . (अंगरक्षक प्रमुख) विटा सिंग (मस्के ) लोणारी मग ९६ कुळी झाले आणि जे बाकी चे लोणारी होते ते मराठा सैन्यात जाऊन गाजवले . ते आता स्वतःला मराठा असे म्हणतात. ते आता सध्या मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रात ,खानदेश , कोकण मध्ये आहेत. <ref>bhat lihit postak amravati </ref> आणि विदर्भातले शेती करून ते कुणबी मनू लागले आते ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात. लोणारी ही एक हिंदू क्षत्रिय जात मराठा जातीशी संलग्न असून मुख्यत्वेकरून महाराष्ट्रातील [[अकोला]], अमरावती, (बुलढाणा, खामगाव, शेगाव, नांदुरा), भुसावळ, रावेर,[[अहमदनगर]], [[औरंगाबाद]], [[कोल्हापूर]] [[जळगाव]], [[जालना]], [[धुळे]], [[नाशिक]], [[पुणे]], [[वाशीम]], [[सांगली]], [[सातारा]], [[सोलापूर]] या जिल्ह्यांत, तसेच [[मुंबई]], [[बारामती]], [[बेळगाव]], [[बैतूल]], [[हैदराबाद]]सारख्या ठिकाणीसुद्धा वास्तव्यास आहे. याशिवाय, गुजरात, मध्य प्रदेश तसेच दक्षिणेकडील आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तमिळनाडूमधेही लोणारी आढळतात. [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशात]] [[बैतूल]] जिल्ह्यात ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात. महाराष्ट्रात या जातीला इतर मागासवर्गीय असा (ओबीसीचा) दर्जा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mumbaicitysetu.org/castelist_maha.html |title=मुंबईसिटीसेतू.ऑर्ग हे संकेतस्थळ |access-date=2016-06-29 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625045212/http://www.mumbaicitysetu.org/Castelist_Maha.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625045212/http://www.mumbaicitysetu.org/Castelist_Maha.html |date=2016-06-25 }}</ref> लोणारी समाजात [[चुना]] व [[मीठ]] तसेच [[कोळसा]] बनवणारे मूळचे मराठे पण स्वतंत्र व्यवसाय स्वीकारल्याने त्यांच्यात लोणारी व चुनारी असे प्रकार पडले. जातिविवेक या ग्रंथानुसार लोणारी लोकांचे शुद्ध लोणारी, कडू लोणारी, अक्करमासे लोणारी अशा शाखा आहेत. विविध शाखांमध्ये रोटी व्यवहार आहे, पण बेटी व्यवहार नाही. त्यामुळे हे लोक जेवण एकत्र करू शकतात पण आपआपसात लग्न करू शकत नाहीत. ==लोकसंख्या== लोणारी जातिधारकांची एकूण लोकसंख्या १९०१ सालच्या जनगणनेनुसार १९२२२ इतकी होती. त्यापैकी पुरुष ९६७२ व स्त्रिया ९५५० होत्या. ==जातीचा इतिहास== मल्लाट पुरुष व आवर्त स्त्री यांच्यापासून लोणारी समाज सुरू झाला, असे मानले जाते. लोणारी समाजाचे [[संस्कृत]] नाव "सौमिक" आणि समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ बनविणे हा पारंपरिक व्यवसाय असे दिसते. "मूलस्तंभ" नुसार लोणारी हे मूळचे क्षत्रिय असून [[मराठा]] जातीपासून विभक्त झालेले आहेत. काही जणांचे मानणे आहे की लोणारी हे [[लिंगायत]] धर्माचेसुद्धा पालन करत होते कारण त्यांच्या धार्मिक विधी जंगमामार्फत केले जात होते. लिंगायत धर्मीयांशी मिळणारा हा एक छोटासा दुवा आहे. एका मिथकानुसार लोणारी जातीचा उल्लेख हा [[महाभारत|महाभारतात]]सुद्धा आलेला दिसून येतो. "जेंव्हा विदुर [[धृतराष्ट्र]]ाला सल्ला देतो की हे राजन, तू माळ्यासारखा वाग. माळी झाडे लावतो, जगवतो व त्याची फळे चाखतो, तसेच लोणारी झाडे कापतो, जाळतो आणि कोळसा बनवतो" (टीप : त्या काळी लोणारी जात अस्तित्वात असल्याचा तसा अजून कोणताही ठोस पुरावा नाही, कारण लोणारी समाज हा काही शतकापासून मराठ्यांमधून स्वतंत्र झालेले आढळतात) लोणारी जातीत मूल जन्माला आल्यानंतर साधारण वर्षभरात [[धनगर]] त्याचे केस कापी आणि त्या बदल्यात त्याला तांब्याचे नाणे दिले जाई. लोणारी जात पंचायत मानत असत. समाजातील विविध तंटे बखेडे जात पंचायत सोडवीत असे. लोणाऱ्यांमध्ये सारख्या आडनावाच्या कुटुंबात लग्ने जुळत नाहीत. ==कुलदैवत== लोणारी लोकांची विविध कुलदैवते असली तरी, मुख्यत्वे करून [[तुळजापूर|तुळजापूरची]] [[तुळजाभवानी]] आणि [[जेजुरी|जेजुरीचा]] [[खंडोबा]] तसेच सिद्धनाथ आणि दरिदेव ही कुलदैवत आहेत. ==लग्न समारंभ== दोन भाऊ अन्य कुटुंबातील दोन बहिणीशी लग्न करू शकतात. मुलाच्या लग्नाचे तसे निश्चित वय ठरलेले नाही, पण आजकाल हे नियम बदलले आहेत. लग्नापूर्वी शारीरिक संबध निषिद्ध मानले जातात. लग्नाआधी जर एखाद्या मुलीला [[गर्भधारणा]] झाली तर तर संबंधित व्यक्तीशी तिचा विवाह लावणे हे सक्तीचे आहे. लोणारी पुरुष एकच लग्न करू शकतो परंतु जर त्याची पत्‍नी विकलांग झाली किंवा पत्‍नीधर्म निभावण्यास अक्षम ठरली तर तिच्या संमतीने दुसरा विवाह करू शकतो. विवाहानंतर जन्माला आलेल्या प्रत्येक अपत्याची नोंद ठेवण्याचे काम भाट करत असतो. भाटमार्फत सर्व जातींच्या वंशावळी लिहिण्याचे काम आजही केले जाते. एकाच गोत्रात विवाहास परवानगी नाही. लग्न जुळवण्याचे काम साधारणपणे चार पाच मध्यस्थांमार्फत होते व मुलाचा पिता हा मुलीच्या पित्याकडे तशी मागणी घालतो. ब्राम्हणाकडून लग्नाची तिथी व लग्नविधीचे धार्मिक कार्य पार पाडले जाते. मुला-मुलीची पत्रिका बघूनच व गुण जुळवून लग्न पक्के केले जाते. त्यासाठी सुपारी, हळद व कुंकू अशा सौभाग्य अलंकाराने धार्मिक विधी संपन्न होतो. लग्न समारंभाची सुरुवात कुंकू लावणे या कार्यक्रमाने सुरू होते व लग्न चिठ्ठी किंवा लग्नाची तारीख पक्की करणे हा दुसरा कार्यक्रम असतो. त्यानंतर लग्नाच्या आदल्या दिवशी किंवा लग्नाच्या दिवशी देवकार्य म्हणजे सवाद्य देवक काढणे, त्यानंतर हळद लावणे, मग देवकार्य अश्या प्रथा पाळल्या जातात. तसेच पाच पानांनी सीमान्तपूजन केले जाते त्यात आंबा, जांभूळ, उंबर, रुई व शमीची पाने असतात. कन्यादान करून वधुपिता किंवा मोठे काका हा समारंभ पूर्ण करतात त्यात आलेल्या वऱ्हाडींना गोड व रुचकर पण फक्त शाकाहारी जेवण दिले जाते. लग्न लावताना वधुवरांच्या डोक्यावर अक्षता व फुले फेकून मंगलाष्टके म्हणून, सप्तपदी, होम हवन व पूर्ण पूजापाठ करून लग्नविधी पार पडतो. लोणारी लोकांना पुनर्विवाह तसेच घटस्फोट सुद्धा मान्य आहे. ==धर्म== लोणारी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माला]] तसेच [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांना]] मानतात. वारकरी [[वैष्णव]] व [[शैव]] पंथाचा अनुयायी असतो. हिंदू धर्माच्या चालीरीतींप्रमाणे लोणारी लोकांची गणपती, शंकर, विष्णू, लक्ष्मी, भवानी, विठ्ठल आदींवर श्रद्धा असते. तसेच ते नाग, गाय, घोडा, बैल आणि पिंपळ, शमी, आपटा, वड, तुळस, बेल यांना पूजतात. लोणारी हे हिंदू धर्माचा कट्टर अनुयायी असल्याने ते भागवत, रामायण, महाभारत आदी धार्मिक ग्रंथ याचे वाचन करतात. एकादशी, चतुर्थी, सोमवार, मंगळवार, गुरुवार, शुक्रवार, शनिवार व खंडोबाचा रविवार उपवास धरतात. खंडोबा कुलदैवत असणारे लग्नविधी करण्यापूर्वी जागरण गोंधळ करतात. जावळ काढणे, कान टोचणे हे धार्मिक कार्यक्रम करतात. हे सर्व धार्मिक कार्य पौरोहित्य करणारा ब्राह्मणामार्फत केले जाते. लोणारी लोकांना विविध धार्मिक क्षेत्रांना भेटी देणे आवडते. ते पंढरपूर, तुळजापूर, आळंदी येथे सहकुटुंब जात असतात. ==व्यवसाय== पुरातन काळात चुना, मीठ व कोळसा बनवणारी लोणारी जात आता विविध क्षेत्रात प्रावीण्य कमावीत आहे. डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, लेखक, संशोधक, उद्योजक, तसेच प्रशासकीय सेवा, लष्करी सेवा, पोलीस दल, क्रीडा विश्व, शिक्षक, प्राध्यापक, चित्रपट उद्योगातील विविध कामे असे सर्व क्षेत्रे आता लोणारी जातिधारकांनी काबीज केली आहेत. Most are surname like runghe ,shende ,gurve ladse ,bhakte , paturkar, badwaik ,khandite most of have marital ansestrys and they follow Marshall tradition and many males in Maratha light infantry , para special forces ,black cat commando ,cobra battalion ,CRPF ,BSF etc . Also there is IPS ,IAS ,IES officers in 21 th century . IAS ,IPS ,IES officers And many more in politics in madhya pradesh and maharashtra <ref>{{जर्नल स्रोत|date=1923-04|title=Ferns of Bombay|url=https://doi.org/10.1086/333165|journal=Botanical Gazette|volume=75|issue=2|pages=217–217|doi=10.1086/333165|issn=0006-8071}}</ref> Many young people's are actor tejaswini lonari , ==अन्न व खाणे== लोणारी तसे मुख्यत्वे शाकाहारी, पण बोकडाचे, मेंढीचे, कोंबड्याचे मटण तसेच मासे खाऊ शकतात. ==अंत्यसंस्कार विधी== लोणारे जातीच्या मृत व्यक्तीचे हिंदू धर्माच्या प्रचलित पद्धतीने अंतिम संस्कार केले जातात. मृतदेहाला अग्निसंस्कार व लहान असेल तर पुरणे अशी प्रथा आहे. दहाव्या दिवशी दशक्रिया व तेराव्या दिवशी ज्ञातिबांधवांना जेवण दिले जाते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:व्यवसाय]] [[वर्ग:बलुतेदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] 4gi5tdiuygq0bdh71dxkhq643a31hwj 2680866 2680856 2026-04-25T08:54:26Z संतोष गोरे 135680 2680866 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{बदल}} '''लोणारी''' हे हिंदू धर्म व चालीरीती पाळणारे, पूर्वी क्षत्रिय धर्माचे पालन करणारे, छत्रपती शिवाजी महाराजांना मानणारे तसेच शिव व विष्णूची आराधना करणारे लोक आहेत. मुंबई गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार लोणारी हे [[मराठा]] जातिधारक आहेत. लोणारी ही हिंदू क्षत्रिय जात मराठा जातीशी संलग्न असून मुख्यत्वेकरून महाराष्ट्रातील [[अकोला]], अमरावती, (बुलढाणा, खामगाव, शेगाव, नांदुरा), भुसावळ, रावेर,[[अहमदनगर]], [[औरंगाबाद]], [[कोल्हापूर]] [[जळगाव]], [[जालना]], [[धुळे]], [[नाशिक]], [[पुणे]], [[वाशीम]], [[सांगली]], [[सातारा]], [[सोलापूर]] या जिल्ह्यांत, तसेच [[मुंबई]], [[बारामती]], [[बेळगाव]], [[बैतूल]], [[हैदराबाद]]सारख्या ठिकाणीसुद्धा वास्तव्यास आहे. याशिवाय, गुजरात, मध्य प्रदेश तसेच दक्षिणेकडील आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तमिळनाडूमधेही लोणारी आढळतात. [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशात]] [[बैतूल]] जिल्ह्यात ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात. महाराष्ट्रात या जातीला इतर मागासवर्गीय असा (ओबीसीचा) दर्जा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mumbaicitysetu.org/castelist_maha.html |title=मुंबईसिटीसेतू.ऑर्ग हे संकेतस्थळ |access-date=2016-06-29 |archive-date=2016-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625045212/http://www.mumbaicitysetu.org/Castelist_Maha.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160625045212/http://www.mumbaicitysetu.org/Castelist_Maha.html |date=2016-06-25 }}</ref> लोणारी समाजात [[चुना]] व [[मीठ]] तसेच [[कोळसा]] बनवणारे मूळचे मराठे पण स्वतंत्र व्यवसाय स्वीकारल्याने त्यांच्यात लोणारी व चुनारी असे प्रकार पडले. जातिविवेक या ग्रंथानुसार लोणारी लोकांचे शुद्ध लोणारी, कडू लोणारी, अक्करमासे लोणारी अशा शाखा आहेत. विविध शाखांमध्ये रोटी व्यवहार आहे, पण बेटी व्यवहार नाही. त्यामुळे हे लोक जेवण एकत्र करू शकतात पण आपआपसात लग्न करू शकत नाहीत. विजयादशमीला ते तलवारी, भाले, घोडे आणि हत्तींची पूजा करतात. अजूनही काही लोक त्यांची स्वतःची संस्कृती बोलतात. स्थलांतरामुळे त्यांना आता मराठा म्हटले जाते आणि मराठी लोक सांस्कृतिकदृष्ट्या मिश्रित झाले आहेत. सध्या, लोणाऱ्यांना लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जाते, जे जेजुरीमध्ये खंडोबाची आणि तुळजापूरमध्ये तुळजा भवानीची पूजा करतात. काही लोणारी कुणबी नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चिंदवाडा येथे आढळतात. वास्तविक आनुवंशिकता इतर जातींशी मिसळत नाही जसे की क्षत्रिय सूर्यवंशी लोणारी मराठ्यांची काही आडनाव भांगे, बडवाईक, भक्ते, गायधने, कामठे, कापसे, लाडसे, खंडाईत, हिंगणे, गुरवे, मस्के, रुंगे, भांडके, ढोले, कौशल, सिंह, झांझ, कुशाल, मा. देशमुख, शेंडे, सांडिल्य, शिंदे, बारस्कर, कुबडे, उपासे, जामकर, खंडागरे, पानसे, पातुरकर आणि मध्य प्रदेश प्रदेशात बरेच काही लोणारी हे मुघलांशी युद्ध करत करत जेव्हा महाराष्ट्र आले तेव्हा त्यांच्या कडे काही नाही राहिले होते मग मराठा सरदार जशी रघुजी भोसले त्यांचे मूल भिंभाजी भोसले त्यांनी जमिनी दिल्या आणि पद सोपवले पण त्यांनी काही शर्ती मंजूर केल्या तुम्ही लोक आमच्या देवी आणि देवाची पूजा करा.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://doi.org/10.4324/9780429348525-42|title=From the Bombay Gazette (30 August 1820)|last=ní Fhlathúin|first=Máire|date=2020-03-19|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-34852-5|pages=177–185}}</ref> आणि मराठी संस्कृती मिसळा, जेकी लोणारी सरदारांनी मान्य केले. हे १६ शे मध्ये घडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://doi.org/10.4324/9780429348525-42|title=From the Bombay Gazette (30 August 1820)|last=ní Fhlathúin|first=Máire|date=2020-03-19|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-34852-5|pages=177–185}}</ref> सेनापती मान सिंग सूर्यवंशीविजनकर ( शेंडे) - महाजन मुंढारी बा.क गावाची महाजनकी दिली तेव्हा पासून महाजन लावतात आणि राजा रन सिंग कोतवाले ( बडवाईक) देवी रमाकोना या गावाची महाजन की सोपावली सरदार जात सिंग -भक्त ( पाटील )  देवी रामाकोना या गावाची पाटील - की भेटली . (अंगरक्षक प्रमुख) विटा सिंग (मस्के ) लोणारी मग ९६ कुळी झाले आणि जे बाकी चे लोणारी होते ते मराठा सैन्यात जाऊन गाजवले . ते आता स्वतःला मराठा असे म्हणतात. ते आता सध्या मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रात ,खानदेश , कोकण मध्ये आहेत. विदर्भातले शेती करून ते कुणबी मनू लागले. आते ते लोणारी कुणबी म्हणून ओळखले जातात. ==लोकसंख्या== लोणारी जातिधारकांची एकूण लोकसंख्या १९०१ सालच्या जनगणनेनुसार १९२२२ इतकी होती. त्यापैकी पुरुष ९६७२ व स्त्रिया ९५५० होत्या. ==जातीचा इतिहास== मल्लाट पुरुष व आवर्त स्त्री यांच्यापासून लोणारी समाज सुरू झाला, असे मानले जाते. लोणारी समाजाचे [[संस्कृत]] नाव "सौमिक" आणि समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ बनविणे हा पारंपरिक व्यवसाय असे दिसते. "मूलस्तंभ" नुसार लोणारी हे मूळचे क्षत्रिय असून [[मराठा]] जातीपासून विभक्त झालेले आहेत. काही जणांचे मानणे आहे की लोणारी हे [[लिंगायत]] धर्माचेसुद्धा पालन करत होते कारण त्यांच्या धार्मिक विधी जंगमामार्फत केले जात होते. लिंगायत धर्मीयांशी मिळणारा हा एक छोटासा दुवा आहे. एका मिथकानुसार लोणारी जातीचा उल्लेख हा [[महाभारत|महाभारतात]]सुद्धा आलेला दिसून येतो. "जेंव्हा विदुर [[धृतराष्ट्र]]ाला सल्ला देतो की हे राजन, तू माळ्यासारखा वाग. माळी झाडे लावतो, जगवतो व त्याची फळे चाखतो, तसेच लोणारी झाडे कापतो, जाळतो आणि कोळसा बनवतो"(टीप : त्या काळी लोणारी जात अस्तित्वात असल्याचा तसा अजून कोणताही ठोस पुरावा नाही, कारण लोणारी समाज हा काही शतकापासून मराठ्यांमधून स्वतंत्र झालेले आढळतात) लोणारी जातीत मूल जन्माला आल्यानंतर साधारण वर्षभरात [[धनगर]] त्याचे केस कापी आणि त्या बदल्यात त्याला तांब्याचे नाणे दिले जाई. लोणारी जात पंचायत मानत असत. समाजातील विविध तंटे बखेडे जात पंचायत सोडवीत असे. लोणाऱ्यांमध्ये सारख्या आडनावाच्या कुटुंबात लग्ने जुळत नाहीत. ==कुलदैवत== लोणारी लोकांची विविध कुलदैवते असली तरी, मुख्यत्वे करून [[तुळजापूर|तुळजापूरची]] [[तुळजाभवानी]] आणि [[जेजुरी|जेजुरीचा]] [[खंडोबा]] तसेच सिद्धनाथ आणि दरिदेव ही कुलदैवत आहेत. ==लग्न समारंभ== दोन भाऊ अन्य कुटुंबातील दोन बहिणीशी लग्न करू शकतात. मुलाच्या लग्नाचे तसे निश्चित वय ठरलेले नाही, पण आजकाल हे नियम बदलले आहेत. लग्नापूर्वी शारीरिक संबध निषिद्ध मानले जातात. लग्नाआधी जर एखाद्या मुलीला [[गर्भधारणा]] झाली तर तर संबंधित व्यक्तीशी तिचा विवाह लावणे हे सक्तीचे आहे. लोणारी पुरुष एकच लग्न करू शकतो परंतु जर त्याची पत्‍नी विकलांग झाली किंवा पत्‍नीधर्म निभावण्यास अक्षम ठरली तर तिच्या संमतीने दुसरा विवाह करू शकतो. विवाहानंतर जन्माला आलेल्या प्रत्येक अपत्याची नोंद ठेवण्याचे काम भाट करत असतो. भाटमार्फत सर्व जातींच्या वंशावळी लिहिण्याचे काम आजही केले जाते. एकाच गोत्रात विवाहास परवानगी नाही. लग्न जुळवण्याचे काम साधारणपणे चार पाच मध्यस्थांमार्फत होते व मुलाचा पिता हा मुलीच्या पित्याकडे तशी मागणी घालतो. ब्राम्हणाकडून लग्नाची तिथी व लग्नविधीचे धार्मिक कार्य पार पाडले जाते. मुला-मुलीची पत्रिका बघूनच व गुण जुळवून लग्न पक्के केले जाते. त्यासाठी सुपारी, हळद व कुंकू अशा सौभाग्य अलंकाराने धार्मिक विधी संपन्न होतो. लग्न समारंभाची सुरुवात कुंकू लावणे या कार्यक्रमाने सुरू होते व लग्न चिठ्ठी किंवा लग्नाची तारीख पक्की करणे हा दुसरा कार्यक्रम असतो. त्यानंतर लग्नाच्या आदल्या दिवशी किंवा लग्नाच्या दिवशी देवकार्य म्हणजे सवाद्य देवक काढणे, त्यानंतर हळद लावणे, मग देवकार्य अश्या प्रथा पाळल्या जातात. तसेच पाच पानांनी सीमान्तपूजन केले जाते त्यात आंबा, जांभूळ, उंबर, रुई व शमीची पाने असतात. कन्यादान करून वधुपिता किंवा मोठे काका हा समारंभ पूर्ण करतात त्यात आलेल्या वऱ्हाडींना गोड व रुचकर पण फक्त शाकाहारी जेवण दिले जाते. लग्न लावताना वधुवरांच्या डोक्यावर अक्षता व फुले फेकून मंगलाष्टके म्हणून, सप्तपदी, होम हवन व पूर्ण पूजापाठ करून लग्नविधी पार पडतो. लोणारी लोकांना पुनर्विवाह तसेच घटस्फोट सुद्धा मान्य आहे. ==धर्म== लोणारी [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्माला]] तसेच [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांना]] मानतात. वारकरी [[वैष्णव]] व [[शैव]] पंथाचा अनुयायी असतो. हिंदू धर्माच्या चालीरीतींप्रमाणे लोणारी लोकांची गणपती, शंकर, विष्णू, लक्ष्मी, भवानी, विठ्ठल आदींवर श्रद्धा असते. तसेच ते नाग, गाय, घोडा, बैल आणि पिंपळ, शमी, आपटा, वड, तुळस, बेल यांना पूजतात. लोणारी हे हिंदू धर्माचा कट्टर अनुयायी असल्याने ते भागवत, रामायण, महाभारत आदी धार्मिक ग्रंथ याचे वाचन करतात. एकादशी, चतुर्थी, सोमवार, मंगळवार, गुरुवार, शुक्रवार, शनिवार व खंडोबाचा रविवार उपवास धरतात. खंडोबा कुलदैवत असणारे लग्नविधी करण्यापूर्वी जागरण गोंधळ करतात. जावळ काढणे, कान टोचणे हे धार्मिक कार्यक्रम करतात. हे सर्व धार्मिक कार्य पौरोहित्य करणारा ब्राह्मणामार्फत केले जाते. लोणारी लोकांना विविध धार्मिक क्षेत्रांना भेटी देणे आवडते. ते पंढरपूर, तुळजापूर, आळंदी येथे सहकुटुंब जात असतात. ==व्यवसाय== पुरातन काळात चुना, मीठ व कोळसा बनवणारी लोणारी जात आता विविध क्षेत्रात प्रावीण्य कमावीत आहे. डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, लेखक, संशोधक, उद्योजक, तसेच प्रशासकीय सेवा, लष्करी सेवा, पोलीस दल, क्रीडा विश्व, शिक्षक, प्राध्यापक, चित्रपट उद्योगातील विविध कामे असे सर्व क्षेत्रे आता लोणारी जातिधारकांनी काबीज केली आहेत. ==अन्न व खाणे== लोणारी तसे मुख्यत्वे शाकाहारी, पण बोकडाचे, मेंढीचे, कोंबड्याचे मटण तसेच मासे खाऊ शकतात. ==अंत्यसंस्कार विधी== लोणारे जातीच्या मृत व्यक्तीचे हिंदू धर्माच्या प्रचलित पद्धतीने अंतिम संस्कार केले जातात. मृतदेहाला अग्निसंस्कार व लहान असेल तर पुरणे अशी प्रथा आहे. दहाव्या दिवशी दशक्रिया व तेराव्या दिवशी ज्ञातिबांधवांना जेवण दिले जाते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:व्यवसाय]] [[वर्ग:बलुतेदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] 5ql8wposp7p3qcnm7guzla6r048ubku 0 94206 2680806 2295714 2026-04-24T23:15:37Z ~2026-20998-02 181809 2680806 wikitext text/x-wiki '''शाइस्ताखान''', '''शाहिस्तेखान''', '''शाइस्तेखान''' तथा '''मिर्झा अबू तालिब''' हा [[तुर्कस्तान]]चा नवाब होता. तो मुघल सम्राट औरंगजेबाचा मामा होता. याचे पदव्यांसकट पूर्ण नाव ''मिर्झा अमीर उल् उमरा हैबतजंग नबाब शाहिस्तेखान अबू तालिब'' असे भलेमोठे होते. {{बदल}} शाइस्तेखान दख्खनचा सुभेदार असताना छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यावर स्वारी करून पुण्यात आला होता. त्यापू्र्वी त्याच्या बलाढ्य फौजेने ५६ दिवस लढून [[चाकणचा किल्ला]] घेतला होता. पुण्यात आल्यावर शाहिस्तेखान जनतेवर अन्याय करून अत्याचार व लुटालूट करत होता. शिवाजी महाराजांनी धाडसाने इस १६६३मध्ये मध्यरात्री लाल किल्ल्यात घुसून त्याच्यावर हल्ला केला. तो हल्ल्यातून बचावला, पण भीतीने गाळण उडालेल्या शाहिस्तेखानाची तीन बोटे छाटली गेली आणि पूर्ण मोगल राजवटीची अब्रू गेली. पुढे हाच शाइस्तेखान मरेपर्यंत [[बंगाल]]चा सुभेदार होता. त्याचे थडगे [[बांगलादेश]]मधील [[ढाका]] शहरात आहे. शिवरायांची कीर्ती आणि पराक्रम आग्ऱ्यापासून ते [[तंजावर]]-[[जिंजी]]पर्यंत आणि [[गुजरात]]पासून ते बंगालपर्यंत होती, याचा बंगालचा सुभेदार [[शाहिस्तेखान]] हा भक्कम पुरावा आहे. {{इतिहासलेखन}} ==शाहिस्तेखानावरील पुस्तके== * शाइस्तेखान ([[प्रभाकर भावे]]) {{इतिहासावरील अपूर्ण लेख}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मुघल साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १६०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६९४ मधील मृत्यू]] s2p1sm5bvta1xqnj3h1d2y2cscy2y6x 2680812 2680806 2026-04-24T23:25:53Z ~2026-20998-02 181809 2680812 wikitext text/x-wiki '''शाइस्ताखान''', '''शाहिस्तेखान''', '''शाइस्तेखान''' तथा '''मिर्झा अबू तालिब''' हा [[तुर्कस्तान]]चा नवाब होता. तो मुघल सम्राट औरंगजेबाचा मामा होता. * याचे पदव्यांसकट पूर्ण नाव ''मिर्झा अमीर उल् उमरा हैबतजंग नबाब शाहिस्तेखान अबू तालिब'' असे भलेमोठे होते. {{बदल}} शाइस्तेखान दख्खनचा सुभेदार असताना छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यावर स्वारी करून पुण्यात आला होता. त्यापू्र्वी त्याच्या बलाढ्य फौजेने ५६ दिवस लढून [[चाकणचा किल्ला]] घेतला होता. पुण्यात आल्यावर शाहिस्तेखान जनतेवर अन्याय करून अत्याचार व लुटालूट करत होता. शिवाजी महाराजांनी धाडसाने इस १६६३मध्ये मध्यरात्री लाल किल्ल्यात घुसून त्याच्यावर हल्ला केला. तो हल्ल्यातून बचावला, पण भीतीने गाळण उडालेल्या शाहिस्तेखानाची तीन बोटे छाटली गेली आणि पूर्ण मोगल राजवटीची अब्रू गेली. पुढे हाच शाइस्तेखान मरेपर्यंत [[बंगाल]]चा सुभेदार होता. त्याचे थडगे [[बांगलादेश]]मधील [[ढाका]] शहरात आहे. शिवरायांची कीर्ती आणि पराक्रम आग्ऱ्यापासून ते [[तंजावर]]-[[जिंजी]]पर्यंत आणि [[गुजरात]]पासून ते बंगालपर्यंत होती, याचा बंगालचा सुभेदार [[शाहिस्तेखान]] हा भक्कम पुरावा आहे. {{इतिहासलेखन}} ==शाहिस्तेखानावरील पुस्तके== * शाइस्तेखान ([[प्रभाकर भावे]]) {{इतिहासावरील अपूर्ण लेख}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मुघल साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १६०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६९४ मधील मृत्यू]] daqmdfw11o6lham6a37dkm56y79nobt 2680813 2680812 2026-04-24T23:26:07Z ~2026-20998-02 181809 2680813 wikitext text/x-wiki '''शाइस्ताखान''', '''शाहिस्तेखान''', '''शाइस्तेखान''' तथा '''मिर्झा अबू तालिब''' हा [[तुर्कस्तान]]चा नवाब होता. तो मुघल सम्राट औरंगजेबाचा मामा होता. * त्याचे पदव्यांसकट पूर्ण नाव ''मिर्झा अमीर उल् उमरा हैबतजंग नबाब शाहिस्तेखान अबू तालिब'' असे भलेमोठे होते. {{बदल}} शाइस्तेखान दख्खनचा सुभेदार असताना छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यावर स्वारी करून पुण्यात आला होता. त्यापू्र्वी त्याच्या बलाढ्य फौजेने ५६ दिवस लढून [[चाकणचा किल्ला]] घेतला होता. पुण्यात आल्यावर शाहिस्तेखान जनतेवर अन्याय करून अत्याचार व लुटालूट करत होता. शिवाजी महाराजांनी धाडसाने इस १६६३मध्ये मध्यरात्री लाल किल्ल्यात घुसून त्याच्यावर हल्ला केला. तो हल्ल्यातून बचावला, पण भीतीने गाळण उडालेल्या शाहिस्तेखानाची तीन बोटे छाटली गेली आणि पूर्ण मोगल राजवटीची अब्रू गेली. पुढे हाच शाइस्तेखान मरेपर्यंत [[बंगाल]]चा सुभेदार होता. त्याचे थडगे [[बांगलादेश]]मधील [[ढाका]] शहरात आहे. शिवरायांची कीर्ती आणि पराक्रम आग्ऱ्यापासून ते [[तंजावर]]-[[जिंजी]]पर्यंत आणि [[गुजरात]]पासून ते बंगालपर्यंत होती, याचा बंगालचा सुभेदार [[शाहिस्तेखान]] हा भक्कम पुरावा आहे. {{इतिहासलेखन}} ==शाहिस्तेखानावरील पुस्तके== * शाइस्तेखान ([[प्रभाकर भावे]]) {{इतिहासावरील अपूर्ण लेख}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मुघल साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १६०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६९४ मधील मृत्यू]] t2r2cxzrnt1scyytwhvt64i9gw53lzz 2680814 2680813 2026-04-24T23:26:51Z ~2026-20998-02 181809 2680814 wikitext text/x-wiki '''शाइस्ताखान''', '''शाहिस्तेखान''', '''शाइस्तेखान''' तथा '''मिर्झा अबू तालिब''' हा [[तुर्कस्तान]]चा नवाब होता. तो मुघल सम्राट औरंगजेबाचा मामा होता. * त्याचे पदव्यांसकट पूर्ण नाव ''मिर्झा अमीर उल् उमरा हैबतजंग नबाब शाहिस्तेखान अबू तालिब'' असे भलेमोठे होते. {{बदल}} शाइस्तेखान दख्खनचा सुभेदार असताना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यावर स्वारी करून पुण्यात आला होता. त्यापू्र्वी त्याच्या बलाढ्य फौजेने ५६ दिवस लढून [[चाकणचा किल्ला]] घेतला होता. पुण्यात आल्यावर शाहिस्तेखान जनतेवर अन्याय करून अत्याचार व लुटालूट करत होता. शिवाजी महाराजांनी धाडसाने इस १६६३मध्ये मध्यरात्री लाल किल्ल्यात घुसून त्याच्यावर हल्ला केला. तो हल्ल्यातून बचावला, पण भीतीने गाळण उडालेल्या शाहिस्तेखानाची तीन बोटे छाटली गेली आणि पूर्ण मोगल राजवटीची अब्रू गेली. पुढे हाच शाइस्तेखान मरेपर्यंत [[बंगाल]]चा सुभेदार होता. त्याचे थडगे [[बांगलादेश]]मधील [[ढाका]] शहरात आहे. शिवरायांची कीर्ती आणि पराक्रम आग्ऱ्यापासून ते [[तंजावर]]-[[जिंजी]]पर्यंत आणि [[गुजरात]]पासून ते बंगालपर्यंत होती, याचा बंगालचा सुभेदार [[शाहिस्तेखान]] हा भक्कम पुरावा आहे. {{इतिहासलेखन}} ==शाहिस्तेखानावरील पुस्तके== * शाइस्तेखान ([[प्रभाकर भावे]]) {{इतिहासावरील अपूर्ण लेख}} [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:मुघल साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १६०० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६९४ मधील मृत्यू]] jgbnyftszxp61dnfaje7hxxlnn1e1q1 0 103387 2680792 2652835 2026-04-24T22:47:16Z ~2026-20998-02 181809 2680792 wikitext text/x-wiki येसाजी कंक यांचा जन्म भुतोंडे,[[भोर]] येथे राजगडच्या पायथ्याशी इ.स.१६२६ साली [[महादेव कोळी]] कुटुंबात झाला होता. ते कंक कुळातील होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव दादोजी कंक असे होते. येसाजीराव हे कंककुलीन मराठा सरदार होते. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात पाऊल ठेवणारे सैनिक होते. ते गनिमी युद्धाच्या तंत्रात तज्ज्ञ होते. प्रतापगडच्या लढाईत त्यांची प्रमुख भूमिका होती. त्यांनी मद्यधुंद हत्तीबरोबरही लढा दिला. शिवाजी महाराजांच्या लहानपणापासून मृत्यूपर्यंत ते फार स्थानिक होते. ते शिवाजी महाराजांचे विश्वासू सहकारी आणि सहकारी होते. छत्रपती शिवराय, धर्मवीर छत्रपती शंभूराजे, छत्रपती राजारामराजे व छत्रपती शाहू राजे अशा ४ छत्रपतींना निष्ठेने साथ देणारे एकमेव सरनौबत म्हणजे श्रीमंत येसाजीराव कंक होते. ==धोरण== पुणे जिल्ह्यातल्या भोर तालुक्यात असलेल्या भाटघर धरणाला आता येसाजी कंक जलसागर म्हणतात. ==चित्रपट== कंक यांनी फत्ते केलेल्या एका कामगिरीवर [[फत्तेशिकस्त]] हा चित्रपट आधारित आहे. {{विस्तार}} {{DEFAULTSORT:कंक, येसाजी}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] [[वर्ग:इ.स. १६२६ मधील जन्म]] 5xsw40norewsgwyaotd0bdyhajx5t87 0 127909 2680882 2456425 2026-04-25T11:36:00Z संतोष गोरे 135680 2680882 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अलकोहोलिक्स अनॉनिमस''' ही, स्वतः  मद्यापासून दूर राहात इतरांना मद्यासक्तीतुन बाहेर पडण्यास इच्छा असेल तर स्वानुभवातून मदत करण्याच्या हेतूला वाहून घेतलेली मद्यासक्त लोकांची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कार्यरत असणारी फेलोशिप आहे. सुधारणेसाठी १२ पायऱ्या (आध्यात्मिक तत्वे ) आचरणात आणणे हा त्यांचा सुधारणेचा कार्यक्रम आहे. अलकोहोलिक्स अनॉनिमस अव्यावसायिक, कोणत्याही धर्म व पंथ वा राजकीय पक्ष यांच्याशी  न जोडलेली (संलग्न नसलेली) फेलोशिप आहे व अमेरिका व कॅनडा इथे त्यांचे १५ लक्ष सभासद आहेत व ५ लक्ष इतर १८१ देशात आहेत. ही भारतात पण १९५७ पासून अस्तित्वात आहे. तसेच महारष्ट्रातातील बहुतेक जिल्ह्यात तिच्या सभा चालतात. '''मद्यासक्तीबद्दल,''' तो एक आजार आहे अशा प्रकारचे  स्पष्टीकरण करणाऱ्या मांडणीबद्दल ए.ए.(अलकोहोलिक्स अनॉनिमस) ने अलिप्तता ठेवली आहे पण बऱ्याच ए ए सभासदांनी वैयक्तिक पातळीवर स्वतंत्रपणे प्रचार केल्यामुळे या मांडणीला अधिक स्वीकारले गेले आहे. '''ही फेलोशिप किती परिणामकारक आहे या बद्दल नुकताच  केलेला  वैज्ञानिक आढावा असे सांगतो''' : अशा मद्यासक्त लोकांना ए.ए. मध्ये मदत घेणे हे इतर प्रकारे मदत घेण्यापेक्षा अधिक परिणामकारक ठरते. '''१९३५ साली ए.ए. ची सुरुवात झाली''', जेंव्हा नुकताच मद्यमुक्त(सोबर) झालेल्या बिल विल्सनची (बिल डब्ल्यू.), त्याची मद्यमुक्ती टिकावी यासाठी  अजून मद्यासक्त मिळावा या धडपडीतून, बॉब स्मिथ(डॉ बॉब) यांच्याशी भेट झाली. बिल १९३४ पासून व डॉ बॉब १९३२ पासून  ऑक्सफर्ड समूहाच्या (ख्रिस्ती पुनरुज्जीवनवादी चळवळ) बैठकीत जाऊन तेथील आध्यात्मिक तत्वांची कास धरून स्वतःच्या स्वभावात बदल करण्याचे प्रयत्न करत होतेच. या दोघांनी व त्यांनी दारू पासून दूर राहण्यास मदत केली अशा इतर लोकांनी,  ऑक्सफर्ड समुहापासून अलग होत, जवळपास १०० मद्यमुक्त दारुड्यांची मद्यमुक्तीची कहाणी, '''एका ग्रंथात छापली व त्या पुस्तकाचे "अलकोहोलिक्स अनॉनिमस" असे ठेवले.''' हा ग्रंथ १९३९ साली प्रसिद्ध झाला व तेच नाव या फेलोशिपला मिळाले. पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीत ए.ए. चा सुधारणेचा कार्यक्रम दिलेला आहे, ज्याला '''सुधारणेच्या १२ पायऱ्या''' असे म्हणले जाते. नंतरच्या आवृत्त्यात फेलोशिपचा, सुरुवातीचा दयाळू बेबंदशाही काळ जाऊन एकता टिकावी या हेतूने अनुभवाने तयार झालेली '''१२ तत्वे (ज्याला १२ परंपरा म्हणले जाते)''', पण दिलेली आहेत. ह्या १२ परंपरा १९४६ साली छापल्या गेल्या. '''ए.ए,चा  बारा पायऱ्यांचा सुधारणेचा कार्यक्रम :''' मद्यशक्तीपुढे पराभव मान्य करून आपल्याहून श्रेष्ठ शक्तीच्या मदतीने आत्मसंशोधन करणे, स्वतःचे दोष मान्य करून त्याची कबुली देणे, व्यक्तिमत्वातील हे दोष दूर होण्यास उच्च शक्तीची मदत घेणे, भूतकाळातील चुकांचे परिमार्जन हा त्या सुधारणा कार्यक्रमाचा एक भाग आहे. त्यानंतर आपल्यातली सुधारणा टिकवून धरण्यास, वाढवण्यास व इतर मद्यपीडित लोकांना हा सुधारणेचा संदेश विनामूल्य व विनाअट देणे हा या बारा पायऱ्यांच्या कार्यक्रमाचा उर्वरित हिस्सा आहे. परंतु ए.ए.मध्ये  कोणतीच गोष्ट बंधनकारक नाही व या बाऱ्या पायऱ्या पण घेतल्याच पाहिजेत असे सांगितले जात नाही व कोणी त्यावर लक्ष ठेवत नाही. "देव" हा शब्द या १२ पायऱ्यांत आहे पण त्याचा अर्थ स्वतःहून  उच्च शक्ती किंवा  "मला (आम्हाला) उमजलेला देव" लावून त्या अर्थाने बघायची पूर्ण मोकळीक ए.ए.मध्ये  आहे. '''अल्कोहोलिक्स ॲनॉनिमस च्या १२ परंपरा(रूढी)''' : ह्या ए.ए. सभासद, समूह आणि इतर ए.ए. सेवासमित्या आणि ए.ए.केंद्रे यांना मार्गदर्शक तत्वे म्ह्णून सुचवली गेलेली आहेत.  सभासदत्वासाठी दारू सोडण्याची इच्च्छा,  ही एकमेव आवश्यकता आहे असे सांगत या रूढी कट्टरता, अधिकारपदांची उतरंड आणि सार्वजनिक वादविवाद याबद्दल जागरूक करतात.  तसेच ए. ए.चा एकमेव हेतू दारू पासून दूर राहण्यास मदत करणे आहे हे पण सांगतात. बदला घेतला जाईल किंवा आज्ञापालन सक्ती केली जाईल असा भाव न आणता या रूढी सार्वजनिक पातळीवर निनांवीपणा राखण्याची निकड दर्शवतात. ए.ए च्या नावाखाली संपत्ती, मालमत्ता व मोठेपणा मिळवण्यापासून दूर राहण्यास या रूढी सभासद व समूह यांना सावध करतात. प्रत्येक ए.ए समूह हा स्वायत्त असतो व परंतु त्याने सभासदांनी दिलेल्या ऐच्छिक  अंशदानातूनच स्वतःचा खर्च भागवायचा असतो व बाह्य जगातून मदत मिळाली तर ती नाकारायची असते. इतर कोणत्याही उपक्रमाशी ए.ए. संलग्न होत नाही व कोणाचाही पुरस्कार करत नाही.   '''''एएची परवानगी घेऊन, नार्कोटिक्स ॲनॉनिमस व गॅम्बलिंग ॲनॉनिमस या व अशा अनेक फेलोशिप्सनी, त्यांच्या विविध आसक्तीतुन मुक्तता व्हावी यासाठी आचरणात आणण्याच्या  कार्यक्रमासाठी  एए च्या १२ पायऱ्या व १२ परंपरा योग्य तो बदल करून स्वीकारल्या आहेत.'''''   एक्रोन(ओहिओ प्रांत, अमेरिका)  या शहरात बिल विल्सन हे ६ महिने मद्यमुक्त असलेले सभासद व डॉ बॉब यांची मी १९३५ साली भेट झाली. बिल यांनी आपल्याला दारूपुढे का हार न]मानावी लागली व कोणत्या आध्यत्मिक तत्वांच्या आधारे ते ६ महिने मद्यमुक्त आहेत  यांचे  तपशीलवार अनुभव डॉ बॉब यांच्याजवळ शेअर केले.  यानंतर सुमारे १ महिन्यानी म्हणजे १० जून १९३५ साली डॉ बॉब यांनी शेवटचे मद्यपान केले. तो दिवस ए.ए. चा स्थापना दिवस मानला जातो.   अल्कोहोलिक ॲनॉनिमसची काही घोषवाक्ये - वन डे ऍट अ टाइम (फक्त आजचा दिवस). धिस टू शॅल पास(हेही दिवस जातील). HALT(Hungar, Anger, Loneliness, Tiredness) ’फक्त आजचा दिवस’ या विधानाने अनेक व्यसनी लोकांची आयुष्ये बदलून गेली. काल होऊन गेलेला, भूतकाळ आपण बदलू शकत नाही, भविष्यकाळ आपल्या हातात नाही.आपल्या हातात आहे, फक्त आज. फक्त आजचा दिवस. त्यातही आत्ताचा क्षण. भूतकाळ आठवला तर केलेल्या कृत्यांचा पश्चात्तापहोतो. गमावलेल्या संधी, गमावलेले आयुष्य़ आठवले की मनस्ताप होतो.आणि याचे पर्यवसान परत व्यसनाकडे वळणे हेच. त्यामुळे भूतकाळाचे ओझे उतरवले की दारुड्याच्या डोक्यावरचे निम्मे ओझे उतरते. आता दारू सोडली तर दारूशिवाय आयुष्य कसे कंठायचे याचे भय मनाचा ताबा घेते. शिवाय व्यसनाच्या काळात केलेल्या कर्जाची चिंता. बायको सोडून गेली असेल तर परत येईल का ही काळजी. अशा अनेक काळज्या जिवाला पोखरत असतात. परत याचा शेवट म्हणजे पिण्याकडे वळणे. तेव्हा भविष्यकाळाची काळजी करायची नाही असे ठरवायचे. कारण भविष्यकाळ आपल्या हातात नाही. म्हणजे आहे तो फक्त आजचा दिवस. आज सकाळी उठल्यावर ठरवायचे की आज मी दारू पिणार नाही.रात्री झोपताना म्हणायचे की चल, एक दिवस पदरात पडला. हवे तर त्यासाठी देवाचे आभार माना. आपल्याला मदत करणाऱ्या सर्वांचे वाटल्यास आभार माना. असे जे करतात त्याची वर्षे कशी पुरी होतात ते त्यांनाच कळत नाही. धिस टू शॅल पास : हे घोषवाक्य म्हणजे - तू कितीही दुःखात असशील तरी हेही दिवस जातील. फिर सुबह होगी. रातका महेमॉं है अन्धेरा, किसके रोके रुका है सवेरा. HALT : एच म्हणजे हंगर-भूक, ए म्हणजे ॲंगर-राग, एल म्हणजे लोन्लीनेस-एकटेपणा आणि टी म्हणजे टायर्डनेस-थकवा. या चारही गोष्टी परत व्यसनाकडे नेऊ शकतात. त्यामुळे या कटाक्षाने टाळायच्या असतात. आवरी रागाला, कधी राही न भुका, दमू नको जास्त, कधी राही न अकेला. भूक, राग, एकटेपणा आणि थकवा हे चारही दारूकडे नेणारे धोक्याचे सिग्नल आहेत. ;अल्कोहोलिक ॲनॉनिमसने केलेल्या आणखी काही सूचना : * खिशात जास्त पैसे ठेऊ नका. * बाल्कनीत उभे राहिले आणि ढग दाटून पावसाची लक्षणे दिसायला लागली की, पूर्वी अशाच हवेत प्यालेल्या दारूची आठवण येईल. तेव्हा असे काही विचार मनात यायच्या आत बाल्कनीतून घरात या. पूर्वी जात होतां त्या दारूच्या गुत्त्यावरून किंवा रेस्टॉरंटवरून त्या विशिष्ट वेळी जाऊसुद्धा नका. केव्हा परत दारूचे व्यसन सुरू होईल, सांगता येणार नाही. * आपल्या दारुड्या मित्रांना फोन करू नका, त्यांचे फोन घेऊ नका आणि त्यांना भेटूही नका. त्यांची दारू प्यायची जी वेळ असेल तेव्हा आपल्या दारू सोडलेल्या मित्रांबरोबर संस्थेतच थांबा. वगैरे वगैरे. अल्कोहोलिक ॲनॉनिमससारख्या आणखीही काही संस्था आहेत - * नॉरकॉटिक ॲनॉनिमस * ओबेसिटी ॲनॉनिमस * गॅंबलिंग ॲनॉनिमस भारतात व्यसनमुक्तीसाठी कार्य करणाऱ्या अल्कोहिलिक ॲनॉनिमससारख्या अनेक संस्था आहेत. डॉ [[अनिल अवचट]], डॉ. सुनंदा अवचट आणि डॉ. [[आनंद नाडकर्णी]] यांनी स्थापन केलेली [[मुक्तांगण व्यसनमुक्ती केंद्र, येरवडा, पुणे|मुक्तांगण]] संस्था ही त्यापैकी एक आहे. मुक्तांगण ही संस्था सुरुवातीची अनेक वर्षे [[पु.ल. देशपांडे]] यांच्या पैशाने चालत असे. == शाखा == === सातारा जिल्हा === सातारा जिल्ह्याच्या एकूण ११ तालुक्यांपैकी सातारा, कराड, वाई, फलटण, कोरेगाव, खटाव, अश्या ६ तालुक्यात ए.ए.च्या शाखा आहेत. जिल्ह्यातील एकूण समूहांची संख्या ९ असून आठवड्यात ए.ए. च्या एकूण २० बैठकी होतात. जिल्ह्यातील एकूण सभासदांची संख्या १०० ते १२० च्या आसपास आहे. सातारा जिल्ह्यात आंतर समुह किंवा जिल्हा कमिटी नाही. === नांदेड जिल्हा === नांदेड जिल्ह्याच्या एकूण १६ तालुक्यांपैकी नांदेड, बिलोली, लोहा, नायगाव आणि मुदखेड अश्या ५ तालुक्यात ए.ए.च्या शाखा आहेत. एकूण समूह ७ व एकूण साप्ताहिक सभा १६. === '''चंद्रपूर जिल्हा''' === '''अख्या महाराष्ट्रात सर्वात जास्त तालुका पातळीवर पोहोचलेली ए.ए. म्हणजे चंद्रपूर ए.ए. फेलोशिप होय असे म्हणावे लागेल.''' १५ पैकी केवळ  "जिवती"  तालुक्यात अजून ए ए समूह नाहीत. या जिवती तालुक्यात पण  येत्या काही महिन्यात ए ए समूह/सभा सुरू होईल. == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.aagsoindia.org/ अधिकृत भारतीय संकेतस्थळ] {{वर्ग}} 96maos2uvzgvnggw2v67cnbatm3jsl1 0 142191 2680809 2348459 2026-04-24T23:21:54Z ~2026-20998-02 181809 2680809 wikitext text/x-wiki फिरांगोजी नरसाळा हे तूर्तास भूपाळगड चे किल्लेदार होते. फिरंगोजि नरसाळा यांच्या नंतर, "दौलतराव गायकवाड" हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत निष्ठावान साथीदार होते. स्वराज्य स्थापनेच्या पूर्वीपासून दौलतराव गायकवाड हे शिवरायांचे फक्त साथीदार नसून, त्यांचे कौटुंबिक संबंध सुद्धा होते. दौलतराव यांची आत्या शिवाजी महाराजांच्या ज्येष्ठ बंधूंच्या ([[संभाजीराजे शहाजीराजे भोसले]]) पत्नी होत्या. त्यानंतर दौलतराव गायकवाड यांची मोठी बहीण शिवरायांच्या पत्नी होत्या (सकवरबई गायकवाड). मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या तहानंतर भूपाळगडची किल्लेदारी दौलतराव गायकवाड यांच्याकडे देण्यात आली व त्यांनी ती चोखपणे पार पाडली. ==पूर्व जीवन== फिरंगोजी नरसाळे यांचा जन्म पराक्रमी कुलीन क्षत्रिय मराठा परिवारात झाला. शहाजीराजांच्या निष्ठावंतांपैकी एक असणारे फिरंगोजी नरसाळा. जेव्हा शहाजीराजांना कर्नाटकात जाण्याचे हुकूम आले त्यावेळेस [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] वडिलोपार्जित जहागिरीची सोय लावण्यासाठी त्यांनी खास मर्जीतली, विश्वासू माणसं निवडली. चाकण परगण्यासाठी त्यांनी फिरंगोजी नरसाळा यांची निवड केली. आदिलशहा आणि मुघल यांच्यात तह झाल्याने चाकण परगणा आदिलशहाच्या ताब्यात गेला. चाकण फिरंगोजीच्या देखरेखीखाली असल्याने फिरंगोजींनाही बादशहाच्या चाकरीत जावे लागले. इ.स. १६४७ साली शिवाजी राजेंनी चाकणवर विजय मिळवत ताबा मिळवला आणि फिरंगोजींनी स्वराज्याची सेवा स्विकारली. ==शाहिस्तेखानाशी संघर्ष== औरंगजेबाचा मामा '''शाहिस्तेखानाने''' ७७ हजार घोडेस्वार व ३० हजार [[पायदळ सैनिक|पायदळ]] एवढी विशाल सेना.असंख्य हत्ती,तोफा व दारूगोळा घेऊन स्वराज्यावर आक्रमण केले. '''फिरंगोजी नरसाळे''' यांच्या ताब्यात असलेल्या '''चाकण चा किल्ला संग्रामदूर्ग''' या किल्ल्यावर त्याने आक्रमण केले फिरंगोजी नरसाळे यांनी शाहिस्तेखानाशी निकराने झुंज दिली व किल्ला लढत ठेवला, पण अखेर दुर्भाग्याने १५ ऑगस्ट १६६० रोजी त्यांचा पराभव झाला व '''किल्ले संग्रामदूर्ग''' त्यांना शाहिस्तेखानाला द्यावा लागला. तद्नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी फिरंगोजी नरसाळेंना '''भूपाळगड''' चे किल्लेदार बनवले. ==संभाजी महाराज व दिलेरखानशी संघर्ष== '''संभाजी महाराज व दिलेरखानाने''' भूपाळगडावर केलेल्या आक्रमणाच्या प्रसंगामूळे फिरंगोजी नरसाळे इतिहासात विशेष प्रसिद्ध आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांबरोबर असलेल्या काही मतभेदांमुळे १३ डिसेंबर इ.सन.१६७८ मध्ये [[संभाजी भोसले|संभाजी महाराज]] दिलेरखानास जाऊन मिळाले. तेव्हा संभाजी महाराज व दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर प्रथम आक्रमण म्हणून १७ एप्रिल १६७९ रोजी फिरंगोजी नरसाळे यांच्या ताब्यात असलेल्या '''भूपाळगडावर आक्रमण''' केले, परंतु युवराजांवर शस्त्र हल्ला करण्यास फिरंगोजी नरसाळे धजावले नाहीत व '''काही दिवसांतच भूपाळगड दिलेरखानाच्या ताब्यात दिला.''' यात दिलेरखानाने ७०० मावळे कैद केले व त्यांचा एक-एक हात कापून सोडून दिले. या प्रकरणानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज फिरंगोजींवर चांगलेच संतापले यानंतर फिरंगोजी नरसाळेंचे वर्णन इतिहासात कुठेच पहायला मिळत नाही. [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील व्यक्ती]] 04eywi63ywi0cn2mfkrieno78c9it6g 2680810 2680809 2026-04-24T23:23:22Z ~2026-20998-02 181809 /* पूर्व जीवन */ 2680810 wikitext text/x-wiki फिरांगोजी नरसाळा हे तूर्तास भूपाळगड चे किल्लेदार होते. फिरंगोजि नरसाळा यांच्या नंतर, "दौलतराव गायकवाड" हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत निष्ठावान साथीदार होते. स्वराज्य स्थापनेच्या पूर्वीपासून दौलतराव गायकवाड हे शिवरायांचे फक्त साथीदार नसून, त्यांचे कौटुंबिक संबंध सुद्धा होते. दौलतराव यांची आत्या शिवाजी महाराजांच्या ज्येष्ठ बंधूंच्या ([[संभाजीराजे शहाजीराजे भोसले]]) पत्नी होत्या. त्यानंतर दौलतराव गायकवाड यांची मोठी बहीण शिवरायांच्या पत्नी होत्या (सकवरबई गायकवाड). मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या तहानंतर भूपाळगडची किल्लेदारी दौलतराव गायकवाड यांच्याकडे देण्यात आली व त्यांनी ती चोखपणे पार पाडली. ==पूर्व जीवन== फिरंगोजी नरसाळे यांचा जन्म पराक्रमी कुलीन क्षत्रिय मराठा परिवारात झाला. शहाजीराजांच्या निष्ठावंतांपैकी एक असणारे फिरंगोजी नरसाळा. जेव्हा शहाजीराजांना कर्नाटकात जाण्याचे हुकूम आले, त्यावेळेस [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] वडिलोपार्जित जहागिरीची सोय लावण्यासाठी त्यांनी खास मर्जीतली, विश्वासू माणसं निवडली. * चाकण परगण्यासाठी त्यांनी फिरंगोजी नरसाळा यांची निवड केली. आदिलशहा आणि मुघल यांच्यात तह झाल्याने चाकण परगणा आदिलशहाच्या ताब्यात गेला. चाकण फिरंगोजीच्या देखरेखीखाली असल्याने फिरंगोजींनाही बादशहाच्या चाकरीत जावे लागले. इ.स. १६४७ साली शिवाजी राजेंनी चाकणवर विजय मिळवत ताबा मिळवला आणि फिरंगोजींनी स्वराज्याची सेवा स्विकारली. ==शाहिस्तेखानाशी संघर्ष== औरंगजेबाचा मामा '''शाहिस्तेखानाने''' ७७ हजार घोडेस्वार व ३० हजार [[पायदळ सैनिक|पायदळ]] एवढी विशाल सेना.असंख्य हत्ती,तोफा व दारूगोळा घेऊन स्वराज्यावर आक्रमण केले. '''फिरंगोजी नरसाळे''' यांच्या ताब्यात असलेल्या '''चाकण चा किल्ला संग्रामदूर्ग''' या किल्ल्यावर त्याने आक्रमण केले फिरंगोजी नरसाळे यांनी शाहिस्तेखानाशी निकराने झुंज दिली व किल्ला लढत ठेवला, पण अखेर दुर्भाग्याने १५ ऑगस्ट १६६० रोजी त्यांचा पराभव झाला व '''किल्ले संग्रामदूर्ग''' त्यांना शाहिस्तेखानाला द्यावा लागला. तद्नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी फिरंगोजी नरसाळेंना '''भूपाळगड''' चे किल्लेदार बनवले. ==संभाजी महाराज व दिलेरखानशी संघर्ष== '''संभाजी महाराज व दिलेरखानाने''' भूपाळगडावर केलेल्या आक्रमणाच्या प्रसंगामूळे फिरंगोजी नरसाळे इतिहासात विशेष प्रसिद्ध आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांबरोबर असलेल्या काही मतभेदांमुळे १३ डिसेंबर इ.सन.१६७८ मध्ये [[संभाजी भोसले|संभाजी महाराज]] दिलेरखानास जाऊन मिळाले. तेव्हा संभाजी महाराज व दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर प्रथम आक्रमण म्हणून १७ एप्रिल १६७९ रोजी फिरंगोजी नरसाळे यांच्या ताब्यात असलेल्या '''भूपाळगडावर आक्रमण''' केले, परंतु युवराजांवर शस्त्र हल्ला करण्यास फिरंगोजी नरसाळे धजावले नाहीत व '''काही दिवसांतच भूपाळगड दिलेरखानाच्या ताब्यात दिला.''' यात दिलेरखानाने ७०० मावळे कैद केले व त्यांचा एक-एक हात कापून सोडून दिले. या प्रकरणानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज फिरंगोजींवर चांगलेच संतापले यानंतर फिरंगोजी नरसाळेंचे वर्णन इतिहासात कुठेच पहायला मिळत नाही. [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील व्यक्ती]] 8kuhoxxiihp7v8eovdh44gxycrln0hk 2680811 2680810 2026-04-24T23:24:33Z ~2026-20998-02 181809 /* शाहिस्तेखानाशी संघर्ष */ 2680811 wikitext text/x-wiki फिरांगोजी नरसाळा हे तूर्तास भूपाळगड चे किल्लेदार होते. फिरंगोजि नरसाळा यांच्या नंतर, "दौलतराव गायकवाड" हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे अत्यंत निष्ठावान साथीदार होते. स्वराज्य स्थापनेच्या पूर्वीपासून दौलतराव गायकवाड हे शिवरायांचे फक्त साथीदार नसून, त्यांचे कौटुंबिक संबंध सुद्धा होते. दौलतराव यांची आत्या शिवाजी महाराजांच्या ज्येष्ठ बंधूंच्या ([[संभाजीराजे शहाजीराजे भोसले]]) पत्नी होत्या. त्यानंतर दौलतराव गायकवाड यांची मोठी बहीण शिवरायांच्या पत्नी होत्या (सकवरबई गायकवाड). मिर्झाराजे जयसिंग यांच्या तहानंतर भूपाळगडची किल्लेदारी दौलतराव गायकवाड यांच्याकडे देण्यात आली व त्यांनी ती चोखपणे पार पाडली. ==पूर्व जीवन== फिरंगोजी नरसाळे यांचा जन्म पराक्रमी कुलीन क्षत्रिय मराठा परिवारात झाला. शहाजीराजांच्या निष्ठावंतांपैकी एक असणारे फिरंगोजी नरसाळा. जेव्हा शहाजीराजांना कर्नाटकात जाण्याचे हुकूम आले, त्यावेळेस [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] वडिलोपार्जित जहागिरीची सोय लावण्यासाठी त्यांनी खास मर्जीतली, विश्वासू माणसं निवडली. * चाकण परगण्यासाठी त्यांनी फिरंगोजी नरसाळा यांची निवड केली. आदिलशहा आणि मुघल यांच्यात तह झाल्याने चाकण परगणा आदिलशहाच्या ताब्यात गेला. चाकण फिरंगोजीच्या देखरेखीखाली असल्याने फिरंगोजींनाही बादशहाच्या चाकरीत जावे लागले. इ.स. १६४७ साली शिवाजी राजेंनी चाकणवर विजय मिळवत ताबा मिळवला आणि फिरंगोजींनी स्वराज्याची सेवा स्विकारली. ==शाहिस्तेखानाशी संघर्ष== औरंगजेबाचा मामा '''शाहिस्तेखानाने''' ७७ हजार घोडेस्वार व ३० हजार [[पायदळ सैनिक|पायदळ]] एवढी विशाल सेना. असंख्य हत्ती, तोफा व दारूगोळा घेऊन स्वराज्यावर आक्रमण केले. '''फिरंगोजी नरसाळे''' यांच्या ताब्यात असलेल्या '''[[चाकणचा किल्ला]] संग्रामदूर्ग''' या किल्ल्यावर त्याने आक्रमण केले, फिरंगोजी नरसाळे यांनी शाहिस्तेखानाशी निकराने झुंज दिली व किल्ला लढत ठेवला, पण अखेर दुर्भाग्याने १५ ऑगस्ट १६६० रोजी त्यांचा पराभव झाला व '''किल्ले संग्रामदूर्ग''' त्यांना शाहिस्तेखानाला द्यावा लागला. तद्नंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी फिरंगोजी नरसाळेंना '''भूपाळगड''' चे किल्लेदार बनवले. ==संभाजी महाराज व दिलेरखानशी संघर्ष== '''संभाजी महाराज व दिलेरखानाने''' भूपाळगडावर केलेल्या आक्रमणाच्या प्रसंगामूळे फिरंगोजी नरसाळे इतिहासात विशेष प्रसिद्ध आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांबरोबर असलेल्या काही मतभेदांमुळे १३ डिसेंबर इ.सन.१६७८ मध्ये [[संभाजी भोसले|संभाजी महाराज]] दिलेरखानास जाऊन मिळाले. तेव्हा संभाजी महाराज व दिलेरखान यांनी स्वराज्यावर प्रथम आक्रमण म्हणून १७ एप्रिल १६७९ रोजी फिरंगोजी नरसाळे यांच्या ताब्यात असलेल्या '''भूपाळगडावर आक्रमण''' केले, परंतु युवराजांवर शस्त्र हल्ला करण्यास फिरंगोजी नरसाळे धजावले नाहीत व '''काही दिवसांतच भूपाळगड दिलेरखानाच्या ताब्यात दिला.''' यात दिलेरखानाने ७०० मावळे कैद केले व त्यांचा एक-एक हात कापून सोडून दिले. या प्रकरणानंतर छत्रपती शिवाजी महाराज फिरंगोजींवर चांगलेच संतापले यानंतर फिरंगोजी नरसाळेंचे वर्णन इतिहासात कुठेच पहायला मिळत नाही. [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील व्यक्ती]] l97jiy9p53l4zkjqhtqu9ypkrxa4ce2 0 149948 2680861 2472758 2026-04-25T08:44:24Z Ketaki Modak 21590 दुवा जोडला. 2680861 wikitext text/x-wiki '''अनंत सदाशिव अळतेकर''' ([[३० ऑगस्ट]], [[इ.स. १८९८]] - [[२५ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९५९]]) हे प्राचीन भारतीय इतिहास, [[शिलालेख]], ताम्रपट, नाणी यांचे अभ्यासक व [[इतिहासकार]] होते. त्यांचा जन्म [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] [[कागल]] या गावी झाला.<ref>{{cite encyclopediasantosh | ज्ञानकोश=मराठी विश्वकोश | दुवा=http://www.marathivishwakosh.in/index.php?option=com_content&view=article&id=4379%3A2010-12-24-05-11-45&catid=1&Itemid=2 | title=अळतेकर, अनंत सदाशिव| ॲक्सेसदिनांक=२८ मे २०१४ | प्रकाशक=[[महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ]] | लेखक=सु.र. देशपांडे | दिनांक= | भाषा=मराठी | आवृत्ती=वेब }}</ref> संस्कृत व इतिहास विषयाचे व्यासंगी अभ्यासक असलेल्या आळतेकर यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठात व पाटणा विद्यापीठात इतिहासाचे प्राध्यापक म्हणून काम केले इतिहासाच्या क्षेत्रातील मौलिक संशोधन आणि त्यांना काशी प्रसाद जयस्वाल रिसर्च इन्स्टिट्यूटचे संचालक पद मिळाले शिलालेख ताम्रपट पुरावशेष नानी यांचा त्यांनी विशेष असा अभ्यास केला सर्वांगिन चिकित्सक संशोधन वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन ही त्यांच्या लिखाणाची वैशिष्ट्ये होती शिक्षण क्षेत्रात पाश्चात्त्यांच्या तुलनेत प्राचीन भारत मागासलेला होता हा समज त्यांनी एज्युकेशन इन इंडिया या ग्रंथाद्वारे दूर केला भारतामध्ये संपन्न उच्च दर्जाची विद्यापीठे होती परदेशी विद्यार्थी देखील येथे विद्यार्जनासाठी साठी येत असल्याचे त्यांनी नमूद केले प्राचीन काळातील स्त्री जीवनाचा अभ्यास करून प्राचीन काळी स्त्रियांना समाजात वरचा दर्जा होता, मध्ययुगात धार्मिक रूढी कर्मकांड व परंपरा अंधश्रद्धा यांचे स्तोम निर्माण झाल्यानंतर स्त्रियांचा दर्जा घसरत गेला असं प्रतिपादन त्यांनी केलं. मनुस्मृती शुक्रनीति अर्थशास्त्र बौद्ध वांड्ग्मय याचा सूक्ष्म अभ्यास करून भारतामध्ये गणराज्य व प्रतिनिधी राज्य होती. राजसत्तेचे वेगवेगळे सिद्धांत प्रचलित होते हे त्यांनी सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला महाभारताच्या व्यासपर्व तील राजनीतीचा विचार त्यांनी उलगडून दाखवला. शालिवाहन शक, सवंत्सर यावर लेख लिहून कालगणनेत सुस्पष्टता आणली. इतिहास लेखनात शास्त्रीय दृष्टिकोन व साधनांचे चिकित्सक परीक्षण यावर त्यांनी भर दिला. == कारकीर्द == [[पुणे|पुण्याच्या]] [[डेक्कन कॉलेज]]मधून त्यांनी [[इ.स. १९१९]] साली बी.ए. व [[इ.स. १९२२]] साली एम.ए. केले. बनारस हिंदू विद्यापीठात प्राचीन भारतीय इतिहास व संस्कृती या विषयाचे प्राध्यापक म्हणून त्यांनी अध्यापन केले. त्यानंतर इ.स. १९४९ साली ते पाटणा विद्यापीठात प्राचीन भारतीय इतिहास विभागाचे प्रमुख झाले. नंतर पाटण्यातच के.पी. जयस्वाल संशोधन संस्थेचे संचालक म्हणूनही त्यांनी काम केले. अळतेकरांनी बहुतेक ग्रंथलेखन [[इंग्रजी]]त केलेले आहे. या ग्रंथांतून भारतीय इतिहासातील वेगवेगळ्या कालखंडांची सांगोपांग माहिती मिळते. त्यांच्या काही ग्रंथांचे मराठीतूनही अनुवाद झालेले आहेत. 'प्राचीन भारतीय शिक्षणपद्धती' या ग्रंथातून वेदकालापासून ते इ.स. १२०० पर्यंतच्या कालातील भारतीय शिक्षणपद्धतीविषयीचे चिकित्सापूर्ण विवेचन अळतेकरांनी केलेले आहे.<ref>{{cite journalsantosh | title=अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशियालॉजी | author=पॉल फ्रेडरीक क्रेसी | year=इ.स. १९३४ | volume=४० | issue=३ | pages=४२४-४२५ | doi=10.1086/216811}}</ref> 'प्राचीन भारतातील स्त्रियांचे सामाजिक स्थान व परिस्थिती' या ग्रंथातून प्राचीन साहित्य, शिलालेख, शिल्पे, प्रवासवृत्ते इत्यादी साधनांच्या आधारे भारतातील स्त्रियांचे शिक्षण, विवाह, घटस्फोट, सतीची चाल, स्त्रियांची वेशभूषा याबाबतची माहिती त्यांनी दिलेली आहे. इ.स. १९४० पासून इ.स. १९५४ पर्यंत त्यांनी भारतीय नाणक परिषदेच्या ज्ञानपत्रिकेचे संपादनही केले. इ.स. १९५८ साली वैशालीजवळ [[पुरातत्त्वीय उत्खनन]] करत असताना अळतेकरांना गौतम बुद्धांचे काही पुरावशेष मिळाले. हे अवशेष म्हणजे [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धांच्या]] अस्थि असल्याचे मानले जाते जे सध्या पाटणा वस्तुसंग्रहालयात ठेवण्यात आलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-03-01/patna/27267355_1_buddhist-pilgrims-holy-ashes-patna-museum | title=Holy ashes fail to attract pilgrims | प्रकाशक=द टाईम्स ऑफ इंडिया | लेखक=प्रणव के. चौधरी | दिनांक=१ मार्च २००३ | ॲक्सेसदिनांक=२१ जानेवारी २०१४ | archive-date=2013-09-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130910094311/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-03-01/patna/27267355_1_buddhist-pilgrims-holy-ashes-patna-museum | url-status=dead }}</ref> == लेखन == * 'गुजरात आणि काठेवाडमधील मुख्य नगरांचा इतिहास' * 'पश्चिम भारतातील ग्रामसंस्थांचा इतिहास' (इ.स. १९२७) * 'राष्ट्रकूट आणि त्यांचा काळ' (डी.लिट्. साठी लिहिलेला प्रबंध) * '[[commons:File:प्राचीन_भारतीय_शिक्षणपद्धती.pdf|प्राचीन भारतीय शिक्षणपद्धती]]' (इ.स. १९३४) (पुस्तक वाचनासाठी उपलब्ध) * 'शिलाहारांचा इतिहास' (इ.स. १९३५) * 'बनारसचा इतिहास' (इ.स. १९३७) * 'प्राचीन भारतातील स्त्रियांचे सामाजिक स्थान व परिस्थिती' (इ.स. १९३८) * 'द एज ऑफ द वाकाटकाज अँड द गुप्ताज' (इ.स. १९४६) * 'स्टेट अँड गव्हर्नमेंट एन्शन्ट इंडिया' * 'कॅटलॉग ऑफ द गुप्त गोल्ड कॉइन्स इन द बयाना होर्ड' (इ.स. १९५६) * 'कॉर्पस ऑफ गुप्त कॉइन्स' == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इतिहासकार]] [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] 6xt4vben2qd2yacn0bvzwlwxdxhvxk9 0 166858 2680703 2518445 2026-04-24T12:16:22Z ~2026-25064-47 182479 /* मृत्यू */ 2680703 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = गोविंद पानसरे | जन्म_दिनांक = २४ नोव्हेंबर १९३३ | जन्म_स्थान = कोलहार, [[अहमदनगर]] | मृत्यू_दिनांक = २० फेब्रुवारी, २०१५ }} '''गोविंद पानसरे''' (जन्म : कोल्हार, तालुका राहता, जिल्हा अहमदनगर, २४ नोव्हेंबर १९३३; - मुंबई, २० फेब्रुवारी २०१५) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] पुरोगामी चळवळीचे विचारवंत व कम्युनिस्ट कामगार नेते होते. इ.स. १९५२ पासून कम्युनिस्ट पक्षाचे सदस्य असलेले पानसरे अनेक सामाजिक चळवळीत सक्रिय होते. त्यांनी कामगारांसाठी तसेच घर कामगार महिलांसाठी अनेक लढे उभारले. ते कोल्हापूर टोलविरोधी आंदोलनातही अग्रभागी होते. [[कोल्हापूर]]मध्ये १६ फेब्रुवारी २०१५ रोजी सकाळी दोन अज्ञात इसमांनी त्यांच्यावर गोळीबार केला. २० फेब्रुवारी २०१५ रोजी उपचारादरम्यान त्यांचे [[मुंबई]]मध्ये निधन झाले.. == जीवन == पानसरे यांचा जन्म २४ नोव्हेंबर १९३३ रोजी जिल्हा [[अहमदनगर]], तालुका [[राहता तालुका|राहता]] मधील कोल्हार या गावी झाला. गरीब कष्टकऱ्यांच्या परिवारात ते वाढले. कोल्हार येथून प्राथमिक शिक्षण व राहुरी येथून माध्यमिक शिक्षणानंतर ते उच्चशिक्षणासाठी [[कोल्हापूर|कोल्हापूरला]] गेले, जिथे त्यांनी बी.ए. (ऑनर्स) व एल.एल.बी. पूर्ण केले. सुरुवातीला वर्तमानपत्र विक्रेता, नगरपालिकेत शिपाई, माध्यमिक शाळा मंडळात प्राथमिक शिक्षक अशा अनेक नोकऱ्या केल्या आणि  नंतर ते [[शिवाजी विद्यापीठ]]ात असोसिएट प्रोफेसर म्हणून रुजू झाले. सोबत ते कामगार वकिलीसुद्धा करू लागले. पुढे ते कोल्हापुरमधील एक नावाजलेले वकील झाले व अनेक वर्षे कोल्हापुरातील वकीलांच्या संघटनेचे अध्यक्ष होते. == चळवळ == कॉ. पानसरे शालेय जीवनापासूनच सामाजिक चळवळींकडे आकर्षित झाले होते. सुरुवातीला [[राष्ट्र सेवा दल]] व त्यानंतर [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे]] ते सक्रिय कार्यकर्ते होते. दहा वर्षांसाठी ते भाकपचे महाराष्ट्र सेक्रेटरी होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] व [[गोवा मुक्तिसंग्राम|गोवा मुक्ती चळवळीत]] ते सहभागी होते. तडजोड न करता समाजातील सर्वांत जास्त शोषित तबक्क्यांच्या हक्कांसाठी लढणारे ते कार्यकर्ता होते. ते कष्टकऱ्यांच्या शेकडो संघर्षांमध्ये सहभागी झाले व अनेकांचे नेतृत्वदेखील केले, विशेषतः असंघटित क्षेत्रांतील कामगार, शेतमजूर, घरकामगार, ऑटोरिक्षा युनियन, दूध उत्पादक, झोपडपट्टी रहिवासी, इत्यादी. कोल्हापुरमधील टोलविरोधी आंदोलनातही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. ते या आंदोलनात अग्रभागी होते. == साहित्य == कॉ. पानसरे हे एक लेखकसुद्धा होते व त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. शांतता व धर्मनिरपेक्षतेच्या अभियानांमध्ये ते अथकपणे कार्यरत होते. "शिवाजी कोण होता?" हे त्यांच्या अनेक लेखनांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध लेखन आहे. अथक परिश्रमाअंती त्यांनी ह्या पुस्तकाच्या माध्यमातून [[शिवाजी]] महाराजांची इतिहासाशी इमान राखणारी प्रतिमा लोकांपर्यंत पोहचवून लोकशिक्षणाची महत्त्वाची कामगिरी बजावली आहे. ह्या पुस्तकाचे अनेक भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे व १.५ लाखाहून जास्त प्रती विकल्या गेल्या आहेत. कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांच्या वाङ्मयाचे डॉ. [[अशोक चौसाळकर]] आणि डॉ. रणधीर शिंदे यांनी संपादित केलेले दोन खंड प्रसिद्ध झाले आहेत. लोकवाङ्मय गृहाने ते प्रकाशित केले आहेत. कॉ.गोविंद पानसरे यांनी लिहिलेले शिवाजी कोण होता हे पुस्तक आपल्याला शिवाजींचे खरे दर्शन घडवते. ==गोविंद पानसरे यांनी लिहिलेली काही पुस्तके== # अजून न स्वीकारलेला मंडल आयोग # अवमूल्यन : कळ सोसायची कुणी? # काश्मिरबाबतच्या कलम ३७०ची कुळकथा # कामगारविरोधी कामगार धोरणे # काही कामगार कायद्यांची तोंडओळख # धर्म जात वर्ग आणि परिवर्तनाच्या दिशा # पंचायत राज्याचा पंचनामा # मंडल आयोग आणि मागासलेले मुस्लिम # मंडल आयोग आणि राखीव जागांचा प्रश्न # महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी: पर्यायी दृष्टिकोन # मार्क्सवादाची तोंड ओळख # मुस्लिमांचे लाड # राजर्षी शाहू : वसा आणि वारसा # शिवाजी कोण होता? # शेतीधोरण परधार्जिणे ==अन्य पुस्तके== # कॉ. गोविंद पानसरे - समग्र वाड्मय (२ खंड, संपादक [[अशोक चौसाळकर]])) == मृत्यू == पानसरे आणि त्यांच्या पत्नी उमा यांच्यावर १६ फेब्रुवारी २०१५ रोजी सकाळी ९ वाजून २५ मिनिटांनी दोन RSS च्या सदस्य गोळीबार केला. नंतर हल्लेखोर मोटारसायकलवरून भरधाव वेगाने निघून गेले. ह्या हल्ल्यामध्ये दोघेही गंभीर जखमी झाले होते. पानसरे यांच्या छातीला आणि पोटाला इजा झाली होती आणि त्यांच्या पत्नीला डोक्याला इजा झाली होती. उपचारादरम्यान गोविंद पानसरे यांचे २० फेब्रुवारी २०१५ रोजी [[मुंबई]]मध्ये निधन झाले.<ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/attack-on-govind-pansare-in-kolhapur-1072144/ कॉ. पानसरे यांच्यावरप्राणघातक हल्ला]</ref> ==पुरस्कार आणि सन्मान == * २००३ साली भारतीय पोस्टाने त्यांचे छायाचित्र असलेले तिकिट प्रकाशित केले. * पानसरे यांच्या नावाने ’कॉम्रेड गोविंद पानसरे प्रबोधन पुरस्कार’ देण्यास सुरुवात झाली आहे.{{संदर्भ}} ३ जून, इ.स. २०१५ रोजी पहिला 'कॉम्रेड गोविंद पानसरे प्रबोधन पुरस्कार' [[मुक्ता मनोहर]] यांना देण्यात आला. == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पानसरे, गोविंद}} [[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:कम्युनिस्ट नेते]] [[वर्ग:भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] tlp0d9vyqh9ejw30avymo02jlkbhic4 2680741 2680703 2026-04-24T17:33:30Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-25064-47|~2026-25064-47]] ([[User talk:~2026-25064-47|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:2401:4900:1C44:B613:64E7:6155:4704:53AF|2401:4900:1C44:B613:64E7:6155:4704:53AF]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2518445 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = गोविंद पानसरे | जन्म_दिनांक = २४ नोव्हेंबर १९३३ | जन्म_स्थान = कोलहार, [[अहमदनगर]] | मृत्यू_दिनांक = २० फेब्रुवारी, २०१५ }} '''गोविंद पानसरे''' (जन्म : कोल्हार, तालुका राहता, जिल्हा अहमदनगर, २४ नोव्हेंबर १९३३; - मुंबई, २० फेब्रुवारी २०१५) हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] पुरोगामी चळवळीचे विचारवंत व कम्युनिस्ट कामगार नेते होते. इ.स. १९५२ पासून कम्युनिस्ट पक्षाचे सदस्य असलेले पानसरे अनेक सामाजिक चळवळीत सक्रिय होते. त्यांनी कामगारांसाठी तसेच घर कामगार महिलांसाठी अनेक लढे उभारले. ते कोल्हापूर टोलविरोधी आंदोलनातही अग्रभागी होते. [[कोल्हापूर]]मध्ये १६ फेब्रुवारी २०१५ रोजी सकाळी दोन अज्ञात इसमांनी त्यांच्यावर गोळीबार केला. २० फेब्रुवारी २०१५ रोजी उपचारादरम्यान त्यांचे [[मुंबई]]मध्ये निधन झाले.. == जीवन == पानसरे यांचा जन्म २४ नोव्हेंबर १९३३ रोजी जिल्हा [[अहमदनगर]], तालुका [[राहता तालुका|राहता]] मधील कोल्हार या गावी झाला. गरीब कष्टकऱ्यांच्या परिवारात ते वाढले. कोल्हार येथून प्राथमिक शिक्षण व राहुरी येथून माध्यमिक शिक्षणानंतर ते उच्चशिक्षणासाठी [[कोल्हापूर|कोल्हापूरला]] गेले, जिथे त्यांनी बी.ए. (ऑनर्स) व एल.एल.बी. पूर्ण केले. सुरुवातीला वर्तमानपत्र विक्रेता, नगरपालिकेत शिपाई, माध्यमिक शाळा मंडळात प्राथमिक शिक्षक अशा अनेक नोकऱ्या केल्या आणि  नंतर ते [[शिवाजी विद्यापीठ]]ात असोसिएट प्रोफेसर म्हणून रुजू झाले. सोबत ते कामगार वकिलीसुद्धा करू लागले. पुढे ते कोल्हापुरमधील एक नावाजलेले वकील झाले व अनेक वर्षे कोल्हापुरातील वकीलांच्या संघटनेचे अध्यक्ष होते. == चळवळ == कॉ. पानसरे शालेय जीवनापासूनच सामाजिक चळवळींकडे आकर्षित झाले होते. सुरुवातीला [[राष्ट्र सेवा दल]] व त्यानंतर [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे]] ते सक्रिय कार्यकर्ते होते. दहा वर्षांसाठी ते भाकपचे महाराष्ट्र सेक्रेटरी होते. [[संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ]] व [[गोवा मुक्तिसंग्राम|गोवा मुक्ती चळवळीत]] ते सहभागी होते. तडजोड न करता समाजातील सर्वांत जास्त शोषित तबक्क्यांच्या हक्कांसाठी लढणारे ते कार्यकर्ता होते. ते कष्टकऱ्यांच्या शेकडो संघर्षांमध्ये सहभागी झाले व अनेकांचे नेतृत्वदेखील केले, विशेषतः असंघटित क्षेत्रांतील कामगार, शेतमजूर, घरकामगार, ऑटोरिक्षा युनियन, दूध उत्पादक, झोपडपट्टी रहिवासी, इत्यादी. कोल्हापुरमधील टोलविरोधी आंदोलनातही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. ते या आंदोलनात अग्रभागी होते. == साहित्य == कॉ. पानसरे हे एक लेखकसुद्धा होते व त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. शांतता व धर्मनिरपेक्षतेच्या अभियानांमध्ये ते अथकपणे कार्यरत होते. "शिवाजी कोण होता?" हे त्यांच्या अनेक लेखनांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध लेखन आहे. अथक परिश्रमाअंती त्यांनी ह्या पुस्तकाच्या माध्यमातून [[शिवाजी]] महाराजांची इतिहासाशी इमान राखणारी प्रतिमा लोकांपर्यंत पोहचवून लोकशिक्षणाची महत्त्वाची कामगिरी बजावली आहे. ह्या पुस्तकाचे अनेक भाषांमध्ये भाषांतर झाले आहे व १.५ लाखाहून जास्त प्रती विकल्या गेल्या आहेत. कॉम्रेड गोविंद पानसरे यांच्या वाङ्मयाचे डॉ. [[अशोक चौसाळकर]] आणि डॉ. रणधीर शिंदे यांनी संपादित केलेले दोन खंड प्रसिद्ध झाले आहेत. लोकवाङ्मय गृहाने ते प्रकाशित केले आहेत. कॉ.गोविंद पानसरे यांनी लिहिलेले शिवाजी कोण होता हे पुस्तक आपल्याला शिवाजींचे खरे दर्शन घडवते. ==गोविंद पानसरे यांनी लिहिलेली काही पुस्तके== # अजून न स्वीकारलेला मंडल आयोग # अवमूल्यन : कळ सोसायची कुणी? # काश्मिरबाबतच्या कलम ३७०ची कुळकथा # कामगारविरोधी कामगार धोरणे # काही कामगार कायद्यांची तोंडओळख # धर्म जात वर्ग आणि परिवर्तनाच्या दिशा # पंचायत राज्याचा पंचनामा # मंडल आयोग आणि मागासलेले मुस्लिम # मंडल आयोग आणि राखीव जागांचा प्रश्न # महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी: पर्यायी दृष्टिकोन # मार्क्सवादाची तोंड ओळख # मुस्लिमांचे लाड # राजर्षी शाहू : वसा आणि वारसा # शिवाजी कोण होता? # शेतीधोरण परधार्जिणे ==अन्य पुस्तके== # कॉ. गोविंद पानसरे - समग्र वाड्मय (२ खंड, संपादक [[अशोक चौसाळकर]])) == मृत्यू == पानसरे आणि त्यांच्या पत्नी उमा यांच्यावर १६ फेब्रुवारी २०१५ रोजी सकाळी ९ वाजून २५ मिनिटांनी दोन अज्ञात इसमांनी गोळीबार केला. नंतर हल्लेखोर मोटारसायकलवरून भरधाव वेगाने निघून गेले. ह्या हल्ल्यामध्ये दोघेही गंभीर जखमी झाले होते. पानसरे यांच्या छातीला आणि पोटाला इजा झाली होती आणि त्यांच्या पत्नीला डोक्याला इजा झाली होती. उपचारादरम्यान गोविंद पानसरे यांचे २० फेब्रुवारी २०१५ रोजी [[मुंबई]]मध्ये निधन झाले.<ref>[http://www.loksatta.com/maharashtra-news/attack-on-govind-pansare-in-kolhapur-1072144/ कॉ. पानसरे यांच्यावरप्राणघातक हल्ला]</ref> ==पुरस्कार आणि सन्मान == * २००३ साली भारतीय पोस्टाने त्यांचे छायाचित्र असलेले तिकिट प्रकाशित केले. * पानसरे यांच्या नावाने ’कॉम्रेड गोविंद पानसरे प्रबोधन पुरस्कार’ देण्यास सुरुवात झाली आहे.{{संदर्भ}} ३ जून, इ.स. २०१५ रोजी पहिला 'कॉम्रेड गोविंद पानसरे प्रबोधन पुरस्कार' [[मुक्ता मनोहर]] यांना देण्यात आला. == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पानसरे, गोविंद}} [[वर्ग:इ.स. १९३३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:कम्युनिस्ट नेते]] [[वर्ग:भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] pzzd7w2sa94nlc6l5dhfv4e5orfmyte 0 192547 2680745 2456614 2026-04-24T17:43:00Z Ketaki Modak 21590 2680745 wikitext text/x-wiki धावडशीकर ब्रह्मेंद्रस्वामी (१६४९-१७४५) हे छत्रपती पहिले [[शाहू]] आणि [[पेशवे]] यांचे गुरू होते. त्यांचे मूळचे नाव विष्णू होते. [[वऱ्हाड|वऱ्हाडातील]] दुधेवाडी हे त्यांचे गाव. ते धर्मक्षेत्रांच्या आणि तीर्थक्षेत्रांच्या रक्षणाचे काम करीत. पुढे ते काशीला गेले, तेथे त्यांनी संन्यास पत्करला आणि ब्रह्मेंद्रस्वामी हे नाव धारण केले. तीर्थयात्रा करीत करीत ते कृष्णाकाठी आले. तेथे यवनांनी उच्छाद मांडला म्हणून कोकणात आले. कोकणातील चिपळूणजवळ मुंबई गोवा मार्गावर लोटे गावी परशुरामाचे देवस्थान आहे, तेथे ते राहू लागले (१६९८). या ठिकाणी [[बाळाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथांची]] व ब्रह्मेंदस्वामींची ओळख झाली. हळूहळू स्वामींचे भक्तमंडळ वाढत गेले त्यांनी परशुरामाच्या देवळाचा जीर्णोद्धार करण्यासाठी भिक्षा मागणे सुरू केले (१७०७). याचवेळी शाहूंची सुटका झाली. त्यावेळी बाळाजी विश्वनाथाने शाहूचा पक्ष स्वीकारण्यात आणि पुढें त्यास पेशवाई मिळवून देण्यात स्वामींची अंंतस्थ खटपट असावी असे म्हणले जाते. परशुरामपंत प्रतिनिधी, [[कान्होजी आंग्रे]], फलटणकर [[निंबाळकर]], नागपूरकर भोसले, अक्कलकोटकर भोसले वगैरे महाराष्ट्रांतील सर्व प्रमुख मंडळींवर व खुद्द शाहू छत्रपतींवर स्वामींची छाप होती. झाशीची राणी लक्ष्मीबाई यांचे मूळ गाव धावडशी होत. ==धावडशी== [[बाळाजी विश्वनाथ]] पेशवे झाल्यावर त्यांनी ब्रह्मेंद्रस्वामींच्या देवासाठी [[सातारा]] जिल्ह्यातील धावडशी हे गाव स्वामींना इनाम दिले. [[शाहू]]ने वीरमाडे व अनेवाडी ही गावे इनाम दिलीं (१७२५). एकंदर इनामी गावे आठ झाली. स्वामींनी या गावांचा विकास केला. बाळाजी विश्वनाथांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या मुलांनातवांवरही स्वामींची कृपादृष्टी कायम होती. ते विद्वान असून लेखकही होते. सन १७२६ च्या सुमारास स्वामींनी कर्नातकातून आणलेल्या एका हत्तीच्या संबंधात जंजिऱ्याच्या सिद्दीचा व स्वामींचा तंटा झाल्यानें सिद्दीनें परशुरामाचे देऊळ लुटले, तेव्हां स्वामी तेथून निघून धावडशीस येऊन राहिले व येथेही त्यांनी परशुरामाचे देऊळ, तलाव, वाडा वगैरे बांधले. ==कारस्थामांचे राजकारण== १७२५ पासून १७४५ पर्यंत मराठेशाहीतील बहुतेक कारस्थानांत ब्रह्मेंद्रस्वामींचें प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्ष हात होता. दिल्लीकडील कारस्थाने, निजामाचे उच्चाटन, जंजिऱ्याची व वसईची मोहीम, अशा कित्येक प्रसंगांशी स्वामींचा थोडाबहुत संबंध असून, स्वामींच्या विस्तृत पत्रव्यवहारावरून त्या त्या प्रसंगांच्या हकीकती बऱ्याच खुलासेवार कळून येतात. तुळाजी आंग्रे आणि मानाजी आंग्रे यांच्या भांडणात तुळाजीने मानाजीच्या बायकामुलांना पकडून कैदेत ठेवले होते. त्यांच्या सुटकेसाठी ब्रह्मेंद्रस्वामींनी मध्यस्ती केली होती. ==अखेर== बाजीराव वारल्यावर स्वामींस पराकाष्ठेचें दुःख होऊन त्यानी आपलें चित्त बहुतेक व्यवहारांतून काढले. इ.स. १७४५ च्या श्रावण महिन्यात कृष्णातीरी स्वामींनी नामस्मरण करीत प्राण सोडला. स्वामींची समाधी धावडशीस आहे. ==चरित्र== * [[commons:Category:Books_by_Dattatray_Balwant_Parasnis|महापुरुष ब्रम्हेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र]] व पत्रव्यवहार ([[दत्तात्रय बळवंत पारसनीस]], १९००) ==स्मारक== धावडशी गावातील स्वामींच्या समाधिस्थानावर त्यांचे मंदिर उभारण्यात आले आहे. त्‍या मंदिराची रचना आणि बांधकाम सुरेख व रेखीव आहे. मंदिराच्या महाद्वाराच्या शिरोभागी श्रीब्रह्मेंद्रस्वामींचे गुणगान गाणारा सतरा ओळींचा शिलालेख आहे. परशुरामाची काळ्याभोर पाषाणाची रेखीव मूर्ती मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात आहे. पेशवाईतील प्रख्यात कारागीर बखतराम यांनी ती मूर्ती घडवली असून तो शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. मूर्तींसमोर श्रीब्रह्मेंद्रस्वामींची समाधी आहे. मुख्य मंदिराच्या पुढील बाजूस भव्य सभामंडप असून, त्याचे बांधकाम लाकडी कलाकुसरीचे आहे. सभामंडपातच मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर श्रीब्रह्मेंद्रस्वामींचा मोठा फोटो आहे. मंदिराच्या परिसरात भलेमोठे बांधकाम असलेली धर्मशाळा आहे. तेथे एकेकाळी उत्सवातील प्रसादपंक्ती होत असत. गावभोजन, विविध कार्यक्रम व सभासंमेलनेही होत. स्वामींचे स्मारक व पुण्यस्मरण म्हणून त्या वास्तूत 'श्री ब्रह्मेंद्रस्वामी हायस्कूल' सुरू करण्यात आले आहे. [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:इ.स. १६४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १७४५ मधील मृत्यू]] c5sor7jfyb3qbaeb4dn3xt3arvqg3s8 0 198274 2680732 2581967 2026-04-24T16:39:33Z Ketaki Modak 21590 विकिस्रोत साचा जोडला. 2680732 wikitext text/x-wiki '''भानू काळे''' (जन्म : [[इ.स. १९५३|१९५३]] - ) हे एक मराठी लेखक असून [[अंतर्नाद]] या जगातील आशावादी घटनांची दखल घेणाऱ्या वैचारिक मराठी मासिकाचे संपादक आहेत.{{संदर्भ}} {{विकिस्रोत}} भानू काळे हे IofC (Initiatives of Change) या संघटनेशी वयाच्या सोळाव्या वर्षी जोडले गेले. इ.स. १९७५ च्या सुमारास त्यांनी पत्रकारिता सुरू केली.{{संदर्भ}} [[राजमोहन गांधी]] यांच्या ''हिंमत'' या इंग्लिश साप्ताहिकात त्यांनी लेखन केले आहे. त्यानंतर भानू काळे यांनी ऑक्टोबर २०१० मध्ये Change for Better या इंग्लिश त्रैमासिकाची स्थापना करून ते त्याचे संपादक झाले. या त्रैमासिकात देशातील विधायक बदलांसंबंधीच्या बातम्या असत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC तर्फे राबवल्या जाणाऱ्या Let's Make a Difference' (LMAD) या उपक्रमाचे सल्लागार आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे पत्‍नी वर्षा काळे आणि कन्या प्रियंका यांच्यासमवेत पुण्यात राहतात.{{संदर्भ}} ==भानू काळे यांच्या अंतर्नादची अखेर== माणूस, सत्यकथा, सोबत या मसिकांनंतर साहित्याची परंपरा राबवून सजग वाचकांपर्यंत पोहोचलेले [[अंतर्नाद मासिक]] २२ वर्षांच्या अथक प्रयत्‍नांनंतर २०१७ सालच्या दिवाळीनंतर बंद पडले असण्याची शक्यता आहे.{{संदर्भ}} ==पुस्तके{{संदर्भ}}== * [[:s:mr:अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा|अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा ]] (चरित्र) * अजुनी चालतोची वाट ([[रावसाहेब शिंदे]] यांचे चरित्र) * अंतरीचे धावे (वैचारिक) * कॉम्रेड (कादंबरी) * तिसरी चांदणी (कादंबरी) * बदलता भारत (वैचारिक) * रंग याचा वेगळा ... [[दत्तप्रसाद दाभोळकर]] : लेखन आणि जीवन (व्यक्तिचित्रण - संपादित पुस्तक) == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, भानू}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ojis0g1oa5567vfjrywtamaxv29k4w1 2680867 2680732 2026-04-25T08:59:18Z Ketaki Modak 21590 विकिस्रोत साचा लावण्याची चूक दुरुस्त केली. व पुस्तकांचे दुवे जोडले. 2680867 wikitext text/x-wiki '''भानू काळे''' (जन्म : [[इ.स. १९५३|१९५३]] - ) हे एक मराठी लेखक असून [[अंतर्नाद]] या जगातील आशावादी घटनांची दखल घेणाऱ्या वैचारिक मराठी मासिकाचे संपादक आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC (Initiatives of Change) या संघटनेशी वयाच्या सोळाव्या वर्षी जोडले गेले. इ.स. १९७५ च्या सुमारास त्यांनी पत्रकारिता सुरू केली.{{संदर्भ}} [[राजमोहन गांधी]] यांच्या ''हिंमत'' या इंग्लिश साप्ताहिकात त्यांनी लेखन केले आहे. त्यानंतर भानू काळे यांनी ऑक्टोबर २०१० मध्ये Change for Better या इंग्लिश त्रैमासिकाची स्थापना करून ते त्याचे संपादक झाले. या त्रैमासिकात देशातील विधायक बदलांसंबंधीच्या बातम्या असत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC तर्फे राबवल्या जाणाऱ्या Let's Make a Difference' (LMAD) या उपक्रमाचे सल्लागार आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे पत्‍नी वर्षा काळे आणि कन्या प्रियंका यांच्यासमवेत पुण्यात राहतात.{{संदर्भ}} ==भानू काळे यांच्या अंतर्नादची अखेर== माणूस, सत्यकथा, सोबत या मसिकांनंतर साहित्याची परंपरा राबवून सजग वाचकांपर्यंत पोहोचलेले [[अंतर्नाद मासिक]] २२ वर्षांच्या अथक प्रयत्‍नांनंतर २०१७ सालच्या दिवाळीनंतर बंद पडले असण्याची शक्यता आहे.{{संदर्भ}} ==पुस्तके{{संदर्भ}}== * [[:s:mr:अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा|अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा ]] (चरित्र) * [[commons:File:अजुनी_चालतोची_वाट...(रावसाहेब_शिंदे_-_जीवन_आणि_कार्य).pdf|अजुनी चालतोची वाट]] ([[रावसाहेब शिंदे]] यांचे चरित्र) * अंतरीचे धावे (वैचारिक) * कॉम्रेड (कादंबरी) * तिसरी चांदणी (कादंबरी) * बदलता भारत (वैचारिक) * रंग याचा वेगळा ... [[दत्तप्रसाद दाभोळकर]] : लेखन आणि जीवन (व्यक्तिचित्रण - संपादित पुस्तक) * [[commons:File:निवडक_अंतर्नाद.pdf|निवडक अंतर्नाद]] * [[commons:File:वसंतवैभव_-_वसंतराव_घाटगे_जीवन_आणि_वारसा.pdf|वसंत वैभव - वसंतराव घाटगे जीवन आणि वारसा]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, भानू}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] q0vnkmggo8u6wjjlmz9zb8uhsoagv6j 2680877 2680867 2026-04-25T10:23:44Z संतोष गोरे 135680 2680877 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''भानू काळे''' (जन्म : [[इ.स. १९५३|१९५३]] - ) हे एक मराठी लेखक असून [[अंतर्नाद]] या जगातील आशावादी घटनांची दखल घेणाऱ्या वैचारिक मराठी मासिकाचे संपादक आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC (Initiatives of Change) या संघटनेशी वयाच्या सोळाव्या वर्षी जोडले गेले. इ.स. १९७५ च्या सुमारास त्यांनी पत्रकारिता सुरू केली.{{संदर्भ}} [[राजमोहन गांधी]] यांच्या ''हिंमत'' या इंग्लिश साप्ताहिकात त्यांनी लेखन केले आहे. त्यानंतर भानू काळे यांनी ऑक्टोबर २०१० मध्ये Change for Better या इंग्लिश त्रैमासिकाची स्थापना करून ते त्याचे संपादक झाले. या त्रैमासिकात देशातील विधायक बदलांसंबंधीच्या बातम्या असत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC तर्फे राबवल्या जाणाऱ्या Let's Make a Difference' (LMAD) या उपक्रमाचे सल्लागार आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे पत्‍नी वर्षा काळे आणि कन्या प्रियंका यांच्यासमवेत पुण्यात राहतात.{{संदर्भ}} ==भानू काळे यांच्या अंतर्नादची अखेर== माणूस, सत्यकथा, सोबत या मसिकांनंतर साहित्याची परंपरा राबवून सजग वाचकांपर्यंत पोहोचलेले [[अंतर्नाद मासिक]] २२ वर्षांच्या अथक प्रयत्‍नांनंतर २०१७ सालच्या दिवाळीनंतर बंद पडले असण्याची शक्यता आहे.{{संदर्भ}} ==पुस्तके{{संदर्भ}}== * [[:s:mr:अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा|अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा ]] (चरित्र) * [[commons:File:अजुनी_चालतोची_वाट...(रावसाहेब_शिंदे_-_जीवन_आणि_कार्य).pdf|अजुनी चालतोची वाट]] ([[रावसाहेब शिंदे]] यांचे चरित्र) * अंतरीचे धावे (वैचारिक) * कॉम्रेड (कादंबरी) * तिसरी चांदणी (कादंबरी) * बदलता भारत (वैचारिक) * रंग याचा वेगळा ... [[दत्तप्रसाद दाभोळकर]] : लेखन आणि जीवन (व्यक्तिचित्रण - संपादित पुस्तक) * [[commons:File:निवडक_अंतर्नाद.pdf|निवडक अंतर्नाद]] * [[commons:File:वसंतवैभव_-_वसंतराव_घाटगे_जीवन_आणि_वारसा.pdf|वसंत वैभव - वसंतराव घाटगे जीवन आणि वारसा]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, भानू}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] r87juf9o5dsk6at5d3atctsrysghad2 2680881 2680877 2026-04-25T11:21:09Z संतोष गोरे 135680 2680881 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{संदर्भहीन लेख}} '''भानू काळे''' (जन्म : [[इ.स. १९५३|१९५३]] - ) हे एक मराठी लेखक असून [[अंतर्नाद]] या जगातील आशावादी घटनांची दखल घेणाऱ्या वैचारिक मराठी मासिकाचे संपादक आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC (Initiatives of Change) या संघटनेशी वयाच्या सोळाव्या वर्षी जोडले गेले. इ.स. १९७५ च्या सुमारास त्यांनी पत्रकारिता सुरू केली.{{संदर्भ}} [[राजमोहन गांधी]] यांच्या ''हिंमत'' या इंग्लिश साप्ताहिकात त्यांनी लेखन केले आहे. त्यानंतर भानू काळे यांनी ऑक्टोबर २०१० मध्ये Change for Better या इंग्लिश त्रैमासिकाची स्थापना करून ते त्याचे संपादक झाले. या त्रैमासिकात देशातील विधायक बदलांसंबंधीच्या बातम्या असत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे IofC तर्फे राबवल्या जाणाऱ्या Let's Make a Difference' (LMAD) या उपक्रमाचे सल्लागार आहेत.{{संदर्भ}} भानू काळे हे पत्‍नी वर्षा काळे आणि कन्या प्रियंका यांच्यासमवेत पुण्यात राहतात.{{संदर्भ}} ==भानू काळे यांच्या अंतर्नादची अखेर== माणूस, सत्यकथा, सोबत या मसिकांनंतर साहित्याची परंपरा राबवून सजग वाचकांपर्यंत पोहोचलेले [[अंतर्नाद मासिक]] २२ वर्षांच्या अथक प्रयत्‍नांनंतर २०१७ सालच्या दिवाळीनंतर बंद पडले असण्याची शक्यता आहे.{{संदर्भ}} ==पुस्तके{{संदर्भ}}== * [[:s:mr:अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा|अंगारवाटा...शोध शरद जोशींचा ]] (चरित्र) * [[commons:File:अजुनी_चालतोची_वाट...(रावसाहेब_शिंदे_-_जीवन_आणि_कार्य).pdf|अजुनी चालतोची वाट]] ([[रावसाहेब शिंदे]] यांचे चरित्र) * अंतरीचे धावे (वैचारिक) * कॉम्रेड (कादंबरी) * तिसरी चांदणी (कादंबरी) * बदलता भारत (वैचारिक) * रंग याचा वेगळा ... [[दत्तप्रसाद दाभोळकर]] : लेखन आणि जीवन (व्यक्तिचित्रण - संपादित पुस्तक) * [[commons:File:निवडक_अंतर्नाद.pdf|निवडक अंतर्नाद]] * [[commons:File:वसंतवैभव_-_वसंतराव_घाटगे_जीवन_आणि_वारसा.pdf|वसंत वैभव - वसंतराव घाटगे जीवन आणि वारसा]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:काळे, भानू}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] a34lr7fuiv1llv6pumffse0pkpse2vy 0 212159 2680837 2579854 2026-04-25T00:53:36Z ~2026-20998-02 181809 2680837 wikitext text/x-wiki '''खेड शिवापूर''' हे [[पुणे जिल्हा|पुणे]] जिल्ह्यातल्या [[हवेली | हवेली तालुक्यातील]] ९०१ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ७८६ कुटुंबे व एकूण ३६६५ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर [[पुणे]] ३३ किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये १९१२ पुरुष आणि १७५३ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक १०२४ असून अनुसूचित जमातीचे १६ लोक आहेत. ह्या गावाचा जनगणना स्थल निर्देशांक ५५६२९० <ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB.html</ref> आहे. == साक्षरता == * एकूण साक्षर लोकसंख्या: २७९२ (७६.१८%) * साक्षर पुरुष लोकसंख्या: १५१६ (७९.२९%) * साक्षर स्त्री लोकसंख्या: १२७६ (७२.७९%) == शैक्षणिक सुविधा == गावात ३ शासकीय [[पूर्व प्राथमिक शिक्षण|पूर्व-प्राथमिक]] [[शाळा]] आहेत. गावात २ शासकीय [[प्राथमिक शाळा]] आहेत. गावात २ शासकीय कनिष्ठ माध्यमिक शाळा आहेत. गावात १ शासकीय [[माध्यमिक शाळा]] आहे. सर्वात जवळील [[उच्च माध्यमिक शिक्षण|उच्च माध्यमिक शाळा]] (खेड शिवापूर ) ५ ते १० किलोमीटर अंतरावर आहे. सर्वात जवळील [[महाविद्यालय|पदवी महाविद्यालय]] (खेड शिवापूर) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील वैद्यकीय महाविद्यालय (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील व्यवस्थापन संस्था (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील पॉलिटेक्निक (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील अनौपचारिक प्रशिक्षणकेंद्र (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील अपंगांसाठी खास शाळा (पुणे) १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात १ इतर खाजगी शैक्षणिक सुविधा आहे. == वैद्यकीय सुविधा (शासकीय) == सर्वात जवळील सामूहिक आरोग्य केंद्र १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात १ [[प्राथमिक आरोग्य केंद्र]] आहे. गावात १ प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र आहे. गावात १ [[प्रसूती|प्रसूति व बालकल्याण केंद्र]] आहे. गावात १ क्षयरोग उपचार केंद्र आहे. गावात १ [[ॲलोपॅथी]] रुग्णालय आहे. सर्वात जवळील पर्यायी औषधोपचार रुग्णालय १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात १ दवाखाना आहे. सर्वात जवळील पशुवैद्यकीय रुग्णालय १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील फिरता दवाखाना १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात १ कुटुंबकल्याण केंद्र आहे. == वैद्यकीय सुविधा (अशासकीय) == गावात १ बाह्यरुग्ण वैद्यकीय सुविधा आहे. गावात १ इतर पदवीधर वैद्यक व्यवसायी आहे. गावात १ औषधाचे दुकान आहे. == पिण्याचे पाणी == गावात शुद्धीकरण केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात शुद्धीकरण न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा नाही. गावात न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात हॅन्डपंपच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात ट्यूबवेलच्या/बोअरवेलच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात झऱ्याच्या पाण्याचा पुरवठा नाही. गावात नदी / कालव्याच्या पाण्याचा पुरवठा नाही. गावात तलाव /तळे/सरोवर यातील पाण्याचा पुरवठा नाही. == स्वच्छता == गावात बंद गटारव्यवस्था उपलब्ध आहेत. गावात गटारव्यवस्था उघडी आहे. सांडपाणी थेट जलस्रोतांमध्ये सोडले जाते. या क्षेत्राचा संपूर्ण स्वच्छता अभियानात समावेश आहे. गावात न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही. गावात न्हाणीघर नसलेले सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध आहे. == संपर्क व दळणवळण == गावात पोस्ट ऑफिस आहे. गावाचा [[पिन कोड]] गावात [[दूरध्वनी]] उपलब्ध आहे. गावात सार्वजनिक दूरध्वनी केंद्र उपलब्ध आहे. गावात मोबाईल फोन सुविधा उपलब्ध आहे. गावात इंटरनेट सुविधा उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील इंटरनेट सुविधा १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात खाजगी कूरियर उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील खाजगी कूरियर १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात शासकीय [[बस]] सेवा उपलब्ध आहे. गावात खाजगी [[बस]] सेवा उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील खाजगी [[बस]] सेवा १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात [[रेल्वे स्थानक]] उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील [[रेल्वे स्थानक]] १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात [[ऑटोरिक्षा]] व टमटम उपलब्ध आहे. गावात टॅक्सी उपलब्ध आहे. गावात ट्रॅक्टर उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील ट्रॅक्टर १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. [[राष्ट्रीय महामार्ग]] गावाला जोडलेला नाही. सर्वात जवळील [[राष्ट्रीय महामार्ग]] ५ किलोमीटरहून कमी अंतरावर आहे. [[राज्य महामार्ग (भारत)|राज्य महामार्ग]] गावाला जोडलेला नाही..सर्वात जवळील [[राज्य महामार्ग (भारत)|राज्य महामार्ग]] १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. जिल्यातील मुख्य रस्ता गावाला जोडलेला नाही. सर्वात जवळील जिल्यातील मुख्य रस्ता १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. जिल्ह्यातील दुय्यम रस्ता गावाला जोडलेला आहे. == बाजार व पतव्यवस्था == गावात एटीएम नाही. सर्वात जवळील एटीएम १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात व्यापारी बँक आहे. गावात [[सहकारी संस्था|सहकारी बँक]] उपलब्ध आहे. गावात शेतकी कर्ज संस्था आहे. गावात स्वयंसहाय्य गट उपलब्ध आहे. गावात रेशन दुकान उपलब्ध आहे. गावात आठवड्याचा बाजार उपलब्ध आहे. गावात कृषी उत्पन्न बाजार समिती नाही.सर्वात जवळील कृषी उत्पन्न बाजार समिती १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. == आरोग्य == गावात एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे. गावात अंगणवाडी (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे. गावात इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आहे. गावात [[आरोग्य|आशा]] स्वयंसेविका उपलब्ध आहे. गावात क्रीडांगण उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील क्रीडांगण १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात [[चित्रपटगृह]] / व्हिडिओ केंद्र उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील [[चित्रपटगृह]] / व्हिडिओ केंद्र १० किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. गावात [[सार्वजनिक ग्रंथालय]] उपलब्ध आहे. गावात सार्वजनिक वाचनालय आहे. गावात वृत्तपत्र पुरवठा आहे. गावात [[विधानसभा मतदारसंघ|विधानसभा]] मतदान केंद्र उपलब्ध आहे. गावात [[जन्म, मृत्यू, विवाह नोंदणी कायदा|जन्म व मृत्यु नोंदणी]] केंद्र उपलब्ध आहे. == वीज == १८ तासांचा वीजपुरवठा उन्हाळ्यात (एप्रिल-सप्टेंबर) प्रतिदिवस घरगुती वापरासाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) प्रतिदिवस घरगुती वापरासाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा उन्हाळ्यात (एप्रिल-सप्टेंबर) प्रतिदिवस शेतीसाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) प्रतिदिवस शेतीसाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा उन्हाळ्यात (एप्रिल-सप्टेंबर) प्रतिदिवस व्यापारी वापरासाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) प्रतिदिवस व्यापारी वापरासाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा उन्हाळ्यात (एप्रिल-सप्टेंबर) प्रतिदिवस सर्व प्रकारच्या वापरासाठी उपलब्ध आहे. १८ तासांचा वीजपुरवठा हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) प्रतिदिवस सर्व प्रकारच्या वापरासाठी उपलब्ध आहे. == जमिनीचा वापर == खेड शिवापूर ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ): * [[वन]]: ७०.५९ * बिगरशेती वापरात असलेली जमीन: ८५.६३ * ओसाड व लागवडीला अयोग्य जमीन: ० * कुरणे व इतर चराऊ जमीन: ० * फुटकळ झाडीखालची जमीन: ० * लागवडीयोग्य पडीक जमीन: २१९.४५ * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: ० * सद्यस्थितीतील पडीक जमीन: ० * पिकांखालची जमीन: ५२५.३३ * एकूण कोरडवाहू जमीन: १३६.२१ * एकूण बागायती जमीन: ३८९.१२ == [[सिंचन]] सुविधा == सिंचनाचे स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ): * कालवे: ० * विहिरी / कूप नलिका: १३६.२१ * तलाव / तळी: ० * ओढे: ० * इतर: ० == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:हवेली तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१४ डिसेंबर कार्यशाळा]] [[वर्ग:माहितीचौकटीची आवश्यकता असणारे लेख]] 5p5p314gjayaulxy4u4eswjkz03kbk5 0 212557 2680746 2472655 2026-04-24T17:44:08Z Ketaki Modak 21590 2680746 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस | चित्र =Dattatray Balwant Parasnis.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]] | जन्म_स्थान = बोरगांव, [[कोरेगांव तालुका]], [[सातारा जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1926|3|31|1870|11|27}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | धर्म = | भाषा = [[मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = बळवंतराव पारसनीस | आई_नाव = बयाबाई पारसनीस | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} रावबहादूर '''दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस''' ([[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]]; - [[३१ मार्च]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]) हे महाराष्ट्रातील एक इतिहाससंशोधक व ऐतिहासिक साधनांचे संग्राहक होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांना रावबहादुर हा किताब दिला.{{संदर्भ हवा}} {{विकिस्रोत}} ==कौटुंबिक माहिती== पारसनिसांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील मळवडीचे होते. वडील बळवंतराव महसुली खात्याच्या नोकरीनिमित्त साताऱ्यास आले आणि स्थायिक झाले. यांच्या आईचे नाव बयाबाई होते. पारसनिसांचे शिक्षण इंग्रजी सहावीपर्यंत झाले. त्यांच्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई असून त्यांना सहा मुलगे व दोन मुली झाल्या.{{संदर्भ हवा}} [[चित्र:DBParasnis blueboard.jpg|thumb|दत्तात्रय पारसनीसांच्या सातारा येथील निवासस्थानी लावलेला नीलफलक]] ==ऐतिहासिक लेखन== पारसनिसांनी जानेवारी १८८७ मध्ये [[सुभाष्य चंद्रिका]] नावाचे मासिक काढले आणि सहा अंक निघाल्यानंतर त्यांनी इ.स. १८८७ मध्ये सुरू केलेल्या [[महाराष्ट्र कोकिळ]] या मासिकात समाविष्ट केले.{{संदर्भ हवा}} त्या मासिकातून मराठेशाहीतील प्रसिद्ध व्यक्तींशी संबंधित कागदपत्रे प्रसिद्ध होत.{{संदर्भ हवा}} ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रसिद्ध करता यावीत म्हणून पारसनिसांनी ''भारतवर्ष'' आणि ''इतिहास संग्रह'' नावाची नियतकालिके चालू केली.{{संदर्भ हवा}} ''भारतवर्ष'' वर्षभरातच बंद पडले पण ''इतिहास संग्रह'' आठ वर्षे चालले. या नियतकालिकांतून पारसनिसांनी सहा हजारांहून अधिक अस्सल ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली.{{संदर्भ हवा}} ते पेशवे दप्तराचे काम करू लागले त्याच वर्षी नोव्हेंबर १८९६ मध्ये, पारसनिसांनी भारतवर्ष नावाचे मासिक पुस्तक काढले. त्याचे अनियमितपणे २४ अंक निघाले.{{संदर्भ हवा}} १९०० साली ते बंद पडल्यावर त्यांनी १९०८ मध्ये इतिहास संग्रह नावाचे मासिक काढले, ते १९१६मध्ये बंद पडले. या सर्व मासिकांमधून पारसनीस यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली. [[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]] यांनी [[नाना फडणीस]] यांच्या मेणवलीतल्या वंशजांकडून मिळविलेल्या दप्तरातील माहितीचा उपयोग पारसनिसांनी त्यांच्या लेखांत केला.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्याच प्रेरणेने व प्रयत्नांनी सातारा येथे १९२५ मध्ये ऐतिहासिक संग्रहालय स्थापन झाले. १९३९ साली हे संग्रहालय त्यातील कागदपत्रांसह पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात हलविण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्या संग्रहात मराठेशाहीतील विशेषतः अठराव्या शतकातील घटनांसंबंधीची अनेक अस्सल कागदपत्रे होती; त्याचप्रमाणे त्यांनी संग्हित केलेली जुनी नाणी, चित्रे, कलाकुसरीच्या वस्तू, पोषाख आणि पेहराव आदींचे नमुने होते. द.ब. पारसनीस यांनी ऐतिहासिक पत्रे, हस्तलिखिते इत्यादींचाही मोठा संग्रह केला होता.{{संदर्भ हवा}} ==लेखन== पारसनिसांचे लेखन विपुल आहे. त्यांनी नियतकालिकांतून प्रसिद्ध केलेली बहुतेक कागदपत्रे पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाली.{{संदर्भ हवा}} ===मराठी{{संदर्भ हवा}}=== * अयोध्येचे नबाब (१८९१) * ए.ओ. ह्यूम (१८९३) * कीर्तिमंदिर (१८९२) * झाशीची राणी : झांशीच्या महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब यांचे चरित्र (१८९४) * महास्वामीभक्त व पितृभक्त बहिरोबा (१८९६) * दिल्ली अथवा इंद्रप्रस्थ (१९०२) * [[बायजाबाई शिंदे]] यांचे चरित्र (१९०२) * [[commons:Category:Books_by_Dattatray_Balwant_Parasnis|महापुरुष ब्रह्मेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र]] व पत्रव्यवहार (१९००) * मराठ्यांचे आरमार (१९०४) * महादजी शिंदे याजकडील राजकारणे - ५ खंड (१९१५) * महाबळेश्वर (१९१६) * मुसलमानी आमदानीतील मराठे सरदार (१९००) * सवाई माधवराव पेशव्यांचा दरबार (१९०५). * या पुस्तकांखेरीज पारसनीसांनी रावबहादुर [[गणेश चिमणाजी वाड]] तसेच पुरुषोत्तम मावजी यांच्याबरोबर काही पुस्तके संपादित केली आहेत. ===इंग्लिश ग्रंथ{{संदर्भ हवा}}=== * ट्रीटीज, एन्गेजमेन्ट्स अँड सनद्ज, बाॅम्बे (सहसंपादक - पी.व्ही. मावजी+जी.सी. लाड) * दि सांगली स्टेट (१९१७) * पूना इन बायगॉन डेज (१९२१) * द सांगली स्टेट (इंग्रजी, १९१७) * महाबळेश्वर (१९१६) * सातारा (१९०९) * ए हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल, ३ खंड (सहलेखक सी. ए. किंकेड १९१२–२२), इत्यादी. अखेरचे पुस्तक वगळता उरलेली पुस्तके विविध ऐतिहासिक स्थळांबद्दल माहिती देणारी आहेत. विशेषतः ब्रिटिश सनदी अधिकाऱ्यांना उद्देशून ती लिहिलेली आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विकिस्रोत}} {{DEFAULTSORT:पारसनीस, दत्तात्रेय बळवंत}} [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:रावबहादुर]] [[वर्ग: इ.स. १८७० मधील जन्म]] [[वर्ग: इ.स. १९२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] rwliywk5k464cwfqcy80wzmwgesgocx 2680752 2680746 2026-04-24T18:12:05Z Ketaki Modak 21590 2680752 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस | चित्र =Dattatray Balwant Parasnis.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]] | जन्म_स्थान = बोरगांव, [[कोरेगांव तालुका]], [[सातारा जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1926|3|31|1870|11|27}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | धर्म = | भाषा = [[मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = बळवंतराव पारसनीस | आई_नाव = बयाबाई पारसनीस | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} रावबहादूर '''दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस''' ([[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]]; - [[३१ मार्च]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]) हे महाराष्ट्रातील एक इतिहाससंशोधक व ऐतिहासिक साधनांचे संग्राहक होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांना रावबहादुर हा किताब दिला.{{संदर्भ हवा}} ==कौटुंबिक माहिती== पारसनिसांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील मळवडीचे होते. वडील बळवंतराव महसुली खात्याच्या नोकरीनिमित्त साताऱ्यास आले आणि स्थायिक झाले. यांच्या आईचे नाव बयाबाई होते. पारसनिसांचे शिक्षण इंग्रजी सहावीपर्यंत झाले. त्यांच्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई असून त्यांना सहा मुलगे व दोन मुली झाल्या.{{संदर्भ हवा}} [[चित्र:DBParasnis blueboard.jpg|thumb|दत्तात्रय पारसनीसांच्या सातारा येथील निवासस्थानी लावलेला नीलफलक]] ==ऐतिहासिक लेखन== पारसनिसांनी जानेवारी १८८७ मध्ये [[सुभाष्य चंद्रिका]] नावाचे मासिक काढले आणि सहा अंक निघाल्यानंतर त्यांनी इ.स. १८८७ मध्ये सुरू केलेल्या [[महाराष्ट्र कोकिळ]] या मासिकात समाविष्ट केले.{{संदर्भ हवा}} त्या मासिकातून मराठेशाहीतील प्रसिद्ध व्यक्तींशी संबंधित कागदपत्रे प्रसिद्ध होत.{{संदर्भ हवा}} ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रसिद्ध करता यावीत म्हणून पारसनिसांनी ''भारतवर्ष'' आणि ''इतिहास संग्रह'' नावाची नियतकालिके चालू केली.{{संदर्भ हवा}} ''भारतवर्ष'' वर्षभरातच बंद पडले पण ''इतिहास संग्रह'' आठ वर्षे चालले. या नियतकालिकांतून पारसनिसांनी सहा हजारांहून अधिक अस्सल ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली.{{संदर्भ हवा}} ते पेशवे दप्तराचे काम करू लागले त्याच वर्षी नोव्हेंबर १८९६ मध्ये, पारसनिसांनी भारतवर्ष नावाचे मासिक पुस्तक काढले. त्याचे अनियमितपणे २४ अंक निघाले.{{संदर्भ हवा}} १९०० साली ते बंद पडल्यावर त्यांनी १९०८ मध्ये इतिहास संग्रह नावाचे मासिक काढले, ते १९१६मध्ये बंद पडले. या सर्व मासिकांमधून पारसनीस यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली. [[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]] यांनी [[नाना फडणीस]] यांच्या मेणवलीतल्या वंशजांकडून मिळविलेल्या दप्तरातील माहितीचा उपयोग पारसनिसांनी त्यांच्या लेखांत केला.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्याच प्रेरणेने व प्रयत्नांनी सातारा येथे १९२५ मध्ये ऐतिहासिक संग्रहालय स्थापन झाले. १९३९ साली हे संग्रहालय त्यातील कागदपत्रांसह पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात हलविण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्या संग्रहात मराठेशाहीतील विशेषतः अठराव्या शतकातील घटनांसंबंधीची अनेक अस्सल कागदपत्रे होती; त्याचप्रमाणे त्यांनी संग्हित केलेली जुनी नाणी, चित्रे, कलाकुसरीच्या वस्तू, पोषाख आणि पेहराव आदींचे नमुने होते. द.ब. पारसनीस यांनी ऐतिहासिक पत्रे, हस्तलिखिते इत्यादींचाही मोठा संग्रह केला होता.{{संदर्भ हवा}} ==लेखन== पारसनिसांचे लेखन विपुल आहे. त्यांनी नियतकालिकांतून प्रसिद्ध केलेली बहुतेक कागदपत्रे पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाली.{{संदर्भ हवा}} ===मराठी{{संदर्भ हवा}}=== * अयोध्येचे नबाब (१८९१) * ए.ओ. ह्यूम (१८९३) * कीर्तिमंदिर (१८९२) * झाशीची राणी : झांशीच्या महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब यांचे चरित्र (१८९४) * महास्वामीभक्त व पितृभक्त बहिरोबा (१८९६) * दिल्ली अथवा इंद्रप्रस्थ (१९०२) * [[बायजाबाई शिंदे]] यांचे चरित्र (१९०२) * [[commons:Category:Books_by_Dattatray_Balwant_Parasnis|महापुरुष ब्रह्मेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र]] व पत्रव्यवहार (१९००) * मराठ्यांचे आरमार (१९०४) * महादजी शिंदे याजकडील राजकारणे - ५ खंड (१९१५) * महाबळेश्वर (१९१६) * मुसलमानी आमदानीतील मराठे सरदार (१९००) * सवाई माधवराव पेशव्यांचा दरबार (१९०५). * या पुस्तकांखेरीज पारसनीसांनी रावबहादुर [[गणेश चिमणाजी वाड]] तसेच पुरुषोत्तम मावजी यांच्याबरोबर काही पुस्तके संपादित केली आहेत. ===इंग्लिश ग्रंथ{{संदर्भ हवा}}=== * ट्रीटीज, एन्गेजमेन्ट्स अँड सनद्ज, बाॅम्बे (सहसंपादक - पी.व्ही. मावजी+जी.सी. लाड) * दि सांगली स्टेट (१९१७) * पूना इन बायगॉन डेज (१९२१) * द सांगली स्टेट (इंग्रजी, १९१७) * महाबळेश्वर (१९१६) * सातारा (१९०९) * ए हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल, ३ खंड (सहलेखक सी. ए. किंकेड १९१२–२२), इत्यादी. अखेरचे पुस्तक वगळता उरलेली पुस्तके विविध ऐतिहासिक स्थळांबद्दल माहिती देणारी आहेत. विशेषतः ब्रिटिश सनदी अधिकाऱ्यांना उद्देशून ती लिहिलेली आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विकिस्रोत}} {{DEFAULTSORT:पारसनीस, दत्तात्रेय बळवंत}} [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:रावबहादुर]] [[वर्ग: इ.स. १८७० मधील जन्म]] [[वर्ग: इ.स. १९२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] oxq1jdrropcf9w4rajrcw744c0mdmll 2680753 2680752 2026-04-24T18:12:49Z Ketaki Modak 21590 2680753 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस | चित्र =Dattatray Balwant Parasnis.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]] | जन्म_स्थान = बोरगांव, [[कोरेगांव तालुका]], [[सातारा जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1926|3|31|1870|11|27}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | धर्म = | भाषा = [[मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = बळवंतराव पारसनीस | आई_नाव = बयाबाई पारसनीस | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} रावबहादूर '''दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस''' ([[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]]; - [[३१ मार्च]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]) हे महाराष्ट्रातील एक इतिहाससंशोधक व ऐतिहासिक साधनांचे संग्राहक होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांना रावबहादुर हा किताब दिला.{{संदर्भ हवा}} ==कौटुंबिक माहिती== पारसनिसांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील मळवडीचे होते. वडील बळवंतराव महसुली खात्याच्या नोकरीनिमित्त साताऱ्यास आले आणि स्थायिक झाले. यांच्या आईचे नाव बयाबाई होते. पारसनिसांचे शिक्षण इंग्रजी सहावीपर्यंत झाले. त्यांच्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई असून त्यांना सहा मुलगे व दोन मुली झाल्या.{{संदर्भ हवा}} [[चित्र:DBParasnis blueboard.jpg|thumb|दत्तात्रय पारसनीसांच्या सातारा येथील निवासस्थानी लावलेला नीलफलक]] ==ऐतिहासिक लेखन== पारसनिसांनी जानेवारी १८८७ मध्ये [[सुभाष्य चंद्रिका]] नावाचे मासिक काढले आणि सहा अंक निघाल्यानंतर त्यांनी इ.स. १८८७ मध्ये सुरू केलेल्या [[महाराष्ट्र कोकिळ]] या मासिकात समाविष्ट केले.{{संदर्भ हवा}} त्या मासिकातून मराठेशाहीतील प्रसिद्ध व्यक्तींशी संबंधित कागदपत्रे प्रसिद्ध होत.{{संदर्भ हवा}} ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रसिद्ध करता यावीत म्हणून पारसनिसांनी ''भारतवर्ष'' आणि ''इतिहास संग्रह'' नावाची नियतकालिके चालू केली.{{संदर्भ हवा}} ''भारतवर्ष'' वर्षभरातच बंद पडले पण ''इतिहास संग्रह'' आठ वर्षे चालले. या नियतकालिकांतून पारसनिसांनी सहा हजारांहून अधिक अस्सल ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली.{{संदर्भ हवा}} ते पेशवे दप्तराचे काम करू लागले त्याच वर्षी नोव्हेंबर १८९६ मध्ये, पारसनिसांनी भारतवर्ष नावाचे मासिक पुस्तक काढले. त्याचे अनियमितपणे २४ अंक निघाले.{{संदर्भ हवा}} १९०० साली ते बंद पडल्यावर त्यांनी १९०८ मध्ये इतिहास संग्रह नावाचे मासिक काढले, ते १९१६मध्ये बंद पडले. या सर्व मासिकांमधून पारसनीस यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली. [[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]] यांनी [[नाना फडणीस]] यांच्या मेणवलीतल्या वंशजांकडून मिळविलेल्या दप्तरातील माहितीचा उपयोग पारसनिसांनी त्यांच्या लेखांत केला.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्याच प्रेरणेने व प्रयत्नांनी सातारा येथे १९२५ मध्ये ऐतिहासिक संग्रहालय स्थापन झाले. १९३९ साली हे संग्रहालय त्यातील कागदपत्रांसह पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात हलविण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्या संग्रहात मराठेशाहीतील विशेषतः अठराव्या शतकातील घटनांसंबंधीची अनेक अस्सल कागदपत्रे होती; त्याचप्रमाणे त्यांनी संग्हित केलेली जुनी नाणी, चित्रे, कलाकुसरीच्या वस्तू, पोषाख आणि पेहराव आदींचे नमुने होते. द.ब. पारसनीस यांनी ऐतिहासिक पत्रे, हस्तलिखिते इत्यादींचाही मोठा संग्रह केला होता.{{संदर्भ हवा}} ==लेखन== पारसनिसांचे लेखन विपुल आहे. त्यांनी नियतकालिकांतून प्रसिद्ध केलेली बहुतेक कागदपत्रे पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाली.{{संदर्भ हवा}} ===मराठी{{संदर्भ हवा}}=== * अयोध्येचे नबाब (१८९१) * ए.ओ. ह्यूम (१८९३) * कीर्तिमंदिर (१८९२) * झाशीची राणी : झांशीच्या महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब यांचे चरित्र (१८९४) * महास्वामीभक्त व पितृभक्त बहिरोबा (१८९६) * दिल्ली अथवा इंद्रप्रस्थ (१९०२) * [[बायजाबाई शिंदे]] यांचे चरित्र (१९०२) * [[commons:Category:Books_by_Dattatray_Balwant_Parasnis|महापुरुष ब्रह्मेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र]] व पत्रव्यवहार (१९००) (विकिस्रोतवर उपलब्ध) ( * मराठ्यांचे आरमार (१९०४) * महादजी शिंदे याजकडील राजकारणे - ५ खंड (१९१५) * महाबळेश्वर (१९१६) * मुसलमानी आमदानीतील मराठे सरदार (१९००) * सवाई माधवराव पेशव्यांचा दरबार (१९०५). * या पुस्तकांखेरीज पारसनीसांनी रावबहादुर [[गणेश चिमणाजी वाड]] तसेच पुरुषोत्तम मावजी यांच्याबरोबर काही पुस्तके संपादित केली आहेत. ===इंग्लिश ग्रंथ{{संदर्भ हवा}}=== * ट्रीटीज, एन्गेजमेन्ट्स अँड सनद्ज, बाॅम्बे (सहसंपादक - पी.व्ही. मावजी+जी.सी. लाड) * दि सांगली स्टेट (१९१७) * पूना इन बायगॉन डेज (१९२१) * द सांगली स्टेट (इंग्रजी, १९१७) * महाबळेश्वर (१९१६) * सातारा (१९०९) * ए हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल, ३ खंड (सहलेखक सी. ए. किंकेड १९१२–२२), इत्यादी. अखेरचे पुस्तक वगळता उरलेली पुस्तके विविध ऐतिहासिक स्थळांबद्दल माहिती देणारी आहेत. विशेषतः ब्रिटिश सनदी अधिकाऱ्यांना उद्देशून ती लिहिलेली आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विकिस्रोत}} {{DEFAULTSORT:पारसनीस, दत्तात्रेय बळवंत}} [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:रावबहादुर]] [[वर्ग: इ.स. १८७० मधील जन्म]] [[वर्ग: इ.स. १९२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] ohawk88y0pc9igg4gwstfj37rqc1dun 2680754 2680753 2026-04-24T18:13:08Z Ketaki Modak 21590 2680754 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस | चित्र =Dattatray Balwant Parasnis.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]] | जन्म_स्थान = बोरगांव, [[कोरेगांव तालुका]], [[सातारा जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू_दिनांक आणि वय|1926|3|31|1870|11|27}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | शिक्षण = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | धर्म = | भाषा = [[मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = बळवंतराव पारसनीस | आई_नाव = बयाबाई पारसनीस | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} रावबहादूर '''दत्तात्रेय बळवंत पारसनीस''' ([[२७ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १८७०|१८७०]]; - [[३१ मार्च]], [[इ.स. १९२६|१९२६]]) हे महाराष्ट्रातील एक इतिहाससंशोधक व ऐतिहासिक साधनांचे संग्राहक होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने त्यांना रावबहादुर हा किताब दिला.{{संदर्भ हवा}} ==कौटुंबिक माहिती== पारसनिसांचे घराणे मूळचे सातारा जिल्ह्यातील मळवडीचे होते. वडील बळवंतराव महसुली खात्याच्या नोकरीनिमित्त साताऱ्यास आले आणि स्थायिक झाले. यांच्या आईचे नाव बयाबाई होते. पारसनिसांचे शिक्षण इंग्रजी सहावीपर्यंत झाले. त्यांच्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई असून त्यांना सहा मुलगे व दोन मुली झाल्या.{{संदर्भ हवा}} [[चित्र:DBParasnis blueboard.jpg|thumb|दत्तात्रय पारसनीसांच्या सातारा येथील निवासस्थानी लावलेला नीलफलक]] ==ऐतिहासिक लेखन== पारसनिसांनी जानेवारी १८८७ मध्ये [[सुभाष्य चंद्रिका]] नावाचे मासिक काढले आणि सहा अंक निघाल्यानंतर त्यांनी इ.स. १८८७ मध्ये सुरू केलेल्या [[महाराष्ट्र कोकिळ]] या मासिकात समाविष्ट केले.{{संदर्भ हवा}} त्या मासिकातून मराठेशाहीतील प्रसिद्ध व्यक्तींशी संबंधित कागदपत्रे प्रसिद्ध होत.{{संदर्भ हवा}} ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रसिद्ध करता यावीत म्हणून पारसनिसांनी ''भारतवर्ष'' आणि ''इतिहास संग्रह'' नावाची नियतकालिके चालू केली.{{संदर्भ हवा}} ''भारतवर्ष'' वर्षभरातच बंद पडले पण ''इतिहास संग्रह'' आठ वर्षे चालले. या नियतकालिकांतून पारसनिसांनी सहा हजारांहून अधिक अस्सल ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली.{{संदर्भ हवा}} ते पेशवे दप्तराचे काम करू लागले त्याच वर्षी नोव्हेंबर १८९६ मध्ये, पारसनिसांनी भारतवर्ष नावाचे मासिक पुस्तक काढले. त्याचे अनियमितपणे २४ अंक निघाले.{{संदर्भ हवा}} १९०० साली ते बंद पडल्यावर त्यांनी १९०८ मध्ये इतिहास संग्रह नावाचे मासिक काढले, ते १९१६मध्ये बंद पडले. या सर्व मासिकांमधून पारसनीस यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रे प्रकाशित केली. [[रघुनाथ पांडुरंग करंदीकर]] यांनी [[नाना फडणीस]] यांच्या मेणवलीतल्या वंशजांकडून मिळविलेल्या दप्तरातील माहितीचा उपयोग पारसनिसांनी त्यांच्या लेखांत केला.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्याच प्रेरणेने व प्रयत्नांनी सातारा येथे १९२५ मध्ये ऐतिहासिक संग्रहालय स्थापन झाले. १९३९ साली हे संग्रहालय त्यातील कागदपत्रांसह पुण्याच्या डेक्कन महाविद्यालयात हलविण्यात आले.{{संदर्भ हवा}} पारसनिसांच्या संग्रहात मराठेशाहीतील विशेषतः अठराव्या शतकातील घटनांसंबंधीची अनेक अस्सल कागदपत्रे होती; त्याचप्रमाणे त्यांनी संग्हित केलेली जुनी नाणी, चित्रे, कलाकुसरीच्या वस्तू, पोषाख आणि पेहराव आदींचे नमुने होते. द.ब. पारसनीस यांनी ऐतिहासिक पत्रे, हस्तलिखिते इत्यादींचाही मोठा संग्रह केला होता.{{संदर्भ हवा}} ==लेखन== पारसनिसांचे लेखन विपुल आहे. त्यांनी नियतकालिकांतून प्रसिद्ध केलेली बहुतेक कागदपत्रे पुढे ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झाली.{{संदर्भ हवा}} ===मराठी{{संदर्भ हवा}}=== * अयोध्येचे नबाब (१८९१) * ए.ओ. ह्यूम (१८९३) * कीर्तिमंदिर (१८९२) * झाशीची राणी : झांशीच्या महाराणी लक्ष्मीबाईसाहेब यांचे चरित्र (१८९४) * महास्वामीभक्त व पितृभक्त बहिरोबा (१८९६) * दिल्ली अथवा इंद्रप्रस्थ (१९०२) * [[बायजाबाई शिंदे]] यांचे चरित्र (१९०२) * [[commons:Category:Books_by_Dattatray_Balwant_Parasnis|महापुरुष ब्रह्मेंद्रस्वामी धावडशीकर यांचे चरित्र]] व पत्रव्यवहार (१९००) (विकिस्रोतवर उपलब्ध) * मराठ्यांचे आरमार (१९०४) * महादजी शिंदे याजकडील राजकारणे - ५ खंड (१९१५) * महाबळेश्वर (१९१६) * मुसलमानी आमदानीतील मराठे सरदार (१९००) * सवाई माधवराव पेशव्यांचा दरबार (१९०५). * या पुस्तकांखेरीज पारसनीसांनी रावबहादुर [[गणेश चिमणाजी वाड]] तसेच पुरुषोत्तम मावजी यांच्याबरोबर काही पुस्तके संपादित केली आहेत. ===इंग्लिश ग्रंथ{{संदर्भ हवा}}=== * ट्रीटीज, एन्गेजमेन्ट्स अँड सनद्ज, बाॅम्बे (सहसंपादक - पी.व्ही. मावजी+जी.सी. लाड) * दि सांगली स्टेट (१९१७) * पूना इन बायगॉन डेज (१९२१) * द सांगली स्टेट (इंग्रजी, १९१७) * महाबळेश्वर (१९१६) * सातारा (१९०९) * ए हिस्टरी ऑफ द मराठा पीपल, ३ खंड (सहलेखक सी. ए. किंकेड १९१२–२२), इत्यादी. अखेरचे पुस्तक वगळता उरलेली पुस्तके विविध ऐतिहासिक स्थळांबद्दल माहिती देणारी आहेत. विशेषतः ब्रिटिश सनदी अधिकाऱ्यांना उद्देशून ती लिहिलेली आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विकिस्रोत}} {{DEFAULTSORT:पारसनीस, दत्तात्रेय बळवंत}} [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:रावबहादुर]] [[वर्ग: इ.स. १८७० मधील जन्म]] [[वर्ग: इ.स. १९२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] jchvvm9f17jf51962bzple0gv3bjb0e 0 229848 2680758 2638021 2026-04-24T18:20:14Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2680758 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | नाव = दादाजी खोब्रागडे | चित्र = | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = दादाजी रामाजी खोब्रागडे | पूर्ण_नाव = दादाजी रामाजी खोब्रागडे | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = [[नागभीड]] | मृत्यू_दिनांक = [[३ जून]], [[इ.स. २०१८|२०१८]] | मृत्यू_स्थान = [[चंद्रपूर]] | निवास_स्थान = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | कार्यक्षेत्र = देशी बियाणे | कार्यसंस्था = | प्रशिक्षण_संस्था = | डॉक्टरेट_मार्गदर्शक = | डॉक्टोरल_विद्यार्थी = | ख्याती = HMT तांदूळ | संशोधक_लघुरूप_वनस्पतिशास्त्र = | संशोधक_लघुरूप_प्राणिशास्त्र = | पुरस्कार = डॉ.[[पंजाबराव देशमुख]] कृषीरत्न | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | तळटिपा = }} '''दादाजी रामाजी खोब्रागडे''' (जन्म:[[नागभीड]], मृत्यू:[[३ जून]], [[इ.स. २०१८|२०१८]]; [[चंद्रपूर]]) हे भाताच्या जास्त उत्पादन देणाऱ्या जाती शोधून काढणारे एक कृषी संशोधक होते. केवळ इयत्ता तिसरीपर्यंत शिकलेले खोब्रागडे एक अल्पभूधारक शेतकरी होते. १९८३ पासून त्यांनी तांदळाचे नवीन वाण बनवण्याच्या प्रयोगाला सुरुवात केली. सहा वर्षांच्या बीजगुणनाच्या प्रयोगानंतर ते नवीन वाण तयार करण्यात यशस्वी झाले. या वाणाला काय नाव द्यायचे, हे न सुचल्यामुळे त्यांनी त्यावेळी प्रसिद्ध असलेल्या एच.एम.टी. कंपनीच्या एच.एम.टी.सोना घड्याळावरून तेच नाव या वाणाला दिले. पुढे कृषी विद्यापीठाने त्यांना श्रेय न देता हे वाण बाजारात आणले. खोब्रागडे यांनी केलेल्या संशोधनाच्या जोरावर अनेक बियाणे कंपन्यांनी पैसे मिळवले. ते मात्र हलाखीचे जीवन जगत राहिले.<ref name=":0">{{Cite web|last=BAVADAM|first=LYLA|title=Seeds man|url=https://frontline.thehindu.com/other/obituary/article24201227.ece|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=Frontline|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Menon|first=Meena|title=Legacy in a grain|url=https://www.thehindubusinessline.com/specials/india-interior/legacy-in-a-grain/article24174246.ece|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=@businessline|language=en}}</ref> त्यांच्या अखेरच्या आजारपणात शेतकऱ्यांनी पैसे गोळा करून उपचाराचा खर्च केला. डॉ.[[अभय बंग]] यांनी शोधग्राममध्ये उपचारांची सोय केली. इथेच खोब्रागडे यांचा मृत्यू झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/vyakhtivedh-news/dadaji-khobragade-1691411/|title=दादाजी खोब्रागडे|last=|first=|date=|work=दैनिक लोकसत्ता|access-date=१५ जून २०१८|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == खोब्रागडे यांनी शोधलेले भाताचे वाण == खोब्रागडे यांनी भाताचे एकूण नऊ वाण शोधले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vyakhtivedh-news/dadaji-khobragade-1691411/|title=लोकसत्ता|last=गावंडे|first=देवेंद्र|date=११ जून २०१८|website=लोकसत्ता|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=११ जून २०१८}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=खोब्रागडे|first1=मित्रदीप|title=भातवाणातील संशोधकाला शासनाने सोडले वाऱ्यावर|दुवा=http://www.agrowon.com/agriculture-news-marathi-rice-variety-developer-dadabhau-khobragade-faces-8186|संकेतस्थळ=सकाळ ॲग्रोवन|प्रकाशक=सकाळ|ॲक्सेसदिनांक=18 जून 2018}}</ref> # एच.एम.टी. सोना # नांदेड हिरा # नांदेड चेन्नूर # विजय नांदेड # नांदेड ९२ # डीआरके # नांदेड दीपक # काटे एच.एम.टी. # डीआरके-२ == पुरस्कार == # पहिला रिचारिया पुरस्कार, जो तांदळाच्या संशोधनासाठी दिला जातो.<ref name=":0">{{Cite web|last=BAVADAM|first=LYLA|title=Seeds man|url=https://frontline.thehindu.com/other/obituary/article24201227.ece|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=Frontline|language=en}}</ref><ref name=":अ">{{Cite web|last=Menon|first=Meena|title=Legacy in a grain|url=https://www.thehindubusinessline.com/specials/india-interior/legacy-in-a-grain/article24174246.ece|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=@businessline|language=en}}</ref> # तांदळाच्या बाबतीतील संशोधनाबद्दल [[महाराष्ट्र]] शासनाकडून २००६ मध्ये '''वसंतराव नाईक कृषिभूषण''' पुरस्कार.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=वसंतराव नाईक कृषिभूषण पुरस्कार|url=http://krishi.maharashtra.gov.in/1034/Krishibhushan|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=krishi.maharashtra.gov.in}}</ref> # २००९ मध्ये पाचवा राष्ट्रीय ग्रॉस रूट इंनोवेशन पुरस्कार तांदळाच्या ''डिआरके वाणाच्या'' संशोधनासाठी मिळाला.<ref>{{Cite web|title=Diffusion DRK paddy variety {{!}} National Innovation Foundation-India|url=http://nif.org.in/innovation/diffusion_-drk_-paddy_variety/68|access-date=2020-06-10|website=nif.org.in}}</ref> # २०१० मध्ये फोर्ब्सच्या यादीत नाव.<ref>{{cite web |title=Anil Gupta Picks India's Seven Most Powerful Entrepreneurs |last=Gupta |first=Anil |work=Forbes |date=2010-04-11 |accessdate=२६ फेब्रुवारी २०२१ |url=https://www.forbes.com/2010/11/01/honeybee-network-anil-gupta-opinions-power-10-indian-entrepreneurs_slide_6.html}}</ref> # २०१० मध्ये महाराष्ट्र शासनाचा '''पंजाबराव देशमुख कृषीरत्न''' पुरस्कार.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषिरत्न पुरस्कार|url=http://krishi.maharashtra.gov.in/1033/Krishiratna|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=२६ फेब्रुवारी २०२१|website=krishi.maharashtra.gov.in}}</ref> == बाह्य दुवे == {{external media | float = | width = | image1 = | image2 = | image3 = | audio1 = | audio2 = | audio3 = | video1 =https://vimeo.com/127400150 | video2 = | video3 = | model1 = | model2 = | model3 = }} * {{स्रोत पुस्तक |title=Strategies for Sustainable Technologies and Innovations |pp=125-126 |url=https://books.google.co.in/books?id=jZiPDOnPVUEC&lpg=PA125&dq=dadaji%20khobragade&pg=PA125#v=onepage&q=dadaji%20khobragade&f=false |last=Kakoty |first=Sanjeeb |chapter=Appropriate technology movement |year=2013}} * {{स्रोत पुस्तक |title=Any Way You Slice It |last=Cox |first=Stan |pp=161-162 |year=2013 |publisher=New Press |isbn=9781595588098}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:विस्तार विनंती]] [[वर्ग:संशोधक]] [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:शेतीतज्‍ज्ञ]] 48uuz11ou8tbg1f5ky2hosz49mbn19x 0 237157 2680857 2472582 2026-04-25T08:36:39Z Ketaki Modak 21590 2680857 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} {{संदर्भहीन लेख}} शरू रांगणेकर (निधन : ९३व्या वर्षी, 17 जानेवारी २०२१)हे व्यवस्थापन तज्ज्ञ आणि लेखक होते. त्यांनी व्यवस्थापन विषयांवर बरीच इंग्रजी पुस्तके लिहिली आहेत. पुस्तकांचे मराठी अनुवाद [[किशोर आरस]] आणि इतरांनी केले आहेत. शरू रांगणेकर हे ‘भारताचे स्वतःचे’ म्हणून विकास पावलेल्या व्यवस्थापनशास्त्राची संकल्पनात्मक देणगी आणि तिचे निर्विवाद जनक होते. म्हणूनच त्यांना ‘व्यवस्थापन गुरू’ अश्या समर्पक उपाधीने संबोधले जायचे. लेखक, चिंतक, व्याख्याते, प्रभावी वक्ते, प्रशिक्षक, संघटक व कुशल नेते अश्या वेगवेगळ्या भूमिकांसह शरू रांगणेकर यांची व्यवस्थापन सल्लागार क्षेत्रात चार दशके मुशाफिरी राहिली. पीटर ड्रकर, फिलिप कोटलर, मायकेल पोर्टर आदी जगाच्या विकसित कप्प्यातील बड्या नावांच्या पंक्तीत शरू रांगणेकर यांना मानाचे स्थान आहे. नॅशनल प्रॉडक्टिव्हिटी कौन्सिल (एनपीसी), इंडियन सोसायटी फॉर ट्रेनिंग अँड डेव्हलपमेंट (आयएसटीडी), इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट कन्सल्टंट्स ऑफ इंडिया (आयएमसीआय) अशा अनेक व्यावसायिकांच्या संघटनांच्या उभारणीत रांगणेकर यांचे योगदान आहे. उद्योग-व्यवसायांना उपलब्ध संसाधनांचा इष्टतम वापर करण्याचा सल्ला देऊन, त्यांचे उत्पादकता व पर्यायाने नफ्याचे गणित रांगणेकर जुळवून देत आले. कॉर्पोरेट जगतात वावर, जग पालथे घालणारी भ्रमंती, प्रचंड मोठा अनुभव आणि दांडगा व्यासंग असणारे रांगणेकर अतिशय साधे होते. परिषद-परिसंवादासाठी वक्ते म्हणून आलेले निमंत्रण : मग ते साताऱ्यातून येवो अथवा जबलपुरातून; प्रवास रेल्वेने करावा लागो अथवा बसने; सवड असेल तर आलेले निमंत्रण नाकारायचे नाही हा शिरस्ता त्यांनी कायम पाळला. == शरू रांगणेकर यांनी लिहिलेली पुस्तके == * आपल्या पत्नीकडून व्यवस्थापन कसं शिकावं? (Management for the Housewife) * In the World of Corporate Managers (मराठी अनुवाद - '[[commons:File:व्यवस्थापनाची_मूलतत्त्वे_(Vyavasthapanachi_Multatve).pdf|व्यवस्थापनाची मूलतत्त्वे]]' अनुवादक - [[किशोर आरस]]) (वाचनासाठी उपलब्ध) * In the Wonderland of Indian Managers (मराठी अनुवाद - 'भारतीय व्यवस्थापकांच्या अद्भुत दुनियेत : व्यवस्थापन कसं नसावं याचा आदर्श वस्तुपाठ' अनुवादक - [[किशोर आरस]]) * [[commons:File:अद्भुत_दुनिया_व्यवस्थापनाची_(Adbhut_Duniya_Vyavasthapanachi).pdf|अद्भुत दुनिया व्यवस्थापनाची]] (वाचनासाठी उपलब्ध) [[वर्ग:मराठी लेखक]] 2xwabz8byl936as0ycb80kb2xgx8nfk 2680858 2680857 2026-04-25T08:37:48Z Ketaki Modak 21590 2680858 wikitext text/x-wiki {{लेख उल्लेखनीयता}} {{संदर्भहीन लेख}} शरू रांगणेकर (निधन : ९३व्या वर्षी, 17 जानेवारी २०२१)हे व्यवस्थापन तज्ज्ञ आणि लेखक होते. त्यांनी व्यवस्थापन विषयांवर बरीच इंग्रजी पुस्तके लिहिली आहेत. पुस्तकांचे मराठी अनुवाद [[किशोर आरस]] आणि इतरांनी केले आहेत. शरू रांगणेकर हे ‘भारताचे स्वतःचे’ म्हणून विकास पावलेल्या व्यवस्थापनशास्त्राची संकल्पनात्मक देणगी आणि तिचे निर्विवाद जनक होते. म्हणूनच त्यांना ‘व्यवस्थापन गुरू’ अश्या समर्पक उपाधीने संबोधले जायचे. लेखक, चिंतक, व्याख्याते, प्रभावी वक्ते, प्रशिक्षक, संघटक व कुशल नेते अश्या वेगवेगळ्या भूमिकांसह शरू रांगणेकर यांची व्यवस्थापन सल्लागार क्षेत्रात चार दशके मुशाफिरी राहिली. पीटर ड्रकर, फिलिप कोटलर, मायकेल पोर्टर आदी जगाच्या विकसित कप्प्यातील बड्या नावांच्या पंक्तीत शरू रांगणेकर यांना मानाचे स्थान आहे. नॅशनल प्रॉडक्टिव्हिटी कौन्सिल (एनपीसी), इंडियन सोसायटी फॉर ट्रेनिंग अँड डेव्हलपमेंट (आयएसटीडी), इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट कन्सल्टंट्स ऑफ इंडिया (आयएमसीआय) अशा अनेक व्यावसायिकांच्या संघटनांच्या उभारणीत रांगणेकर यांचे योगदान आहे. उद्योग-व्यवसायांना उपलब्ध संसाधनांचा इष्टतम वापर करण्याचा सल्ला देऊन, त्यांचे उत्पादकता व पर्यायाने नफ्याचे गणित रांगणेकर जुळवून देत आले. कॉर्पोरेट जगतात वावर, जग पालथे घालणारी भ्रमंती, प्रचंड मोठा अनुभव आणि दांडगा व्यासंग असणारे रांगणेकर अतिशय साधे होते. परिषद-परिसंवादासाठी वक्ते म्हणून आलेले निमंत्रण : मग ते साताऱ्यातून येवो अथवा जबलपुरातून; प्रवास रेल्वेने करावा लागो अथवा बसने; सवड असेल तर आलेले निमंत्रण नाकारायचे नाही हा शिरस्ता त्यांनी कायम पाळला. == शरू रांगणेकर यांनी लिहिलेली पुस्तके == * आपल्या पत्नीकडून व्यवस्थापन कसं शिकावं? (Management for the Housewife) * In the World of Corporate Managers (मराठी अनुवाद - '[[commons:File:व्यवस्थापनाची_मूलतत्त्वे_(Vyavasthapanachi_Multatve).pdf|व्यवस्थापनाची मूलतत्त्वे]]' अनुवादक - प्रकाश आल्मेडा, संपादन साहाय्य - [[किशोर आरस]]) (वाचनासाठी उपलब्ध) * In the Wonderland of Indian Managers (मराठी अनुवाद - 'भारतीय व्यवस्थापकांच्या अद्भुत दुनियेत : व्यवस्थापन कसं नसावं याचा आदर्श वस्तुपाठ' अनुवादक - [[किशोर आरस]]) * [[commons:File:अद्भुत_दुनिया_व्यवस्थापनाची_(Adbhut_Duniya_Vyavasthapanachi).pdf|अद्भुत दुनिया व्यवस्थापनाची]] (वाचनासाठी उपलब्ध) [[वर्ग:मराठी लेखक]] l6k0dj4cwq60w9gr91sssrorcqmd89p 0 245760 2680733 1805495 2026-04-24T16:41:39Z Ketaki Modak 21590 विकिस्रोत साचा जोडला. 2680733 wikitext text/x-wiki प्रा. डाॅ. '''भास्कर व्यंकटराव गिरिधारी''' ([[१० जुलै]], [[इ.स. १९४४|१९४४]]:[[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]] - ) हे एक वैचारिक लेखन करणारे मराठी लेखक आहेत. ते विद्यापीठातून बी.ए.(मराठी)ला दुसरे (१९६४), एम.ए.(संपूर्ण मराठी)ला (१९६६) पहिले आले होते. पीएच.डी.साठी त्यांनी Modern Marathi Literature based on Mahabharata ह्या विषयावर प्रबंध लिहिला होता (१९७९) {{विकिस्रोत}} शिक्षणादरम्यान गिरिधारींना मिळालेल्या शिष्यवृत्त्या : (१) महाराष्ट्र सरकारची दक्षिणा शिष्यवृत्ती (१९६५), (२) विद्यापीठाची मेरिट स्काॅलरशिप (१९६६). त्यांना वा.ल. कुलकर्णी, म.गो. देशमुख, यू.म.पठाण, एम.जी. पाटील, गो.के. भट, सुधीर रसाळ यांसारख्या प्राध्यापकांकडून शिकायला मिळाले. पीएच.डी. झाल्यावर भास्कर गिरिधारी शिक्षक झाले. ते नाशिक, जव्हार येथे, आणि अन्य ठिकाणी ४० वर्षे मराठीचे प्राध्यापक, मराठी विभागप्रमुख किंवा प्राचार्य होते. काॅलेज विद्यार्थ्यांच्या पदव्युत्तर अध्यापनासाठी त्यांना महाराष्ट्रातील सर्व विद्यापीठांची आणि महाराष्ट्राबाहेरच्या काही विद्यापीठांची मान्यता आहे, त्यांच्या हाताखाली २२हून अधिक विद्यार्थी पीएच.डी. आणि ११हून अधिक एम.फिल. झाले. ==पुस्तके== * अभिव्यक्ती * आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा! * आलेख (समीक्षा लेखसंग्रह) * करमणूक (मराठी भाषेतील [[ह.ना. आपटे]] संपादक असलेल्या 'करमणूक' साप्ताहिकात प्रसिद्ध झालेल्या लेखनाचा परामर्श) * कर्ण आणि मराठी प्रतिभा (समीक्षात्मक ग्रंथ) * चळवळ्या माणू (संपादित) * नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले : जीवन-परिचय (संपादित) * राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज : जनजागरण कार्य * पंडिती साहित्य * मध्ययुगीन वाङ्&zwnj;मयप्रवाह : निवडक वेचे (संपादित) * मराठी लेखन-शुद्धी * मराठी 'शुद्ध' लेखनाचा मार्ग * मराठी साहित्यातील ययाती * महाभारतातील श्रीदुर्गास्तोत्र (संपादित) * रूपरेषा आणि निष्कर्ष (प्रबंध) * वनवासी-कोकणा शब्दकोश (संपादित) * विश्व वनवासींचे * अनेक पुस्तकांच्या प्रस्तावना ==यांच्यावील पुस्तके/प्रबंध== * डॉ. भास्कर गिरिधारी यांच्या साहित्याचा विवेचक अभ्यास (प्रबंध, सौ. भोसले-गराड) * 'आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा' हा विषय घेऊन एका विद्यार्थ्याने एम.फिल. मिळवली आहे. ==पुरस्कार== * 'मराठी साहित्यातील ययाती' या ग्रंथाला (१) इचलकरंजी प्रतिष्ठानचा पुरस्कार आणि (२) पुण्याचा मराठी ग्रंथोत्तेजक पुरस्कार * गोखले एज्युकेशन सोसायटीचा सर्वोत्तम शिक्षक पुरस्कार (१९९७) * नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले पुरस्कार * नाशिक नागरिक समितीचा सर्वोत्तम शिक्षक पुरस्कार * 'आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा!' या ग्रंथाला युगांतर प्रतिष्ठानचा पुरस्कार * आदिवासी कल्याण कार्यासाठी शिव-पार्वती पुरस्कार {{DEFAULTSORT:गिरिधारी, भास्कर}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] b9w93371jb92ccqxdfg7tstgkbc5upa 2680868 2680733 2026-04-25T09:02:01Z Ketaki Modak 21590 विकीस्त्रोतचा साचा जोडण्याची चूक सुधारली व पुस्तकांचा दुवा जोडला. 2680868 wikitext text/x-wiki प्रा. डाॅ. '''भास्कर व्यंकटराव गिरिधारी''' ([[१० जुलै]], [[इ.स. १९४४|१९४४]]:[[औरंगाबाद]], [[महाराष्ट्र]] - ) हे एक वैचारिक लेखन करणारे मराठी लेखक आहेत. ते विद्यापीठातून बी.ए.(मराठी)ला दुसरे (१९६४), एम.ए.(संपूर्ण मराठी)ला (१९६६) पहिले आले होते. पीएच.डी.साठी त्यांनी Modern Marathi Literature based on Mahabharata ह्या विषयावर प्रबंध लिहिला होता (१९७९) शिक्षणादरम्यान गिरिधारींना मिळालेल्या शिष्यवृत्त्या : (१) महाराष्ट्र सरकारची दक्षिणा शिष्यवृत्ती (१९६५), (२) विद्यापीठाची मेरिट स्काॅलरशिप (१९६६). त्यांना वा.ल. कुलकर्णी, म.गो. देशमुख, यू.म.पठाण, एम.जी. पाटील, गो.के. भट, सुधीर रसाळ यांसारख्या प्राध्यापकांकडून शिकायला मिळाले. पीएच.डी. झाल्यावर भास्कर गिरिधारी शिक्षक झाले. ते नाशिक, जव्हार येथे, आणि अन्य ठिकाणी ४० वर्षे मराठीचे प्राध्यापक, मराठी विभागप्रमुख किंवा प्राचार्य होते. काॅलेज विद्यार्थ्यांच्या पदव्युत्तर अध्यापनासाठी त्यांना महाराष्ट्रातील सर्व विद्यापीठांची आणि महाराष्ट्राबाहेरच्या काही विद्यापीठांची मान्यता आहे, त्यांच्या हाताखाली २२हून अधिक विद्यार्थी पीएच.डी. आणि ११हून अधिक एम.फिल. झाले. ==पुस्तके== * अभिव्यक्ती * आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा! * आलेख (समीक्षा लेखसंग्रह) * करमणूक (मराठी भाषेतील [[ह.ना. आपटे]] संपादक असलेल्या 'करमणूक' साप्ताहिकात प्रसिद्ध झालेल्या लेखनाचा परामर्श) * कर्ण आणि मराठी प्रतिभा (समीक्षात्मक ग्रंथ) * चळवळ्या माणू (संपादित) * नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले : जीवन-परिचय (संपादित) * राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज : जनजागरण कार्य * पंडिती साहित्य * मध्ययुगीन वाङ्&zwnj;मयप्रवाह : निवडक वेचे (संपादित) * मराठी लेखन-शुद्धी * मराठी 'शुद्ध' लेखनाचा मार्ग * मराठी साहित्यातील ययाती * महाभारतातील श्रीदुर्गास्तोत्र (संपादित) * रूपरेषा आणि निष्कर्ष (प्रबंध) * वनवासी-कोकणा शब्दकोश (संपादित) * विश्व वनवासींचे * अनेक पुस्तकांच्या प्रस्तावना == ऑनलाईन वाचनासाठी उपलब्ध पुस्तके == [[commons:Category:Books_by_Bhaskar_Girdhari|दहा पुस्तके विकी कॉमनवर उपलब्ध]] ==यांच्यावील पुस्तके/प्रबंध== * डॉ. भास्कर गिरिधारी यांच्या साहित्याचा विवेचक अभ्यास (प्रबंध, सौ. भोसले-गराड) * 'आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा' हा विषय घेऊन एका विद्यार्थ्याने एम.फिल. मिळवली आहे. ==पुरस्कार== * 'मराठी साहित्यातील ययाती' या ग्रंथाला (१) इचलकरंजी प्रतिष्ठानचा पुरस्कार आणि (२) पुण्याचा मराठी ग्रंथोत्तेजक पुरस्कार * गोखले एज्युकेशन सोसायटीचा सर्वोत्तम शिक्षक पुरस्कार (१९९७) * नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले पुरस्कार * नाशिक नागरिक समितीचा सर्वोत्तम शिक्षक पुरस्कार * 'आरसा : आदिवासी जीवन शैलीचा!' या ग्रंथाला युगांतर प्रतिष्ठानचा पुरस्कार * आदिवासी कल्याण कार्यासाठी शिव-पार्वती पुरस्कार {{DEFAULTSORT:गिरिधारी, भास्कर}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 9xto8bu80qaqjn87524ctrjhaj98675 0 250734 2680723 2464317 2026-04-24T15:41:55Z Ketaki Modak 21590 2680723 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = बाळाजी प्रभाकर मोडक | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = बाळाजी प्रभाकर मोडक | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२२ मार्च]], [[इ.स. १८४७|१८४७]] | जन्म_स्थान = आचरे , [[सिंधुदुर्ग जिल्हा| सिंधुदुर्ग]] | मृत्यू_दिनांक = [[२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९०६]] | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = पदवी कलाशाखा | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[विज्ञान]] , [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = प्रभाकर मोडक | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} {{विकिस्रोत}} '''बाळाजी प्रभाकर मोडक''' ([[२२ मार्च|२२मार्च]], [[इ.स. १८४७|१८४७]]:[[आचरे]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] - [[२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९०६]]) हे मराठी लेखक होते. त्यांनी विज्ञान व इतिहास ह्या विषयांवर ग्रंथलेखन केले. == ग्रंथसंपदा == ===विज्ञान विषयक पुस्तके=== * रसायनशास्त्र - पूर्वार्ध, १८७५, १८७६ * रसायनशास्त्र - उत्तरार्ध, १८८३ * रसायनशास्त्राची मुलतत्त्वे, १८८९ * रसायनशास्त्राची मुलतत्त्वे, १८९२ * सृष्टिशास्त्राची मूलतत्त्ववे - पूर्वार्ध भाग पहिला, १८८० * सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र - पूर्वार्ध, १८८१ * सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र - उत्तरार्ध, १८९३ * ग्योनोकृत पदार्थविज्ञानशास्त्राची मूलतत्त्वे, १८९६ * ग्योनोकृत सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र ह्याची मूलतत्त्वें - भाग पहिला, १८९९ * ग्योनोकृत सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र ह्याची मूलतत्त्वें - भाग दुसरा, १९०० * पदार्थवर्णन - भाग पहिला, १८९१, १९०५ * पदार्थवर्णन - भाग दुसरा, १८९२ * बालबोध यंत्रस्थितिशास्त्र, १८९७ * बालबोध यंत्रस्थितिशास्त्र ह्या वरील प्रश्न व उदाहरणे, १८९९ * यंत्रशास्त्र - पूर्वार्ध, १८८७ * प्राणिशास्त्र, १९२३ * आरोग्यमार्ग, १८८८, १९०४ * आरोग्यशास्त्र - भाग एक * आरोग्यशास्त्र - भाग दोन, १८९४ * उद्भिज लाल रंग, १८८८ * कोल्हापूर इलाख्याचा औद्योगिक पाहणीचा रिपोर्ट, १८९६ ===इतिहास विषयक पुस्तके=== * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास पूर्वार्ध - भाग पहिला, १८७७ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास उत्तरार्ध - भाग दुसरा - कर्नाटक प्रांतांतील संस्थानांचा इतिहास ( मुधोळ , रामदुर्ग , नरगुंद , पटवर्धन सरदार ह्यांची संस्थाने , निपाणी , कित्तूर , सावनूर ह्यांचा इंग्रजी अंमलापर्यंतचा इतिहास )१८८० * हिंदुस्थानांतील मुसलमानी राज्याचा संक्षिप्त इतिहास, १८८२ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास उत्तरार्ध - भाग पहिला – कोल्हापूर राज्याचा इतिहास (इ.स. १६५९ ते १८१२ पर्यंतची माहिती) १८८६, १९२५ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास पूर्वार्ध - भाग दुसरा ( विजापूरच्या आदिलशाही घराण्याचा इतिहास ' बुसातिने सलातीन' व इतर अनेक फारसी ग्रंथ ह्यांच्या आधारें ; साहाय्यक - दिनकर गोविंद वझे ), १८८६ * शक व सन ह्यांची तिथी व तारीखवार जंत्री (शालिवाहन , विक्रम , राजशक , सुरू सन , फसली , हिजरी आणि इसवी साल , महिना , तिथि किंवा तारीख व वार दाखविणारी जंत्री; शके १६५० पासून शके १८११ पर्यंत ) १८८९ * शक व सन - पुरवणी शके व सन ह्यांची तिथी व तारीखवार जंत्री, १८९४ पासून १९१३ पर्यंत, १९०८ * मुंबई इलाख्याचे ग्याझिटिअर - पुस्तक २४ - कोल्हापूर ह्याचे मराठी भाषांतर, १८९० * दक्षिणेतील मुसलमानी राज्यांचा इतिहास - भाग पहिला - बाहामनी उर्फ ब्राह्मणी राज्याचा इतिहास (फेरिस्ता ह्या इतिहासकाराच्या ग्रंथाच्या आधारें) १८९१ * दक्षिणेतील मुसलमानी राज्यांचा इतिहास - भाग तिसरा (फेरिस्ता व दुसरे फारसी ग्रंथ ह्यांच्या आधारें ; अहमदनगर , गोवळकोंडे , बेदर आणि वऱ्हाड येथील निजामशाही , कुतुबशाही , बेरीदशाही आणि इमादशाही ह्या मुसलमानी राज्यांचा इतिहास), १८९१ * कोल्हापूर राज्याचा इतिहास - भाग दुसरा ( सन १८१३ - १८८२ ); १८९३; पुणे * कोल्हापूर प्रांताचा संक्षिप्त इतिहास, १९०९ * दाभाडे सेनापति ह्यांची हकीगत(काव्येतिहाससंग्रह) ===इतर=== * कोल्हापूर प्रांताचे संक्षिप्त वर्णन, १८७३, १८८६ * मराठी भाषेच्या द्वारे उच्च शिक्षण देण्याची आवश्यकता (मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय वार्षिकोत्सव - १९०४ , अध्यक्षीय भाषण )१९०५ <br> * प्रो. बाळाजी प्रभाकर मोडक ह्यांचे चरित्र - ग.ब.मोडक, १९३१ {{DEFAULTSORT:मोडक, बाळाजी प्रभाकर}} [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग:इ.स. १८४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8vw116yinkfyul22k36vpk6i46lnyu9 2680865 2680723 2026-04-25T08:54:22Z Ketaki Modak 21590 चूक सुधारली. 2680865 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = बाळाजी प्रभाकर मोडक | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = बाळाजी प्रभाकर मोडक | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२२ मार्च]], [[इ.स. १८४७|१८४७]] | जन्म_स्थान = आचरे , [[सिंधुदुर्ग जिल्हा| सिंधुदुर्ग]] | मृत्यू_दिनांक = [[२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९०६]] | मृत्यू_स्थान = | शिक्षण = पदवी कलाशाखा | कार्यक्षेत्र = | राष्ट्रीयत्व = | धर्म = | भाषा = | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = [[विज्ञान]] , [[इतिहास]] | विषय = | चळवळ = | संघटना = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = प्रभाकर मोडक | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''बाळाजी प्रभाकर मोडक''' ([[२२ मार्च|२२मार्च]], [[इ.स. १८४७|१८४७]]:[[आचरे]], [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] - [[२ डिसेंबर]], [[इ.स. १९०६]]) हे मराठी लेखक होते. त्यांनी विज्ञान व इतिहास ह्या विषयांवर ग्रंथलेखन केले. == ग्रंथसंपदा == ===विज्ञान विषयक पुस्तके=== * रसायनशास्त्र - पूर्वार्ध, १८७५, १८७६ * रसायनशास्त्र - उत्तरार्ध, १८८३ * रसायनशास्त्राची मुलतत्त्वे, १८८९ * रसायनशास्त्राची मुलतत्त्वे, १८९२ * सृष्टिशास्त्राची मूलतत्त्ववे - पूर्वार्ध भाग पहिला, १८८० * सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र - पूर्वार्ध, १८८१ * सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र - उत्तरार्ध, १८९३ * ग्योनोकृत पदार्थविज्ञानशास्त्राची मूलतत्त्वे, १८९६ * ग्योनोकृत सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र ह्याची मूलतत्त्वें - भाग पहिला, १८९९ * ग्योनोकृत सृष्टिशास्त्र किंवा पदार्थविज्ञानशास्त्र ह्याची मूलतत्त्वें - भाग दुसरा, १९०० * पदार्थवर्णन - भाग पहिला, १८९१, १९०५ * पदार्थवर्णन - भाग दुसरा, १८९२ * बालबोध यंत्रस्थितिशास्त्र, १८९७ * बालबोध यंत्रस्थितिशास्त्र ह्या वरील प्रश्न व उदाहरणे, १८९९ * यंत्रशास्त्र - पूर्वार्ध, १८८७ * प्राणिशास्त्र, १९२३ * आरोग्यमार्ग, १८८८, १९०४ * आरोग्यशास्त्र - भाग एक * आरोग्यशास्त्र - भाग दोन, १८९४ * उद्भिज लाल रंग, १८८८ * कोल्हापूर इलाख्याचा औद्योगिक पाहणीचा रिपोर्ट, १८९६ ===इतिहास विषयक पुस्तके=== * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास पूर्वार्ध - भाग पहिला, १८७७ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास उत्तरार्ध - भाग दुसरा - कर्नाटक प्रांतांतील संस्थानांचा इतिहास ( मुधोळ , रामदुर्ग , नरगुंद , पटवर्धन सरदार ह्यांची संस्थाने , निपाणी , कित्तूर , सावनूर ह्यांचा इंग्रजी अंमलापर्यंतचा इतिहास )१८८० * हिंदुस्थानांतील मुसलमानी राज्याचा संक्षिप्त इतिहास, १८८२ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास उत्तरार्ध - भाग पहिला – कोल्हापूर राज्याचा इतिहास (इ.स. १६५९ ते १८१२ पर्यंतची माहिती) १८८६, १९२५ * कोल्हापूर व कर्नाटक प्रांतांतील राज्ये व संस्थाने ह्यांचा इतिहास पूर्वार्ध - भाग दुसरा ( विजापूरच्या आदिलशाही घराण्याचा इतिहास ' बुसातिने सलातीन' व इतर अनेक फारसी ग्रंथ ह्यांच्या आधारें ; साहाय्यक - दिनकर गोविंद वझे ), १८८६ * शक व सन ह्यांची तिथी व तारीखवार जंत्री (शालिवाहन , विक्रम , राजशक , सुरू सन , फसली , हिजरी आणि इसवी साल , महिना , तिथि किंवा तारीख व वार दाखविणारी जंत्री; शके १६५० पासून शके १८११ पर्यंत ) १८८९ * शक व सन - पुरवणी शके व सन ह्यांची तिथी व तारीखवार जंत्री, १८९४ पासून १९१३ पर्यंत, १९०८ * मुंबई इलाख्याचे ग्याझिटिअर - पुस्तक २४ - कोल्हापूर ह्याचे मराठी भाषांतर, १८९० * दक्षिणेतील मुसलमानी राज्यांचा इतिहास - भाग पहिला - बाहामनी उर्फ ब्राह्मणी राज्याचा इतिहास (फेरिस्ता ह्या इतिहासकाराच्या ग्रंथाच्या आधारें) १८९१ * दक्षिणेतील मुसलमानी राज्यांचा इतिहास - भाग तिसरा (फेरिस्ता व दुसरे फारसी ग्रंथ ह्यांच्या आधारें ; अहमदनगर , गोवळकोंडे , बेदर आणि वऱ्हाड येथील निजामशाही , कुतुबशाही , बेरीदशाही आणि इमादशाही ह्या मुसलमानी राज्यांचा इतिहास), १८९१ * [[commons:Category:Books_by_Balaji_Prabhakar_Modak|कोल्हापूर राज्याचा इतिहास]] - भाग दुसरा ( सन १८१३ - १८८२ ); १८९३; पुणे (पुस्तक वाचनासाठी उपलब्ध) * कोल्हापूर प्रांताचा संक्षिप्त इतिहास, १९०९ * दाभाडे सेनापति ह्यांची हकीगत(काव्येतिहाससंग्रह) ===इतर=== * कोल्हापूर प्रांताचे संक्षिप्त वर्णन, १८७३, १८८६ * मराठी भाषेच्या द्वारे उच्च शिक्षण देण्याची आवश्यकता (मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय वार्षिकोत्सव - १९०४ , अध्यक्षीय भाषण )१९०५ <br> * प्रो. बाळाजी प्रभाकर मोडक ह्यांचे चरित्र - ग.ब.मोडक, १९३१ {{DEFAULTSORT:मोडक, बाळाजी प्रभाकर}} [[वर्ग:मराठी इतिहास संशोधक]] [[वर्ग:इ.स. १८४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९०६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8fmq4dsdk6hdzkpd1crcrtx6q5f0mma 0 252522 2680710 2676181 2026-04-24T13:55:01Z ~2026-25141-64 182485 2680710 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक |नाव=दि.वि. जोशी |चित्र = प्रा_दि_वि_जोशीं.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = दिनकर विष्णुपंत जोशी | टोपण_नाव = |वडील_नाव=विष्णुपंत गोविंद जोशी |जन्म_दिनांक=२६ ऑगस्ट, १९२६ |जन्म_स्थान= [[जळगाव जामोद तालुका |जळगाव (जामोद)]] जि. बुलढाणा |मृत्यू_दिनांक= {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2005|12|20|1926|8|26}} |साहित्य_प्रकार=बालकथासंग्रह, बालनाटके, ललितबंध, कादंबऱ्या, रूपककथा संग्रह, लघुकथा संग्रह, नाटके, एकांकिका, लेखसंग्रह, हास्यकथा|शिक्षण=M. A. (Marathi)}} प्राचार्य '''दिनकर विष्णुपंत जोशी''' उर्फ '''दि. वि. जोशी''' (२६ ऑगस्ट १९२६ - २० डिसेंबर २००५) हे [[विदर्भ|विदर्भातील]] एक [[मराठी साहित्य|मराठी साहित्यिक]] व [[चित्रकला|चित्रकार]] होते.<ref name=":1" /> बालकथासंग्रह, बालनाटके, ललितबंध, [[कादंबरी|कादंबऱ्या]], रूपककथा संग्रह, लघुकथा संग्रह, नाटके, [[एकांकिका]], लेखसंग्रह, हास्यकथा अशी एकूण सुमारे शंभरहून अधिक पुस्तके त्यांनी लिहिली आहेत.{{संदर्भ हवा}} == बालपण व शिक्षण == दि. वि. जोशी यांचे बालपण हे [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] जिल्ह्यातील [[जळगाव जामोद तालुका|जळगाव (जामोद)]] येथे गेले. त्यांचे पहिली ते आठवी इयत्तेपर्यंतचे शिक्षण जळगाव (जामोद) येथे झाले व पुढील शिक्षण हे खामगाव येथील शासकीय शाळेमध्ये झाले.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी [[सर ज.जी. कलामहाविद्यालय|जे जे स्कुल ऑफ आर्टस्]] चा पदवीपर्यंत चा अभ्यासक्रम पूर्ण केला परंतु वडिलांची प्रकृती अत्यवस्थ झाल्याने परीक्षा देता आली नाही. पुढे वडिलांच्या पश्चात घरची जबाबदारी पेलत त्यांनी [[अकोला]] येथील सीताबाई कला महाविद्यालयामध्ये मराठी साहित्यात [[मास्टर ऑफ आर्ट्‌स|एम. ए.]] केले. ते जळगाव (जामोद) येथील श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर महाविद्यालयाचे प्राध्यापक राहिले व पुढे प्राचार्य पद देखील त्यांनी सांभाळले.{{संदर्भ हवा}} == व्यंगचित्रे == दि. वि. जोशी यांनी [[व्यंगचित्र|व्यंगचित्रांद्वारे]] अनेक मासिकांमधून समाजात घडलेल्या घटनांना व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून समाजदर्शन घडवले. [[पुणे|पुण्यात]] त्यांच्या चित्रांचे प्रदर्शन झाले.{{संदर्भ}} सन १९४७ ते १९६० या कालावधीत उद्यम, [[किर्लोस्कर (मासिक)|किर्लोस्कर]], मनोहर, वसंत, हंस या मासिकांतून प्रसिद्ध झालेल्या चित्रांना प्रथम-द्वितीय-तृतीय क्रमांक मिळाले. कमीतकमी वेळात दि.वि. जोशी यांनी काढलेले व्यंगचित्र मार्मिक भाष्य करून जाई.{{संदर्भ}} व्यंगचित्रे : हास्य फवारे (व्यंगचित्रांचा संग्रह) == साहित्यिक लिखाण व पुस्तके == === कादंबरी === * जागवेला * सरघा * जन्मव्रती * येरझार * पालखी * स्वप्नयात्रा * डोंगरकूस<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=4708678135413554352&PreviewType=books|title=Dongarkus|website=www.bookganga.com|access-date=2024-06-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://marathiboli.com/product/dongarakus/|title=डोंगरकूस{{!}}Dongarakus|date=2023-02-11|website=MarathiBoli|language=en-US|access-date=2024-06-24}}</ref> === बालकादंबरी === {| class="wikitable sortable" |+ |- ! width="40%" | कादंबरीचे नाव ! width="30%" | प्रकाशन ! width="20%" | प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | स्वप्नगंधा || || |- |उनाड राजा | |1964 |- |बुमचिकि | |1969 |- |राक्षस परी आणि पियूची गोष्ट | | |- |राजकुमार चकोर आणि राक्षस |नागपूर प्रकाशन |1984 |- |सोन्याचे मांजर<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5243001406130080283?BookName=Sonyacha-Manjar|title=सोन्याचे मांजर|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2007|location=Nagpur}}</ref> '''''(पारितोषिक प्राप्त)''''' |ॠचा प्रकाशन |2007 |- |चिपकचंडी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5000512632366965956?BookName=Chipakchandi|title=चिपकचंडी|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2007|location=Nagpur|type=बालसाहित्य}}</ref> (बालसाहित्य) |ॠचा प्रकाशन |2007 |- |दिपकळ्या<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5510921033572895209?BookName=dipkalya|title=दिपकळ्या|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2005|location=Nagpur}}</ref> (बालसाहित्य) |ॠचा प्रकाशन |2005 |- |पुराणातील संस्कारकथा<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://dnyangangabooks.com/products/puranatil-sanskarkatha-by-joshi-di-vi|title=पुराणातील संस्कारकथा|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=साकेत प्रकाशन|year=2013|isbn=9788177867749}}</ref> |साकेत प्रकाशन |2013 |- |सावली हरवली |प्रपंच प्रकाशन |2005 |} === नाटके=== {| class="wikitable sortable" |+ |- ! width="40%" | नाटकाचे नाव ! width="30%" | प्रकाशन ! width="20%" | प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | कळीचा नारद || ॠचा प्रकाशन || |- |रंगला डाव आता |ॠचा प्रकाशन | |- |प्रपंच करावा नेटका |ॠचा प्रकाशन | |- |हसली माझी व्यथा |ॠचा प्रकाशन | |- |चंद्रमे जे अलांछन<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5702069356250336985?BookName=Chandrame-Je-Alanchhan|title=चंद्रमे जे अलांछन|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2006|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2006 |- |स्वप्नांना पंख नसतात<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4924067064296049518?BookName=Swapnanna-Pankh-Nastat|title=स्वप्नांना पंख नसतात|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2006|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2006 |- |अतिथी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5188506722606990018?BookName=Atithi|title=अतिथी|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |एक मिनीट फक्त<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4906527646354780169?BookName=Ek-Minute-Fakta|title=एक मिनीट फक्त|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |चोरीचा मामला (विनोदी नाटक)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5608301251659345416?BookName=Choricha-Mamala|title=चोरीचा मामला (विनोदी)|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur|type=विनोदी नाटक}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |नशीबवान<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5299845776218482003?BookName=Nashibvan|title=नशीबवान|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |नामानिराळा<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4876292550743146727?BookName=Namanirala|title=नामानिराळा|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |तेथे पाहिजे जातीचे<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5095646301076913758?BookName=Tethe-Pahije-Jatiche|title=तेथे पाहिजे जातीचे|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |पुनःप्रत्यय<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4939146909987584991?BookName=Punh-Pratyay|title=पुनः प्रत्यय|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |रस्ते<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4724294193809878552?BookName=Raste|title=रस्ते|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |ही गोष्टच वेगळी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4618750035613769605?BookName=Hi-Goshtach-Vegali|title=ही गोष्टच वेगळी|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |ॠचा प्रकाशन |2012 |} === एकांकिका {{संदर्भ हवा}}=== * पैशाला पाय फुटतात * प्रपंच करावा नेटका * ताकापुरते रामायण * व्हायचं तेच झालं * भिंतीला कान असतात * सारी सोंगे येतात * घोडं पेंड खाते * कथा एका मुलाची * राखावी बहुतांची अंतरे * स्वप्न एका सामान्याचे (याचे उर्दूत भाषांतर झाले आहे.) * एक होता आदम * हेचि दान देगा * वशिल्याचे तट्टू * बराय मंडळी * जुलमाचा रामराम * आत्याबाईंना मिशा आल्या * एकाच माळेचे मणी * नकटीचे लग्न (दूरदर्शनवर १४-१०-१९९१ रोजी प्रसारित) * अखेर माणूसच मेला (जातिभेद निर्मूलन : ज्येष्ठ नागरिकांसाठी प्रयोगक्षम एकांकिका) * दि. वि. जोशी यांच्या प्रयोगक्षम पाच एकांकिका (जेव्हा सरहद्द लढतो, हॅम्लेट वेडा नाही, हा खेळ मांडियेला, प्रतिशोध, वेंधळा) * रहस्यमय चकवा (दि.वि. जोशी नाट्यसंच) * चक्रव्यूह (प्रयोगक्षम एकांकिका) * घर सापडलंय (प्रयोगक्षम एकांकिका) * असंही घडू शकतं (प्रयोगक्षम एकांकिका) * आमचं काय चुकलं (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी प्रयोगक्षम एकांकिका) * द. ह. शतवादी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=5556980056920850468&PreviewType=books|title=द. ह. शतवादी|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन}}</ref> (विनोदी एकांकिका) * तिसरा अंक (प्रयोगक्षम एकांकिका) * परिवर्तन (प्रयोगक्षम एकांकिका) * पाण्यावेगळी (प्रयोगक्षम एकांकिका) * माळवतीच्या सावल्या (प्रयोगक्षम एकांकिका) * स्वप्नांना पंख नसतात (एकांकिका) * सांजपक्षी (प्रयोगक्षम एकांकिका) * सेन्ससचा माणूस (प्रयोगक्षम एकांकिका) * वरदान यौवनाचे (प्रयोगक्षम एकांकिका) * मला शिकायचं आहे (प्रयोगक्षम एकांकिका) === कथासंग्रह === {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%" | कथासंग्रहाचे नाव !साहित्यप्रकार ! width="30%" | प्रकाशन ! width="20%" | प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | काटशह<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4858766058319847862?BookName=Rahsyamya-Nabhonatya-Katashaha|title=काटशह (रहस्यमय नभोनाट्य)|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2010|location=Nagpur}}</ref> |रहस्यमय नभोनाट्य|| ॠचा प्रकाशन||2010 |- |डांगरवाडी<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4689854892111440799?BookName=Dangarvadi|title=डांगरवाडी|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2006|location=Nagpur}}</ref> |कथासंग्रह |ॠचा प्रकाशन |1964 |- |ऋचा<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4971217289472526769?BookName=Rucha-(-Rupak-Katha-)|title=ऋचा ( रुपक कथा )|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|location=Nagpur}}</ref> |रूपक कथा |ॠचा प्रकाशन | |- |रहस्यमय आखरी डाव<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/4894495929638924115?BookName=Rahasyamay-Akhari-Daav|title=रहस्यमय आखरी डाव|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |गूढकथा संग्रह |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |रहस्यमय गफलत<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5040771438390117190?BookName=Gaflat|title=गफलत (रहस्यमय)|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=ॠचा प्रकाशन|year=2012|location=Nagpur}}</ref> |गूढकथा संग्रह |ॠचा प्रकाशन |2012 |- |श्रेष्ठ भारतीय बालकथा - तमिळ<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://saketprakashan.in/product/shreshtha-bhartiya-balkatha-2/|title=श्रेष्ठ भारतीय बालकथा - तमिळ|last=भांड|first=बाबा|publisher=साकेत प्रकाशन|isbn=9788177865950|translator-last=जोशी|translator-first=दि. वि.|accessdate=2024-06-24|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624070321/https://saketprakashan.in/product/shreshtha-bhartiya-balkatha-2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5751291876614820499?BookName=Shreshtha-Bhartiya-Balkatha---Tamil|title=श्रेष्ठ भारतीय बालकथा - तमिळ|last=जोशी|first=दि. वि.|publisher=साकेत प्रकाशन}}</ref> |भाषांतर |साकेत प्रकाशन | |} === कथा व कविता === प्रा. दि. वि. जोशी यांच्या १०० च्या वर कथा, २५ च्या वर लघुकथा, ५० च्या वर कविता, ४० च्या वर ललित बंध नियतकालिकांमधून प्रसिद्ध झाले आहेत. सुप्रसिद्ध साहित्यिक [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर|श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांच्या]] साहित्याचा वसा पुढे दि. वि. जोशी यांनी चालविला. अर्थात श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांनी ज्याप्रमाणे विनोदातून समाजातील व्यंगांवर मार्मिक टीका केली त्याचप्रकरच्या साहित्याचा प्रभाव दि. वि. यांच्या लिखाणावर मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.<ref>{{स्रोत बातमी|title=''श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर ते दि. वि. जोशी - जळगावचा संपन्न वारसा ''|date=|publisher=दैनिक लोकमत|year=2014|location=बुलढाणा}}</ref> आपण सर्वांनी ऐकलेली “सोन्याची कुऱ्हाड” ही दि. वि. जोशींनी लिहिलेली प्रसिद्ध गोष्ट [[महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ|महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे]] यांनी सन १९८९ ते १९९६ (तिसरी माला) ला इयत्ता २ री च्या [[बालभारती|मराठी बालभारती]]<nowiki/>च्या अभ्यासक्रमास होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.ebalbharati.in/archives/|title=इयत्ता दुसरी : मराठी बालभारती|last=Joshi|first=Di. Vi.|publisher=महाराष्ट्र राज्य पाठयपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे.|year=1990|edition=तिसरी माला (सन १९८९ ते १९९६)|location=Pune|pages=53-56|language=Marathi|trans-title=धडा क्र. २१ : सोन्याची कुऱ्हाड|accessdate=2024-06-24|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624082847/https://books.ebalbharati.in/archives/|url-status=dead}}</ref> == इतर मानसन्मान == * [[सांस्कृतिक कार्य विभाग (महाराष्ट्र शासन)|महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य संचालनालया]]<nowiki/>तर्फे प्रसिद्ध मराठी साहित्यिक, शिक्षक आणि चित्रकार स्व. प्राचार्य दिनकर विष्णुपंत जोशी (दि.वि. जोशी) यांच्या जन्मशताब्दी वर्षानिमित्त (२६ ऑगस्ट १९२६ - २० डिसेंबर २००५) विशेष सांस्कृतिक कार्यक्रम व अभिवादन सभेचे आयोजन करण्यात आले. * Who's who of Indian Writers, 1999 ; [[साहित्य अकादमी|साहित्य कला अकादमी]] <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QA1V7sICaIwC&lpg=PA528&ots=i2mbd5USEb&dq=sahityik%20dinkar%20vishnu%20joshi&pg=PA528#v=onepage&q=sahityik%20dinkar%20vishnu%20joshi&f=false|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|last=Dutt|first=Kartik Chandra|date=|publisher=Sahitya Akademi|year=1999|isbn=978-81-260-0873-5|location=New Delhi|pages=528|language=en}}</ref> * [[विदर्भ साहित्य संघ]] जिल्हास्तरीय साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष (१९९०){{संदर्भ}} * [[महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|महाराष्ट्र राज्य साहित्य परीक्षण मंडळ]] कादंबरी नेमणूक (१९९७){{संदर्भ}} * [[संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ|संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठात]] त्यांच्या साहित्यावर एम. फील व पी.एच.डी चे प्रबंध सादर.{{संदर्भ}} * [[पुरुषोत्तम दारव्हेकर|पुरुषोत्तम दारव्हेकरांच्या]] वेळी नभोनाट्य समीक्षक (नागपूर){{संदर्भ}} * जळगाव नभोवाणी लोकसंगीत परीक्षक. * [[संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ]] द्वारे दरवर्षी मास्टर ऑफ आर्ट्स (मराठी) मध्ये प्रथम क्रमांक मिळवलेल्या विद्यार्थ्यास "साहित्यिक स्व. श्री दि. वि. जोशी स्मृती सुवर्णपदक" दिले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sgbau.ac.in/pages/Scholarship/Medal-Info.pdf|title=List of Medals & Cash Prizes|website=Sant Gadge Baba Amravati University|location=Amravati|page=9|others=|url-status=live|postscript='''List of Medals & Cash Prizes''' : Page No. 9, Regulation No. 66/2007, Name of Medal : '''''Sahityik Late Shri. D. V. Joshi Memorial Gold Medal'''''}}</ref> * "दिपकळ्या<nowiki>''</nowiki> रुपककथा संग्रहास कविवर्य स्व. बापूसाहेब ढाकरे वाङमय पुरस्कार प्राप्त. (२००७) * "डोंगरकुस<nowiki>''</nowiki> ह्या कादंबरीस स्व. नानासाहेब वरणगावकर स्मृति राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार प्राप्त (२०१२) * "चंद्रमे जे अलांछन<nowiki>''</nowiki> नाटकास दर्जेदार साहित्य निर्मितीसाठी साहित्य साधना गौरव पुरस्कार (२०१२) == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:जोशी, दि.वि.}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4nf8gvh7ruhldywmzmqepyu4tnwglh0 0 261826 2680880 2632025 2026-04-25T10:46:22Z ~2026-25380-52 182516 /* बाह्य दुवे */ 2680880 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = नेर्ले | native_name = नेर्ले | settlement_type = गाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = महाराष्ट्र | subdivision_type2 = जिल्हा | subdivision_name2 = सिंधुदुर्ग | subdivision_type3 = तालुका | subdivision_name3 = वैभववाडी | area_total_ha = 646.09 | population_total = 678 | population_as_of = 2011 | postal_code = 416704 | registration_plate = MH-07 | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = अधिकृत | demographics1_info1 = मराठी | pushpin_map = India Maharashtra | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = महाराष्ट्रातील स्थान }} '''नेर्ले''' हे महाराष्ट्र राज्यातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या]] [[वैभववाडी तालुका|वैभववाडी तालुक्यात]] वसलेले एक प्राचीन व डोंगराळ गाव आहे. हे गाव सह्याद्री पर्वताच्या टेकड्यांच्या कुशीत वसलेले असून चारही बाजूंनी दाट जंगलाने वेढलेले आहे. गावाच्या पश्चिम आणि उत्तरेला रत्‍नागिरी जिल्ह्याची सीमा लागते. वैभववाडी तालुका ठिकाण येथून अंदाजे '''२८ किमी''' अंतरावर आहे. [[File:Temple in nerle village.jpg|thumb|right|300px|श्री देव धावजी मंदिर – नेर्ले]] [[File:Nerle Festival.jpg|thumb|right|300px|धार्मिक कार्यक्रम – नेर्ले]] [[File:Nerle Festival Palkhi.jpg|thumb|right|300px|पारंपरिक पालखी – नेर्ले]] [[File:Nerle ZP School No.1.jpg|thumb|right|300px|विद्या मंदिर नेर्ले नं.१]] [[File:Nerle Highschool.jpg|thumb|right|300px|छत्रपती शिवाजी उच्च माध्यमिक विद्यालय नेर्ले]] [[File:Nerle Snake Rescue Bunty Patil.jpg|thumb|right|300px|बंटी पाटील – सर्पमित्र नेर्ले]] [[File:Nerle Snake (Cobra) Rescue Bunty Patil.jpg|thumb|right|300px|कोबरा रेस्क्यू – बंटी पाटील]] गावाभोवती साग, बांबू, ऐन, किंजळ या वृक्षांची घनदाट वनसंपदा आढळते. == भौगोलिक स्थान == नेर्ले गाव सह्याद्री पर्वताच्या पूर्वेकडील उतारांवर स्थित आहे. संपूर्ण परिसरात दाट जंगल, टेकड्या आणि जामदा नदीचा परिसर आढळतो. == हवामान == पावसाळ्यात येथे अतिवृष्टी होते. शरद ऋतूत वातावरण सुखद असते. हिवाळ्यात येथील तापमान कमी असते व धुके पडते. उन्हाळ्यात वातावरण उष्ण आणि दमट असते. पावसाळ्यात येथे भात व नाचणी शेती केली जाते. == इतिहास व लोकजीवन == नेर्ले हे साधारण '''८०० वर्ष जुने''' गाव मानले जाते. विविध जातींचे लोक येथे आपापसांत एकोप्याने राहतात. गावातून भुईबावडा–पाचल हा जिल्हा मार्ग जातो. पारंपरिक पिकांमध्ये भात व नाचणी तर अलीकडील काळात काजू व आंबा लागवडीचे प्रमाण वाढले आहे. == पाणीस्रोत == नेर्ले–रत्‍नागिरी सीमेवर '''जामदा नदी''' वाहते. नदीला बारमाही पाणी असते. गावातील सार्वजनिक व खाजगी विहिरी आणि बोअरवेल हे मुख्य पाणीस्रोत आहेत. == वाड्या व लोकसंख्या == २०११ नुसार लोकसंख्या : '''६७८''' घरटी : १९० * पुरुष : ३०२ * महिला : ३७६ * लिंगगुणोत्तर : १२४५ महिला / १००० पुरुष * साक्षरता : ७१% – ७६% गाव चार वाड्यांनी बनलेले आहे. == देवस्थान == गावात स्वयंभू व अतिप्राचीन '''श्री देव धावजी''' याचे मंदिर आहे. होळी, दसरा आणि सप्ताह हे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे होतात. == शैक्षणिक सुविधा == * Z.P. प्राथमिक शाळा (इयत्ता १ ते ४) * छत्रपती शिवाजी माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय (इयत्ता ५ ते १२) जांभवडे, तिरवडे, उपळे आणि रत्‍नागिरी सीमावर्ती गावांतील विद्यार्थी येथे शिक्षण घेतात. == प्रेक्षणीय स्थळे == * जामदा नदीकाठावरील चंद्रकोराकार खडक * नदीकिनारी असलेली गुहा सदृश रचना * श्री देव धावजी मंदिर == वन्यजीव == गावाभोवती दाट जंगल असल्याने येथे अनेक प्रकारचे वन्यजीव आढळतात. === प्रमुख जंगली प्राणी === * वाघ * बिबट्या * रानडुक्कर === सरपटणारे प्राणी === * नाग * अजगर * नानेटी * दुरक्या घणस * धामण * तस्कर * रुका * कुकरी * कवड्या गावातील तरुण '''बंटी पाटील''' यांनी आजपर्यंत '''शेकडो सापांचे रेस्क्यू''' करून अनेक जीव वाचवले आहेत. == संदर्भ == {{Reflist}} १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ == बाह्य दुवे == * Google Maps – नेर्ले [[वर्ग:वैभववाडी तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] [[सदस्य:ANANT PHONDKE|ANANT PHONDKE]] ([[सदस्य चर्चा:ANANT PHONDKE|चर्चा]]) १९:३६, २८ नोव्हेंबर २०२५ (IST) hfchr99ijsq5t9m3sdkj147u65vnuwe 0 269742 2680743 2203787 2026-04-24T17:35:26Z संतोष गोरे 135680 2680743 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''किशोरी पेडणेकर''' (जन्म १९६२) ह्या [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] राजकारणी आहेत. त्या [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] सध्याच्या महापौर आहेत.<ref name="BMCMayor">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/shiv-senas-kishori-pednekar-named-mumbai-mayor/articleshow/72182037.cms|title=Shiv Sena's Kishori Pednekar named Mumbai mayor}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/kishori-pednekar-elected-unopposed-new-mayor-of-mumbai-jud-87-2020222/|title=किशोरी पेडणेकर मुंबईच्या नव्या महापौर}}</ref> == पदे == * २००२: बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत नगरसेवक म्हणून निवड * २०१२: बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत नगरसेवक म्हणून पुन्हा निवड<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://go4mumbai.com/cms/2012/02/winners-list-of-bmc-elections-2012/|title=2012 BMC election winners list}}</ref> * २०१७: बृहन्मुंबई महानगरपालिकेत नगरसेवक म्हणून पुन्हा निवड * २०१९: बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या महापौरपदी निवड<ref name="BMCMayor"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://shivsena.org/leadership/ शिवसेना मुख्यपृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901163032/https://shivsena.org/leadership/ |date=2020-09-01 }} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:मुंबईचे महापौर]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] dn4599u75xqjx7p4itfwfpr054o8obg 0 288288 2680766 2679290 2026-04-24T18:42:47Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680766 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रियाने २९ ऑगस्ट २०१९ रोजी रोमेनिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==ऑस्ट्रियाने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{cr|ROM}} || २९ ऑगस्ट २०१९ |- |align=left|{{cr|CZE}} || ३० ऑगस्ट २०१९ |- |align=left|{{cr|LUX}} || ३१ ऑगस्ट २०१९ |- |align=left|{{cr|TUR}} || ३१ ऑगस्ट २०१९ |- |align=left|{{cr|BEL}} || २४ जुलै २०२१ |- |align=left|{{cr|HUN}} || ४ जून २०२२ |- |align=left|{{cr|GER}} || ९ जून २०२२ |- |align=left|{{cr|SWE}} || १० जून २०२२ |- |align=left|{{cr|SVN}} || २५ जुलै २०२२ |- |align=left|{{cr|GUE}} || २७ जुलै २०२२ |- |align=left|{{cr|BUL}} || ३० जुलै २०२२ |- |align=left|{{cr|NOR}} || ३१ जुलै २०२२ |- |align=left|{{cr|IMN}} || ९ जुलै २०२३ |- |align=left|{{cr|JER}} || २० जुलै २०२३ |- |align=left|{{cr|IRE}} || २३ जुलै २०२३ |- |align=left|{{cr|DEN}} || २४ जुलै २०२३ |- |align=left|{{cr|SCO}} || २५ जुलै २०२३ |} ==ट्वेंटी२० स्पर्धा कामगिरी== ==={{cr|AUT}}ची [[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० विश्वचषक]]मधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="color:#002868; background:white;" colspan=8|[[आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक|आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० विश्वचषक]] कामगिरी ! style="width:1%;background:white" rowspan="14"| ! style="color:#002868; background:white;" colspan=5|[[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|पात्रता]] कामगिरी |- ! scope="col"|वर्ष ! scope="col"|फेरी ! scope="col"|स्थान ! scope="col"|{{abbr|खे|Games played}} ! scope="col"|{{abbr|वि|Won}} ! scope="col"|{{abbr|प|Lost}} ! scope="col"|{{abbr|ब|Tied}} ! scope="col"|{{abbr|अनि|No result}} ! scope="col"|{{abbr|खे|Games played}} ! scope="col"|{{abbr|वि|Won}} ! scope="col"|{{abbr|प|Lost}} ! scope="col"|{{abbr|ब|Tied}} ! scope="col"|{{abbr|अनि|No result}} |- |{{flagicon|South Africa}} [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]]|| colspan="7" rowspan="10" |''पात्र ठरले नाही'' || colspan="5" rowspan="3" |''सहभाग घेतला नाही'' |- |{{flagicon|ENG}} [[२००९ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] |- |{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|GUY}} [[२०१० आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] |- |{{flagicon|Sri Lanka}} [[२०१२ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] ||१४ || ७ || ६ || १ || ० |- |{{flagicon|Bangladesh}} [[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] ||६ || २ || ४ || ० || ० |- |{{flagicon|India}} [[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]||५ || ३ || २ || ० || ० |- |{{flagicon|OMA}}{{flagicon|UAE}} [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] ||५ || ३ || २ || ० || ० |- |{{flagicon|Australia}} [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]] || colspan="5" |''पात्रता सामने [[कोव्हिड-१९]] मुळे रद्द'' |- |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Antigua and Barbuda}}{{flagicon|GUY}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}} [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||११ || ५ || ५ || ० || १ |- |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}} [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]]||५ || ४ || १ || ० || ० |- |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}} [[२०२८ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२८]] |- |{{flagicon|Great Britain}}{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०३० आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०३०]] |} ==={{cr|AUT}}ची [[मध्य युरोप|मध्य युरोप चषक स्पर्धे]]मधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" |- !colspan=9|[[मध्य युरोप|मध्य युरोप चषक]] |- ! width=150 |वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |{{abbr|खे|Games played}} ! width=50 |{{abbr|वि|Won}} ! width=50 |{{abbr|प|Lost}} ! width=50 |{{abbr|ब|Tied}} ! width=50 |{{abbr|अनि|No result}} |- |{{flagicon|CZE}} [[२०१९ मध्य युरोप चषक|२०१९]]<ref name="NonT20I" group="n">२०२२ या आवृत्तीमधील सर्व सामने हे बिन आंतरराष्ट्रीय दर्ज्याचे खेळवले गेले होते. सदर नोंदी फक्त संघाची कामगिरी दर्शविण्यासाठी संपादित केली आहे.</ref>|| colspan="7" |''सहभाग घेतला नाही'' |- style="background:gold;" |{{flagicon|CZE}} [[२०२१ मध्य युरोप चषक|२०२१]]|| विजेते ||१/३||४||३||१||०||० |- style="background:silver;" |{{flagicon|CZE}} [[२०२२ मध्य युरोप चषक|२०२२]]|| उपविजेते ||२/३||४||३||१||०||० |- |{{flagicon|CZE}} [[हंगेरी क्रिकेट संघाचा चेक प्रजासत्ताक दौरा, २०२३|२०२३]]|| colspan="7" |''सहभाग घेतला नाही'' |- style="background:gold;" |{{flagicon|CZE}} [[२०२५ मध्य युरोप चषक|२०२५]]|| विजेते ||१/३||४||३||१||०||० |} ==={{cr|AUT}}ची खंडीय चषक स्पर्धेमधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" |- !colspan=9|खंडीय चषक |- ! width=150 |वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |{{abbr|खे|Games played}} ! width=50 |{{abbr|वि|Won}} ! width=50 |{{abbr|प|Lost}} ! width=50 |{{abbr|ब|Tied}} ! width=50 |{{abbr|अनि|No result}} |- style="background:gold;" |{{flagicon|ROM}} [[२०१९ खंडीय चषक (क्रिकेट)|२०१९]]|| विजेते ||१/५||५||४||१||०||० |- |{{flagicon|ROM}} [[२०२१ खंडीय चषक (क्रिकेट)|२०२१]]|| colspan="7" rowspan="2" |''सहभाग घेतला नाही'' |- |{{flagicon|ROM}} [[२०२३ पुरुष कॉन्टिनेंटल कप|२०२३]] |- style="background:silver;" |{{flagicon|ROM}} [[२०२५ खंडीय चषक (क्रिकेट)|२०२५]]|| उपविजेते ||२/६||४||२||२||०||० |} ==={{cr|AUT}}ची तिरंगी/चौरंगी/पंचरंगी/षष्ठरंगी/सप्तरंगी/अष्टरंगी स्पर्धांमधील कामगिरी=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width=900px;" |- !colspan=9|तिरंगी/चौरंगी/पंचरंगी/षष्ठरंगी/सप्तरंगी/अष्टरंगी स्पर्धा |- ! width=150 |वर्ष ! width=150 |फेरी ! width=50 |स्थान ! width=50 |{{abbr|खे|Games played}} ! width=50 |{{abbr|वि|Won}} ! width=50 |{{abbr|प|Lost}} ! width=50 |{{abbr|ब|Tied}} ! width=50 |{{abbr|अनि|No result}} |- style="background:silver;" |{{flagicon|GER}} [[२०२२ जर्मनी तिरंगी मालिका|२०२२]]|| उपविजेते ||२/३||५||३||२||०||० |- style="background:silver;" |{{flagicon|MLT}} [[२०२५ माल्टा तिरंगी मालिका|२०२५ (फेब्रुवारी)]]|| उपविजेते ||२/३||४||३||१||०||० |- style="background:gold;" |{{flagicon|HUN}} [[२०२५ ट्वेंटी२० बुडापेस्ट चषक|२०२५ (जुलै)]]|| विजेते ||१/४||४||३||०||०||१ |- |{{flagicon|SWE}} [[२०२५ व्हायकिंग चषक|२०२५ (ऑगस्ट)]]|| colspan="7" |''TBD'' |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197842.html ८६७] || २९ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} || rowspan=5 | [[२०१९ खंडीय चषक (क्रिकेट)|२०१९ ट्वेंटी२० काँटिनेंटल चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197844.html ८७०] || ३० ऑगस्ट २०१९ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198898.html ८७३] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198900.html ८७५] || ३१ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|TUR}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198902.html ८७७] || १ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263709.html ११६०] || २१ मे २०२१ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२१ मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263710.html ११६१] || २२ मे २०२१ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263712.html ११६३] || २३ मे २०२१ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|LUX}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263713.html ११६४] || २३ मे २०२१ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1269836.html ११९९] || २४ जुलै २०२१ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|BEL}} || rowspan=6 | |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1269837.html १२००] || २४ जुलै २०२१ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|BEL}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1269838.html १२०२] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|AUT}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317140.html १५४८] || ४ जून २०२२ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|AUT}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317141.html १५४९] || ४ जून २०२२ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317142.html १५५०] || ५ जून २०२२ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318357.html १५५३] || ९ जून २०२२ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | [[२०२२ जर्मनी तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318359.html १५५६] || १० जून २०२२ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318360.html १५५७] || १० जून २०२२ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318361.html १५६०] || ११ जून २०२२ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318363.html १५६७] || १२ जून २०२२ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321305.html १६१९] || ८ जुलै २०२२ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२२ मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321307.html १६२४] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321308.html १६२६] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321310.html १६३०] || १० जुलै २०२२ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|CZE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321281.html १६८०] || २४ जुलै २०२२ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|AUT}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'ब' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321286.html १६८४] || २५ जुलै २०२२ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321289.html १६८८] || २७ जुलै २०२२ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321297.html १७०४] || ३० जुलै २०२२ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321304.html १७१५] || ३१ जुलै २०२२ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|AUT}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381451.html २११९] || २९ जून २०२३ || {{cr|GER}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381452.html २१२०] || ३० जून २०२३ || {{cr|GER}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GER}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383065.html २१२३] || ९ जुलै २०२३ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|IMN}} [[आईल ऑफ मान|राजा विल्यम विद्यालय मैदान]], [[आईल ऑफ मान|कॅसलटाऊन]] || {{cr|IMN}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383066.html २१२४] || ९ जुलै २०२३ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|IMN}} [[आईल ऑफ मान|राजा विल्यम विद्यालय मैदान]], [[आईल ऑफ मान|कॅसलटाऊन]] || {{cr|IMN}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383067.html २१२७] || १० जुलै २०२३ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|IMN}} [[आईल ऑफ मान|राजा विल्यम विद्यालय मैदान]], [[आईल ऑफ मान|कॅसलटाऊन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383068.html २१४७] || २० जुलै २०२३ || {{cr|JER}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|JER}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383072.html २१५१] || २१ जुलै २०२३ || {{cr|GER}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383074.html २१५७] || २३ जुलै २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383078.html २१६१] || २४ जुलै २०२३ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383081.html २१६६] || २५ जुलै २०२३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1435259.html २६२१] || २५ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|BEL}} || rowspan=4 | |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1435260.html २६२२] || २५ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|AUT}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1435261.html २६२७] || २६ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|BEL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1435262.html २६२९] || २६ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436474.html २६५६] || ९ जून २०२४ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|ROM}} || rowspan=5 | [[२०२४-२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'अ' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436475.html २६६०] || १० जून २०२४ || {{cr|Israel}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436480.html २६६८] || १२ जून २०२४ || {{cr|POR}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436488.html २६८४] || १५ जून २०२४ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436492.html २६९०] || १६ जून २०२४ || {{cr|FRA}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470187.html ३०८८] || ३ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२५ माल्टा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470188.html ३०८९] || ४ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470190.html ३०९१] || ५ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470191.html ३०९२] || ५ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486225.html ३१८३] || १७ मे २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} || rowspan=8 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486226.html ३१८४] || १७ मे २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486227.html ३१८६] || १८ मे २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|AUT}} [[ग्रात्स|बॉलपार्क क्रिकेट मैदान]], [[ग्रात्स]] || {{cr|AUT}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486228.html ३१८७] || १८ मे २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|AUT}} [[ग्रात्स|बॉलपार्क क्रिकेट मैदान]], [[ग्रात्स]] || {{cr|AUT}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483788.html ३१९३] || ३० मे २०२५ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483789.html ३१९७] || ३१ मे २०२५ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486784.html ३१९९] || ३१ मे २०२५ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|SUI}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486785.html ३२०१] || १ जून २०२५ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483731.html ३२१०] || ८ जून २०२५ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२५ मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483733.html ३२१४] || ९ जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483734.html ३२१५] || ९ जून २०२५ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483736.html ३२१७] || १० जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490883.html ३२६५] || २६ जून २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} || rowspan=4 | [[२०२५ खंडीय चषक (क्रिकेट)|२०२५ ट्वेंटी२० काँटिनेंटल चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490885.html ३२६७] || २७ जून २०२५ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490888.html ३२७०] || २८ जून २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490892.html ३२७३] || २९ जून २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|MLT}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495654.html ३३६२] || २५ जुलै २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२५ हंगेरी चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495658.html ३३७३] || २६ जुलै २०२५ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495659.html ३३७७] || २६ जुलै २०२५ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495661.html ३३८१] || २७ जुलै २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496819.html ३३९३] || ७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} || rowspan=4 | [[२०२५ व्हायकिंग चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496821.html ३३९९] || ८ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496824.html ३४०१] || ९ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|FRA}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496826.html ३४०४] || १० ऑगस्ट २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498696.html ३४१५] || २३ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} || rowspan=15 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498697.html ३४१६] || २३ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498698.html ३४१७] || २४ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498699.html ३४१८] || २४ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|AUT}} [[ऑस्ट्रिया|वेल्देन क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लात्सचाच]] || {{cr|AUT}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506436.html ३५२८] || १८ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506437.html ३५२९] || १८ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506438.html ३५३०] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506439.html ३५३१] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527770.html ३७६९] || १४ मार्च २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|CYP}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527773.html ३७७६] || १६ मार्च २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|AUT}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533385.html] || १ मे २०२६ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533386.html] || १ मे २०२६ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533387.html] || २ मे २०२६ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533388.html] || २ मे २०२६ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533389.html] || ३ मे २०२६ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} nu1f0z07x0040plpwgx11j7ct6hevxj 0 292282 2680829 2413176 2026-04-24T23:49:25Z ~2026-20998-02 181809 2680829 wikitext text/x-wiki [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] ३ ऑक्टोबर १६७० रोजी '''सुरतेची दुसरी लूट''' केली व [[सुरत|शहरातून]] पुन्हा एकदा अमाप संपत्ती स्वराज्यात आणली. [[सुरतेची पहिली लूट|सुरतेच्या पहिल्या लुटीच्या]] वेळेपेक्षा अधिक सावध असलेल्या मुघल शिबंदीने यावेळी जास्त सामना केला, परंतु त्यांना हरवून मराठे शहरात घुसले. {{विस्तार}} == हे सुद्धा पहा == * [[सुरतेची पहिली लूट]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:इ.स. १६७०]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य सहभागी असलेल्या लढाया]] [[वर्ग:सुरत]] d8y1yrgv8hsvbfhdrahmrhnxnpjl5ay 0 298693 2680845 2676084 2026-04-25T01:07:22Z ~2026-20998-02 181809 2680845 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''{{लेखनाव}}''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|Momin Kavathekar 01]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर मोमीन कवठेकर''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>[https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html लावणीवर संशोधन]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "News18 Marathi News Channel", 11-Oct-2025</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] ajlnth5equ280qly6n43s1kpp1hwahb 2680846 2680845 2026-04-25T01:07:57Z ~2026-20998-02 181809 2680846 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|Momin Kavathekar 01]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर मोमीन कवठेकर''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>[https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html लावणीवर संशोधन]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "News18 Marathi News Channel", 11-Oct-2025</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] p58cvyju4lndj8pqbvz34p2i6kj559h 2680847 2680846 2026-04-25T01:08:28Z ~2026-20998-02 181809 2680847 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|Momin Kavathekar 01]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर मोमीन (कवठेकर)''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>[https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html लावणीवर संशोधन]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "News18 Marathi News Channel", 11-Oct-2025</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] 9axylz1ny6lp3jjxi2pfscqrrovmx0k 2680848 2680847 2026-04-25T01:08:58Z ~2026-20998-02 181809 2680848 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|Momin Kavathekar 01]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर कमरुद्दीन मोमीन (कवठेकर)''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>[https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html लावणीवर संशोधन]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "News18 Marathi News Channel", 11-Oct-2025</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] te7t7viuvxceea3wvh1azc4jvzhxw35 2680849 2680848 2026-04-25T01:09:29Z ~2026-20998-02 181809 2680849 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|B.K. Kavathekar]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर कमरुद्दीन मोमीन (कवठेकर)''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>[https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html लावणीवर संशोधन]{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, "News18 Marathi News Channel", 11-Oct-2025</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] 3jy2m2fknx1gbr6enrmvhmflmftbink 2680852 2680849 2026-04-25T02:21:48Z संतोष गोरे 135680 /* कलाजगतात प्रवेश */ 2680852 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|B.K. Kavathekar]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर कमरुद्दीन मोमीन (कवठेकर)''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html |title=ठाण्याच्या लावणी सम्राटाचे 'लावणी'वर संशोधन, गैरसमज दूर करण्यासाठी उचललं मोठं पाऊल |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=न्यूज १८ मराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ एप्रिल २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>[https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}} </ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] 2he0k26fcowa4yx0qzy61xei2tha0re 0 306587 2680747 2678210 2026-04-24T17:53:36Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680747 wikitext text/x-wiki खालील यादी केमन द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केमन द्वीपसमूहने १८ ऑगस्ट २०१९ रोजी कॅनडा विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केमन द्वीपसमूहने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197397.html ८५२] || १८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा|व्हाइट हिल फिल्ड]], [[बर्म्युडा|सँडी]] || {{cr|CAN}} || rowspan=6 | [[२०१८-१९ आयसीसी ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका खंड प्रादेशिक अंतिम फेरी|२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका प्रादेशिक अंतिम फेरी]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197399.html ८५५] || १९ ऑगस्ट २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[हॅमिल्टन, बर्म्युडा|बर्म्युडा]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197400.html ८५७] || २१ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा|व्हाइट हिल फिल्ड]], [[बर्म्युडा|सँडी]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197402.html ८६०] || २२ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा|व्हाइट हिल फिल्ड]], [[बर्म्युडा|सँडी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197404.html ८६३] || २४ ऑगस्ट २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा|व्हाइट हिल फिल्ड]], [[बर्म्युडा|सँडी]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197407.html ८६६] || २५ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा|व्हाइट हिल फिल्ड]], [[बर्म्युडा|सँडी]] || {{cr|BER}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310156.html १५०८] || १३ एप्रिल २०२२ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} || rowspan=5 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310157.html १५०९] || १४ एप्रिल २०२२ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310158.html १५१०] || १६ एप्रिल २०२२ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310159.html १५११] || १६ एप्रिल २०२२ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310160.html १५१२] || १७ एप्रिल २०२२ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1359795.html २००३] || २५ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|BER}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट आल्बन्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|BER}} || rowspan=4 | [[२०२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1359788.html २००८] || २८ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट आल्बन्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1359799.html २०१०] || २ मार्च २०२३ || {{cr|PAN}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट आल्बन्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1359802.html २०१३] || ४ मार्च २०२३ || {{cr|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट आल्बन्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399151.html २२६८] || ३० सप्टेंबर २०२३ || {{cr|PAN}} || {{flagicon|BER}} [[व्हाइट हिल फील्ड]], [[सँडिस पॅरिश]] || {{cr|CAY}} || rowspan=4 | [[२०२३ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका पात्रता#प्रादेशिक अंतिम फेरी|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399153.html २२७४] || १ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|BER}} [[व्हाइट हिल फील्ड]], [[सँडिस पॅरिश]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399155.html २२८१] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BER}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[हॅमिल्टन, बर्म्युडा|बर्म्युडा]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399156.html २२८७] || ४ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|BER}} [[बर्म्युडा राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[हॅमिल्टन, बर्म्युडा|बर्म्युडा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462883.html ३०१५] || ७ डिसेंबर २०२४ || {{cr|PAN}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज]], [[क्विल्मेस]] || {{cr|CAY}} || rowspan=8 | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462887.html ३०२१] || ८ डिसेंबर २०२४ || {{cr|BLZ}} || {{flagicon|ARG}} [[हर्लिंगहॅम क्लब ग्राउंड]], [[ग्रेटर ब्युनोस आयर्स|ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462888.html ३०२४] || १० डिसेंबर २०२४ || {{cr|SUR}} || {{flagicon|ARG}} [[हर्लिंगहॅम क्लब ग्राउंड]], [[ग्रेटर ब्युनोस आयर्स|ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|SUR}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462892.html ३०३२] || ११ डिसेंबर २०२४ || {{cr|MEX}} || {{flagicon|ARG}} [[सेंट जॉर्ज कॉलेज (किल्मेस)|सेंट जॉर्ज कॉलेज]], [[क्विल्मेस]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462898.html ३०४०] || १२ डिसेंबर २०२४ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|ARG}} [[बेल्ग्रानो ऍथलेटिक स्टेडियम]], [[ग्रेटर ब्युनोस आयर्स|ब्युनॉस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462900.html ३०५२] || १४ डिसेंबर २०२४ || {{cr|BRA}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सॅन अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462905.html ३०५९] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{cr|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[हर्लिंगहॅम क्लब ग्राउंड]], [[ग्रेटर ब्युनोस आयर्स|ब्युनोस आयर्स]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1462908.html ३०६५] || १६ डिसेंबर २०२४ || {{cr|BER}} || {{flagicon|ARG}} [[क्लब सॅन अल्बानो]], [[बुर्झाको]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481303.html ३१४४] || १९ एप्रिल २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=5 | [[२०२५ उत्तर अमेरिका चषक]] |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481306.html ३१५०] || २० एप्रिल २०२५ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481309.html ३१५३] || २३ एप्रिल २०२५ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481311.html ३१५७] || २४ एप्रिल २०२५ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1481313.html ३१६३] || २६ एप्रिल २०२५ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAN}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1489583.html ३२२०] || ११ जून २०२५ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पूर्व मैदान]], [[किंग सिटी, ओंटारियो|किंग सिटी]] || {{cr|CAY}} || rowspan=3 | |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1489582.html ३२२४] || १२ जून २०२५ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पूर्व मैदान]], [[किंग सिटी, ओंटारियो|किंग सिटी]] || {{cr|BER}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1489585.html ३२२७] || १३ जून २०२५ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पूर्व मैदान]], [[किंग सिटी, ओंटारियो|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488327.html ३२४१] || १५ जून २०२५ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAY}} || rowspan=6 | [[२०२५ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका प्रादेशिक अंतिम फेरी|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका प्रादेशिक अंतिम फेरी]] |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488328.html ३२४४] || १६ जून २०२५ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488330.html ३२४८] || १८ जून २०२५ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488333.html ३२५२] || १९ जून २०२५ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488335.html ३२५९] || २१ जून २०२५ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488336.html ३२६२] || २२ जून २०२५ || {{cr|BAH}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525166.html ३७५६] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|ARG}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} || rowspan=6 | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२८ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक अमेरिका ब गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525169.html ३७६०] || ९ मार्च २०२६ || {{cr|MEX}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525170.html ३७६३] || ११ मार्च २०२६ || {{cr|SUR}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525172.html ३७६६] || १२ मार्च २०२६ || {{cr|MEX}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525175.html ३७७१] || १४ मार्च २०२६ || {{cr|SUR}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525177.html ३७७५] || १५ मार्च २०२६ || {{cr|ARG}} || {{flagicon|CAY}} [[जिमी पॉवेल ओव्हल]], [[जॉर्जटाउन, केमन द्वीपसमूह|जॉर्जटाऊन]] || {{cr|CAY}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केमन द्वीपसमूहामधील क्रिकेट|सामने]] [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] eotclknrw1kk3czz9bpf2v0ngyrxx9s 0 306591 2680749 2636161 2026-04-24T17:58:10Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680749 wikitext text/x-wiki खालील यादी चिली महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. चिलीने २३ ऑगस्ट २०१८ रोजी ब्राझील विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | चिलेने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160714.html ४८२] || २३ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=5 | [[२०१८ दक्षिण अमेरिकन महिला क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२०१८ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160715.html ४८६] || २४ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Mexico}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.१]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|Chile}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160717.html ४९१] || २५ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1160718.html ४९२] || २६ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|Mexico}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.१]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|Chile}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1161804.html ४९३] || २६ ऑगस्ट २०१८ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Colombia}} [[कोलंबिया|लॉस पिनॉल पोलो मैदान क्र.२]], [[कोलंबिया|मॉस्‍कइरा]] || {{crw|BRA}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200214.html ७७६] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|BRA}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|BRA}} || rowspan=4 | [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200217.html ७८०] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Mexico}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|Chile}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200220.html ७८३] || ५ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|ARG}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200222.html ७८५] || ६ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|Peru}} || {{flagicon|Peru}} [[लिमा|लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल मैदान]], [[लिमा]] || {{crw|Chile}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402764.html १६८२] || १३ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} || rowspan=6 | |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402765.html १६८४] || १४ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1402766.html १६८६] || १५ ऑक्टोबर २०२३ || {{crw|ARG}} || {{flagicon|ARG}} [[ब्युनोस आयर्स|सेंट अल्बान्स क्लब मैदान]], [[ब्युनोस आयर्स]] || {{crw|ARG}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531170.html] || २४ एप्रिल २०२६ || {{crw|CRC}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531171.html] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|CRC}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531172.html] || २६ एप्रिल २०२६ || {{crw|CRC}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:चिलेमधील क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 3ctktqbcdxnf80oktcywv18e8qqe9aj 0 306614 2680751 2604106 2026-04-24T18:10:26Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680751 wikitext text/x-wiki खालील यादी कोस्टा रिका महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. कोस्टा रिकाने २६ एप्रिल २०१९ रोजी मेक्सिको विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | कोस्टा रिकाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183848.html ६२१] || २६ एप्रिल २०१९ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Mexico}} [[मेहिको (राज्य)|लास कॅबेलेरिझस]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|MEX}} || rowspan=2 | [[२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद#महिला स्पर्धा|२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183704.html ६२२] || २६ एप्रिल २०१९ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Mexico}} [[मेहिको (राज्य)|लास कॅबेलेरिझस]], [[मेहिको (राज्य)|नौकालपन]] || {{crw|MEX}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207669.html ८११] || १३ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|BLZ}} || rowspan=12 | |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207670.html ८१२] || १३ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|BLZ}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207671.html ८१३] || १४ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|BLZ}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207672.html ८१४] || १४ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|CRC}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207673.html ८१५] || १५ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|BLZ}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207674.html ८१६] || १५ डिसेंबर २०१९ || {{crw|BLZ}} || {{flagicon|CRC}} [[अलाहुएला प्रांत|लॉस रेयेस पोलो क्लब मैदान]], [[अलाहुएला प्रांत|ग्वासिमा]] || {{crw|BLZ}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459718.html २१३०] || १६ नोव्हेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Mexico}} [[नौकाल्पान|ॲथलेटिक क्लब रिफॉर्म]], [[नौकाल्पान]] || {{crw|MEX}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459719.html २१३१] || १६ नोव्हेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Mexico}} [[नौकाल्पान|ॲथलेटिक क्लब रिफॉर्म]], [[नौकाल्पान]] || {{crw|MEX}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459720.html २१३२] || १७ नोव्हेंबर २०२४ || {{crw|MEX}} || {{flagicon|Mexico}} [[मेक्सिको सिटी|लास कॅबॅलेरिझास]], [[मेक्सिको सिटी]] || टाय |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531170.html] || २४ एप्रिल २०२६ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531171.html] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531172.html] || २६ एप्रिल २०२६ || {{crw|Chile}} || {{flagicon|CRC}} [[गुआसिमा|लॉस रेयेस क्लब]], [[गुआसिमा]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:कोस्टा रिकामधील क्रिकेट]] [[वर्ग:देशानुसार महिला क्रिकेट]] qlhzmxgt1l030c2ofp7ilkpd6vc4iwj 0 306924 2680756 2679345 2026-04-24T18:16:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680756 wikitext text/x-wiki खालील यादी सायप्रस क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. सायप्रसने ५ ऑक्टोबर २०२१ रोजी एस्टोनिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | सायप्रसने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279379.html १२८२] || ५ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279380.html १२८३] || ५ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279381.html १२८४] || ६ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|IMN}} || rowspan=4 | [[२०२१-२२ सायप्रस तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279383.html १२८७] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|IMN}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279384.html १२८८] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1279385.html १२९०] || ८ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321258.html १६३९] || १२ जुलै २०२२ || {{cr|IMN}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|IMN}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'अ' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321261.html १६४६] || १३ जुलै २०२२ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321271.html १६६४] || १६ जुलै २०२२ || {{cr|TUR}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321274.html १६६९] || १८ जुलै २०२२ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|SRB}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321278.html १६७५] || १९ जुलै २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- | १२ || [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438075.html २७००] || १७ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|EST}} |- | १३ || [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438076.html २७०१] || १७ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|EST}} |- | १४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438077.html २७०४] || १८ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|CYP}} |- | १५ || [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438078.html २७०५] || १८ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|EST}} |- | १६ || [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438079.html २७०६] || १९ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|CYP}} |- | १७ || [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438080.html २७०७] || १९ जून २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{cr|EST}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443766.html २७८४] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|ESP}} || rowspan=5 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443776.html २८०३] || २४ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GRE}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443779.html २८०७] || २५ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|CZE}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443782.html २८१५] || २७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443787.html २८२१] || २८ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|CYP}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496828.html ३३९२] || ७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{cr|CYP}} || rowspan=4 | |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496829.html ३३९४] || ७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{cr|CYP}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496830.html ३३९६] || ८ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{cr|CYP}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496831.html ३३९८] || ८ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506440.html ३५४०] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} || rowspan=4 | [[२०२५-२६ सायप्रस तिरंगी मालिका|२०२५ सायप्रस तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506441.html ३५४२] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506444.html ३५५०] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506445.html ३५५२] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506446.html ३५५५] || ३ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} || rowspan=8 | |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506447.html ३५५६] || ३ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[सायप्रस|एपीसकोपी]] || {{cr|CYP}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527770.html ३७६९] || १४ मार्च २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|CYP}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527773.html ३७७६] || १६ मार्च २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी (लिमासोल)|एपिस्कोपी]] || {{cr|AUT}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533397.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533398.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533399.html] || ९ मे २०२६ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533400.html] || ९ मे २०२६ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:सायप्रस क्रिकेट]] f5qn0lj09smdg1wou90q2xg4k9nt6r9 0 306926 2680759 2653362 2026-04-24T18:24:26Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680759 wikitext text/x-wiki खालील यादी डेन्मार्क क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. डेन्मार्कने १६ जून २०१९ रोजी जर्सी विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | डेन्मार्कने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185184.html ७९५] || १६ जून २०१९ || {{cr|JER}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|JER}} || rowspan=7 | [[२०१८-१९ आयसीसी ट्वेंटी२० विश्वचषक युरोप प्रादेशिक पात्रता|२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185182.html ७९८] || १७ जून २०१९ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185187.html ७९९] || १८ जून २०१९ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185189.html ८००] || १८ जून २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185193.html ८०३] || १९ जून २०१९ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189743.html ८०४] || २० जून २०१९ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189744.html ८०६] || २० जून २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|DEN}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192823.html ८२८] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} || rowspan=5 | |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192824.html ८२९] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273132.html १२२३] || १४ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273133.html १२२४] || १४ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|SWE}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273134.html १२२५] || १५ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282739.html १२९७] || १५ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ITA}} || rowspan=6 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282740.html १३००] || १६ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282742.html १३०६] || १७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282744.html १३१६] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282747.html १३३०] || २० ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282749.html १३३७] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310167.html १५१९] || ७ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|FIN}} || rowspan=3 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310168.html १५२०] || ७ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310169.html १५२१] || ८ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320971.html १५८४] || २८ जून २०२२ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|BEL}} [[मर्सीन]], [[गेंट]] || {{cr|DEN}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320974.html १५८७] || २९ जून २०२२ || {{cr|GIB}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320980.html १५९५] || १ जुलै २०२२ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|BEL}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320984.html १६००] || २ जुलै २०२२ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320988.html १६११] || ४ जुलै २०२२ || {{cr|POR}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370782.html २०६७] || १८ मे २०२३ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} || rowspan=4 | [[२०२३ टी२०आ नॉर्डिक कप|२०२३ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370783.html २०६८] || १८ मे २०२३ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370785.html २०७०] || १९ मे २०२३ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|SWE}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370787.html २०७२] || १९ मे २०२३ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383071.html २१५०] || २१ जुलै २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383076.html २१५९] || २३ जुलै २०२३ || {{cr|GER}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383078.html २१६१] || २४ जुलै २०२३ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383080.html २१६५] || २५ जुलै २०२३ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383083.html २१७४] || २७ जुलै २०२३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383087.html २१७९] || २८ जुलै २०२३ || {{cr|JER}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|JER}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438073.html २६९२] || १६ जून २०२४ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|JER}} || rowspan=2 | |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438074.html २६९४] || १६ जून २०२४ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443768.html २७८६] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443771.html २७९०] || २२ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GRE}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443782.html २८१५] || २७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443789.html २८२५] || २८ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488338.html ३२२५] || १३ जून २०२५ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|DEN}} || rowspan=3 | [[२०२५ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488340.html ३२३१] || १४ जून २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[कोये|कोये क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोये]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488341.html ३२३२] || १४ जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[कोये|कोये क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोये]] || {{cr|NOR}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533394.html] || १ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॅलव्हॉग्न्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रुप]] || TBD || rowspan=3 | |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533395.html] || २ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॅलव्हॉग्न्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रुप]] || TBD |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533396.html] || २ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॅलव्हॉग्न्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रुप]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:डेन्मार्क क्रिकेट]] p4emgishviv243vnexyac8hq7yua28w 2680762 2680759 2026-04-24T18:33:59Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680762 wikitext text/x-wiki खालील यादी डेन्मार्क क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. डेन्मार्कने १६ जून २०१९ रोजी जर्सी विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | डेन्मार्कने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185184.html ७९५] || १६ जून २०१९ || {{cr|JER}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|JER}} || rowspan=7 | [[२०१८-१९ आयसीसी ट्वेंटी२० विश्वचषक युरोप प्रादेशिक पात्रता|२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185182.html ७९८] || १७ जून २०१९ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185187.html ७९९] || १८ जून २०१९ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185189.html ८००] || १८ जून २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185193.html ८०३] || १९ जून २०१९ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189743.html ८०४] || २० जून २०१९ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1189744.html ८०६] || २० जून २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|DEN}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192823.html ८२८] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} || rowspan=5 | |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192824.html ८२९] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273132.html १२२३] || १४ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273133.html १२२४] || १४ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|SWE}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273134.html १२२५] || १५ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282739.html १२९७] || १५ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ITA}} || rowspan=6 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282740.html १३००] || १६ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282742.html १३०६] || १७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282744.html १३१६] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282747.html १३३०] || २० ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282749.html १३३७] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310167.html १५१९] || ७ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|FIN}} || rowspan=3 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310168.html १५२०] || ७ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310169.html १५२१] || ८ मे २०२२ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320971.html १५८४] || २८ जून २०२२ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|BEL}} [[मर्सीन]], [[गेंट]] || {{cr|DEN}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320974.html १५८७] || २९ जून २०२२ || {{cr|GIB}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320980.html १५९५] || १ जुलै २०२२ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|BEL}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320984.html १६००] || २ जुलै २०२२ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320988.html १६११] || ४ जुलै २०२२ || {{cr|POR}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370782.html २०६७] || १८ मे २०२३ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} || rowspan=4 | [[२०२३ टी२०आ नॉर्डिक कप|२०२३ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370783.html २०६८] || १८ मे २०२३ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370785.html २०७०] || १९ मे २०२३ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|SWE}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370787.html २०७२] || १९ मे २०२३ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383071.html २१५०] || २१ जुलै २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383076.html २१५९] || २३ जुलै २०२३ || {{cr|GER}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383078.html २१६१] || २४ जुलै २०२३ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383080.html २१६५] || २५ जुलै २०२३ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383083.html २१७४] || २७ जुलै २०२३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383087.html २१७९] || २८ जुलै २०२३ || {{cr|JER}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|JER}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438073.html २६९२] || १६ जून २०२४ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|JER}} || rowspan=2 | |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438074.html २६९४] || १६ जून २०२४ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443768.html २७८६] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443771.html २७९०] || २२ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GRE}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443782.html २८१५] || २७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443789.html २८२५] || २८ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488338.html ३२२५] || १३ जून २०२५ || {{cr|FIN}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|DEN}} || rowspan=3 | [[२०२५ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488340.html ३२३१] || १४ जून २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[कोये|कोये क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोये]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488341.html ३२३२] || १४ जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[कोये|कोये क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोये]] || {{cr|NOR}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533394.html] || १ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || TBD || rowspan=3 | |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533395.html] || २ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || TBD |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533396.html] || २ मे २०२६ || {{cr|JER}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:डेन्मार्क क्रिकेट]] 09hcuvahr1lvfbtbkaklcijp5cyky1n 0 306933 2680763 2653476 2026-04-24T18:35:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680763 wikitext text/x-wiki खालील यादी फिनलंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. फिनलंडने १३ जुलै २०१९ रोजी डेन्मार्क विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | फिनलंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192823.html ८२८] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} || rowspan=14 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192824.html ८२९] || १३ जुलै २०१९ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1195132.html ८४८] || १७ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1195133.html ८४९] || १७ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|ESP}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1195134.html ८५०] || १८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|ESP}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273146.html १२३२] || २१ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273147.html १२३५] || २१ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273148.html १२३७] || २२ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|SWE}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273149.html १२३९] || २२ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|SWE}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310167.html १५१९] || ७ मे २०२२ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|FIN}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310168.html १५२०] || ७ मे २०२२ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310169.html १५२१] || ८ मे २०२२ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317134.html १५७३] || १९ जून २०२२ || {{cr|EST}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317135.html १५७४] || १९ जून २०२२ || {{cr|EST}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321259.html १६४३] || १२ जुलै २०२२ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|FIN}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'अ' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321264.html १६४७] || १३ जुलै २०२२ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321270.html १६६१] || १६ जुलै २०२२ || {{cr|GRE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321275.html १६७१] || १८ जुलै २०२२ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321278.html १६७५] || १९ जुलै २०२२ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370783.html २०६८] || १८ मे २०२३ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} || rowspan=6 | [[२०२३ टी२०आ नॉर्डिक कप|२०२३ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370786.html २०७१] || १९ मे २०२३ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370787.html २०७२] || १९ मे २०२३ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370789.html २०७४] || २० मे २०२३ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[स्वानहोम पार्क]], [[डेन्मार्क|ब्रोंडबाय]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370790.html २०७५] || २० मे २०२३ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1370791.html २०७६] || २१ मे २०२३ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|सॉल्व्हंग्स पार्क]], [[डेन्मार्क|ग्लॉस्ट्रप]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438257.html २६८०] || १४ जून २०२४ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|NOR}} || rowspan=3 | [[२०२४ पुरुष नॉर्डिक कप|२०२४ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]]<ref name="NonT20I" group="n">या आवृत्तीमध्ये डेन्मार्क अ संघाने देखील भाग घेतलेला. फिनलंडने डेन्मार्क अ सोबत खेळलेल्या सामन्याला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० दर्जा नसल्याने ते सामने या यादीत समाविष्ट केलेले नाही.</ref> |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438259.html २६८५] || १५ जून २०२४ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438262.html २६९३] || १६ जून २०२४ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443769.html २७८७] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|FIN}} || rowspan=5 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443770.html २७८९] || २२ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|EST}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|EST}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443775.html २८०१] || २४ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443783.html २८१६] || २७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|GUE}} [[गर्न्सी रोव्हर्स ए.सी.|गर्न्सी रोव्हर्स ॲथलेटिक क्लब मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1443786.html २८२२] || २८ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|GUE}} [[राजा जॉर्ज पाचवा क्रीडा मैदान]], [[कॅस्टेल (गर्न्सी)|कॅस्टेल]] || {{cr|ESP}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488338.html ३२२५] || १३ जून २०२५ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|DEN}} || rowspan=3 | [[२०२५ ट्वेंटी२० नॉर्डिक चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488339.html ३२३०] || १४ जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488342.html ३२३३] || १४ जून २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|SWE}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488344.html ३२३७] || १५ जून २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|DEN}} [[डेन्मार्क|इशॉज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|वेज्लेदालेन]] || {{cr|FIN}} || rowspan=2 | |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1494770.html ३३६७] || २५ जुलै २०२५ || {{cr|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{cr|FIN}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1494771.html ३३७६] || २६ जुलै २०२५ || {{cr|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{cr|EST}} || [[२०२५ बाल्टिक चषक]] |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1494772.html ३३८४] || २७ जुलै २०२५ || {{cr|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{cr|FIN}} || rowspan=5 | |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533397.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533398.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533399.html] || ९ मे २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533400.html] || ९ मे २०२६ || {{cr|CYP}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || TBD |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:फिनलंडमधील क्रिकेट|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] eks81j9yg1dftx8uu4v9bt4oamo3sb6 0 306968 2680764 2679166 2026-04-24T18:37:14Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680764 wikitext text/x-wiki खालील यादी फ्रान्स क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. फ्रान्सने ५ ऑगस्ट २०२१ रोजी एस्टोनिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | फ्रान्सने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271446.html १२१४] || ५ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|FRA}} || rowspan=4 | [[२०२१ जर्मनी तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271447.html १२१५] || ६ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271448.html १२१७] || ७ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|GER}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271449.html १२१९] || ७ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321284.html १६८३] || २४ जुलै २०२२ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|FRA}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'ब' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321287.html १६८६] || २५ जुलै २०२२ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|FIN}} [[टिकुरिला क्रिकेट मैदान]], [[व्हंटा]] || {{cr|SUI}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321292.html १६९१] || २७ जुलै २०२२ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321300.html १७०९] || ३० जुलै २०२२ || {{cr|EST}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1321302.html १७१२] || ३१ जुलै २०२२ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|FIN}} [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384582.html २१२५] || १० जुलै २०२३ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|FRA}} || rowspan=4 | [[२०२३ मदिना कप|२०२३ मदिना चषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384583.html २१२६] || १० जुलै २०२३ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|MLT}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384585.html २१२९] || ११ जुलै २०२३ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384587.html २१३१] || १२ जुलै २०२३ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384588.html २१३२] || १२ जुलै २०२३ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|FRA}} || rowspan=5 | [[२०२३ व्हॅलेटा कप|२०२३ व्हॅलेटा चषक]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384591.html २१३५] || १३ जुलै २०२३ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384594.html २१३९] || १४ जुलै २०२३ || {{cr|SUI}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|SUI}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384597.html २१४२] || १५ जुलै २०२३ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|LUX}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384598.html २१४३] || १६ जुलै २०२३ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|MLT}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432194.html २५९६] || ९ मे २०२४ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|FRA}} [[ड्रॉक्स|ड्रॉक्स क्रिडा क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ड्रॉक्स]] || {{cr|FRA}} || rowspan=5 | [[२०२४ मदिना कप|२०२४ मदिना चषक]] |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432195.html २५९७] || ९ मे २०२४ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|FRA}} [[ड्रॉक्स|ड्रॉक्स क्रिडा क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ड्रॉक्स]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432196.html २५९८] || १० मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|FRA}} [[ड्रॉक्स|ड्रॉक्स क्रिडा क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ड्रॉक्स]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432199.html २६०५] || ११ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|FRA}} [[ड्रॉक्स|ड्रॉक्स क्रिडा क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ड्रॉक्स]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432200.html २६०८] || १२ मे २०२४ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|FRA}} [[ड्रॉक्स|ड्रॉक्स क्रिडा क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ड्रॉक्स]] || {{cr|BEL}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436473.html २६५५] || ९ जून २०२४ || {{cr|IOM}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|FRA}} || rowspan=5 | [[२०२४-२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता#पात्रता अ|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'अ' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436478.html २६६३] || १० जून २०२४ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436484.html २६७४] || १३ जून २०२४ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436489.html २६८६] || १५ जून २०२४ || {{cr|TUR}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436492.html २६९०] || १६ जून २०२४ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490882.html ३२६४] || २६ जून २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[रोमेनिया|इल्फो काउंटी]] || {{cr|MLT}} || rowspan=3 | [[२०२५ पुरुष कॉन्टिनेंटल कप|२०२५ ट्वेंटी२० काँटिनेंटल चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490886.html ३२६८] || २७ जून २०२५ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[रोमेनिया|इल्फो काउंटी]] || {{cr|BEL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490890.html ३२७४] || २९ जून २०२५ || {{cr|HUN}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[रोमेनिया|इल्फो काउंटी]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496820.html ३३९५] || ७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|SWE}} || rowspan=4 | [[२०२५ व्हायकिंग चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496822.html ३३९७] || ८ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496824.html ३४०१] || ९ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496825.html ३४०२] || १० ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|SWE}} [[स्टॉकहोम|बॉट्क्रिया क्रिकेट संकुल]], [[स्टॉकहोम]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528299.html ३७९९] || ५ एप्रिल २०२६ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|NOR}} || rowspan=7 | [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528300.html ३८००] || ५ एप्रिल २०२६ || {{cr|POR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|POR}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528302.html ३८०३] || ६ एप्रिल २०२६ || {{cr|POR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|POR}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528303.html ३८०६] || ७ एप्रिल २०२६ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528306.html ३८०७] || ८ एप्रिल २०२६ || {{cr|POR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528307.html ३८११] || ९ एप्रिल २०२६ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|FRA}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528308.html ३८१२] || ९ एप्रिल २०२६ || {{cr|POR}} || {{flagicon|POR}} [[गुचेरे क्रिकेट मैदान]], [[पोर्तुगाल|अलबर्गेनिया]] || {{cr|POR}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:फ्रान्स क्रिकेट|टी२० आंतरराष्ट्रीय]] 4ccrvx2727c2lp0wngqz7qoml91oj2h 0 307325 2680765 2605785 2026-04-24T18:42:00Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680765 wikitext text/x-wiki खालील यादी जर्मनी क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. जर्मनीने ११ मे २०१९ रोजी बेल्जियम विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | बेल्जियमने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183920.html ७७३] || ११ मे २०१९ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183921.html ७७४] || ११ मे २०१९ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|GER}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183922.html ७७५] || १२ मे २०१९ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटर्लू]] || {{cr|GER}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1178995.html ७८६] || २५ मे २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{cr|ITA}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1178996.html ७८७] || २५ मे २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185181.html ७९३] || १५ जून २०१९ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | [[२०१८-१९ आयसीसी ट्वेंटी२० विश्वचषक युरोप प्रादेशिक पात्रता|२०२१ आय.सी.सी. ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185183.html ७९४] || १६ जून २०१९ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|GUE}} [[कॉलेज फिल्ड]], [[गर्न्सी|सेंट पीटर पोर्ट]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185193.html ८०३] || १९ जून २०१९ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|GUE}} [[पंचम जॉर्ज क्रिकेट मैदान]], [[गर्न्सी|कॅसल]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185188.html ८०५] || २० जून २०१९ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GUE}} [[कॉलेज फिल्ड]], [[गर्न्सी|सेंट पीटर पोर्ट]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185190.html ८०७] || २० जून २०१९ || {{cr|JER}} || {{flagicon|GUE}} [[कॉलेज फिल्ड]], [[गर्न्सी|सेंट पीटर पोर्ट]] || {{cr|GER}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207081.html १०८०] || ८ मार्च २०२० || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ESP}} || rowspan=2 | |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207082.html १०८१] || ८ मार्च २०२० || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271445.html १२१३] || ५ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | [[२०२१ जर्मनी तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271447.html १२१५] || ६ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|FRA}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271448.html १२१७] || ७ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|FRA}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271450.html १२२०] || ८ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271451.html १२२१] || ८ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275052.html १२६२] || १० सप्टेंबर २०२१ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} || rowspan=3 | |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275053.html १२६७] || ११ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ESP}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275054.html १२६९] || ११ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ESP}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282738.html १२९६] || १५ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} || rowspan=6 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२२ आय.सी.सी. ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप प्रादेशिक अंतिम फेरी पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282740.html १३००] || १६ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282743.html १३१०] || १७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282745.html १३२१] || १९ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|JER}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282747.html १३३०] || २० ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1282748.html १३३३] || २१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ITA}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299569.html १४७१] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|BHR}} || {{flagicon|OMA}} [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|BHR}} || rowspan=5 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता गट अ|२०२२ आय.सी.सी. ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जागतिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299572.html १४७७] || १९ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299574.html १४८१] || २१ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299578.html १४८५] || २२ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|OMA}} [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299583.html १४८९] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|PHI}} || {{flagicon|OMA}} [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318357.html १५५३] || ९ जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} || rowspan=5 | [[२०२२ जर्मनी तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318358.html १५५५] || ९ जून २०२२ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318359.html १५५६] || १० जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318362.html १५६५] || ११ जून २०२२ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1318363.html १५६७] || १२ जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339205.html १८६५] || ४ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} || rowspan=4 | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२२-२३|२०२२ स्पेन तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339206.html १८६६] || ४ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339208.html १८७०] || ५ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1339209.html १८७४] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ESP}} || {{flagicon|ESP}} [[डेझर्ट स्प्रिंग क्रिकेट मैदान]], [[आंदालुसिया|अल्मेरिया]] || {{cr|ESP}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380581.html २०८५] || ९ जून २०२३ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} || rowspan=6 | |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380582.html २०८७] || १० जून २०२३ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380583.html २०९०] || १० जून २०२३ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380584.html २०९३] || ११ जून २०२३ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|GER}} [[बायर स्पोर्टस्टेडियन]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381451.html २११९] || २९ जून २०२३ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GER}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381452.html २१२०] || ३० जून २०२३ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383070.html २१४९] || २० जुलै २०२३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|SCO}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता#प्रादेशिक अंतिम फेरी|२०२४ आय.सी.सी. ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383072.html २१५१] || २१ जुलै २०२३ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|SCO}} [[एडिनबरा|गोल्डनएकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383076.html २१५९] || २३ जुलै २०२३ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383082.html २१६७] || २५ जुलै २०२३ || {{cr|JER}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|JER}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1383086.html २१७८] || २८ जुलै २०२३ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|SCO}} [[दि ग्रँज क्लब आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[एडिनबरा]] || {{cr|ITA}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387243.html २१९५] || १४ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GER}} || rowspan=3 | |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387244.html २१९६] || १४ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GUE}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387245.html २१९७] || १५ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|GUE}} || {{flagicon|NED}} [[नेदरलँड्स|स्पोर्टपार्क हेट स्कूट्सवेल्ड]], [[नेदरलँड्स|डेव्हेंटर]] || {{cr|GUE}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439814.html २७४१] || ८ जुलै २०२४ || {{cr|GIB}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} || rowspan=4 | [[२०२४-२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'ब' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439819.html २७४५] || ९ जुलै २०२४ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439822.html २७५१] || ११ जुलै २०२४ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439833.html २७६१] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492880.html ३२७६] || ५ जुलै २०२५ || {{cr|MWI}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|GER}} || rowspan=6 | [[२०२५ मलावी चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492881.html ३२८०] || ६ जुलै २०२५ || {{cr|BHR}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|BHR}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492883.html ३२८३] || ७ जुलै २०२५ || {{cr|TAN}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|GER}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492888.html ३२९८] || १० जुलै २०२५ || {{cr|MWI}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|MWI}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492890.html ३३०९] || १२ जुलै २०२५ || {{cr|TAN}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|TAN}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1492891.html ३३१३] || १३ जुलै २०२५ || {{cr|MWI}} || {{flagicon|MWI}} [[ब्लँटायर|टीसीए ओव्हल]], [[ब्लँटायर]] || {{cr|GER}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533385.html] || १ मे २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD || rowspan=5 | |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533386.html] || १ मे २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533387.html] || २ मे २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533388.html] || २ मे २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1533389.html] || ३ मे २०२६ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|GER}} [[बेयर उर्डिंगेन क्रिकेट मैदान]], [[क्रेफेल्ड]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:जर्मनी क्रिकेट|टी२० सामने]] 2gpvbmmb1jmndipo906mq8igwtgy65n 0 317168 2680750 2604103 2026-04-24T18:08:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680750 wikitext text/x-wiki खालील यादी कूक द्वीपसमूह क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. कूक द्वीपसमूहने ९ सप्टेंबर २०२२ रोजी सामोआ विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | कूक द्वीपसमूहने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333919.html १७६३] || ९ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|SAM}} || rowspan=6 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत 'अ' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333920.html १७६५] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|FIJ}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333922.html १७६७] || ११ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333924.html १७७०] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333927.html १७७३] || १४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|FIJ}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333929.html १७७५] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|VAN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333919.html २७७५] || १७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|COK}} || rowspan=6 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत 'अ' पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444954.html २७७७] || १९ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444957.html २७८०] || २० ऑगस्ट २०२४ || {{cr|FIJ}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444959.html २७८२] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444961.html २७९४] || २३ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444962.html २७९८] || २४ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|FIJ}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482819.html ३१७५] || ७ मे २०२५ || {{cr|THA}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|COK}} || rowspan=3 | [[२०२५ सनो शहर पुरुष आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482821.html ३१७८] || ९ मे २०२५ || {{cr|THA}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|THA}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482822.html ३१७९] || ९ मे २०२५ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|JPN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482826.html ३१८१] || १३ मे २०२५ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|JPN}} || rowspan=2 | |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482827.html ३१८२] || १४ मे २०२५ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] || {{cr|JPN}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532639.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|KOR}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || rowspan=2 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता|२०२८ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532642.html] || ९ मे २०२६ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} 6hbabrs3wql2ag18tumelnlr4zq7cji 0 318307 2680761 2550878 2026-04-24T18:32:30Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680761 wikitext text/x-wiki खालील यादी फिजी क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. फिजीने ९ सप्टेंबर २०२२ रोजी व्हानूआतू विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | फिजीने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333918.html १७६२] || ९ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|VAN}} || rowspan=6 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत अ गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333920.html १७६५] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|COK}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333923.html १७६८] || ११ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333925.html १७७१] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|VAN}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333927.html १७७३] || १४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|COK}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|COK}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1333928.html १७७४] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|VAN}} [[इंडिपेन्डन्स पार्क]], [[पोर्ट व्हिला]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1362244.html २०२५] || १४ मार्च २०२३ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|FIJ}} [[सुवा|अल्बर्ट पार्क क्र.१]], [[सुवा]] || {{cr|FIJ}} || rowspan=4 | [[२०२३ पुरुष पॅसिफिक आयलँड क्रिकेट चॅलेंज|२०२३ पुरुष प्रशांत द्वीप चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1362245.html २०२७] || १६ मार्च २०२३ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|FIJ}} [[सुवा|अल्बर्ट पार्क क्र.१]], [[सुवा]] || {{cr|VAN}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1363550.html २०२८] || १७ मार्च २०२३ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|FIJ}} [[सुवा|अल्बर्ट पार्क क्र.२]], [[सुवा]] || {{cr|VAN}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1363552.html २०२९] || १८ मार्च २०२३ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|FIJ}} [[सुवा|अल्बर्ट पार्क क्र.१]], [[सुवा]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444953.html २७७६] || १७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|SAM}} || rowspan=6 | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता अ|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत अ गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444955.html २७७८] || १९ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|VAN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444957.html २७८०] || २० ऑगस्ट २०२४ || {{cr|COK}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444958.html २७८१] || २१ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SAM}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|SAM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444960.html २७९३] || २३ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1444962.html २७९८] || २४ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|COK}} || {{flagicon|SAM}} [[फलेटा ओव्हल|फालेटा ओव्हल २]], [[अपिया]] || {{cr|FIJ}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532638.html] || ८ मे २०२६ || {{cr|VAN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || rowspan=2 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक पूर्व आशिया-पॅसिफिक उप-प्रादेशिक पात्रता|२०२८ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532644.html] || १० मे २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} exmb73mfjduxse4oz69qetpwguyflh2 0 318311 2680768 2650644 2026-04-24T18:50:03Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680768 wikitext text/x-wiki खालील यादी हंगेरी क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. हंगेरीने २ सप्टेंबर २०२१ रोजी चेक प्रजासत्ताक विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | हंगेरीने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275270.html १२४६] || २ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|ROM}} [[रोमेनिया|मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|HUN}} || rowspan=4 | [[२०२१ ट्वेंटी२० काँटिनेंटल चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275272.html १२५२] || ३ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[रोमेनिया|मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275274.html १२५४] || ४ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|ROM}} [[रोमेनिया|मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|LUX}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275276.html १२५९] || ५ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|ROM}} [[रोमेनिया|मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310171.html १५२३] || १० मे २०२२ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|MLT}} || rowspan=6 | [[२०२२ व्हॅलेटा चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310172.html १५२४] || १० मे २०२२ || {{cr|GIB}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310175.html १५२७] || ११ मे २०२२ || {{cr|BUL}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310178.html १५३०] || १२ मे २०२२ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310182.html १५३४] || १४ मे २०२२ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|CZE}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310186.html १५३८] || १५ मे २०२२ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[माल्टा|मार्सा]] || {{cr|CZE}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317140.html १५४८] || ४ जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|AUT}} || rowspan=3 | |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317141.html १५४९] || ४ जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || अनिर्णित |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317142.html १५५०] || ५ जून २०२२ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|AUT}} [[सीबार्न क्रिकेट मैदान]], [[ऑस्ट्रिया|लोवर ऑस्ट्रिया]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320971.html १५८४] || २८ जून २०२२ || {{cr|DEN}} || {{flagicon|BEL}} [[मर्सीन]], [[गेंट]] || {{cr|DEN}} || rowspan=4 | [[२०२२-२३ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२४ आय.सी.सी. पुरूष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'क' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320976.html १५९०] || २९ जून २०२२ || {{cr|BEL}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|BEL}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320978.html १५९३] || १ जुलै २०२२ || {{cr|GIB}} || {{flagicon|BEL}} [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेल्जियम|वॉटरलू]] || {{cr|GIB}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320985.html १६०४] || ३ जुलै २०२२ || {{cr|Israel}} || {{flagicon|BEL}} [[मर्सीन]], [[गेंट]] || {{cr|Israel}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380585.html २०८९] || १० जून २०२३ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|CZE}} || rowspan=5 | |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380586.html २०९२] || ११ जून २०२३ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || बरोबरीत |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1380587.html २०९५] || ११ जून २०२३ || {{cr|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट स्टेडियम (स्कॉट पेज खेळपट्टी)|विनॉर क्रिकेट स्टेडियम]], [[प्राग]] || {{cr|CZE}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1390167.html २१८९] || ५ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1390169.html २१९०] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436472.html २६५३] || ९ जून २०२४ || {{cr|POR}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|POR}} || rowspan=4 | [[२०२४-२५ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप पात्रता|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक युरोप 'अ' गट पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436482.html २६७०] || १२ जून २०२४ || {{cr|ISR}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436483.html २६७३] || १३ जून २०२४ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|ROM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1436488.html २६८४] || १५ जून २०२४ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|ITA}} [[रोम|सिमार क्रिकेट मैदान]], [[रोम]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470186.html ३०८७] || ३ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} || rowspan=4 | [[२०२५ माल्टा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470188.html ३०८९] || ४ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470189.html ३०९०] || ४ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1470191.html ३०९२] || ५ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा, माल्टा|मार्सा]] || {{cr|HUN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486786.html ३२५४] || २१ जून २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} || rowspan=3 | |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486787.html ३२५६] || २१ जून २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1486788.html ३२६०] || २२ जून २०२५ || {{cr|SVN}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490885.html ३२६७] || २७ जून २०२५ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|AUT}} || rowspan=3 | [[२०२५ ट्वेंटी२० काँटिनेंटल चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490887.html ३२६९] || २७ जून २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|ROM}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490890.html ३२७४] || २९ जून २०२५ || {{cr|FRA}} || {{flagicon|ROM}} [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], [[इल्फोव्ह काउंटी]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495655.html ३३६५] || २५ जुलै २०२५ || {{cr|ROM}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|ROM}} || rowspan=4 | [[२०२५ हंगेरी चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495656.html ३३६८] || २५ जुलै २०२५ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495658.html ३३७३] || २६ जुलै २०२५ || {{cr|AUT}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|AUT}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1495660.html ३३७९] || २७ जुलै २०२५ || {{cr|LUX}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जीबी ओव्हल]], [[हंगेरी|सोड्लिगेट]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498191.html ३४०९] || १७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SWE}} || {{flagicon|NOR}} [[ओस्लो|स्टुबेरुडमायरा क्रिकेट मैदान]], [[ओस्लो]] || {{cr|SWE}} || rowspan=2 | [[२०२५ नॉर्वे तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498192.html ३४१०] || १७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|NOR}} || {{flagicon|NOR}} [[ओस्लो|स्टुबेरुडमायरा क्रिकेट मैदान]], [[ओस्लो]] || {{cr|NOR}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1499544.html ३४१९] || २९ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|SRB}} || rowspan=4 | [[२०२५ पूर्व युरोप ट्वेंटी२० चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1499545.html ३४२०] || २९ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|CRO}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1499547.html ३४२३] || ३० ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|SRB}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1499550.html ३४३०] || ३१ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SRB}} || {{flagicon|HUN}} [[हंगेरी|जी.बी. ओव्हल]], [[हंगेरी|सोझ्लिद्गेत]] || {{cr|HUN}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} mry599m3vxe5ln8ygtictbhw9dc0rtm 0 338114 2680760 2678099 2026-04-24T18:26:00Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680760 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने १३ जून २००५ रोजी ऑस्ट्रेलिया विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/211028.html २] || १३ जून २००५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225271.html ७] || १५ जून २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225263.html ८] || २८ ऑगस्ट २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|PAK}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249227.html १३] || ९ जानेवारी २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258463.html १५] || २८ जून २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258464.html १६] || २९ जून २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287858.html २५] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287861.html २८] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287867.html ३४] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287869.html ३६] || १८ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300435.html ५३] || ५ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} || rowspan=4 | |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300436.html ५४] || ७ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296903.html ५६] || १३ जून २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/352674.html ८६] || १५ मार्च २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355991.html ९०] || ५ जून २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|NED}} || rowspan=5 | [[२००९ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355996.html ९५] || ७ जून २००९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356004.html १०३] || ११ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान (नॉटिंगहॅम)|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356011.html १११] || १५ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350050.html ११९] || ३० ऑगस्ट २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित || rowspan=5 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/387563.html १२४] || १३ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/387563.html १२५] || १५ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440945.html १४४] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440946.html १४५] || २० फेब्रुवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412685.html १५८] || ३ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=7 | [[२०१० आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412681.html १६०] || ४ मे २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गयाना]] || अर्निर्णित |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412689.html १६३] || ६ मे २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412694.html १६८] || ८ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412698.html १७२] || १० मे २०१० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[बोसेजू मैदान]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412701.html १७५] || १३ मे २०१० || {{cr|SRI}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[बोसेजू मैदान]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412703.html १७७] || १६ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426417.html १८६] || ५ सप्टेंबर २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=16 | |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426418.html १८७] || ७ सप्टेंबर २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/446960.html १९७] || १२ जानेवारी २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/446961.html १९८] || १४ जानेवारी २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474466.html २०१] || २५ जून २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|SRI}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/525816.html २०७] || २३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/525817.html २०८] || २५ सप्टेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531635.html २२६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531636.html २२८] || २५ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531637.html २२९] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|ENG}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/534208.html २४६] || २४ जून २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान (नॉटिंगहॅम)|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/534233.html २५८] || ८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|RSA}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/534234.html २६०] || १० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/534235.html २६२] || १२ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533277.html २६८] || २१ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} || rowspan=5 | [[२०१२ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533285.html २७६] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533288.html २७९] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533293.html २८४] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SRI}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=15 | |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/569237.html ३०१] || ९ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|ENG}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/569238.html ३०२] || १२ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/569239.html ३०४] || १५ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566926.html ३१७] || २५ जून २०१३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|NZL}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566927.html ३१८] || २७ जून २०१३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566937.html ३२८] || २९ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566938.html ३२९] || ३१ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636164.html ३५४] || २९ जानेवारी २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636165.html ३५५] || ३१ जानेवारी २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636166.html ३५६] || २ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[स्टेडियम ऑस्ट्रेलिया]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636536.html ३६१] || ९ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636537.html ३६२] || ११ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/636538.html ३६४] || १३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682925.html ३८०] || २२ मार्च २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१४ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682939.html ३८७] || २७ मार्च २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682947.html ३९१] || २९ मार्च २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682953.html ३९४] || ३१ मार्च २०१४ || {{cr|NED}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|NED}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667887.html ४०१] || २० मे २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} || rowspan=9 | |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743953.html ४२३] || २३ जून २०१५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743975.html ४५३] || ३१ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902649.html ४६८] || २६ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902651.html ४६९] || २७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902653.html ४७३] || ३० नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || टाय |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800479.html ५०३] || १९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800481.html ५०६] || २१ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951331.html ५३७] || १६ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | [[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951339.html ५४०] || १८ मार्च २०१६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951351.html ५४६] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951361.html ५५१] || २६ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951369.html ५५५] || ३० मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html ५५७] || ३ एप्रिल २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/913633.html ५६१] || ५ जुलै २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/913663.html ५६६] || ७ सप्टेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|PAK}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1031431.html ६१४] || २१ जून २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1031433.html ६१५] || २३ जून २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|SA}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1031435.html ६१६] || २५ जून २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1031665.html ६२२] || १६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072317.html ६४५] || ७ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[ट्रान्स-टास्मन तिरंगी मालिका, २०१७-१८|२०१७-१८ ट्रान्स-टास्मन तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072318.html ६४६] || १० फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072319.html ६४७] || १३ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072321.html ६५०] || १८ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119542.html ६७९] || २७ जून २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=37 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140384.html ७०३] || २७ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1158071.html ७५०] || ५ मार्च २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इस्लेट]] || {{cr|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1158072.html ७५१] || ८ मार्च २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|ENG}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1158073.html ७५२] || १० मार्च २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|ENG}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152840.html ७७२] || ५ मे २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187665.html ९९२] || १ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187666.html ९९८] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187667.html १००१] || ५ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सॅक्स्टन ओव्हल]], [[नेल्सन (न्यू झीलंड)|नेल्सन]] || {{cr|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187668.html १००८] || ८ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|ENG}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187669.html १०१२] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || बरोबरीत |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185313.html १०३९] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[इस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185314.html १०४१] || १४ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1185315.html १०४३] || १६ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198244.html १०८७] || २८ ऑगस्ट २०२० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198245.html १०९३] || ३० ऑगस्ट २०२० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198246.html १०९४] || १ सप्टेंबर २०२० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|PAK}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198235.html १०९५] || ४ सप्टेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198236.html १०९६] || ६ सप्टेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198237.html १०९७] || ८ सप्टेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237122.html ११०९] || २७ नोव्हेंबर २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237123.html ११११] || २९ नोव्हेंबर २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|ENG}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237124.html १११३] || १ डिसेंबर २०२० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलॅंड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249206.html ११६५] || २३ जून २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249207.html ११६८] || २४ जून २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249208.html ११७४] || २६ जून २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239540.html ११९१] || १६ जुलै २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान (नॉटिंगहॅम)|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239541.html ११९३] || १८ जुलै २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239542.html ११९५] || २० जुलै २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273725.html १३५४] || २३ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[२०२१ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273731.html १३६९] || २७ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273737.html १३७९] || ३० ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273740.html १३८२] || १ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273750.html १४००] || ६ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273754.html १४१५] || १० नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|NZ}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256720.html १४५३] || २२ जानेवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} || rowspan=21 | |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256721.html १४५४] || २३ जानेवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256722.html १४५५] || २६ जानेवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256723.html १४५६] || २९ जानेवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256724.html १४५७] || ३० जानेवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- | १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276913.html १६९३] || २७ जुलै २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276914.html १६९८] || २८ जुलै २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|SA}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276915.html १७१७] || ३१ जुलै २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327228.html १७८९] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327229.html १७९३] || २२ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327230.html १७९५] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327231.html १७९८] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327232.html १८०१] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327233.html १८०२] || ३० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327234.html १८०४] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} |- | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317486.html १८१२] || ९ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317487.html १८१७] || १२ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|ENG}} |- | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317488.html १८२०] || १४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298148.html १८४०] || २२ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=6 | [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298154.html १८४६] || २६ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298167.html १८५८] || १ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[द गब्बा|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298173.html १८६७] || ५ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html १८७९] || १३ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1351400.html २०१८] || ९ मार्च २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|BAN}} || rowspan=14 | |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1351401.html २०२३] || १२ मार्च २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1351402.html २०२६] || १४ मार्च २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336048.html २२२५] || ३० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336049.html २२२९] || १ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336050.html २२३१] || ३ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NZ}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336051.html २२३२] || ५ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|NZ}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1373579.html २३९७] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1373580.html २४०२] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनेडा]] || {{cr|WIN}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1373581.html २४०७] || १६ डिसेंबर २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनेडा]] || {{cr|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1373582.html २४१४] || १९ डिसेंबर २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1373583.html २४१५] || २१ डिसेंबर २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1385688.html २६२३] || २५ मे २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1385690.html २६३१] || ३० मे २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415706.html २६३७] || ४ जून २०२४ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415717.html २६५०] || ८ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415727.html २६७८] || १३ जून २०२४ || {{cr|OMN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415734.html २६८८] || १५ जून २०२४ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415742.html २७०९] || १९ जून २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415745.html २७१२] || २१ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415749.html २७१९] || २३ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1385697.html २८५०] || ११ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=8 | |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1385698.html २५८१] || १३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433373.html २९४०] || ९ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433374.html २९४३] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433375.html २९५०] || १४ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|ENG}} |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433376.html २९५६] || १६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433377.html २९५८] || १७ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || अनिर्णित |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} || rowspan=17 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448346.html ३२०५] || ६ जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448347.html ३२१३] || ८ जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, ब्रिस्टल|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448348.html ३२१८] || १० जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448357.html ३४४५] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448358.html ३४५०] || १२ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448360.html ३४६१] || १७ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448362.html ३४६७] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491717.html ३५२७] || १८ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491718.html ३५३२] || २० ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1491719.html ३५३३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || अनिर्णित |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1507719.html ३६७६] || ३० जानेवारी २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1507720.html ३६८१] || १ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1507721.html ३६८३] || ३ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512723.html ३६८८] || ८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512733.html ३७००] || ११ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512741.html ३७०९] || १४ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|IND}} [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512747.html ३७१७] || १६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ITA}} || {{flagicon|IND}} [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512760.html ३७२९] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512763.html ३७३२] || २४ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512767.html ३७४४] || २७ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html] || १ जुलै २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || TBD || rowspan=13 | |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || TBD |- | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, ब्रिस्टल|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || TBD |- | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || TBD |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html] || १९ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || TBD |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528706.html] || २१ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528707.html] || २४ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || TBD |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528708.html] || २७ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || TBD |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528709.html] || २९ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || TBD |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528710.html] || २ डिसेंबर २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंडमधील क्रिकेट|टी२०]] rkvhy7d80rb5cg1o28481cstvhxiav9 0 345210 2680767 2650628 2026-04-24T18:45:36Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680767 wikitext text/x-wiki खालील यादी जिब्राल्टर महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. जिब्राल्टरने २० एप्रिल २०२४ रोजी एस्टोनियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | जिब्राल्टरने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1427420.html १८२३] || २० एप्रिल २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|GIB}} [[युरोपा स्पोर्ट्स पार्क]], [[जिब्राल्टर]] || {{crw|GIB}} || rowspan=3 | |- | २ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1427421.html १८२६] || २१ एप्रिल २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|GIB}} [[युरोपा स्पोर्ट्स पार्क]], [[जिब्राल्टर]] || {{crw|GIB}} |- | ३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1427422.html १८२७] || २१ एप्रिल २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|GIB}} [[युरोपा स्पोर्ट्स पार्क]], [[जिब्राल्टर]] || {{crw|GIB}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438090.html १९२१] || १४ जून २०२४ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} || rowspan=4 | [[२०२४ महिला मध्य युरोप कप|२०२४ महिला मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438092.html १९२३] || १५ जून २०२४ || {{crw|CRO}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CRO}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438094.html १९२५] || १६ जून २०२४ || {{crw|CRO}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438095.html १९२६] || १६ जून २०२४ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} |- | ८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1464722.html २१५५] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|JER}} || {{flagicon|GIB}} [[युरोपा स्पोर्ट्स पार्क]], [[जिब्राल्टर]] || {{crw|JER}} || rowspan=2 | |- | ९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1464723.html २१५७] || १६ डिसेंबर २०२४ || {{crw|JER}} || {{flagicon|GIB}} [[युरोपा स्पोर्ट्स पार्क]], [[जिब्राल्टर]] || {{crw|JER}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483812.html २३५९] || ११ जून २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} || rowspan=4 | [[२०२५ महिला मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483813.html २३६२] || ११ जून २०२५ || {{crw|AUT}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|AUT}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487658.html २३६५] || १२ जून २०२५ || {{crw|AUT}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|AUT}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1487660.html २३७०] || १३ जून २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496809.html २४३०] || २ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{crw|EST}} || rowspan=6 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496810.html २४३१] || २ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{crw|GIB}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496811.html २४३२] || ३ ऑगस्ट २०२५ || {{crw|EST}} || {{flagicon|EST}} [[तालिन|एस्टोनियन राष्ट्रीय क्रिकेट आणि रग्बी मैदान]], [[तालिन]] || {{crw|GIB}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:जिब्राल्टरमधील क्रिकेट|महिला क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] c43j99tk53fpg8w6qrj4wcnmkcm8itq 0 351141 2680755 2678604 2026-04-24T18:13:49Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680755 wikitext text/x-wiki खालील यादी क्रोएशिया महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. क्रोएशियाने १४ जून २०२४ रोजी चेक प्रजासत्ताक विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | क्रोएशियाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438091.html १९२२] || १४ जून २०२४ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CRO}} || rowspan=4 | [[२०२४ महिला मध्य युरोप कप|२०२४ महिला मध्य युरोप चषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438092.html १९२३] || १५ जून २०२४ || {{crw|GIB}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CRO}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438093.html १९२४] || १५ जून २०२४ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CRO}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438094.html १९२५] || १६ जून २०२४ || {{crw|GIB}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|GIB}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1457473.html २१०६] || २६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|ESP}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{crw|ESP}} || rowspan=6 | |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1457474.html २१०८] || २६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|ESP}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{crw|ESP}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1457475.html २११०] || २७ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|ESP}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{crw|ESP}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1457476.html २११२] || २७ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|ESP}} || {{flagicon|CRO}} [[झाग्रेब|म्लाडोस्ट क्रिकेट मैदान]], [[झाग्रेब]] || {{crw|ESP}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483068.html २२७७] || ५ मे २०२५ || {{crw|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा (माल्टा)|मार्सा]] || {{crw|MLT}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483069.html २२७८] || ५ मे २०२५ || {{crw|MLT}} || {{flagicon|MLT}} [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], [[मार्सा (माल्टा)|मार्सा]] || {{crw|MLT}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} oqgwjaqwg1i725r39phiuybjz1lcdmx 0 351142 2680757 2678603 2026-04-24T18:17:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2680757 wikitext text/x-wiki खालील यादी सायप्रस महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. सायप्रसने १७ जून २०२४ रोजी एस्टोनिया विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | सायप्रसने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438096.html १९२७] || १७ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} || rowspan=8 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438097.html १९२९] || १७ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438098.html १९३०] || १८ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438099.html १९३२] || १८ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438100.html १९३३] || १९ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || अनिर्णित |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1438101.html १९३६] || १९ जून २०२४ || {{crw|EST}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450467.html २०१६] || १४ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|SRB}} || {{flagicon|SRB}} [[लिसिकजी जराक क्रिकेट मैदान]], [[बेलग्रेड]] || {{crw|CYP}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450468.html २०२१] || १४ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|SRB}} || {{flagicon|SRB}} [[लिसिकजी जराक क्रिकेट मैदान]], [[बेलग्रेड]] || {{crw|CYP}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478414.html २२३६] || १८ एप्रिल २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|JER}} || rowspan=6 | [[२०२५ सायप्रस महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478417.html २२३९] || १८ एप्रिल २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|IOM}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478419.html २२४१] || १९ एप्रिल २०२५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478420.html २२४२] || १९ एप्रिल २०२५ || {{crw|JER}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|JER}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478423.html २२४५] || २० एप्रिल २०२५ || {{crw|IOM}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|IOM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478425.html २२४७] || २० एप्रिल २०२५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|DEN}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483063.html २२६६] || २ मे २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CYP}} || rowspan=11 | |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483064.html २२६७] || २ मे २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CYP}} |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483065.html २२७१] || ३ मे २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CYP}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483066.html २२७२] || ३ मे २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CYP}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1483067.html २२७५] || ४ मे २०२५ || {{crw|CZE}} || {{flagicon|CZE}} [[विनॉर क्रिकेट मैदान]], [[प्राग]] || {{crw|CYP}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529780.html २६९५] || ३ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529781.html २६९६] || ३ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529782.html २६९७] || ४ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529783.html २६९८] || ४ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || अनिर्णित |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529784.html २६९९] || ५ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|CYP}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529785.html २७००] || ५ एप्रिल २०२६ || {{crw|GRE}} || {{flagicon|CYP}} [[हॅपी व्हॅली मैदान|हॅपी व्हॅली मैदान क्र.२]], [[एपिस्कोपी, लिमासोल|एपिस्कोपी]] || {{crw|GRE}} |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:सायप्रस क्रिकेट|टी२०]] 1pcvwc295ttg7jhcl93b82a4b3suva4 0 377609 2680859 2679983 2026-04-25T08:39:30Z Ketaki Modak 21590 2680859 wikitext text/x-wiki अव्वल इंग्रजी काळात मराठीमध्ये मोठ्या प्रमाणात भाषांतराला सुरुवात झाली. त्या काळाला भाषांतरयुग असेही संबोधले गेले. आजही मराठीमध्ये अनुवाद करणाऱ्या व्यक्तींची संख्या लक्षणीय आहे. सदर यादी नावांच्या आद्याक्षरानुसार आहे. {| class="wikitable" |'''नाव''' |'''जन्मवर्ष''' |'''अनुवादाचा अनुभव (वर्षे)''' |'''कोणत्या भाषेतून कोणत्या भाषेत?''' |'''प्रकाशित अनुवाद (पुस्तकांची संख्या)''' |'''प्रकाशन संस्था''' |'''साहित्यप्रकार कथा.''' |'''अन्य तपशील''' |- | rowspan="4" align="left" |अनिल विद्याधर आठलेकर | rowspan="4" align="left" |१९८२- | rowspan="4" align="left" |१० वर्षे | align="left" |इंग्रजी/हिंदी/मराठी - कन्नड, | rowspan="4" align="left" |५ | rowspan="4" | | rowspan="4" align="left" |कादंबरी, लेख, ललित, कॉमिक्स, अध्यात्म/धार्मिक विषय, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, प्रश्नपत्रिका, वैद्यकीय अनुवाद, अन्य... |कन्नड चित्रपटासाठी डबिंग हेड म्हणून काम, |- | align="left" |कन्नड - मराठी/हिंदी |जाहिरातीसाठी कन्नड व्हॉईसओव्हर, |- | |मराठी चित्रपटासाठी गीतलेखन |- | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | |- | rowspan="2" align="left" |अपर्णा झा | rowspan="2" align="left" |१९४२- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |बंगाली - मराठी, | rowspan="2" align="left" |५ | rowspan="2" align="left" |[[पद्मगंधा प्रकाशन]], मेहेता प्रकाशन पुणे, साहित्य प्रसार केंद्र नागपूर | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक | rowspan="2" align="left" |मराठी - बंगाली शब्दकोष, नोव्हेंबर २०२३ |- | align="left" |मराठी - बंगाली |- | rowspan="2" align="left" |अभय अरुण इनामदार | rowspan="2" align="left" |१९७५- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>अभय इनामदार, Spinewise - मिहाना पब्लिकेशन्स </ref> | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, | rowspan="2" align="left" |आरोग्यसेवा व लीगल क्षेत्रातील अनुवादाचे काम. ब्रोशर्स, माहितीपत्रके व इतर अनुवाद (तांत्रिक, व्यावसायिक आणि भावनिक लिखाणाचा अनुवाद)   |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | rowspan="2" align="left" |अमर अरुण देवगांवकर | rowspan="2" align="left" |१९९६- | rowspan="2" align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, | rowspan="2" align="left" |६ | rowspan="2" align="left" |मंजुल प्रकाशन, कथा (नवी दिल्ली), विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |मराठी-इंग्रजी, हिंदी-मराठी |- | align="left" |[[अविनाश बिनीवाले]] | align="left" |१९४३- | | align="left" |जर्मन-मराठी, रशियन-मराठी,मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |[[अशोक जैन]] | align="left" |१९४४-२०१४ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="3" align="left" |अक्षता प्रसाद देशपांडे | rowspan="3" align="left" |१९६९ - | rowspan="3" align="left" |२० वर्षाहून अधिक | rowspan="3" align="left" |मराठी - कन्नड कन्नड - मराठी | rowspan="3" align="left" |५ | rowspan="3" | | rowspan="3" align="left" |आत्मचरित्र, प्रेरणादायक पुस्तकं, कथा, लेख |डॉ. [[विठ्ठल कामत]] यांची सगळी पुस्तकं कन्नडमध्ये अनुवादित. |- |फ़ुलाला सुगंध मातीचा या मराठी मालिकेचा कन्नड अनुवाद आणि पटकथा लेखन, |- |झी साठी शॉर्ट ड्रामाचा अनुवाद |- | align="left" |आदित्य आनंद हर्डीकर | align="left" |१९७४- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | |- | align="left" |आरती अरुण देवगांवकर | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |१४ | align="left" |विश्वकर्मा पब्लिकेशन्स, मंजुल प्रकाशन, भारतीय विचार साधना | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | rowspan="2" align="left" |[[आश्लेषा महाजन|आश्लेषा शिरीष महाजन]] | rowspan="2" align="left" |१९६९- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |११ | rowspan="2" align="left" |मनाक्षरे प्रकाशन पुणे, प्रथम बुक्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, कविता, बाल साहित्य | rowspan="2" | १ कादंबरी, बाकी बालसाहित्याच्या दहा+ पुस्तिका, ई-पुस्तिका |- | align="left" |संस्कृत - मराठी |- | align="left" |[[उमा कुलकर्णी|उमा विरुपाक्ष]] [[उमा कुलकर्णी|कुलकर्णी]] | align="left" |१९५०- | | align="left" |कन्नड-मराठी | | | | |- | align="left" |[[कविता महाजन]] | align="left" |१९६७-२०१८ | | | | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]] | | [[इस्मत चुगताई]] या उर्दू लेखिकाच्या लघुकथांचा अनुवाद - राजाई या नावाने प्रकाशित; त्याला [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी]] पुरस्कार प्राप्त <ref>https://www.business-standard.com/article/pti-stories/marathi-writer-kavita-mahajan-passes-away-118092701284_1.html</ref> |- | align="left" |[[गोपाळ गणेश आगरकर]] | align="left" |१८५६-१८९५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |[[गोरख थोरात|गोरख निवृत्ती थोरात]] | align="left" |१९६९- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिंदी | align="left" |३३ <ref>राडा, भाऊ पाध्ये, अनुवाद - गोरख थोरात, सेतु प्रकाशन</ref> | align="left" |राजकमल प्रकाशन नवी दिल्ली, सेतु प्रकाशन नवी दिल्ली, साहित्य अकादमी नवी दिल्ली, भारतीय ज्ञानपीठ प्रकाशन नवी दिल्ली | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | align="left" |०३ राष्ट्रीय, ०२ राज्यस्तरीय आणि ०१ प्रादेशिक पुरस्कार |- | align="left" |[[चंद्रकांत भोंजाळ|चंद्रकांत केशव भोंजाळ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/chandrakant-bhonjal-writes-about-books-and-reading|title=अनुवादकाचे वाचन....|last=चंद्रकांत भोंजाळ|website=|language=|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> | align="left" |१९५४- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |हिंदी - मराठी | align="left" |७० | align="left" |अक्षर प्रकाशन, संधिकाल प्रकाशन, अनघा प्रकाशन, दिलीपराज प्रकाशन, | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | |- | align="left" |[[चंद्रकांत पाटील|चंद्रकांत नागेशराव पाटील]] | | | align="left" |मराठी-हिंदी | | | | |- | align="left" |चित्रा पिंपळे | align="left" |१९५५ - | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - हिन्दी, इंग्लिश - हिन्दी | align="left" |१० | align="left" |हेडविग,मंजुल | align="left" |कादंबरी, कविता, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |जयश्री टेंगशे | align="left" |१९५०- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |विश्वकर्मा प्रकाशन, पुणे सरस्वती पब्लिकेशन्स, कोल्हापूर | align="left" |आध्यात्मिक लेखन | |- | align="left" |जयश्री बोकील | align="left" |१९६९- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, संस्कृत-मराठी. | align="left" |३ | align="left" |बुक गंगा | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |जिल्पा खत्री. |१९७२- |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराथी-मराठी गुजराथी- इंग्रजी मराठी-गुजराथी इंग्रजी-गुजराथी |३ | align="left" |भारतीय विचार साधना पुणे, फिंगरप्रिंट- प्रकाश बुक्स, वरदा प्रकाशन |सेल्फ हेल्प श्रेणीतील पुस्तके, इतिहास विषयक पुस्तके | |- | align="left" |ज्योती आफळे | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस अनुबंध प्रकाशन | | [[पेरी मेसन]] या वकिलाची मध्यवर्ती भूमिका ठेवून [[अर्ल स्टॅनले गार्डनर]] यांनी अनेक कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्यातील ३ कादंबऱ्यांचा अनुवाद केला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2022-06-12|title=पेरी मेसन|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%A8&oldid=2122610|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> |- | align="left" |ज्योती कुंटे <ref>लेखक परिचय - कोसबाड की पहाडीसे (पद्मश्री अनुताई वाघ)</ref> | align="left" |१९५१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | align="left" | | align="left" |बुक गंगा | align="left" |कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |[[केतकी मोडक|डॉ.केतकी मोडक]] | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्रीअरविंद सोसायटी]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | align="left" |[[अरविंद घोष|श्रीअरविंद]] व [[मीरा अल्फासा|श्रीमाताजी]] यांच्या साहित्याचा अनुवाद, [[अभीप्सा (मासिक)|अभीप्सा]] (संपूर्णपणे अनुवादित असलेल्या) मासिकातून प्रकाशित. |- | align="left" |[[छाया महाजन|डॉ.छाया महाजन]] | align="left" |१९४९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |डॉ.वर्षा तोडमल | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |डॉ.शंतनू अभ्यंकर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/dr-shantanu-abhyankar-writes-about-translations|title=केल्याने भाषांतर...|website=|language=en|access-date=2026-04-20|url-status=live}}</ref> | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" | | align="left" | | |- | align="left" |डॉ.संपदा पाटगावकर | align="left" |१९६१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी- मराठी, | | align="left" |हेडविग मिडिया,मधुश्री पब्लिकेशन | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | |- | align="left" |डॉ. सुनंदा महाजन | align="left" | | align="left" | | align="left" |जर्मन-मराठी | | | align="left" | |केल्याने भाषांतर या त्रैमासिकाच्या संपादिका <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/saptarang/dr-sunanda-mahajan-writes-contemporary-german-literature-pjp78|title=समकालीन जर्मन साहित्य|last=वृत्तसेवा|first=सकाळ|date=2022-01-02|website=Marathi News Esakal|language=mr|access-date=2026-04-21}}</ref> |- | align="left" |तेजश्री सौरभ जोशी | align="left" |१९८१- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - मराठी, मराठी - फ्रेंच | | | align="left" |लघुकथा | |- | align="left" |तेजाली चंद्रकांत शहासने | align="left" |१९८४- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |विधी महाविद्यालय, बीबीसी वर्ल्ड सर्विस, चांगुलपणाची चळवळ | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |कायदेविषयक, वैचारिक लेख, शैक्षणिक साहित्य, बातम्या, वेबसाईटसाठी आवश्यक व्यावसायिक, माहितीपर मजकूर   |- | align="left" |दत्तात्रय तथा प्रमोद गोविंद शेजवलकर | align="left" |१९५१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | | align="left" |१० | align="left" |[[राजहंस प्रकाशन]], मेहता प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, अन्य | align="left" |` |- | align="left" |दीपश्री विवेक करंदीकर | align="left" |१९७३- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |अन्य | align="left" |ऍप्सच्या लोकलायझेशनसाठी कार्यरत |- | rowspan="2" align="left" |नारायण माधवराव हरळीकर | rowspan="2" align="left" |१९४८- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, नाटक, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" align="left" |वृत्तपत्रीय भाषांतर, जाहिरातींसाठी भाषांतर. |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - हिंदी, |- | rowspan="2" align="left" |नीता कुलकर्णी | rowspan="2" align="left" |१९७३- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" |१५ <ref>लेखक परिचय - एक होती रितू</ref> | rowspan="2" align="left" |अमेय प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, मधुश्री पब्लिकेशन, मंजुल प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, wow प्रकाशन, [[विवेकानंद केंद्र]] प्रकाशन विभाग | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |नूतन कुलकर्णी - इंगळे | align="left" |१९८१- | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | | align="left" |NDA | align="left" |लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[पांडुरंग महादेव बापट|पांडुरंग महादेव बापट ऊर्फ सेनापती बापट]] | align="left" |१८८०-१९६७ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | align="left" |[[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | align="left" |अध्यात्मपर लेखन | |- | align="left" |[[पु.ल. देशपांडे]] | align="left" |१९१९-२००० | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |पूजा सुनील देशपांडे | align="left" |१९६८- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२ | align="left" |[[नॅशनल बुक ट्रस्ट]] | align="left" |बाल साहित्य, कृषी, शैक्षणिक विषय अन्य | |- | align="left" |पूनम छत्रे <ref>लेखक परिचय - कथापौर्णिमा कथासंग्रह, प्रकाशक: रसिक साहित्य, पुणे. </ref> | | align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | | align="left" |मनोविकास प्रकाशन, साकेत प्रकाशन, मधूश्री पब्लिकेशन इत्यादी | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, अन्य | |- | align="left" |प्रकाश आल्मेडा | | | align="left" | | | | |[[शरू रांगणेकर]] यांच्या पुस्तकाचा अनुवाद |- | align="left" |[[प्रशांत तळणीकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |प्रसाददत्त शशिकांत गाडगीळ | align="left" |१९७०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी- इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |२२ | align="left" |मेहता प्रकाशन. वैशाली प्रकाशन. | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र | |- | align="left" |[[भास्कर रामचंद्र भागवत|भा.रा. भागवत]] | align="left" |१९१०-२००१ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |विज्ञानकथा | align="left" |त्यांनी '[[ज्यूल व्हर्न]]' या प्रसिद्ध व आद्य-विज्ञानकथालेखकाचे संपूर्ण लेखन मराठीत भाषांतरित केले. |- | align="left" |[[भार्गवराम विठ्ठल वरेरकर|भार्गवराम (मामा) विठ्ठल वरेरकर]] | align="left" |१८८३-१९६४ | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |मंजिरी दिलीप धामणकर <ref>अनुभाषिते, लेखिका - मंजिरी धामणकर, प्रकाशक - अल्टिमेट असोसिएट्स </ref> | rowspan="2" align="left" |१९५९- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | rowspan="2" align="left" |इंग्रजी, हिंदी, संस्कृत, बंगाली मधून मराठीत आणि मराठीतून हिंदी, इंग्रजीत | rowspan="2" align="left" | | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, अमेय प्रकाशन, ग्रिप्स थिएटर, फ्लाय ड्रीम्स प्रकाशन | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, लघुकथा, कविता, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य |हिंदी,उर्दू, बंगाली गीतांचा त्याच चालीत मराठी अनुवाद, |- |मराठी गीतांचा हिंदी अनुवाद |- | align="left" |मंजिरी सागर गानू | align="left" |१९७१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी | align="left" | - | | align="left" |वैचारिक / ललित लेख, अन्य | align="left" |दैनिक, माहेर, मेनका मासिकांसाठी लेखांचे अनुवाद |- | align="left" |[[मंजुषा आमडेकर|मंजूषा आमडेकर]] | align="left" |१९६६- | align="left" |३०-३२ वर्षांचा अनुभव | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |२५० <ref>बिले ते विवेकानंद, विश्वास प्रकाशन, डिसेंबर २०२५</ref> | align="left" |मेहता पब्लिशिंग हाऊस, मंजुल प्रकाशनन, रिया पब्लिकेशन, व्यास क्रिएशन प्रकाशन, विश्वास प्रकाशन | align="left" |प्रामुख्याने बालसाहित्य, इतर प्रकार - तांत्रिक, माहितीपूर्ण, जाहिराती | align="left" | * आठ पुरस्कार प्राप्त * [[हॅरी पॉटर]]<nowiki/> मालिकेतील सर्व पुस्तकांचा मराठी अनुवाद |- | align="left" |माधुरी मयेकर-पांगे | align="left" |१९७८- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |मराठी - हिंदी, हिंदी - मराठी, मराठी - इंग्रजी, इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ | align="left" |[[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|सुमेरू प्रकाशन, श्री गणेश प्रकाशन, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय]] | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान | align="left" |६००० पेक्षा जास्त मराठी शुभेच्छा पत्र संदेशांचे लिखाण प्रकाशित. |- | align="left" |मीना शेटे-संभू | | align="left" |१५ | align="left" |इंग्रजी - मराठी, हिंदी-मराठी | align="left" |142 | align="left" |मेहता, अमेय, विश्वकर्मा, सुगावा, सायन, सनय ,मंजुल, मधुश्री, सकाळ, कृष्णा, ब्लूम्सबरी चैतन्य, न्यू ईरा, गरुडा | align="left" |कादंबरी, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, /विज्ञान/इतिहास,/प्रवासवर्णन/वैद्यकीय/मानसशास्त्र/शेअर बाजार/वाणिज्य/संशोधनपर/क्रीडा/स्वयंसाहाय्यता | align="left" |[[लोकपाल विधेयक, २०११|लोकपाल विधेयक व अन्य विधेयकांची भाषांतरे केली आहेत.]] |- | align="left" |[[मृणालिनी गडकरी]] | align="left" |१९४९-२०१८ | | align="left" |बंगाली-मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |यशश्री पुणेकर | rowspan="2" align="left" |१९६६- | rowspan="2" align="left" |२० वर्षे | rowspan="2" align="left" |हिंदी आणि इंग्रजी मधून मराठीत | rowspan="2" | | align="left" |पालकनीती प्रकाशन, Wow publication | rowspan="2" align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख/ विज्ञान विषयक लेख /कथा | rowspan="2" | |- | align="left" |एकलव्य प्रकाशन |- | rowspan="2" align="left" |योगेश गंगाधर प्रभुणे | rowspan="2" align="left" |१९७१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |अन्य, | rowspan="2" align="left" |प्रसिद्धी पत्रके, लेख यांचा अनुवाद |- | align="left" |हिंदी - मराठी |- | align="left" |[[रवींद्र गुर्जर]] | | १५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |रवींद्र देवधर | | | | | | | |- | rowspan="2" align="left" |रवींद्र हरि अभ्यंकर | rowspan="2" align="left" |१९५१- | rowspan="2" align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |फ्रेंच - मराठी, | rowspan="2" align="left" | - | rowspan="2" align="left" |केल्याने भाषांतर या नियतकालिकात अनुवादित साहित्य प्रकाशित झाले आहे | rowspan="2" align="left" |लघुकथा, कविता, बाल साहित्य, अन्य | rowspan="2" align="left" | * प्रॉडट कॅटलॉग, सरकारी पत्रव्यवहार,कायदेशीर नोटिसा, करारनामे इत्यादी * मागणीप्रमाणे अनुवाद (फ्री लान्स) |- | align="left" |मराठी - फ्रेंच , इंग्रजी - मराठी, मराठी-इंग्रजी, गुजराती - इंग्रजी इंग्रजी -गुजराती, गुजराती - फ्रेंच, हिंदी - इंग्लिश |- | align="left" |राधिका कुलकर्णी | align="left" |१९६१- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | - | | align="left" |चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख | align="left" |[[दूरदर्शन]] वृत्तविभागासाठी भाषांतरकार म्हणून ( इंग्रजी-मराठी आणि मराठी -इंग्रजी) काम . |- | align="left" |[[लीना सोहोनी]] | align="left" |१९५९- | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | rowspan="2" align="left" |वंदना अनुपकुमार कुंडेटकर | rowspan="2" align="left" |१९६५- | rowspan="2" align="left" |१० ते १५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | rowspan="2" align="left" |३ <ref>लेखक परिचय - माझ्या अम्मीची गोष्ट, मेहता पब्लिकेशन </ref> | rowspan="2" align="left" |मेहता प्रकाशन, माय मिरर पब्लिकेशन्स | rowspan="2" align="left" |कादंबरी, वैचारिक / ललित लेख, अन्य | rowspan="2" | |- | align="left" |इंग्रजी - हिंदी |- | align="left" |[[विजय भागवत]] | align="left" |१९३१ - | align="left" |४० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |२५ | align="left" |सुयोग प्रकाशन, मधुश्री प्रकाशन | align="left" |विज्ञान तंत्रज्ञान, बालकथा, अन्य | |- | align="left" |विजयालक्ष्मी रमेश रेवणकर | align="left" |१९५०- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी - मराठी, इंग्रजी - कन्नड | align="left" |१० | align="left" |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन|कॉन्टिनेन्टल]] , मीहाना, चंद्रकला, नवीन इत्यादी. | align="left" |कादंबरी, लघुकथा, चरित्र / आत्मचरित्र, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[विदुला टोकेकर]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | | | |- | align="left" |विलास गीते | | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | align="left" |[[वैजनाथशास्त्री कानफाडे]] | align="left" |ब्रिटीशकालीन | | align="left" |बंगाली-मराठी | | | | |- | align="left" |शीतल कोकाटे | align="left" |२०१८- | align="left" |८ वर्षे | align="left" |इंग्रजी-हिंदी, इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | | | align="left" |लेख, लघुकथा, जाहिरात, इतिहास, शैक्षणिक विषय, कॉर्पोरेट अनुवाद, अन्य | |- | align="left" |[[शुचिता नांदापूरकर-फडके]] | align="left" |१९६५- | align="left" |१४ | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१०५ | align="left" |मेहता प्रकाशन, विश्वकर्मा प्रकाशन, मंजुल प्रकाशन, प्रसाद प्रकाशन,श्रीअरविंद आश्रम, मधुश्री प्रकाशन, रोहन प्रकाशन, हेडविग प्रकाशन, फिंगरप्रिंट प्रकाशन,गोएल प्रकाशन,पुढारी,वैशाली प्रकाशन,सह्याद्री हॉस्पिटल | align="left" |ललित-कथा, कादंबरी, वैचारिक, कायदाविषयक,बालसाहित्य, स्व-मदत,आध्यात्मिक,चरित्रे,आत्मकथन,तत्त्वज्ञान,कविता,शैक्षणिक,वैद्यकीय लेख | |- | align="left" |संगीता नितीन कुलकर्णी | align="left" |१९६६- | align="left" |५ ते १० वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |४ | align="left" |साकेत प्रकाशन, मंजुळ | | |- | align="left" |संजय भास्कर जोशी | align="left" | | align="left" | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" | | align="left" | | | |- | align="left" |सायली धोंगडे | align="left" |१९७५- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी मराठी - इंग्रजी, हिन्दी-मराठी | align="left" |३ | align="left" |हेडविग प्रकाशन | align="left" |कादंबरी, कविता, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |- | align="left" |सुनिल विष्णू करमरकर | align="left" |१९६२- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |१ | align="left" |[[मेहता पब्लिशिंग हाऊस|मेहता पब्लिशिंग हाऊस, पुणे]] | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुमेधा जोशी | align="left" |१९६८- | align="left" |१ ते ५ वर्षे | align="left" |फ्रेंच - इंग्रजी, फ्रेंच - मराठी, इंग्रजी - मराठी | | | align="left" |कादंबरी, लघुकथा | |- | align="left" |सुवर्णा पुरुषोत्तम बेडेकर <ref>लेखक परिचय - युद्ध आणि शांतता - भारत आणि पाकिस्तान</ref> | align="left" |१९६६- | align="left" |१५ वर्षांहून अधिक | align="left" |इंग्रजी-मराठी, हिंदी-मराठी, मराठी-हिंदी | align="left" | | align="left" |अमेय प्रकाशन, इंद्रा पब्लिकेशन, चिनार पब्लिकेशन, मंजूल प्रकाशन, मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस, जयको पब्लिकेशन, हेडविग प्रकाशन, नॅशनल बुक ट्रस्ट | align="left" |कादंबरी, नाटक, चरित्र / आत्मचरित्र, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य, धर्म / अध्यात्म / तत्त्वज्ञान, अन्य | |- | align="left" |[[सुश्रुत कुलकर्णी]] | | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | align="left" |५ <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2026-03-19|title=सुश्रुत कुलकर्णी|url=https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%80&oldid=2673902|journal=विकिपीडिया|language=mr}}</ref> | | | |- | align="left" |[[स्वर्णलता भिशीकर]] | align="left" |१९५१-२०२५ | | align="left" |इंग्रजी - मराठी | | [[श्री अरविंद आश्रम|श्रीअरविंद आश्रम]] | | |- | align="left" |स्वाती संदीप दाढे. | align="left" |१९६६- |१० ते १५ वर्षे | align="left" |बंगाली - मराठी |२ <ref>अनुवादक स्वाती दाढे परिचय, अनुभूती - बंगाली अनुवादित कथा </ref> |अनाहत, निहारा प्रकाशन |लघुकथा, कविता, वैचारिक / ललित लेख, बाल साहित्य | |} == संबंधित माहितीसाठी == [[मराठीतील अनुवादित पुस्तकांची यादी]] == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] s6pd7n7g1remdjfp5f89j7d5v1h260a 0 377732 2680734 2673717 2026-04-24T17:01:39Z Dharmadhyaksha 28394 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2680734 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टारस ग्रिगोर्येविच शेवचेन्को''' ([[युक्रेनियन भाषा|युक्रेनियन]]:Тарас Григорович Шевченко; [[रशियन भाषा|रशियन]]:Тарас Григорьевич Шевченко; [[९ मार्च]], [[इ.स. १८१४|१८१४]] – [[१० मार्च]], [[इ.स. १८६१|१८६१]]) हे [[युक्रेन]]चे राष्ट्रीय कवी, लेखक, चित्रकार आणि राजकारणी होते. त्यांना आधुनिक युक्रेनियन साहित्याचे आणि भाषेचे जनक म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या साहित्याने युक्रेनच्या राष्ट्रीय जागृतीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. शेवचेन्को यांचा जन्म एका गरीब ''सर्फ'' (भाडेकरू शेतकरी) कुटुंबात झाला होता, परंतु आपल्या विद्येने त्यांनी रशियन साम्राज्य काळात स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली {{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Taras-Hryhorovych-Shevchenko |title=Taras Hryhorovych Shevchenko |publisher=Britannica |accessdate=मार्च १०, ०२६}}. शेवचेन्को यांच्या बालपणीच त्यांच्या आई-वडिलांचे निधन झाले, ज्यामुळे त्यांना अत्यंत गरिबीत दिवस काढावे लागले. १८३८ मध्ये [[सेंट पीटर्सबर्ग]] येथील कला अकादमीत शिक्षण घेत असताना रशियन आणि युक्रेनियन विचारवंतांनी मिळून त्यांना वेठबिगारीतून मुक्त केले. या काळात त्यांनी [[कोबझार (काव्यसंग्रह)|कोबझार]] (१८४०) हा आपला पहिला काव्यसंग्रह प्रकाशित केला. हा युक्रेनियन साहित्यातील मैलाचा दगड मानला जातो. त्यांच्या कवितांमध्ये युक्रेनच्या इतिहासातील दुःख आणि अन्यायाविरुद्धचा आवाज प्रकर्षाने उमटला आहे {{cite web |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm |title=Shevchenko, Taras |publisher=Encyclopedia of Ukraine |accessdate=मार्च १०, २०२६}}. शेवचेन्को एक निष्णात चित्रकारही होते. त्यांनी रेखाटलेली चित्रे आणि कलाकुसर आजही कलाविश्वात मोलाची मानली जातात. १८४७ मध्ये त्यांच्या राजकीय विचारांमुळे आणि रशियन राजेशाहीवरील टीकेंमुळे त्यांना अटक करण्यात आली आणि [[मध्य आशिया]]त हद्दपार करण्यात आले. तिथे त्यांना लिहिण्यास आणि चित्र काढण्यास सक्त मनाई होती, तरीही त्यांनी गुप्तपणे आपले साहित्य आणि कला जोपासली. या काळातील त्यांच्या चित्रांमध्ये [[कझाक लोक|कझाक लोकांच्या]] जीवनाचे सुंदर चित्रण आढळते {{cite web |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Taras_Shevchenko |title=Taras Shevchenko |publisher=New World Encyclopedia |accessdate=मार्च १०, २०२६}}. त्यांच्या आयुष्याचा शेवटचा काळ सेंट पीटर्सबर्गमध्ये गेला. १८६१ मध्ये त्यांचा तेथेच मृत्यू झाला. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांना युक्रेनमधील [[निपर नदी]]च्या काठी दफन करण्यात आले. आजही शेवचेन्को हे युक्रेनियन अस्मितेचे सर्वात मोठे प्रतीक मानले जातात. त्यांच्या स्मरणार्थ जगभरात अनेक स्मारके उभारण्यात आली आहेत आणि युक्रेनमधील अनेक शहरे व संस्थांना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे {{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Legacy_of_Taras_Shevchenko |title=Legacy of Taras Shevchenko |publisher=Wikipedia |accessdate=मार्च १०, २०२६}}. == निवडक लेखन == * [[कोबझार (काव्यसंग्रह)|कोबझार]] (१८४०){{cite web |url=https://shron1.chti.org.ua/Shevchenko_Taras/The_Kobzar_of_the_Ukraine.pdf |title=The Kobzar of Ukraine |publisher=Choral Public Domain Library |accessdate=मार्च १०, २०२६ }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[हायदामॅकी]] (१८४१){{cite web |url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CA%5CHaidamakyPoem.htm |title=Haidamaky poem by Shevchenko |publisher=Internet Encyclopedia of Ukraine |accessdate=मार्च १०, २०२६}} * [[कातेरिना (युक्रेनी साहित्यकृती)|कातेरिना]] (१८३८){{cite web |url=https://www.infoukes.com/culture/literature/shevchenko/ |title=Kateryna by Taras Shevchenko |publisher=InfoUkes |accessdate=मार्च १०, २०२६ |archive-date=2023-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929135703/http://infoukes.com/culture/literature/shevchenko/ |url-status=dead }} {{DEFAULTSORT:शेवचेन्को, टारस}} [[वर्ग:युक्रेनियन कवी]] [[वर्ग:युक्रेनियन चित्रकार]] [[वर्ग:इ.स. १८१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८६१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] kgam044400npk3hsyclj0nmp2bqpepg 3 378516 2680702 2679617 2026-04-24T12:12:11Z अभिलाषा 181490 /* महिलांच्या समस्या */ नवीन विभाग 2680702 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:१०, २८ मार्च २०२६ (IST) :धन्यवाद [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) १४:३८, १३ एप्रिल २०२६ (IST) == महिलांच्या समस्या == स्त्री ही आई, बहीण, पत्नीची भूमिका पार पाडत कौटुंबिक जबाबदारी समर्थपणे पेलत असते. पुरुषप्रधान संस्कृतीत स्त्रिया पुरुषांवर अवलंबून असल्याने त्यांना स्वतःचा निर्णय घेण्याचा फारसा अधिकार नाही. त्यामुळे आजही त्यांचे स्थान नगण्यच असल्याने त्यांच्यावर अन्याय, अत्याचार होताना दिसतो. आधुनिक काळात त्यांना राजकीय, प्रशासकीय व व्यवस्थापन क्षेत्रात पुरुषांच्या बरोबरीने संधी मिळाली पाहिजे, तरच त्यांचा आर्थिक दर्जा सुधारेल व राष्ट्राच्या प्रगतीत त्यांचे योगदान वाढेल. प्रत्येक स्तरातील महिलांच्या समस्या वेगवेगळ्या आहेत. तरी सर्वसाधारण समस्यांचा विचार केला तर पुढील प्रमाणे समस्याची वर्गवारी करता येईल. कौटूबिंक हिंसाचार, सामाजिक हिंसाचार, शिक्षणाच्या समस्या, आरोग्याच्या समस्या इ. कौटूबिंक हिंसाचार महिलांना त्यांच्या लग्नानंतर अनेक समस्यांना तोंड द्यावे लागते या प्रकारातील समस्या ह्या ग्रामीण व शहरी भागात वेगवेगळ्या असू शकतात तसेच वेगवेगळ्या पातळीवरील असू शकतात. सध्या आपण विज्ञान-तंत्रज्ञानासारख्या उच्च क्षेत्रात प्रगती केली, पण आजही आपले विचार खालच्या दर्जाचे आहेत. मुलगा न झाल्यास मुलगी झाल्यास आई-वडील शोक करतांना दिसतात. महिलांना त्यांच्या मर्जी विरुद्ध गर्भ लिंगनिदान करायला लावतात व मुलगी असेल तर त्या महिलेला दोष दिला जातो. ज्याच्या पदरी पाप त्याला मुली आपोआप हिच भावना लोकांच्या मनात आहे. म्हणूनच स्त्री भ्रूणहत्या मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. कौटूबिंक हिंसाचारात हुंडाबळी, माहेरून पैसे आणण्यासाठी मारहाण, मुले झाले नाहीत किंवा फक्त मुलीच झाल्या म्हणून शारीरिक त्रास, व्यसनी पती असल्याने संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी, इ. या समस्या कुटुंबाच्या दबावामुळे सर्वांसमोर येत नाही व पोलिसात तक्रार दिली जात नाही. सामाजिक हिंसाचार या प्रकारात समाजाकडून विविध प्रकारांनी महिलांना त्रास दिला जातो. यात छेडाछेड, विनयभंग, बलात्कार असे मुद्दे येतात. एकतर्फी प्रेमातून केला जाणारा असिड हल्ला, चाकू हल्ला. तसेच ऑफीस मध्ये काम करणाऱ्या महिलांना बऱ्याच वेळा छेडाछेडीला तोंड द्यावे लागते. या सगळ्यामागे पुरुषाच्या लेखी बाईचे असलेले दुय्यम स्थान, तिच्यावर त्याने प्रस्थापित केलेला मालकीहक्कच कारणीभूत आहे. समोरची व्यक्ती म्हणजे स्त्री ही आपल्या मालकीची वस्तू असल्याने तिच्यावर अन्याय, अत्याचार करणे सहज शक्य आहे, असे पुरुषाला वाटत राहते. ती प्रतिकार करू शकणार नाही असे गृहीत धरूनच पुरुषांकडून एवढी हिंमत होते. स्त्रियांवरील अत्याचाराच्या घटना घडल्यावर त्याचे पडसाद वेगवेगळ्या स्तरांवर उमटतात. अगदी रस्त्यांपासून संसदेपर्यंत. पण त्या घटना होऊ नयेत म्हणून जनजागृती मात्र कमीच होते. शिक्षणाच्या समस्या महिला ह्या शिक्षणाच्या क्षेत्रात आजही मागे आहेत. आजही ग्रामीण भागात शिक्षणासाठी पाठवले जात नाही. मुलींना शिकून काय करायचं हाच विचार आपल्या समाजत रुजला आहे. पण महिलांना शिक्षण दिले तर त्या आपल्या कुटुंबा बरोबरच देशाचा विकास करू शकतात. एक महिला शिकली तर एक कुटुंब शिकते. महिलांसाठी सरकारने विविध शैक्षणिक योजना आणल्या आहेत पण जो पर्यंत समाजाची मानसिकता बदलत नाही तो पर्यंत त्या योजनांचा फायदा महिलांना मिळणार नाही. महिला फक्त चूल आणि मूल यासाठी या मानसिकतेतून आता समाजाने बाहेर पडले पाहिजे. आरोग्याच्या समस्या भारतातल्या दर दोन महिलांमागे एक महिला कसल्या ना कसल्या अशक्तपणाच्या तक्रारीने ग्रस्त आहेत. ३५ टक्के महिला गंभीर स्वरूपाच्या अशक्त आहेत तर १५ टक्के महिलांंना कमी गंभीर स्वरूपाच्या अशक्ततेचा त्रास आहे. महिलांसाठी पुरेशा वैद्यकीय सोयी उपलब्ध नसल्यामुळे त्यांच्या-मध्ये ही समस्या निर्माण झाली असल्याचे मत काही महिला डॉक्टरांनी व्यक्त केले आहे. महिलांच्या जीवनात आरोग्य हा शेवटच्या प्राधान्याचा विषय असतो. लहान-मोठ्या आजारासाठी बायकांनी डॉक्टरकडे जाण्याची गरज नसते, असे सरसकट मानले जाते. त्यामुळे त्यांचे हे लहान-मोठे आजार बघता बघता मोठे होतात आणि गंभीर स्वरूप धारण करतात. विशेषत: कर्करोगाच्या बाबतीत ही गोष्ट लक्षात येते. कितीही त्रास होत असला तरी तो सहन केला पाहिजे, ही महिलांची मानसिकता असल्यामुळे त्या कर्करोगाच्या पहिल्या अवस्थेतील त्रास तसाच अंगावर काढतात आणि जेव्हा त्या तपासण्यासाठी म्हणून डॉक्टरकडे जातात तेव्हा कर्करोग पुढच्या अवस्थेत गेलेला असतो. भारतात महिलांमध्ये गर्भाशयाच्या कर्करोगाचे प्रमाण जास्त आहे. त्यामागे त्यांच्याकडे होणारे दुर्लक्ष हेच कारण आहे. भारतात सध्या कुपोषित बालक आणि अशा कुपोषित बालकांचे अवेळी होणारे मृत्यू ही मोठी गंभीर समस्या मानली जात आहे आणि त्यावर भरपूर चर्चा होत आहे. परंतु महिलांमधील कुपोषण ही काही कमी गंभीर समस्या आहे असे नाही. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) १७:४२, २४ एप्रिल २०२६ (IST) ahe30jkhsewo8fy15wnmhzqdh9fn5mi 0 379158 2680725 2679967 2026-04-24T15:45:27Z Ketaki Modak 21590 2680725 wikitext text/x-wiki मराठीतील प्रकाशनसंस्थांनी साहित्यजगतामध्ये भरीव कामगिरी केली असल्याचे आढळते. {| class="wikitable" |+ !प्रकाशनसंस्थेचे नाव !स्थापना वर्ष !प्रकाशक !प्रकाशन स्थळ !गाजलेली प्रकाशने !संबंधित लेखक !पुरस्कारादी अन्य माहिती |- |[[राजहंस प्रकाशन]] |१९५२ | [[श्री.ग. माजगावकर]], [[दिलीप माजगावकर]] |पुणे | | | |- |[[पॉप्युलर प्रकाशन]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ramdas-bhatkal-interview|title=मुक्त संवाद: अभिरुचिसंपन्न प्रकाशकाशी|website=|language=en|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> |१९२४ |संस्थापक गणेश आर. भटकळ, [[रामदास भटकळ]] |मुंबई | | [[गोविंद विनायक करंदीकर|विंदा करंदीकर]], [[गंगाधर गाडगीळ]], [[जी.ए. कुलकर्णी|जी ए कुलकर्णी]], [[निर्मला देशपांडे (गांधीवादी नेत्या)|निर्मला देशपांडे]], [[कमल देसाई]] | |- |[[मौज प्रकाशन गृह]] | | |मुंबई | | | |- |[[व्हीनस प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन]] |१ जून १९३८ |अनंतराव कुलकर्णी |पुणे | | | |- |[[कर्नाटक पब्लिशिंग हाऊस]] | | | | | | |- |[[ह. वि. मोटे प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[मॅजेस्टिक प्रकाशन]] |१९४२ | [[केशवराव कोठावळे]] |मुंबई | | | |- |[[ग्रंथाली प्रकाशन|ग्रंथाली]] |१९७४ | [[दिनकर गांगल]], [[अशोक जैन]] |मुंबई | | | |- |[[लोकवाङ्‌मय गृह]] | | | | | | |- |[[पद्मगंधा प्रकाशन]] | |[[अरुण जाखडे]] |पुणे | |[[गणेश देवी]], [[रा.चिं. ढेरे]], [[द.भि. कुलकर्णी]] | |- |[[साहित्य प्रसार केंद्र]] | | |नागपूर | | | |- |[[अमेय प्रकाशन]] | | |नागपूर | | | |- |[[साकेत प्रकाशन]] | |[[बाबा भांड]] |औरंगाबाद | | | |- |[[नाट्यदर्पण (ग्रंथप्रकाशक)|नाट्यदर्पण]] (ग्रंथप्रकाशक) | | | | | | |- |त्रिदल प्रकाशन | | |मुंबई | |[[केशव विष्णू बेलसरे|के.वि.बेलसरे]] | |} == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:प्रकाशन]] [[वर्ग:प्रकाशक कंपन्या]] 5ugywodueski8cueo36b345b19292rt 2680726 2680725 2026-04-24T15:45:53Z Ketaki Modak 21590 2680726 wikitext text/x-wiki मराठीतील प्रकाशनसंस्थांनी साहित्यजगतामध्ये भरीव कामगिरी केली असल्याचे आढळते. {| class="wikitable" |+ !प्रकाशनसंस्थेचे नाव !स्थापना वर्ष !प्रकाशक !प्रकाशन स्थळ !गाजलेली प्रकाशने !संबंधित लेखक !पुरस्कारादी अन्य माहिती |- |[[राजहंस प्रकाशन]] |१९५२ | [[श्री.ग. माजगावकर]], [[दिलीप माजगावकर]] |पुणे | | | |- |[[पॉप्युलर प्रकाशन]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ramdas-bhatkal-interview|title=मुक्त संवाद: अभिरुचिसंपन्न प्रकाशकाशी|website=|language=en|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> |१९२४ |संस्थापक गणेश आर. भटकळ, [[रामदास भटकळ]] |मुंबई | | [[गोविंद विनायक करंदीकर|विंदा करंदीकर]], [[गंगाधर गाडगीळ]], [[जी.ए. कुलकर्णी|जी ए कुलकर्णी]], [[निर्मला देशपांडे (गांधीवादी नेत्या)|निर्मला देशपांडे]], [[कमल देसाई]] | |- |[[मौज प्रकाशन गृह]] | | |मुंबई | | | |- |[[व्हीनस प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन]] |१ जून १९३८ |अनंतराव कुलकर्णी |पुणे | | | |- |[[कर्नाटक पब्लिशिंग हाऊस]] | | | | | | |- |[[ह. वि. मोटे प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[मॅजेस्टिक प्रकाशन]] |१९४२ | [[केशवराव कोठावळे]] |मुंबई | | | |- |[[ग्रंथाली प्रकाशन|ग्रंथाली]] |१९७४ | [[दिनकर गांगल]], [[अशोक जैन]] |मुंबई | | | |- |[[लोकवाङ्‌मय गृह]] | | | | | | |- |[[पद्मगंधा प्रकाशन]] | |[[अरुण जाखडे]] |पुणे | |[[गणेश देवी]], [[रा.चिं. ढेरे]], [[द.भि. कुलकर्णी]] | |- |[[साहित्य प्रसार केंद्र]] | | |नागपूर | | | |- |[[अमेय प्रकाशन]] | | |नागपूर | | | |- |[[साकेत प्रकाशन]] |१९७५ |[[बाबा भांड]] |औरंगाबाद | | | |- |[[नाट्यदर्पण (ग्रंथप्रकाशक)|नाट्यदर्पण]] (ग्रंथप्रकाशक) | | | | | | |- |त्रिदल प्रकाशन | | |मुंबई | |[[केशव विष्णू बेलसरे|के.वि.बेलसरे]] | |} == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:प्रकाशन]] [[वर्ग:प्रकाशक कंपन्या]] oxzmpt1gc0ull08hjr6n923a4vstg2k 2680748 2680726 2026-04-24T17:56:23Z Ketaki Modak 21590 2680748 wikitext text/x-wiki मराठीतील प्रकाशनसंस्थांनी साहित्यजगतामध्ये भरीव कामगिरी केली असल्याचे आढळते. {| class="wikitable" |+ !प्रकाशनसंस्थेचे नाव !स्थापना वर्ष !प्रकाशक !प्रकाशन स्थळ !गाजलेली प्रकाशने !संबंधित लेखक !पुरस्कारादी अन्य माहिती |- |[[राजहंस प्रकाशन]] |१९५२ | [[श्री.ग. माजगावकर]], [[दिलीप माजगावकर]] |पुणे | | | |- |[[पॉप्युलर प्रकाशन]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ramdas-bhatkal-interview|title=मुक्त संवाद: अभिरुचिसंपन्न प्रकाशकाशी|website=|language=en|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> |१९२४ |संस्थापक गणेश आर. भटकळ, [[रामदास भटकळ]] |मुंबई | | [[गोविंद विनायक करंदीकर|विंदा करंदीकर]], [[गंगाधर गाडगीळ]], [[जी.ए. कुलकर्णी|जी ए कुलकर्णी]], [[निर्मला देशपांडे (गांधीवादी नेत्या)|निर्मला देशपांडे]], [[कमल देसाई]] | |- |[[मौज प्रकाशन गृह]] | | |मुंबई | | | |- |[[व्हीनस प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन]] |१ जून १९३८ |अनंतराव कुलकर्णी |पुणे | | | |- |[[कर्नाटक पब्लिशिंग हाऊस]] | | | | | | |- |[[ह. वि. मोटे प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[मॅजेस्टिक प्रकाशन]] |१९४२ | [[केशवराव कोठावळे]] |मुंबई | | | |- |[[ग्रंथाली प्रकाशन|ग्रंथाली]] |१९७४ | [[दिनकर गांगल]], [[अशोक जैन]] |मुंबई | | | |- |[[लोकवाङ्‌मय गृह]] | | | | | | |- |[[पद्मगंधा प्रकाशन]] | |[[अरुण जाखडे]] |पुणे | |[[गणेश देवी]], [[रा.चिं. ढेरे]], [[द.भि. कुलकर्णी]] | |- |[[साहित्य प्रसार केंद्र]] | | |नागपूर | | | |- |[[अमेय प्रकाशन]] | | |नागपूर | | | |- |[[साकेत प्रकाशन]] |१९७५ |[[बाबा भांड]] |औरंगाबाद | | | |- |[[नाट्यदर्पण (ग्रंथप्रकाशक)|नाट्यदर्पण]] (ग्रंथप्रकाशक) | | | | | | |- |त्रिदल प्रकाशन | | |मुंबई | |[[केशव विष्णू बेलसरे|के.वि.बेलसरे]] | |- |देशमुख आणि कंपनी (पब्लिशर्स) प्रा.लि. पुणे | | |पुणे | |[[इरावती कर्वे]] | |} == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:प्रकाशन]] [[वर्ग:प्रकाशक कंपन्या]] 54jgg2z8c7vl61raeg8jz0xeoyhroyt 2680862 2680748 2026-04-25T08:46:31Z Ketaki Modak 21590 2680862 wikitext text/x-wiki मराठीतील प्रकाशनसंस्थांनी साहित्यजगतामध्ये भरीव कामगिरी केली असल्याचे आढळते. {| class="wikitable" |+ !प्रकाशनसंस्थेचे नाव !स्थापना वर्ष !प्रकाशक !प्रकाशन स्थळ !गाजलेली प्रकाशने !संबंधित लेखक !पुरस्कारादी अन्य माहिती |- |[[राजहंस प्रकाशन]] |१९५२ | [[श्री.ग. माजगावकर]], [[दिलीप माजगावकर]] |पुणे | | | |- |[[पॉप्युलर प्रकाशन]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kartavyasadhana.in/view-article/ramdas-bhatkal-interview|title=मुक्त संवाद: अभिरुचिसंपन्न प्रकाशकाशी|website=|language=en|url-status=live|access-date=2026-04-20}}</ref> |१९२४ |संस्थापक गणेश आर. भटकळ, [[रामदास भटकळ]] |मुंबई | | [[गोविंद विनायक करंदीकर|विंदा करंदीकर]], [[गंगाधर गाडगीळ]], [[जी.ए. कुलकर्णी|जी ए कुलकर्णी]], [[निर्मला देशपांडे (गांधीवादी नेत्या)|निर्मला देशपांडे]], [[कमल देसाई]] | |- |[[मौज प्रकाशन गृह]] | | |मुंबई | | | |- |[[व्हीनस प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन]] |१ जून १९३८ |अनंतराव कुलकर्णी |पुणे | | | |- |[[कर्नाटक पब्लिशिंग हाऊस]] | | | | | | |- |[[ह. वि. मोटे प्रकाशन]] | | | | | | |- |[[मॅजेस्टिक प्रकाशन]] |१९४२ | [[केशवराव कोठावळे]] |मुंबई | | | |- |[[ग्रंथाली प्रकाशन|ग्रंथाली]] |१९७४ | [[दिनकर गांगल]], [[अशोक जैन]] |मुंबई | | | |- |[[लोकवाङ्‌मय गृह]] | | | | | | |- |[[पद्मगंधा प्रकाशन]] | |[[अरुण जाखडे]] |पुणे | |[[गणेश देवी]], [[रा.चिं. ढेरे]], [[द.भि. कुलकर्णी]] | |- |[[साहित्य प्रसार केंद्र]] | | |नागपूर | | | |- |[[अमेय प्रकाशन]] | | |नागपूर | | | |- |[[साकेत प्रकाशन]] |१९७५ |[[बाबा भांड]] |औरंगाबाद | | | |- |[[नाट्यदर्पण (ग्रंथप्रकाशक)|नाट्यदर्पण]] (ग्रंथप्रकाशक) | | | | | | |- |त्रिदल प्रकाशन | | |मुंबई | |[[केशव विष्णू बेलसरे|के.वि.बेलसरे]] | |- |देशमुख आणि कंपनी (पब्लिशर्स) प्रा.लि. पुणे | | |पुणे | |[[इरावती कर्वे]] | |- |सुविचार प्रकाशन मंडळी लिमिटेड | | |नागपूर | | | |} == संदर्भ == [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:प्रकाशन]] [[वर्ग:प्रकाशक कंपन्या]] legnm3zdc4859anx4asbswdbhvo0812 2 379304 2680769 2680687 2026-04-24T21:47:20Z Maris Dreshmanis 182465 Update babel to lv|ru-4 (remove en-3, de-1) 2680769 wikitext text/x-wiki {{#babel:lv|ru-4}} == Maris Dreshmanis == Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata. * '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,400+ edits * '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (27 national registries + ESCO, 57,000+ occupation entries, 26,991 Wikidata items, 152,000+ multilingual labels across 53 languages) * '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 27 source languages [[Category:Wikipedians]] 1tm661nfud90u9uzogktjy8qwfpriv4 0 379305 2680707 2680690 2026-04-24T13:53:13Z अभय नातू 206 /* बाह्य दुवे */ 2680707 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=सुधांशु अंधोरीकर|देश=भारत|भाषा=मराठी|दिग्दर्शन=संतोष राम|निर्मिती=संतोष राम|नाव=द स्टोरी युवराज आणि शहाजहान|निर्मिती वर्ष=२०२४}}'''द स्टोरी ऑफ युवराज अँड शाहजहान''' हा २०२४ चा भारतीय मराठी लघुपट आहे. या चित्रपटाचे लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन संतोष राम यांनी केले आहे. हा चित्रपट महाराष्ट्रातील एका रूढीवादी ग्रामीण गावात वेगवेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमीतील दोन तरुण पुरुषांमधील समलिंगी संबंधाचा शोध घेतो. या चित्रपटाचा जगप्रेमी पदार्पण १९व्या तसवीर फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये सीअॅटल येथे ऑक्टोबर २०२४ मध्ये झाला आणि त्यानंतर अनेक आंतरराष्ट्रीय आणि भारतीय फिल्म फेस्टिव्हल्समध्ये, विशेषतः क्वियर-केंद्रित कार्यक्रमांमध्ये प्रदर्शित झाला आहे..<ref name="FilmBazaar">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf|title=Viewing Room Film Bazaar|website=Film Bazaar India|access-date=21 April 2026}}</ref> == कथानक == तरुण युवराज, शहाजहान या बांगड्या विक्रेत्याकडे आकर्षित होतो. दोघे एका निर्जन ठिकाणी भेटतात आणि त्यांच्या वैयक्तिक कथा सांगतात. समलैंगिकतेला विरोध करणाऱ्या पुराणमतवादी समाजात दोघेही दुहेरी जीवन जगतात. पुन्हा भेटण्याच्या आशेने ते वेगळे झाल्यावर चित्रपटाचा शेवट होतो.<ref name="ProgrammeBooklet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indisches-filmfestival.de/en/programme-booklet/|title=The Story of Yuvraj and Shahajahan (Programme Booklet, p.54)|date=2025|website=Indisches Filmfestival Stuttgart|access-date=21 April 2026}}</ref> == कलाकार == * युवराजच्या भूमिकेत राहुल बिरादार * विनय भगत शहाजहानच्या भूमिकेत * अंजली जाधव पत्नीच्या भूमिकेत * राजकुमार मुंडे पाटीलच्या भूमिकेत * विवेक होल्साम्ब्रे वडील म्हणून * शेषेराव पावडे गुरुच्या भूमिकेत == निर्मिती == वास्तविकता टिकवून ठेवण्यासाठी चित्रपटाचे चित्रीकरण महाराष्ट्रातील एका ग्रामीण गावात करण्यात आले. संतोष राम यांनी व्यावसायिक नसलेल्या कलाकारांसोबत काम केले, ज्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम पात्रांमधील मुख्य समलैंगिक संबंधांचे वास्तववादी चित्रण करण्यास मदत झाली. == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सवांमध्ये अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत: * '''महोत्सवातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक''' – १५ वा पुणे लघुपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख''' – कॅराव्हॅन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट समीक्षक पुरस्कार''' – १४ वा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव सुरत २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट भारतीय लघुपट''' – थिलश्री आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट LGBTQ भारतीय गे चित्रपट)''' – कलर्स ऑफ लव्ह – क्विअर फिल्म फेस्टिव्हल २०२६ == प्रतिसाद == समीक्षकांनी या चित्रपटाला "शांतपणे प्रभावी" आणि "ग्रामीण भागातील समलैंगिक प्रेमाचे कोमल चित्रण" म्हटले आहे, जे सनातनी ग्रामीण भारतातील समलैंगिक संबंधांवर एक दुर्मिळ अंतर्दृष्टी देते. <ref name="MediumReview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://medium.com/@curatorfilm877/a-tender-portrait-of-rural-queer-love-revisiting-the-story-of-yuvraj-and-shahajahan-ec21619c3d40|title=Movie Review: The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Medium|access-date=17 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://mumbaiqueerfest.com/short-films-packages/ इंडियन मसाला मिक्स – २], मुंबई क्विअर फेस्ट * [https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf व्ह्यूइंग रूम फिल्म बाजार], पृष्ठ क्र. २३२ (पीडीएफ) * [https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ युवराज आणि शहाजहान यांची कथा], एसएएफएफ मॉन्ट्रियल * [https://www.csaff.org/filmguide?cnSelected=8bf60431-d0b2-4a87-a473-f4a1666d80b7 मध्यवर्ती राज्ये चित्रपट महोत्सव] (सप्टेंबर २०२५) * [https://aifilmfest.in/catalogue-11th-aiff/.pdf एआयएफएफ २०२६ कॅटलॉग], पृष्ठ क्र. १२२ (पीडीएफ) 45m381fuk07nin3nd7cvwcshxbn621v 2680728 2680707 2026-04-24T15:50:48Z Klf2026 182330 translation mistakes removed 2680728 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=सुधांशु अंधोरीकर|देश=भारत|भाषा=मराठी|दिग्दर्शन=संतोष राम|निर्मिती=संतोष राम|नाव=द स्टोरी युवराज आणि शहाजहान|निर्मिती वर्ष=२०२४}}द स्टोरी ऑफ युवराज अँड शाहजहान हा २०२४ चा भारतीय मराठी लघुपट आहे. या चित्रपटाचे लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन संतोष राम यांनी केले आहे. हा चित्रपट वेगवेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमी असलेल्या  दोन तरुण पुरुषांमधील समलिंगी संबंधाचा शोध घेतो. या चित्रपटाचा प्रीमियर १९व्या तसवीर फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये सिएटल येथे १९ ऑक्टोबर २०२४ मध्ये झाला आणि त्यानंतर अनेक आंतरराष्ट्रीय आणि भारतीय चित्रपट महोत्सवात , विशेषतः क्वियर- चित्रपट  महोत्सव  आणि   क्वियर केंद्रित कार्यक्रमांमध्ये प्रदर्शित झाला आहे..[१] == कथानक == युवराज, या गावातील तरुणाला  बांगड्या विकणाऱ्या शाहजहानबद्दल आकर्षण वाटते. ते एका निर्जन ठिकाणी भेटतात. ते एकमेकांना समजुन  घेण्याचा  प्रयत्न करतात . युवराज आणि शाहजहान समलैंगिकतेचा तिरस्कार करणाऱ्या समाजात द्वंद्वयुद्धाचे जीवन जगतात. पुन्हा भेटण्याच्या आशेवर  ते निघून जातात.[१] == कलाकार == * युवराज- राहुल बिरादार * शहाजहान- विनय भगत * पाटलाची  पत्नी -अंजली जाधव * पाटील- राजकुमार  मुंढे * युवराजचे  वडील-  विवेक होलसांबरे * जानता - शेषेराव पावडे == निर्मिती == गावात प्रत्यक्ष ठिकाणी याचे चित्रीकरण करण्यात आले. संतोष राम यांनी हौशी  कलाकारांसोबत काम केले, ज्यामुळे एका हिंदू आणि एका मुस्लिम पात्रांमधील मध्यवर्ती समलैंगिक नात्याचे वास्तववादी चित्रण साकारण्यात मदत झाली.[2] == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला लघुपट महोत्सवांमध्ये अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत: * '''महोत्सवातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक''' – १५ वा पुणे लघुपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख''' – कॅराव्हॅन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट समीक्षक पुरस्कार''' – १४ वा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव सुरत २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट भारतीय लघुपट''' – थिलश्री आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट LGBTQ भारतीय गे चित्रपट)''' – कलर्स ऑफ लव्ह – क्विअर फिल्म फेस्टिव्हल २०२६ == प्रतिसाद == समीक्षकांनी या चित्रपटाचे वर्णन '''"प्रभावशाली"''' आणि '''"ग्रामीण क्वियर प्रेमाचे हळुवार चित्रण"''' असे केले आहे, जो पुराणमतवादी ग्रामीण भारतातील समलैंगिक संबंधांवर दुर्मिळ प्रकाश टाकतो. <ref name="MediumReview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://medium.com/@curatorfilm877/a-tender-portrait-of-rural-queer-love-revisiting-the-story-of-yuvraj-and-shahajahan-ec21619c3d40|title=Movie Review: The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Medium|access-date=17 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://mumbaiqueerfest.com/short-films-packages/ इंडियन मसाला मिक्स – २], मुंबई क्विअर फेस्ट * [https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf व्ह्यूइंग रूम फिल्म बाजार], पृष्ठ क्र. २३२ (पीडीएफ) * [https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ युवराज आणि शहाजहान यांची कथा], एसएएफएफ मॉन्ट्रियल * [https://www.csaff.org/filmguide?cnSelected=8bf60431-d0b2-4a87-a473-f4a1666d80b7 मध्यवर्ती राज्ये चित्रपट महोत्सव] (सप्टेंबर २०२५) * [https://aifilmfest.in/catalogue-11th-aiff/.pdf एआयएफएफ २०२६ कॅटलॉग], पृष्ठ क्र. १२२ (पीडीएफ) suxw0foc5tcthmmv59ukhfhjs4s3aor 2680730 2680728 2026-04-24T15:57:03Z Klf2026 182330 infobox corrected 2680730 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=सुधांशु अंधोरीकर|देश=भारत|भाषा=मराठी|दिग्दर्शन=संतोष राम|निर्मिती=संतोष राम|नाव=द स्टोरी युवराज आणि शहाजहान|निर्मिती वर्ष=२०२४|छायाचित्र=अर्जुन बालकृष्णन|संकलन=योगेश भागवत|imdb_id=tt20602614|प्रमुख कलाकार=राहुल बिरादार विनय भगत राजकुमार मुंडे अंजली जाधव|कथा=संतोष राम|पटकथा=संतोष राम}}द स्टोरी ऑफ युवराज अँड शाहजहान हा २०२४ चा भारतीय मराठी लघुपट आहे. या चित्रपटाचे लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन संतोष राम यांनी केले आहे. हा चित्रपट वेगवेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमी असलेल्या  दोन तरुण पुरुषांमधील समलिंगी संबंधाचा शोध घेतो. या चित्रपटाचा प्रीमियर १९व्या तसवीर फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये सिएटल येथे १९ ऑक्टोबर २०२४ मध्ये झाला आणि त्यानंतर अनेक आंतरराष्ट्रीय आणि भारतीय चित्रपट महोत्सवात , विशेषतः क्वियर- चित्रपट  महोत्सव  आणि   क्वियर केंद्रित कार्यक्रमांमध्ये प्रदर्शित झाला आहे..[१] == कथानक == युवराज, या गावातील तरुणाला  बांगड्या विकणाऱ्या शाहजहानबद्दल आकर्षण वाटते. ते एका निर्जन ठिकाणी भेटतात. ते एकमेकांना समजुन  घेण्याचा  प्रयत्न करतात . युवराज आणि शाहजहान समलैंगिकतेचा तिरस्कार करणाऱ्या समाजात द्वंद्वयुद्धाचे जीवन जगतात. पुन्हा भेटण्याच्या आशेवर  ते निघून जातात.[१] == कलाकार == * युवराज- राहुल बिरादार * शहाजहान- विनय भगत * पाटलाची  पत्नी -अंजली जाधव * पाटील- राजकुमार  मुंढे * युवराजचे  वडील-  विवेक होलसांबरे * जानता - शेषेराव पावडे == निर्मिती == गावात प्रत्यक्ष ठिकाणी याचे चित्रीकरण करण्यात आले. संतोष राम यांनी हौशी  कलाकारांसोबत काम केले, ज्यामुळे एका हिंदू आणि एका मुस्लिम पात्रांमधील मध्यवर्ती समलैंगिक नात्याचे वास्तववादी चित्रण साकारण्यात मदत झाली.[2] == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला लघुपट महोत्सवांमध्ये अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत: * '''महोत्सवातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक''' – १५ वा पुणे लघुपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख''' – कॅराव्हॅन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट समीक्षक पुरस्कार''' – १४ वा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव सुरत २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट भारतीय लघुपट''' – थिलश्री आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट LGBTQ भारतीय गे चित्रपट)''' – कलर्स ऑफ लव्ह – क्विअर फिल्म फेस्टिव्हल २०२६ == प्रतिसाद == समीक्षकांनी या चित्रपटाचे वर्णन '''"प्रभावशाली"''' आणि '''"ग्रामीण क्वियर प्रेमाचे हळुवार चित्रण"''' असे केले आहे, जो पुराणमतवादी ग्रामीण भारतातील समलैंगिक संबंधांवर दुर्मिळ प्रकाश टाकतो. <ref name="MediumReview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://medium.com/@curatorfilm877/a-tender-portrait-of-rural-queer-love-revisiting-the-story-of-yuvraj-and-shahajahan-ec21619c3d40|title=Movie Review: The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Medium|access-date=17 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://mumbaiqueerfest.com/short-films-packages/ इंडियन मसाला मिक्स – २], मुंबई क्विअर फेस्ट * [https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf व्ह्यूइंग रूम फिल्म बाजार], पृष्ठ क्र. २३२ (पीडीएफ) * [https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ युवराज आणि शहाजहान यांची कथा], एसएएफएफ मॉन्ट्रियल * [https://www.csaff.org/filmguide?cnSelected=8bf60431-d0b2-4a87-a473-f4a1666d80b7 मध्यवर्ती राज्ये चित्रपट महोत्सव] (सप्टेंबर २०२५) * [https://aifilmfest.in/catalogue-11th-aiff/.pdf एआयएफएफ २०२६ कॅटलॉग], पृष्ठ क्र. १२२ (पीडीएफ) 4162zghxve9pcbuyk9l3cfcwrkmijwv 2680731 2680730 2026-04-24T15:59:01Z Klf2026 182330 infobox corrected 2680731 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=सुधांशु अंधोरीकर|देश=भारत|भाषा=मराठी|दिग्दर्शन=संतोष राम|निर्मिती=संतोष राम|नाव=द स्टोरी युवराज आणि शहाजहान|निर्मिती वर्ष=२०२४|संकलन=योगेश भागवत|imdb_id=tt20602614|प्रमुख कलाकार=राहुल बिरादार ,विनय भगत , राजकुमार मुंडे अंजली जाधव|कथा=संतोष राम|पटकथा=संतोष राम|छाया=अर्जुन बालकृष्णन}}द स्टोरी ऑफ युवराज अँड शाहजहान हा २०२४ चा भारतीय मराठी लघुपट आहे. या चित्रपटाचे लेखन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन संतोष राम यांनी केले आहे. हा चित्रपट वेगवेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमी असलेल्या  दोन तरुण पुरुषांमधील समलिंगी संबंधाचा शोध घेतो. या चित्रपटाचा प्रीमियर १९व्या तसवीर फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये सिएटल येथे १९ ऑक्टोबर २०२४ मध्ये झाला आणि त्यानंतर अनेक आंतरराष्ट्रीय आणि भारतीय चित्रपट महोत्सवात , विशेषतः क्वियर- चित्रपट  महोत्सव  आणि   क्वियर केंद्रित कार्यक्रमांमध्ये प्रदर्शित झाला आहे..[१] == कथानक == युवराज, या गावातील तरुणाला  बांगड्या विकणाऱ्या शाहजहानबद्दल आकर्षण वाटते. ते एका निर्जन ठिकाणी भेटतात. ते एकमेकांना समजुन  घेण्याचा  प्रयत्न करतात . युवराज आणि शाहजहान समलैंगिकतेचा तिरस्कार करणाऱ्या समाजात द्वंद्वयुद्धाचे जीवन जगतात. पुन्हा भेटण्याच्या आशेवर  ते निघून जातात.[१] == कलाकार == * युवराज- राहुल बिरादार * शहाजहान- विनय भगत * पाटलाची  पत्नी -अंजली जाधव * पाटील- राजकुमार  मुंढे * युवराजचे  वडील-  विवेक होलसांबरे * जानता - शेषेराव पावडे == निर्मिती == गावात प्रत्यक्ष ठिकाणी याचे चित्रीकरण करण्यात आले. संतोष राम यांनी हौशी  कलाकारांसोबत काम केले, ज्यामुळे एका हिंदू आणि एका मुस्लिम पात्रांमधील मध्यवर्ती समलैंगिक नात्याचे वास्तववादी चित्रण साकारण्यात मदत झाली.[2] == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला लघुपट महोत्सवांमध्ये अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत: * '''महोत्सवातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक''' – १५ वा पुणे लघुपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख''' – कॅराव्हॅन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट समीक्षक पुरस्कार''' – १४ वा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव सुरत २०२५ * '''सर्वोत्कृष्ट भारतीय लघुपट''' – थिलश्री आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०२५ * '''विशेष उल्लेख पुरस्कार (सर्वोत्कृष्ट LGBTQ भारतीय गे चित्रपट)''' – कलर्स ऑफ लव्ह – क्विअर फिल्म फेस्टिव्हल २०२६ == प्रतिसाद == समीक्षकांनी या चित्रपटाचे वर्णन '''"प्रभावशाली"''' आणि '''"ग्रामीण क्वियर प्रेमाचे हळुवार चित्रण"''' असे केले आहे, जो पुराणमतवादी ग्रामीण भारतातील समलैंगिक संबंधांवर दुर्मिळ प्रकाश टाकतो. <ref name="MediumReview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://medium.com/@curatorfilm877/a-tender-portrait-of-rural-queer-love-revisiting-the-story-of-yuvraj-and-shahajahan-ec21619c3d40|title=Movie Review: The Story of Yuvraj and Shahajahan|date=2025|website=Medium|access-date=17 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://mumbaiqueerfest.com/short-films-packages/ इंडियन मसाला मिक्स – २], मुंबई क्विअर फेस्ट * [https://filmbazaarindia.com/media/3662/e-catalogue-viewing-room_lrs.pdf व्ह्यूइंग रूम फिल्म बाजार], पृष्ठ क्र. २३२ (पीडीएफ) * [https://saffm.centrekabir.com/video/the-story-of-yuvraj-and-shahajahan/ युवराज आणि शहाजहान यांची कथा], एसएएफएफ मॉन्ट्रियल * [https://www.csaff.org/filmguide?cnSelected=8bf60431-d0b2-4a87-a473-f4a1666d80b7 मध्यवर्ती राज्ये चित्रपट महोत्सव] (सप्टेंबर २०२५) * [https://aifilmfest.in/catalogue-11th-aiff/.pdf एआयएफएफ २०२६ कॅटलॉग], पृष्ठ क्र. १२२ (पीडीएफ) 9xrmefib8ayct0625tgi1e7oaz9ixnu 0 379308 2680708 2680695 2026-04-24T13:54:15Z अभय नातू 206 साचा 2680708 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''परास्का प्लिट्का-होरिट्सविट''' (१९२७-१९९८) या एक युक्रेनियन हुत्सुल कलाकार, लेखिका, लोकलेखिका, तत्त्वज्ञ, लोकशास्त्रज्ञ, मानववंशशास्त्रज्ञ आणि बोलीभाषाशास्त्रज्ञ होत्या. त्या "होमर हुत्सुल" म्हणून ओळखल्या जात कारण त्यांनी हुत्सुल बोली भाषेत बरेच काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.berea.edu/appalachian-center/appalachian-center-home/ukraine/2013conf/|title=International Carpathian-Appalachian Conference, Ukraine, 2013 – Loyal Jones Appalachian Center|work=Loyal Jones Appalachian Center|language=en-US|access-date=2017-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121142820/https://www.berea.edu/appalachian-center/appalachian-center-home/ukraine/2013conf/|archive-date=2023-01-21|url-status=dead}}</ref> == जीवन == परास्का यांचा जन्म कोसीव जिल्ह्यातील लोहार असलेल्या स्टीफन प्लिटका यांच्या कुटुंबात झाला. ते एक सुशिक्षित गृहस्थ होते आणि त्यांना अनेक भाषा अवगत होत्या. तिची आई हॅना, एक विणकर आणि [[भरतकाम]] करणारी होती. नंतर हे कुटुंब क्रिव्होरिव्हन्या येथे स्थलांतरित झाले. तिने शाळेचे चार वर्ग पूर्ण केले, परंतु तिच्या वडिलांमुळे ती वेगवेगळ्या भाषा ([[जर्मन भाषा|जर्मनसह]]) शिकली, त्यामुळे [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] तिने अनुवादक म्हणून काम केले. १९४३ मध्ये तिने जर्मनीमधील एका विद्यापीठात शिक्षण घेतले. {{बदल}} १९४५ च्या हिवाळ्यात पश्चिम युक्रेनमधील हजारो दोषी तरुण मुलींना [[सायबेरिया|सायबेरियाला]] पाठवण्यात आले. "उबदार कपड्यांऐवजी आम्हाला फाशी दिलेल्या लोकांचे रक्ताने माखलेले कोट देण्यात आले." तिच्या पायांना [[हिमदंश]] झाला आणि तिला तुरुंगाच्या रुग्णालयात राहावे लागले. तिला जवळजवळ ५ वर्षे कुबड्या वापराव्या लागल्या. १९४७ नंतर ती सेव्हियर ([[कझाकस्तान]]) येथील तुरुंगात होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://spadok.org.ua/gutsulschyna/paraska-plytka-gorytsvit-gutsulka-yaka-povtoryla-shlyach-skovorody|title=Параска Плитка-Горицвіт – гуцулка, яка повторила шлях Сковороди|last=|website=Спадщина Предків|language=uk-ua|access-date=2017-04-25}}</ref> तुरुंगात तिची एका तरुण [[जॉर्जिया|जॉर्जियन]] कलाकाराशी भेट झाली, ज्याच्याशी तिने पत्रव्यवहार केला आणि ती त्याच्या प्रेमात पडली. परास्काने त्याच्या पत्त्यासह घरी एक पत्र पाठवले, परंतु तिच्या आई-वडिलांनी या नात्याला मान्यता दिली नाही आणि तिच्या वडिलांनी तिची पत्रे नष्ट केली, ज्यामुळे परास्काचा त्या कलाकाराशी संपर्क तुटला. घरी परतल्यावर, ती आपल्या वडिलांना माफ करू शकली नाही आणि एकटीच राहू लागली. वयाच्या २७ व्या वर्षी परास्का क्रिव्होरिव्हन्याला परतली. तिला तुरुंगवास झाल्यामुळे स्थानिक लोक तिला घाबरत असत. परास्काने लोकांची छायाचित्रे काढायला आणि ती त्यांना द्यायला सुरुवात केली. यामुळे तिला गावकऱ्यांचा आदर मिळवता आला. ती सार्वजनिक कामांमध्ये गुंतली, वनविभागात काम करू लागली आणि गावातील कलात्मक उपक्रमांमध्ये भाग घेऊ लागली. ती गायन मंडळात सामील झाली; लेखन, चित्रकला आणि छायाचित्रण करू लागली. नंतर ती लोकांच्या नजरेतून दूर झाली आणि अधिक खाजगी जीवन जगू लागली. ती एका तपस्व्याप्रमाणे राहत असे, कधीकधी तर गावकरी तिच्यासाठी जे काही आणत, तेच ती खात असे. काम करताना, तिला पूर्ण एकाग्रतेची गरज असे. १९७० च्या दशकापासून तिने कार्पेथियन पर्वतांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या मोहिमांचे नेतृत्व करण्यास सुरुवात केली. [[क्यीव|क्यीवमधील]] विद्यार्थ्यांनी तिला आभार भेट म्हणून एक टाइपरायटर दिला; नंतर तिने त्यावरच आपले लेखन लिहिले. होरिट्सविटला अपेक्षा होती की तिच्या मृत्यूनंतर तिच्या कामाकडे दुर्लक्ष होऊ नए, म्हणून तिने तिच्या हस्तलिखितांचे संरक्षण करण्यासाठी कागदी कव्हर बनवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.radiosvoboda.org/a/2079156.html|title=Параска Плитка-Горицвіт – неоцінений талант Гуцульщини|website=Радіо Свобода|access-date=2017-04-25}}</ref> तिच्या आयुष्याच्या अखेरीस, ती गरिबीत जगत होती आणि तिची दृष्टी जवळजवळ गेली होती. तिने तिच्या अंत्यविधीसाठी घरात एक शवपेटी ठेवली होती, ज्यावर तारीख लिहिण्यासाठी जागा सोडली होती. तिला क्रिवोरिव्हन्या गावात दफन करण्यात आले. == कारकीर्द == === गद्य === तिच्या महान ग्रंथाचे शीर्षक आहे, "प्रेझेंट टू द नेटिव्ह लॅन्ड". त्यात ५०० पानांची ४६ हस्तलिखिते आणि मुद्रित पुस्तके, तसेच तिने स्वतः काढलेली चित्रे आणि तात्पुरती बांधणी असलेल्या अनेक लहान पुस्तिकांचा समावेश आहे. तिने हुत्सुल बोलीचा शब्दकोश संकलित केला, कथा, परीकथा आणि ''<nowiki/>'इंडियन ग्लो''' नावाची एक विलक्षण साहसी कादंबरी लिहिली. तिने रोजनिशीसुद्धा लिहिल्या. प्रत्येक पुस्तक तयार झाल्यावर, परास्काने त्यावर हस्तनिर्मित सजावट आणि रंगवलेली चित्रे रेखाटली. तिचे पहिले पुस्तक ''स्टारोविट्स्की पोविस्टोर्क्ये'' हे २००८ मध्ये प्रकाशित झाले, जे हुत्सुल बोलीमध्ये लिहिलेले होते. === चित्रकला === तिची ''शेवचेन्को इन द कार्पेथियन्स'' ही कलाकृती कानीव संग्रहालयात ठेवलेली आहे. तिच्या अनेक कलाकृती इव्हान फ्रँको आणि लेसिया युक्रेन्का यांना समर्पित आहेत. तिची ''हुत्सुल्काज डेस्टिनी'' ही मालिका उंच कार्पेथियन पर्वतरांगांमधील स्त्रियांचे जीवन सांगते. परास्का कविताही लिहीत असे. तिने हुत्सुल बोलीचा वापर केला (विशेषतः तिच्या ''<nowiki/>'वी शुड थिंक'' ' या कवितासंग्रहात). तिने कविता टाइपरायटरवर टाइप केली आणि त्यासाठी रंगीत हँडल वापरले जात, ज्यामुळे अतिरिक्त अर्थ अधिक ठळकपणे समोर येत असे. तिने १९७० च्या दशकात छायाचित्रण करण्यास सुरुवात केली आणि तिच्या मृत्यूपर्यंत ते सुरू ठेवले. निष्काळजीपणे साठवणूक केल्यामुळे काळाच्या आणि आर्द्रतेच्या प्रभावाने तिची बहुतेक कामे नष्ट झाली किंवा खराब झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.radiosvoboda.org/a/28448803.html|title=Троє киян виявили 4 тисячі унікальних світлин Параски Плитки-Горицвіт, у яких відображене гуцульське життя|website=Радіо Свобода|access-date=2017-04-26}}</ref> गावातील फार कमी लोकांना परास्काच्या छायाचित्रणाबद्दल माहिती होती. तिने तिचे फोटो कधीही प्रदर्शित केले नाहीत. त्यापैकी काही २०१५ मध्ये एका संग्रहालयात सापडले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Reporter|url=http://report.if.ua/istoriya/troye-kyyan-vypadkovo-znajshly-kilka-tysyach-unikalnyh-fotografij-parasky-plytky-gorycvit-foto/|title=Троє киян випадково знайшли кілька тисяч унікальних фотографій Параски Плитки-Горицвіт (ФОТО) {{!}} "Репортер"|work="Репортер"|language=uk-UK|access-date=2017-04-26}}</ref> === संग्रहालय === क्रिवोरिव्हन्या येथील तिच्या घरात प्लिट्का-होरिट्सविट यांचे संग्रहालय स्थापन करण्यात आले. त्याच्या पहिल्या पाच वर्षांत, परास्का यांच्या कलाकृतींची योग्य प्रकारे देखभाल केली गेली नाही. नंतर प्रदर्शनासाठी एक कॅटलॉग तयार करण्यात आला आणि साहित्याचे अधिक पद्धतशीरपणे संपादन करण्यास सुरुवात झाली. या संग्रहालयात पुस्तके, फोटो आणि चित्रे ठेवलेली आहेत. बाकीचे साहित्य क्रिव्होरिव्हन्या येथील इव्हान फ्रँकोच्या संग्रहालयात, वेर्होविना येथे आणि [[युक्रेन|युक्रेनमधील]] इतर अनेक संग्रहालयांमध्ये ठेवलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.radiosvoboda.org/a/28448803.html|title=Троє киян виявили 4 тисячі унікальних світлин Параски Плитки-Горицвіт, у яких відображене гуцульське життя|website=Радіо Свобода|access-date=2017-04-27}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] pldxvwz6qzznxce8am28v846q8dp0vs 0 379309 2680709 2680701 2026-04-24T13:54:49Z अभय नातू 206 /* कलात्मक कारकीर्द */ 2680709 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वासिल ह्यहोरोविच क्रायचेव्स्की''' (१२ जानेवारी १८७३ – १५ नोव्हेंबर १९५२) हे एक युक्रेनियन [[चित्रकार]], [[वास्तुविशारद]], [[कला]] अभ्यासक, ग्राफिक कलाकार, चित्रपट कला सल्लागार, शिक्षक आणि उपयोजित कला व सजावटीच्या कलेचे जाणकार होते. ते १९१८ च्या युक्रेनियन राजचिन्ह, राजमुद्रा आणि नोटांचे रचनाकार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CR%5CKrychevskyVasylH.htm|title=Entry Display Web Page}}</ref> ते युक्रेनियन चित्रकार फेडिर क्रायचेव्स्की यांचे भाऊ होते. == चरित्र == वासिल क्रायचेव्स्की यांचा जन्म लेबेदिनजवळील वोरोझ्बा या गावात झाला. त्यांच्या कुटुंबात आठ भावंडे होती आणि ते सर्वात मोठे होते. त्यांचे वडील ह्रीहोरिय याकिमोविच क्रायचेव्स्की हे [[ज्यू लोक|ज्यू]] वंशाचे एक जिल्हा सरकारी डॉक्टर होते, ज्यांनी ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला आणि प्रास्कोव्हिया ह्रीहोरिव्हना नावाच्या एका युक्रेनियन महिलेशी लग्न केले. क्रायचेव्स्की यांचे औपचारिक शिक्षण कमी होते, परंतु त्यांना युक्रेनियन लोकसाहित्य आणि कला इतिहासात खूप रस होता. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धादरम्यान]], ते युक्रेनियन स्टेट ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्सच्या संस्थापकांपैकी आणि कुलगुरूंपैकी एक होते. १९२० च्या दशकात त्यांनी कीव इन्स्टिट्यूट ऑफ प्लॅस्टिक आर्ट्स, कीव आर्किटेक्चरल इन्स्टिट्यूटमध्ये शिकवले. त्यांच्या विद्यार्थ्यांमध्ये जोसेफ काराकिस यांचा समावेश होता, ज्यांनी क्रायचेव्स्कींकडून "निवासी आणि सार्वजनिक इमारतींचे अंतर्गत भाग" तसेच चित्रकलेची तंत्रे शिकली.{{Sfn|Юнаков|2016}}<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Arkhitektor Iosif Karakis : zhiznʹ, tvorchestvo i sudʹba|last=I︠U︡nakov|first=Oleg|last2=Юнаков|first2=Олег|date=2016|isbn=978-1-68082-000-3|edition=Pervoe izdanie|location=Nʹi︠u︡-Ĭork|oclc=985974453}}</ref> त्यानंतर त्यांनी [[ओदेसा]] येथील आर्ट स्कूलमध्ये शिकवले आणि १९४१ पर्यंत क्यीव स्टेट आर्ट इन्स्टिट्यूटच्या स्थापत्य विभागात सेवा दिली. क्रायचेव्स्की १९४३ मध्ये [[लिव्हिव]] येथे गेले, जिथे त्यांची एका नवीन युक्रेनियन कला शाळेचे रेक्टर म्हणून नियुक्ती झाली, जी कालांतराने लिव्हिव नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्स बनली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]], १९४८ मध्ये [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेत]] स्थलांतरित होण्यापूर्वी ते काही काळ [[पॅरिस|पॅरिसमध्ये]] राहिले. १५ नोव्हेंबर १९५२ रोजी [[व्हेनेझुएला|व्हेनेझुएलाची]] राजधानी [[काराकास]] येथे त्यांचे निधन झाले जेव्हा ते ७९ वर्षांचे होते. == कला कारकीर्द == क्रायचेव्स्की यांना १९०३ मध्ये पहिल्यांदा सार्वजनिक ओळख मिळाली जेव्हा त्यांनी पोल्टावा झेमस्टो इमारत (आताचे पोल्टावा स्थानिक ज्ञान संग्रहालय) बांधण्यासाठीची वास्तुकला स्पर्धा जिंकली. त्यांच्या इमारतीची रचना युक्रेनियन लोकवास्तुकलेच्या परंपरांवर आधारित होती.<ref name="hamm">{{स्रोत पुस्तक|title=Kiev: A Portrait, 1800-1917|last=Hamm|first=Michael F.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1993|isbn=0-691-02585-1|pages=114}}</ref> एक चित्रकार म्हणून, त्याने एकूण सुमारे ३००० चित्रे, रेखाचित्रे, शोभेच्या रचना, पुस्तकांची मुखपृष्ठे तयार केली. त्याच्या कामावर [[दृक-प्रत्ययवाद|फ्रेंच प्रभाववादाचा]] प्रभाव दिसत होता. अध्यक्ष मिखाईलो ग्रुशेव्स्की यांच्या विनंतीवरून क्रायचेव्स्की यांनी युक्रेनियन पीपल्स रिपब्लिकचे राजचिन्हे आणि मुद्रा तसेच प्रजासत्ताकाच्या नोटा डिझाइन केल्या. क्रायचेव्स्की हे युक्रेनियन लोककलेचे संग्राहक आणि अभ्यासक होते आणि त्यांनी सामान्य लोकांमध्ये अशा हस्तकलांना प्रोत्साहन दिले. १९०७ ते १९१० पर्यंत, क्रायचेव्स्कीने मिखायलो स्टारित्स्कीच्या ' ''बोहदान खमेलनित्स्की'<nowiki/>'' आणि [[बेद्रिच स्मेताना|बेद्रिच स्मेतानाच्या]] '''द बार्टर्ड ब्राईड'' ' यासह १५ हून अधिक [[नाटक|नाटके]] आणि [[ऑपेरा|ऑपेरांसाठी]] सेट आणि वेशभूषा डिझाइन केली. १९१७ ते १९१८ पर्यंत त्यांनी युक्रेनियन नॅशनल थिएटरमध्ये काम केले. अनेक प्रकल्पांवर क्रायचेव्स्की यांनी दुसरे युक्रेनियन वास्तुविशारद पेट्रो कोस्टिर्को यांच्यासोबत काम केले, ज्यांनी १९६० मध्ये पूर्वीच्या पोल्टावा गव्हर्नरेट प्रशासकीय इमारतीची पुनर्बांधणी केली होती. त्यांच्या काही कलाकृती परदेशातही आहेत, त्यांच्या कामांचा सर्वात मोठा संच न्यू यॉर्कमधील युक्रेनियन संग्रहालयात आहे. == गॅलरी == <gallery> चित्र:Полтавський_краєзнавчий_музей.jpg|अल्ट=Poltava Governorate Zemstvo Building, 1903| पोल्टावा गव्हर्नरेट झेम्स्टो इमारत, १९०३ चित्र:Coat_of_arms_of_the_Ukrainian_People's_Republic.svg|अल्ट=Coat of arms of Ukraine, 1917| युक्रेनचे राजचिन्ह, १९१७ चित्र:2-hryvnia-1918-front.png|अल्ट=Two hryvnia banknote, 1918| दोन [[युक्रेनियन रिउनिया|रिउनियाची]] नोट, १९१८ चित्र:Khmelnytskoho_B._St.,_68_Kyiv_2012.JPG|अल्ट=Rolit building of writers, along with Petro Kostyrko| [[Petro Kostyrko|पेट्रो कोस्टिर्को]] यांच्यासह लेखकांची [[Rolit|रोलिट]] इमारत चित्र:Museum_of_Krychevsky,_Opishnja,_facade.jpg|अल्ट=Pottery training and exhibition center in Opishnia, 1916| ओपिशनिया येथील मातीकाम प्रशिक्षण आणि प्रदर्शन केंद्र, १९१६ चित्र:Будинок-музей_Шевченка.JPG|अल्ट=Shevchenko museum, 1928| शेवचेन्को संग्रहालय, १९२८ चित्र:Krychevsky_Vasyl-4_Poltava_St_Kyiv.jpg|अल्ट=Shchitkivsky building, 1908| श्चिटकिव्हस्की इमारत, १९०८ चित्र:Kyiv,_Streletska_str.,_28.JPG|अल्ट=Kyiv apartment house| कीव अपार्टमेंट हाऊस </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] svltgm4pxwlictn1ijdsxslzkxpnik6 2680711 2680709 2026-04-24T13:55:58Z अभय नातू 206 /* कला कारकीर्द */ 2680711 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वासिल ह्यहोरोविच क्रायचेव्स्की''' (१२ जानेवारी १८७३ – १५ नोव्हेंबर १९५२) हे एक युक्रेनियन [[चित्रकार]], [[वास्तुविशारद]], [[कला]] अभ्यासक, ग्राफिक कलाकार, चित्रपट कला सल्लागार, शिक्षक आणि उपयोजित कला व सजावटीच्या कलेचे जाणकार होते. ते १९१८ च्या युक्रेनियन राजचिन्ह, राजमुद्रा आणि नोटांचे रचनाकार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CK%5CR%5CKrychevskyVasylH.htm|title=Entry Display Web Page}}</ref> ते युक्रेनियन चित्रकार फेडिर क्रायचेव्स्की यांचे भाऊ होते. == चरित्र == वासिल क्रायचेव्स्की यांचा जन्म लेबेदिनजवळील वोरोझ्बा या गावात झाला. त्यांच्या कुटुंबात आठ भावंडे होती आणि ते सर्वात मोठे होते. त्यांचे वडील ह्रीहोरिय याकिमोविच क्रायचेव्स्की हे [[ज्यू लोक|ज्यू]] वंशाचे एक जिल्हा सरकारी डॉक्टर होते, ज्यांनी ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला आणि प्रास्कोव्हिया ह्रीहोरिव्हना नावाच्या एका युक्रेनियन महिलेशी लग्न केले. क्रायचेव्स्की यांचे औपचारिक शिक्षण कमी होते, परंतु त्यांना युक्रेनियन लोकसाहित्य आणि कला इतिहासात खूप रस होता. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धादरम्यान]], ते युक्रेनियन स्टेट ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्सच्या संस्थापकांपैकी आणि कुलगुरूंपैकी एक होते. १९२० च्या दशकात त्यांनी कीव इन्स्टिट्यूट ऑफ प्लॅस्टिक आर्ट्स, कीव आर्किटेक्चरल इन्स्टिट्यूटमध्ये शिकवले. त्यांच्या विद्यार्थ्यांमध्ये जोसेफ काराकिस यांचा समावेश होता, ज्यांनी क्रायचेव्स्कींकडून "निवासी आणि सार्वजनिक इमारतींचे अंतर्गत भाग" तसेच चित्रकलेची तंत्रे शिकली.{{Sfn|Юнаков|2016}}<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Arkhitektor Iosif Karakis : zhiznʹ, tvorchestvo i sudʹba|last=I︠U︡nakov|first=Oleg|last2=Юнаков|first2=Олег|date=2016|isbn=978-1-68082-000-3|edition=Pervoe izdanie|location=Nʹi︠u︡-Ĭork|oclc=985974453}}</ref> त्यानंतर त्यांनी [[ओदेसा]] येथील आर्ट स्कूलमध्ये शिकवले आणि १९४१ पर्यंत क्यीव स्टेट आर्ट इन्स्टिट्यूटच्या स्थापत्य विभागात सेवा दिली. क्रायचेव्स्की १९४३ मध्ये [[लिव्हिव]] येथे गेले, जिथे त्यांची एका नवीन युक्रेनियन कला शाळेचे रेक्टर म्हणून नियुक्ती झाली, जी कालांतराने लिव्हिव नॅशनल ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्स बनली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]], १९४८ मध्ये [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेत]] स्थलांतरित होण्यापूर्वी ते काही काळ [[पॅरिस|पॅरिसमध्ये]] राहिले. १५ नोव्हेंबर १९५२ रोजी [[व्हेनेझुएला|व्हेनेझुएलाची]] राजधानी [[काराकास]] येथे त्यांचे निधन झाले जेव्हा ते ७९ वर्षांचे होते. == कला कारकीर्द == क्रायचेव्स्की यांनी १९०३मध्ये पोल्टावा झेमस्टो इमारत (आताचे पोल्टावा स्थानिक ज्ञान संग्रहालय) बांधण्यासाठीची वास्तुकला स्पर्धा जिंकल्यावर पहिल्यांदा प्रसिद्धी मिळाली. त्यांची रचना पारंपारिक युक्रेनी लोकवास्तुकलेवर आधारित होती.<ref name="hamm">{{स्रोत पुस्तक|title=Kiev: A Portrait, 1800-1917|last=Hamm|first=Michael F.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1993|isbn=0-691-02585-1|pages=114}}</ref> एक चित्रकार म्हणून त्याने एकूण सुमारे ३००० चित्रे, रेखाचित्रे, शोभेच्या रचना, पुस्तकांची मुखपृष्ठे तयार केली. त्याच्या कामावर [[दृक-प्रत्ययवाद|फ्रेंच प्रभाववादाचा]] प्रभाव दिसत होता. अध्यक्ष मिखाईलो ग्रुशेव्स्की यांच्या विनंतीवरून क्रायचेव्स्की यांनी युक्रेनियन पीपल्स रिपब्लिकचे राजचिन्हे आणि मुद्रा तसेच प्रजासत्ताकाच्या नोटा डिझाइन केल्या. क्रायचेव्स्की हे युक्रेनियन लोककलेचे संग्राहक आणि अभ्यासक होते आणि त्यांनी सामान्य लोकांमध्ये अशा हस्तकलांना प्रोत्साहन दिले. १९०७ ते १९१० पर्यंत, क्रायचेव्स्कीने मिखायलो स्टारित्स्कीच्या ' ''बोहदान खमेलनित्स्की'<nowiki/>'' आणि [[बेद्रिच स्मेताना|बेद्रिच स्मेतानाच्या]] '''द बार्टर्ड ब्राईड'' ' यासह १५ हून अधिक [[नाटक|नाटके]] आणि [[ऑपेरा|ऑपेरांसाठी]] सेट आणि वेशभूषा डिझाइन केली. १९१७ ते १९१८ पर्यंत त्यांनी युक्रेनियन नॅशनल थिएटरमध्ये काम केले. अनेक प्रकल्पांवर क्रायचेव्स्की यांनी दुसरे युक्रेनियन वास्तुविशारद पेट्रो कोस्टिर्को यांच्यासोबत काम केले, ज्यांनी १९६० मध्ये पूर्वीच्या पोल्टावा गव्हर्नरेट प्रशासकीय इमारतीची पुनर्बांधणी केली होती. त्यांच्या काही कलाकृती परदेशातही आहेत, त्यांच्या कामांचा सर्वात मोठा संच न्यू यॉर्कमधील युक्रेनियन संग्रहालयात आहे. == गॅलरी == <gallery> चित्र:Полтавський_краєзнавчий_музей.jpg|अल्ट=Poltava Governorate Zemstvo Building, 1903| पोल्टावा गव्हर्नरेट झेम्स्टो इमारत, १९०३ चित्र:Coat_of_arms_of_the_Ukrainian_People's_Republic.svg|अल्ट=Coat of arms of Ukraine, 1917| युक्रेनचे राजचिन्ह, १९१७ चित्र:2-hryvnia-1918-front.png|अल्ट=Two hryvnia banknote, 1918| दोन [[युक्रेनियन रिउनिया|रिउनियाची]] नोट, १९१८ चित्र:Khmelnytskoho_B._St.,_68_Kyiv_2012.JPG|अल्ट=Rolit building of writers, along with Petro Kostyrko| [[Petro Kostyrko|पेट्रो कोस्टिर्को]] यांच्यासह लेखकांची [[Rolit|रोलिट]] इमारत चित्र:Museum_of_Krychevsky,_Opishnja,_facade.jpg|अल्ट=Pottery training and exhibition center in Opishnia, 1916| ओपिशनिया येथील मातीकाम प्रशिक्षण आणि प्रदर्शन केंद्र, १९१६ चित्र:Будинок-музей_Шевченка.JPG|अल्ट=Shevchenko museum, 1928| शेवचेन्को संग्रहालय, १९२८ चित्र:Krychevsky_Vasyl-4_Poltava_St_Kyiv.jpg|अल्ट=Shchitkivsky building, 1908| श्चिटकिव्हस्की इमारत, १९०८ चित्र:Kyiv,_Streletska_str.,_28.JPG|अल्ट=Kyiv apartment house| कीव अपार्टमेंट हाऊस </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] gg21ivtj2k5b1w0wos7mi5op8861jd5 0 379310 2680712 2026-04-24T14:17:51Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680712 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[झांझिबार]] mi8hy4nn8hf418ru8g7ub0bibx4k1jo 0 379311 2680713 2026-04-24T14:18:12Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680713 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फुकेट (शहर)]] rtesm2c226djqsv1xljg28aju9q3bth 0 379312 2680714 2026-04-24T14:18:58Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680714 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[लास व्हेगस]] 87jxpc41cpkptinmhxrlp274zc7hpxv 0 379313 2680715 2026-04-24T14:20:17Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680715 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ऑस्ट्रियन एरलाइन्स]] 5llv6wvr07k62beryx9tvdsg71j20eb 0 379314 2680716 2026-04-24T14:21:50Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680716 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इबिथा]] b3imr336dr6svz0z2zzwgri27wga5b7 0 379315 2680717 2026-04-24T14:23:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2680717 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माराकेश]] hyy1h2o6d0og2217dox6h6mhwj1o3ns 0 379316 2680719 2026-04-24T15:10:32Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1307086900|Margit Sielska-Reich]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2680719 wikitext text/x-wiki '''मार्गिट सिएल्स्का-राइख''' (२६ मे १९०० – ३ फेब्रुवारी १९८०) ह्या [[लिव्हिव|लिव्हिवमध्ये]] कार्यरत असलेले एक पोलिश-युक्रेनियन चित्रकार होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xJqDvazhd8EC&q=Margit+Sielska-Reich|title=Un mundo construido: Polonia, 1918-1939|last=Spain)|first=Círculo de Bellas Artes (Madrid|date=2011|publisher=Círculo de Bellas Artes|isbn=978-84-87619-85-4|language=es}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=X7dtAAAAMAAJ&q=Margit+Sielska-Reich|title=Polski słownik judaistyczny: dzieje, kultura, religia, ludzie|last=Borzymińska|first=Zofia|date=2003|publisher=Wydawn. Prószyński i S-ka|isbn=978-83-7255-175-7|language=pl}}</ref> लॉरा आणि इसाक राइख यांची कन्या, तिने लिव्हिव येथील फ्री अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये लिओनार्ड पोधोरोडेकी, फेलिक्स मिखाल विग्रझिवाल्स्की आणि एडवर्ड पीट्श यांच्याकडे चित्रकलेचा अभ्यास सुरू केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-sNtAAAAMAAJ&q=Margit+Sielska-Reich|title=Images of a Vanished World: The Jews of Eastern Galicia, from the Mid-19th Century to the First Third of the 20th Century : Exhibition Catalogue from the Collections of the Lviv Art Gallery, Lviv Museum of History, Museum of Ethnography and Crafts, Museum of Religious History, Private Collections|last=Hlembotska|first=Halyna|date=2003|publisher="Centre of Europe" Publishing House|isbn=978-966-7022-53-2|language=en}}</ref> १९२० ते १९२२ पर्यंत, तिने क्राकोव्ह येथील अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये इग्नासी पिएन्कोव्स्की, व्लादिस्लाव जारोकी आणि हेन्रिक कुन्झेक यांच्याकडे आपले शिक्षण सुरू ठेवले. १९२५ पासून, तिने व्हिएन्ना येथील अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये आणि नंतर पॅरिसमध्ये फर्नांड लेजर आणि अमेडी ओझेनफँट यांच्या स्टुडिओमध्ये शिक्षण घेतले. विशेषतः लेजरच्या कलाकृतींचा तिच्या चित्रकलेवर प्रभाव पडला. पॅरिसमध्ये, तिची भेट तिचा भावी पती, लिव्हिवचा चित्रकार रोमन सिएल्स्की याच्याशी झाली. १९२९ मध्ये, ती त्याच्यासोबत लिव्हिवला परतली. रोमनसोबत, ती "आर्टेस" या कलाकार आणि डिझाइनर संघटनेची सह-संस्थापक होती. १९३० ते १९३२ पर्यंत, त्यांनी लिव्हिव, टेर्नोपिल, स्टॅनिस्लॉव, वॉर्सा, क्रॅकॉव आणि लॉडो येथे बारा प्रदर्शनांमध्ये भाग घेतला. तिच्या चित्रांमध्ये [[अतियथार्थवाद|अतियथार्थवादाचा]] प्रभाव दिसून आला. तिने डाव्या विचारसरणीच्या 'सिग्नाली' या मासिकामध्ये काम केले. १९३७ मध्ये, तिने पुन्हा पॅरिसला भेट दिली. तिने [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाचा]] काळ लिव्हिवमध्ये घालवला. १९४२ मध्ये तिला, तिच्या वडिलांना, भावाला आणि त्याच्या पत्नीला गेस्टापोने अटक केली आणि लिव्हिवच्या ज्यू वस्तीत (घेटो) नेले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KFbmtdibpIMC&dq=Margit+Sielska-Reich&pg=PA223|title=Lemberg: eine Reise nach Europa|last=Simon|first=Hermann|last2=Stratenwerth|first2=Irene|last3=Hinrichs|first3=Ronald|date=2007|publisher=Ch. Links Verlag|isbn=978-3-86153-459-4|language=de}}</ref> चित्रकार साशा विन्नित्स्कीच्या स्टुडिओमध्ये लपून ती वाचली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]], ती तिच्या पतीसोबत लिव्हिवमध्ये राहिली. ती 'टॉ' नावाच्या कला गटाची सदस्य झाली आणि तिने [[लिव्हिव]], [[क्यीव]] आणि [[मॉस्को]] येथील प्रदर्शनांमध्ये भाग घेतला, त्यापैकी बहुतेक व्यक्तिचित्रे आणि नैसर्गिक भूदृश्ये होती. तिच्या बहुतेक कलाकृती लविव्हमधील संग्रहालये आणि खाजगी संग्रहांमध्ये आहेत. तिच्या मृत्यूनंतर तिला लायझाकोव्स्की स्मशानभूमीत दफन करण्यात आले.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/margit-sielska-reich-sielska|title=Margit Sielska (Reich-Sielska)|website=www.ipsb.nina.gov.pl}}</ref> राइख व्यक्तिचित्रण आणि निसर्गचित्रणात पारंगत होत्या.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/margit-sielska-reich-sielska|title=Margit Sielska (Reich-Sielska)|website=www.ipsb.nina.gov.pl}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/margit-sielska-reich-sielska "Margit Sielska (Reich-Sielska)"]. </cite></ref> त्यांच्या बऱ्याच कलाकृती प्रदर्शनांमध्ये दाखवल्या गेल्या आणि आजही त्या प्रदर्शनांमध्ये आहेत. == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] cghlzkd6m8nlwwogwu4ee3gpdsk4jzl 2680720 2680719 2026-04-24T15:11:25Z Dharmadhyaksha 28394 {{विकिडेटा माहितीचौकट}} 2680720 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मार्गिट सिएल्स्का-राइख''' (२६ मे १९०० – ३ फेब्रुवारी १९८०) ह्या [[लिव्हिव|लिव्हिवमध्ये]] कार्यरत असलेले एक पोलिश-युक्रेनियन चित्रकार होत्या.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xJqDvazhd8EC&q=Margit+Sielska-Reich|title=Un mundo construido: Polonia, 1918-1939|last=Spain)|first=Círculo de Bellas Artes (Madrid|date=2011|publisher=Círculo de Bellas Artes|isbn=978-84-87619-85-4|language=es}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=X7dtAAAAMAAJ&q=Margit+Sielska-Reich|title=Polski słownik judaistyczny: dzieje, kultura, religia, ludzie|last=Borzymińska|first=Zofia|date=2003|publisher=Wydawn. Prószyński i S-ka|isbn=978-83-7255-175-7|language=pl}}</ref> लॉरा आणि इसाक राइख यांची कन्या, तिने लिव्हिव येथील फ्री अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये लिओनार्ड पोधोरोडेकी, फेलिक्स मिखाल विग्रझिवाल्स्की आणि एडवर्ड पीट्श यांच्याकडे चित्रकलेचा अभ्यास सुरू केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-sNtAAAAMAAJ&q=Margit+Sielska-Reich|title=Images of a Vanished World: The Jews of Eastern Galicia, from the Mid-19th Century to the First Third of the 20th Century : Exhibition Catalogue from the Collections of the Lviv Art Gallery, Lviv Museum of History, Museum of Ethnography and Crafts, Museum of Religious History, Private Collections|last=Hlembotska|first=Halyna|date=2003|publisher="Centre of Europe" Publishing House|isbn=978-966-7022-53-2|language=en}}</ref> १९२० ते १९२२ पर्यंत, तिने क्राकोव्ह येथील अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये इग्नासी पिएन्कोव्स्की, व्लादिस्लाव जारोकी आणि हेन्रिक कुन्झेक यांच्याकडे आपले शिक्षण सुरू ठेवले. १९२५ पासून, तिने व्हिएन्ना येथील अकॅडमी ऑफ फाइन आर्ट्समध्ये आणि नंतर पॅरिसमध्ये फर्नांड लेजर आणि अमेडी ओझेनफँट यांच्या स्टुडिओमध्ये शिक्षण घेतले. विशेषतः लेजरच्या कलाकृतींचा तिच्या चित्रकलेवर प्रभाव पडला. पॅरिसमध्ये, तिची भेट तिचा भावी पती, लिव्हिवचा चित्रकार रोमन सिएल्स्की याच्याशी झाली. १९२९ मध्ये, ती त्याच्यासोबत लिव्हिवला परतली. रोमनसोबत, ती "आर्टेस" या कलाकार आणि डिझाइनर संघटनेची सह-संस्थापक होती. १९३० ते १९३२ पर्यंत, त्यांनी लिव्हिव, टेर्नोपिल, स्टॅनिस्लॉव, वॉर्सा, क्रॅकॉव आणि लॉडो येथे बारा प्रदर्शनांमध्ये भाग घेतला. तिच्या चित्रांमध्ये [[अतियथार्थवाद|अतियथार्थवादाचा]] प्रभाव दिसून आला. तिने डाव्या विचारसरणीच्या 'सिग्नाली' या मासिकामध्ये काम केले. १९३७ मध्ये, तिने पुन्हा पॅरिसला भेट दिली. तिने [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाचा]] काळ लिव्हिवमध्ये घालवला. १९४२ मध्ये तिला, तिच्या वडिलांना, भावाला आणि त्याच्या पत्नीला गेस्टापोने अटक केली आणि लिव्हिवच्या ज्यू वस्तीत (घेटो) नेले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KFbmtdibpIMC&dq=Margit+Sielska-Reich&pg=PA223|title=Lemberg: eine Reise nach Europa|last=Simon|first=Hermann|last2=Stratenwerth|first2=Irene|last3=Hinrichs|first3=Ronald|date=2007|publisher=Ch. Links Verlag|isbn=978-3-86153-459-4|language=de}}</ref> चित्रकार साशा विन्नित्स्कीच्या स्टुडिओमध्ये लपून ती वाचली. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धानंतर]], ती तिच्या पतीसोबत लिव्हिवमध्ये राहिली. ती 'टॉ' नावाच्या कला गटाची सदस्य झाली आणि तिने [[लिव्हिव]], [[क्यीव]] आणि [[मॉस्को]] येथील प्रदर्शनांमध्ये भाग घेतला, त्यापैकी बहुतेक व्यक्तिचित्रे आणि नैसर्गिक भूदृश्ये होती. तिच्या बहुतेक कलाकृती लविव्हमधील संग्रहालये आणि खाजगी संग्रहांमध्ये आहेत. तिच्या मृत्यूनंतर तिला लायझाकोव्स्की स्मशानभूमीत दफन करण्यात आले.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/margit-sielska-reich-sielska|title=Margit Sielska (Reich-Sielska)|website=www.ipsb.nina.gov.pl}}</ref> राइख व्यक्तिचित्रण आणि निसर्गचित्रणात पारंगत होत्या.<ref name="auto"/> त्यांच्या बऱ्याच कलाकृती प्रदर्शनांमध्ये दाखवल्या गेल्या आणि आजही त्या प्रदर्शनांमध्ये आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९०० मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 59g8r8vj6eryf4oo24h0kn88x7h3i6u 0 379317 2680721 2026-04-24T15:23:04Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1343574584|Roman Selskyi]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2680721 wikitext text/x-wiki '''रोमन सेल्स्की''' (२१ मे १९०३ – ३ फेब्रुवारी १९९०) हे एक युक्रेनियन प्रभाववादी चित्रकार होते. ते युक्रेनच्या कलाकारांच्या संघाचे (१९३९) सदस्य होते. == चरित्र == सेल्स्की यांचा जन्म २१ मे १९०३ रोजी सोकल येथे झाला.<ref name="ieu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm|title=Selsky, Roman|website=[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]}}</ref> १९२२ मध्ये त्यांनी [[लिव्हिव]] कला आणि औद्योगिक शाळेतून पदवी प्राप्त केली आणि ओलेक्सा नोवाकिव्हस्की यांच्याकडे खाजगीरित्या शिक्षणही घेतले. १९१८-१९२० मध्ये त्यांनी खाजगी फ्री अकादमीमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी चित्रकलेत आपले नशीब आजमावले. १९२७ मध्ये, त्यांनी क्राकोव्ह ललित कला अकादमीतून पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी [[पॅरिस]] आणि [[व्हियेना]] येथे आपले कौशल्य सुधारले.<ref name="ieu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm|title=Selsky, Roman|website=[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm "Selsky, Roman"]. ''[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]''.</cite></ref> १९२९ पासून त्यांनी लिव्हिवमध्ये कलाकार म्हणून काम केले. त्यांनी १९३४ ते १९३९ पर्यंत लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ प्लॅस्टिक आर्ट्समध्ये; १९३९ ते १९४१ पर्यंत लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड अँड डेकोरेटिव्ह आर्ट्समध्ये; आणि १९४४ ते १९४७ पर्यंत इव्हान ट्रुश लविव्ह स्टेट स्कूल ऑफ अप्लाईड आर्ट्समध्ये शिकवले. १९४७ मध्ये, त्यांनी लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड अँड डेकोरेटिव्ह आर्ट्समध्ये विभाग प्रमुख आणि नंतर सहयोगी प्राध्यापक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली होती.<ref name="ieu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm|title=Selsky, Roman|website=[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm "Selsky, Roman"]. ''[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]''.</cite></ref> ३ जानेवारी १९९० रोजी लिव्हिव येथे त्यांचे निधन झाले. <ref name="ieu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm|title=Selsky, Roman|website=[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm "Selsky, Roman"]. ''[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]''.</cite></ref> == काम == सेल्स्कीची बहुतेक चित्रे निसर्गचित्रांना वाहिलेली आहेत. त्याच्या विद्यार्थ्यांपैकी वोलोडिमिर पॅटिक, इव्हान स्कोबालो, मायकोला एन्ड्रशचेन्को, मायकोला क्रीस्टोप्चुक, येव्हेन लिसिक, लिउबोमिर मेडविड आणि इतर होते. त्यांच्या कलाकृती लिव्हिव, क्यीव आणि [[वॉर्सा]] येथील संग्रहालयांमध्ये जतन केलेल्या आहेत. त्यांचे पहिले वैयक्तिक प्रदर्शन १९६७ मध्ये भरले होते. ते "आर्टेस" या कलाकारांच्या संघटनेचे प्रमुख होते. ते तसेच स्वतंत्र युक्रेनियन कलाकार संघटनेचे सदस्य आणि तिच्या प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होत असे. त्यांची मुख्य चित्रे होती: "पोर्ट" (१९३१), "यख्तक्लुब व्हर्सेसे मायोरी" (१९४९), "क्विटी" (१९५९), "करपत्स्की पेइझाझ" (१९६०), "सीती" (१९६६), "हरियाचे लिटो" (१९७१), "हुत्सुलश्ची-ना" (१९७१), आणि इतर. १९८९ पासून त्यांना युक्रेनियन एस.एस.आर. चे 'पीपल्स पेंटर' ही पदवी प्रदान करण्यात आली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == ग्रंथसूची == * L. Voloshyn (2024). "Сельський Роман". Мистецька школа Олекси Новаківського 1923-1935. Життя у перспективі часу (in Ukrainian). Lviv–Drohobych: Kolo. p. 207—211, 421—422. .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit;word-wrap:break-word}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .citation:target{background-color:rgba(0,127,255,0.133)}.mw-parser-output .id-lock-free.id-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-limited.id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration.id-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-subscription.id-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg")right 0.1em center/12px no-repeat}body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-free a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-limited a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-registration a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .id-lock-subscription a,body:not(.skin-timeless):not(.skin-minerva) .mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background-size:contain;padding:0 1em 0 0}.mw-parser-output .cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:none;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-visible-error{color:var(--color-error,#bf3c2c)}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#085;margin-left:0.3em}.mw-parser-output .cs1-kern-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right{padding-right:0.2em}.mw-parser-output .citation .mw-selflink{font-weight:inherit}@media screen{.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}html.skin-theme-clientpref-night .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}@media screen and (prefers-color-scheme:dark){html.skin-theme-clientpref-os .mw-parser-output .cs1-maint{color:#18911f}}<nowiki>ISBN 978-617-642-676-9</nowiki>. [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bnbndrlfnxe7hk462st7i3mu49x8aw7 2680722 2680721 2026-04-24T15:26:57Z Dharmadhyaksha 28394 2680722 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रोमन सेल्स्की''' (२१ मे १९०३ – ३ फेब्रुवारी १९९०) हे एक युक्रेनियन प्रभाववादी चित्रकार होते. ते युक्रेनच्या कलाकारांच्या संघाचे (१९३९) सदस्य होते. == चरित्र == सेल्स्की यांचा जन्म २१ मे १९०३ रोजी सोकल येथे झाला.<ref name="ieu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSelskyRoman.htm|title=Selsky, Roman|website=[[Encyclopedia of Ukraine|Internet Encyclopedia of Ukraine]]}}</ref><ref name="eu">[http://izbornyk.org.ua/encycl/euii209.htm Сельський Роман] // Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1973. — Т. 7. — С. 2735-2746.</ref><ref name="eiu">''Галайчак Т. Ю''. [http://www.history.org.ua/?termin=Selskyj_Roman Сельський Роман Юліанович] // [[Encyclopedia of History of Ukraine|Енциклопедія історії України]] : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — s. 514. — ISBN 978-966-00-1290-5.</ref> १९२२ मध्ये त्यांनी [[लिव्हिव]] कला आणि औद्योगिक शाळेतून पदवी प्राप्त केली आणि ओलेक्सा नोवाकिव्हस्की यांच्याकडे खाजगीरित्या शिक्षणही घेतले. १९१८-१९२० मध्ये त्यांनी खाजगी फ्री अकादमीमध्ये शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी चित्रकलेत आपले नशीब आजमावले. १९२७ मध्ये, त्यांनी क्राकोव्ह ललित कला अकादमीतून पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी [[पॅरिस]] आणि [[व्हियेना]] येथे आपले कौशल्य सुधारले.<ref name="ieu"/> १९२९ पासून त्यांनी लिव्हिवमध्ये कलाकार म्हणून काम केले. त्यांनी १९३४ ते १९३९ पर्यंत लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ प्लॅस्टिक आर्ट्समध्ये; १९३९ ते १९४१ पर्यंत लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड अँड डेकोरेटिव्ह आर्ट्समध्ये; आणि १९४४ ते १९४७ पर्यंत इव्हान ट्रुश लविव्ह स्टेट स्कूल ऑफ अप्लाईड आर्ट्समध्ये शिकवले. १९४७ मध्ये, त्यांनी लिव्हिव स्टेट इन्स्टिट्यूट ऑफ अप्लाईड अँड डेकोरेटिव्ह आर्ट्समध्ये विभाग प्रमुख आणि नंतर सहयोगी प्राध्यापक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली होती.<ref name="ieu"/> त्यांचे लग्न कलाकार [[मार्गिट सिएल्स्का-राइख]] यांच्याशी झाले होते. ३ जानेवारी १९९० रोजी लिव्हिव येथे त्यांचे निधन झाले.<ref name="ieu"/> == काम == सेल्स्कीची बहुतेक चित्रे निसर्गचित्रांना वाहिलेली आहेत. त्याच्या विद्यार्थ्यांपैकी वोलोडिमिर पॅटिक, इव्हान स्कोबालो, मायकोला एन्ड्रशचेन्को, मायकोला क्रीस्टोप्चुक, येव्हेन लिसिक, लिउबोमिर मेडविड आणि इतर होते. त्यांच्या कलाकृती लिव्हिव, क्यीव आणि [[वॉर्सा]] येथील संग्रहालयांमध्ये जतन केलेल्या आहेत. त्यांचे पहिले वैयक्तिक प्रदर्शन १९६७ मध्ये भरले होते. ते "आर्टेस" या कलाकारांच्या संघटनेचे प्रमुख होते. ते तसेच स्वतंत्र युक्रेनियन कलाकार संघटनेचे सदस्य आणि तिच्या प्रदर्शनांमध्ये सहभागी होत असे. त्यांची मुख्य चित्रे होती: "पोर्ट" (१९३१), "यख्तक्लुब व्हर्सेसे मायोरी" (१९४९), "क्विटी" (१९५९), "करपत्स्की पेइझाझ" (१९६०), "सीती" (१९६६), "हरियाचे लिटो" (१९७१), "हुत्सुलश्ची-ना" (१९७१), आणि इतर.<ref name="eiu" /> १९८९ पासून त्यांना युक्रेनियन एस.एस.आर. चे 'पीपल्स पेंटर' ही पदवी प्रदान करण्यात आली.<ref name="eiu" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ; ग्रंथसूची * L. Voloshyn (2024). "Сельський Роман". Мистецька школа Олекси Новаківського 1923-1935. Життя у перспективі часу (in Ukrainian). Lviv–Drohobych: Kolo. p. 207—211, 421—422. ISBN 978-617-642-676-9. [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९०३ मधील जन्म]] [[वर्ग:युक्रेनी कलाकार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8r77iw64lvjjxhpnqfhaowkr5zqox8o 3 379318 2680851 2026-04-25T01:55:34Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2680851 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rajendra Pradyumna}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०७:२५, २५ एप्रिल २०२६ (IST) pa9rpseu7gp2etqgzarkwomncrhgzrq 3 379319 2680853 2026-04-25T05:25:56Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2680853 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ddkarmarkar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:५५, २५ एप्रिल २०२६ (IST) skxf19b97ozhdfin8ttqt02f2rmc0dx 3 379320 2680854 2026-04-25T06:42:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2680854 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sanjayjadhav9191}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:१२, २५ एप्रिल २०२६ (IST) omz36q7h7jve3la8ykj6tz9h7efn4xv 3 379321 2680855 2026-04-25T07:48:51Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2680855 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=MisalManish}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:१८, २५ एप्रिल २०२६ (IST) 44day2hn8fclrpfse1w68k0r2o8fa3q 3 379322 2680871 2026-04-25T09:28:17Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2680871 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vinod vishnu sawant}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५८, २५ एप्रिल २०२६ (IST) o89znjhnq2knd7qs3uzbix371cifzk7 118 379323 2680872 2026-04-25T09:57:38Z ~2026-25277-82 182510 श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे 2680872 wikitext text/x-wiki श्री मनोहर पांडुरंग वाघ यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतल्यास, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण यांचा मेळ घालून त्यांनी ग्रामीण भागात मोठे परिवर्तन घडवून आणल्याचे दिसते. त्यांच्या कार्याची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत === १. शैक्षणिक क्रांती आणि शिक्षक प्रशिक्षण === मनोहर वाघ सरांनी शिक्षण क्षेत्रात विशेषतः '''डिजिटल साक्षरतेवर''' मोठा भर दिला आहे:<ref>श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> * '''हजारो शिक्षकांना मार्गदर्शन:''' पंचायत समिती शिरपूर येथे साधन व्यक्ती म्हणून काम करताना त्यांनी सुमारे '''२५,००० पेक्षा जास्त शिक्षकांना''' आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले आहे. * '''डिजिटल शाळा संकल्पना:''' सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनी फळ्यासोबतच टॅबलेट, प्रोजेक्टर आणि शैक्षणिक ॲप्सचा वापर करावा, यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. * '''व्यावसायिक मार्गदर्शन:''' त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी 'व्यवसाय मार्गदर्शन सप्ताह' यांसारखे उपक्रम राबवून, केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्यांना करिअरच्या विविध वाटांची ओळख करून दिली आहे. === २. सामाजिक योगदान आणि डिजिटल सेवा === त्यांचे सामाजिक कार्य हे आधुनिक काळातील गरजांशी जोडलेले आहे: * '''लोकसेवेसाठी गुगल मॅपिंग:''' एक निष्णात 'गुगल लोकल गाइड' म्हणून त्यांनी शिरपूर आणि परिसरातील रुग्णालये, बँका, एटीएम आणि सरकारी कार्यालये गुगल मॅपवर अचूकपणे नोंदवली आहेत. याचा फायदा लाखो प्रवाशांना आणि स्थानिकांना होत आहे. * '''कोटींमधील व्ह्यूज:''' त्यांनी गुगल मॅपवर टाकलेल्या माहितीला '''२ कोटींहून अधिक लोकांनी''' पाहिले आहे, जे त्यांच्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती दर्शवते. * '''अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता:''' ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तातडीच्या वेळी जवळचे रुग्णालय किंवा मदत केंद्र शोधणे सोपे व्हावे, हा त्यांच्या मॅपिंग कार्यामागचा मुख्य सामाजिक उद्देश आहे. === ३. उद्योजकता आणि स्थानिक रोजगार === * '''टायगर प्रीमियम टी (Tiger Premium Tea):''' सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर चहाचा ब्रँड उभा केला आहे. या माध्यमातून केवळ व्यवसाय न करता, स्थानिक ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगचे मॉडेल त्यांनी लोकांसमोर ठेवले आहे, जे ग्रामीण तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. === ४. सन्मान आणि ओळख === * त्यांच्या शैक्षणिक आणि डिजिटल क्षेत्रातील कार्याची दखल घेऊन त्यांना गुगलकडून अधिकृत '''<nowiki/>'गुगल पिन'''' देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. * शिरपूर तालुक्यातील शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी त्यांचे नाव मार्गदर्शक म्हणून घेतले जाते. '''थोडक्यात सांगायचे तर:''' मनोहर वाघ सर हे एक '''<nowiki/>'टेक्नोसॅव्ही' (Technosavvy) शिक्षक आणि मार्गदर्शक''' आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या कौशल्याचा वापर करून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम केले आहे.<ref group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे ">श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> oa1lcjluizvdy8vz9k008u612f5t7v2 2680873 2680872 2026-04-25T09:59:19Z ~2026-25277-82 182510 श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ 2680873 wikitext text/x-wiki श्री मनोहर पांडुरंग वाघ यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतल्यास, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण यांचा मेळ घालून त्यांनी ग्रामीण भागात मोठे परिवर्तन घडवून आणल्याचे दिसते. त्यांच्या कार्याची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत === १. शैक्षणिक क्रांती आणि शिक्षक प्रशिक्षण === मनोहर वाघ सरांनी शिक्षण क्षेत्रात विशेषतः '''डिजिटल साक्षरतेवर''' मोठा भर दिला आहे:<ref>श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> * '''हजारो शिक्षकांना मार्गदर्शन:''' पंचायत समिती शिरपूर येथे साधन व्यक्ती म्हणून काम करताना त्यांनी सुमारे '''२५,००० पेक्षा जास्त शिक्षकांना''' आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले आहे. * '''डिजिटल शाळा संकल्पना:''' सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनी फळ्यासोबतच टॅबलेट, प्रोजेक्टर आणि शैक्षणिक ॲप्सचा वापर करावा, यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. * '''व्यावसायिक मार्गदर्शन:''' त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी 'व्यवसाय मार्गदर्शन सप्ताह' यांसारखे उपक्रम राबवून, केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्यांना करिअरच्या विविध वाटांची ओळख करून दिली आहे. === २. सामाजिक योगदान आणि डिजिटल सेवा === त्यांचे सामाजिक कार्य हे आधुनिक काळातील गरजांशी जोडलेले आहे: * '''लोकसेवेसाठी गुगल मॅपिंग:''' एक निष्णात 'गुगल लोकल गाइड' म्हणून त्यांनी शिरपूर आणि परिसरातील रुग्णालये, बँका, एटीएम आणि सरकारी कार्यालये गुगल मॅपवर अचूकपणे नोंदवली आहेत. याचा फायदा लाखो प्रवाशांना आणि स्थानिकांना होत आहे. * '''कोटींमधील व्ह्यूज:''' त्यांनी गुगल मॅपवर टाकलेल्या माहितीला '''२ कोटींहून अधिक लोकांनी''' पाहिले आहे, जे त्यांच्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती दर्शवते. * '''अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता:''' ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तातडीच्या वेळी जवळचे रुग्णालय किंवा मदत केंद्र शोधणे सोपे व्हावे, हा त्यांच्या मॅपिंग कार्यामागचा मुख्य सामाजिक उद्देश आहे. === ३. उद्योजकता आणि स्थानिक रोजगार === * '''टायगर प्रीमियम टी (Tiger Premium Tea):''' सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर चहाचा ब्रँड उभा केला आहे. या माध्यमातून केवळ व्यवसाय न करता, स्थानिक ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगचे मॉडेल त्यांनी लोकांसमोर ठेवले आहे, जे ग्रामीण तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. === ४. सन्मान आणि ओळख === * त्यांच्या शैक्षणिक आणि डिजिटल क्षेत्रातील कार्याची दखल घेऊन त्यांना गुगलकडून अधिकृत '''<nowiki/>'गुगल पिन'''' देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. * शिरपूर तालुक्यातील शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी त्यांचे नाव मार्गदर्शक म्हणून घेतले जाते. '''थोडक्यात सांगायचे तर:''' मनोहर वाघ सर हे एक '''<nowiki/>'टेक्नोसॅव्ही' (Technosavvy) शिक्षक आणि मार्गदर्शक''' आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या कौशल्याचा वापर करून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम केले आहे.<ref group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ ">श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ </ref> <references group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ " /> d5y3k1j3d8b0ls6g9n5fg9g86od6bnw 2680875 2680873 2026-04-25T10:10:41Z ~2026-25277-82 182510 2680875 wikitext text/x-wiki श्री मनोहर पांडुरंग वाघ यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतल्यास, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण यांचा मेळ घालून त्यांनी ग्रामीण भागात मोठे परिवर्तन घडवून आणल्याचे दिसते. त्यांच्या कार्याची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत === १. शैक्षणिक क्रांती आणि शिक्षक प्रशिक्षण === मनोहर वाघ सरांनी शिक्षण क्षेत्रात विशेषतः '''डिजिटल साक्षरतेवर''' मोठा भर दिला आहे:<ref>श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> * '''हजारो शिक्षकांना मार्गदर्शन:''' पंचायत समिती शिरपूर येथे साधन व्यक्ती म्हणून काम करताना त्यांनी सुमारे '''२५,००० पेक्षा जास्त शिक्षकांना''' आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले आहे. * '''डिजिटल शाळा संकल्पना:''' सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनी फळ्यासोबतच टॅबलेट, प्रोजेक्टर आणि शैक्षणिक ॲप्सचा वापर करावा, यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. * '''व्यावसायिक मार्गदर्शन:''' त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी 'व्यवसाय मार्गदर्शन सप्ताह' यांसारखे उपक्रम राबवून, केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्यांना करिअरच्या विविध वाटांची ओळख करून दिली आहे. === २. सामाजिक योगदान आणि डिजिटल सेवा === त्यांचे सामाजिक कार्य हे आधुनिक काळातील गरजांशी जोडलेले आहे: * '''लोकसेवेसाठी गुगल मॅपिंग:''' एक निष्णात 'गुगल लोकल गाइड' म्हणून त्यांनी शिरपूर आणि परिसरातील रुग्णालये, बँका, एटीएम आणि सरकारी कार्यालये गुगल मॅपवर अचूकपणे नोंदवली आहेत. याचा फायदा लाखो प्रवाशांना आणि स्थानिकांना होत आहे. * '''कोटींमधील व्ह्यूज:''' त्यांनी गुगल मॅपवर टाकलेल्या माहितीला '''३''' '''कोटींहून अधिक लोकांनी''' पाहिले आहे, जे त्यांच्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती दर्शवते. * '''अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता:''' ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तातडीच्या वेळी जवळचे रुग्णालय किंवा मदत केंद्र शोधणे सोपे व्हावे, हा त्यांच्या मॅपिंग कार्यामागचा मुख्य सामाजिक उद्देश आहे. === ३. उद्योजकता आणि स्थानिक रोजगार === * '''टायगर प्रीमियम टी (Tiger Premium Tea):''' सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर चहाचा ब्रँड उभा केला आहे. या माध्यमातून केवळ व्यवसाय न करता, स्थानिक ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगचे मॉडेल त्यांनी लोकांसमोर ठेवले आहे, जे ग्रामीण तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. === ४. सन्मान आणि ओळख === * त्यांच्या शैक्षणिक आणि डिजिटल क्षेत्रातील कार्याची दखल घेऊन त्यांना गुगलकडून अधिकृत '''<nowiki/>'गुगल पिन'''' देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. * शिरपूर तालुक्यातील शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी त्यांचे नाव मार्गदर्शक म्हणून घेतले जाते. '''थोडक्यात सांगायचे तर:''' मनोहर वाघ सर हे एक '''<nowiki/>'टेक्नोसॅव्ही' (Technosavvy) शिक्षक आणि मार्गदर्शक''' आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या कौशल्याचा वापर करून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम केले आहे.<ref group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ ">श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ </ref> <references group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ " /> pu4u5rsf43mxkcgsvt361onj4y02jo6 2680876 2680875 2026-04-25T10:11:52Z ~2026-25277-82 182510 2680876 wikitext text/x-wiki '''श्री मनोहर पांडुरंग वाघ सर''' यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतल्यास, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण यांचा मेळ घालून त्यांनी ग्रामीण भागात मोठे परिवर्तन घडवून आणल्याचे दिसते. त्यांच्या कार्याची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत === १. शैक्षणिक क्रांती आणि शिक्षक प्रशिक्षण === मनोहर वाघ सरांनी शिक्षण क्षेत्रात विशेषतः '''डिजिटल साक्षरतेवर''' मोठा भर दिला आहे:<ref>श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> * '''हजारो शिक्षकांना मार्गदर्शन:''' पंचायत समिती शिरपूर येथे साधन व्यक्ती म्हणून काम करताना त्यांनी सुमारे '''२५,००० पेक्षा जास्त शिक्षकांना''' आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले आहे. * '''डिजिटल शाळा संकल्पना:''' सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनी फळ्यासोबतच टॅबलेट, प्रोजेक्टर आणि शैक्षणिक ॲप्सचा वापर करावा, यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. * '''व्यावसायिक मार्गदर्शन:''' त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी 'व्यवसाय मार्गदर्शन सप्ताह' यांसारखे उपक्रम राबवून, केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्यांना करिअरच्या विविध वाटांची ओळख करून दिली आहे. === २. सामाजिक योगदान आणि डिजिटल सेवा === त्यांचे सामाजिक कार्य हे आधुनिक काळातील गरजांशी जोडलेले आहे: * '''लोकसेवेसाठी गुगल मॅपिंग:''' एक निष्णात 'गुगल लोकल गाइड' म्हणून त्यांनी शिरपूर आणि परिसरातील रुग्णालये, बँका, एटीएम आणि सरकारी कार्यालये गुगल मॅपवर अचूकपणे नोंदवली आहेत. याचा फायदा लाखो प्रवाशांना आणि स्थानिकांना होत आहे. * '''कोटींमधील व्ह्यूज:''' त्यांनी गुगल मॅपवर टाकलेल्या माहितीला '''३''' '''कोटींहून अधिक लोकांनी''' पाहिले आहे, जे त्यांच्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती दर्शवते. * '''अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता:''' ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तातडीच्या वेळी जवळचे रुग्णालय किंवा मदत केंद्र शोधणे सोपे व्हावे, हा त्यांच्या मॅपिंग कार्यामागचा मुख्य सामाजिक उद्देश आहे. === ३. उद्योजकता आणि स्थानिक रोजगार === * '''टायगर प्रीमियम टी (Tiger Premium Tea):''' सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर चहाचा ब्रँड उभा केला आहे. या माध्यमातून केवळ व्यवसाय न करता, स्थानिक ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगचे मॉडेल त्यांनी लोकांसमोर ठेवले आहे, जे ग्रामीण तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. === ४. सन्मान आणि ओळख === * त्यांच्या शैक्षणिक आणि डिजिटल क्षेत्रातील कार्याची दखल घेऊन त्यांना गुगलकडून अधिकृत '''<nowiki/>'गुगल पिन'''' देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. * शिरपूर तालुक्यातील शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी त्यांचे नाव मार्गदर्शक म्हणून घेतले जाते. '''थोडक्यात सांगायचे तर:''' मनोहर वाघ सर हे एक '''<nowiki/>'टेक्नोसॅव्ही' (Technosavvy) शिक्षक आणि मार्गदर्शक''' आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या कौशल्याचा वापर करून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम केले आहे.<ref group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ ">श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ </ref> <references group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ " /> 15yx5fxlwb530em04xnd2xlhc832bbx 2680878 2680876 2026-04-25T10:25:56Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] वरुन [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] ला हलविला 2680876 wikitext text/x-wiki '''श्री मनोहर पांडुरंग वाघ सर''' यांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याचा आढावा घेतल्यास, तंत्रज्ञान आणि शिक्षण यांचा मेळ घालून त्यांनी ग्रामीण भागात मोठे परिवर्तन घडवून आणल्याचे दिसते. त्यांच्या कार्याची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत === १. शैक्षणिक क्रांती आणि शिक्षक प्रशिक्षण === मनोहर वाघ सरांनी शिक्षण क्षेत्रात विशेषतः '''डिजिटल साक्षरतेवर''' मोठा भर दिला आहे:<ref>श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ शिरपूर यांचे शैक्षणिक व सामाजिक योगदान आहे </ref> * '''हजारो शिक्षकांना मार्गदर्शन:''' पंचायत समिती शिरपूर येथे साधन व्यक्ती म्हणून काम करताना त्यांनी सुमारे '''२५,००० पेक्षा जास्त शिक्षकांना''' आधुनिक शैक्षणिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले आहे. * '''डिजिटल शाळा संकल्पना:''' सरकारी शाळांमधील शिक्षकांनी फळ्यासोबतच टॅबलेट, प्रोजेक्टर आणि शैक्षणिक ॲप्सचा वापर करावा, यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्यशाळा आयोजित केल्या आहेत. * '''व्यावसायिक मार्गदर्शन:''' त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी 'व्यवसाय मार्गदर्शन सप्ताह' यांसारखे उपक्रम राबवून, केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्यांना करिअरच्या विविध वाटांची ओळख करून दिली आहे. === २. सामाजिक योगदान आणि डिजिटल सेवा === त्यांचे सामाजिक कार्य हे आधुनिक काळातील गरजांशी जोडलेले आहे: * '''लोकसेवेसाठी गुगल मॅपिंग:''' एक निष्णात 'गुगल लोकल गाइड' म्हणून त्यांनी शिरपूर आणि परिसरातील रुग्णालये, बँका, एटीएम आणि सरकारी कार्यालये गुगल मॅपवर अचूकपणे नोंदवली आहेत. याचा फायदा लाखो प्रवाशांना आणि स्थानिकांना होत आहे. * '''कोटींमधील व्ह्यूज:''' त्यांनी गुगल मॅपवर टाकलेल्या माहितीला '''३''' '''कोटींहून अधिक लोकांनी''' पाहिले आहे, जे त्यांच्या सामाजिक कार्याची व्याप्ती दर्शवते. * '''अत्यावश्यक सेवांची उपलब्धता:''' ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तातडीच्या वेळी जवळचे रुग्णालय किंवा मदत केंद्र शोधणे सोपे व्हावे, हा त्यांच्या मॅपिंग कार्यामागचा मुख्य सामाजिक उद्देश आहे. === ३. उद्योजकता आणि स्थानिक रोजगार === * '''टायगर प्रीमियम टी (Tiger Premium Tea):''' सह-संस्थापक म्हणून त्यांनी स्थानिक पातळीवर चहाचा ब्रँड उभा केला आहे. या माध्यमातून केवळ व्यवसाय न करता, स्थानिक ब्रँडिंग आणि मार्केटिंगचे मॉडेल त्यांनी लोकांसमोर ठेवले आहे, जे ग्रामीण तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहे. === ४. सन्मान आणि ओळख === * त्यांच्या शैक्षणिक आणि डिजिटल क्षेत्रातील कार्याची दखल घेऊन त्यांना गुगलकडून अधिकृत '''<nowiki/>'गुगल पिन'''' देऊन सन्मानित करण्यात आले आहे. * शिरपूर तालुक्यातील शिक्षण क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यासाठी त्यांचे नाव मार्गदर्शक म्हणून घेतले जाते. '''थोडक्यात सांगायचे तर:''' मनोहर वाघ सर हे एक '''<nowiki/>'टेक्नोसॅव्ही' (Technosavvy) शिक्षक आणि मार्गदर्शक''' आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या कौशल्याचा वापर करून समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे काम केले आहे.<ref group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ ">श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ </ref> <references group="श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ " /> 15yx5fxlwb530em04xnd2xlhc832bbx 0 379324 2680879 2026-04-25T10:25:56Z संतोष गोरे 135680 संतोष गोरे ने लेख [[श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] वरुन [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] ला हलविला 2680879 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:श्री.मनोहर पांडुरंग वाघ]] 8kj56arng0rgomr7pdvliz05xt613lq