पांडव

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mr">
  <siteinfo>
    <sitename>विकिपीडिया</sitename>
    <dbname>mrwiki</dbname>
    <base>https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">मिडिया</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">विशेष</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">चर्चा</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">सदस्य</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">सदस्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">विकिपीडिया</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">विकिपीडिया चर्चा</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">चित्र</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">चित्र चर्चा</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">मिडियाविकी</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">मिडियाविकी चर्चा</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">साचा</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">साचा चर्चा</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">सहाय्य</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">सहाय्य चर्चा</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">वर्ग</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">वर्ग चर्चा</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">दालन</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">दालन चर्चा</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">मसुदा</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">मसुदा चर्चा</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">विभाग</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">विभाग चर्चा</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>पांडव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2805</id>
    <revision>
      <id>2688912</id>
      <parentid>2688728</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:45:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <comment>Information added</comment>
      <origin>2688912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5127" sha1="6apt0r4lzhz4tta6viz8eiwgb6p83hq" xml:space="preserve">[[चित्र:Draupadi and Pandavas.jpg|इवलेसे|उजवे|द्रौपदी आणि पांडव. सिंहासनावर द्रौपदी आणि युधिष्ठीर, खाली भीम व अर्जुन आणि पाठीमागे नकुल व सहदेव ]]
[[चित्र:Pandavas_with_Draupadi_OR_ayudhapurushas_facing_Madhu_Kaitabha.jpg|thumb|300px|देवगड, उत्तर प्रदेश, भारत येथील दशावतार मंदिरातील पांडवांचे शिल्प. मध्यभागी युधिष्ठिर, डावीकडे भीम व अर्जुन, उजवीकडे नकुल व सहदेव. अगदी उजवीकडे पाच पांडवांची पत्‍नी द्रौपदी.]]

'''पांडव''' हे हस्तिनापूरचा राजा पांडू यांचे पुत्र होते. त्यांची नावे- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] आणि [[सहदेव]]. पांडव [[महाभारत|महाभारतातील]] प्रमुख व्यक्तिरेखा आहेत. त्यांना कुरुवंशाचे राजा पांडू यांचे पुत्र मानले जाते. तथापि, पांडूंना संततीप्राप्तीचा शाप असल्याने, कुंती आणि माद्री यांनी देवतांच्या वरदानाने पुत्रप्राप्ती केली. त्यामुळे प्रत्येक पांडवाचा जन्म वेगवेगळ्या देवतांच्या कृपेने झाला असे वर्णन [[महाभारत|महाभारतात]] केले आहे.

== पांडवांचा जन्म ==

[[कुंती]] व [[माद्री]] ह्या पांडू च्या दोन पत्‍नी होत्या. पंडू हा पंडुरोगाने पीडित असल्याने त्याच्यापासून मुले होणे उचित नव्हते. त्यामुळे, पंडूबरोबर वनवासात असताना [[दुर्वास ऋषि|दुर्वास ऋषींनी]] कुंतीला दिलेल्या वरदानाचा वापर करून कुंतीला  [[यमधर्म|यमधर्मापासून]] [[युधिष्ठिर]], [[वायू|वायूपासून]] [[भीम]] आणि [[इंद्र|इंद्रापासून]] [[अर्जुन]] अशी तीन मुले झाली. त्यानंतर माद्रीला [[अश्विनीकुमार|अश्विनीकुमारांपासून]] [[नकुल]] आणि [[सहदेव]] ही जुळी मुले झाली.

[[महाकाव्य|महाकाव्यात]], पांडवांनी पांचाळ राज्याची राजकुमारी [[द्रौपदी|द्रौपदीशी]] विवाह केला आणि कुरु साम्राज्याच्या विभाजनानंतर उत्तराधिकाराच्या वादांपासून बचाव करण्यासाठी [[इंद्रप्रस्थ]] या शहराची स्थापना केली. दुर्योधनाच्या नेतृत्वाखालील कौरवांनी कपटाने आपल्या चुलत भावांकडून त्यांचे राज्य हिरावून घेतले आणि ते परत देण्यास नकार दिला. त्यामुळे पांडवांनी आपल्या विस्तारित कुटुंबाविरुद्ध गृहयुद्ध छेडले. हा संघर्ष [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] म्हणून ओळखला जातो. [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्णांच्या]] सहाय्याने पांडवांनी अखेरीस हे युद्ध जिंकले, परंतु त्यासाठी त्यांना मोठी किंमत मोजावी लागली. युद्धाच्या शेवटी कौरवांचा संपूर्ण नाश झाला.

== शब्दव्युत्पत्ती ==
{{महाभारत}}


[[वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा]]
[[वर्ग:कुरु कुळ]]</text>
      <sha1>6apt0r4lzhz4tta6viz8eiwgb6p83hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688913</id>
      <parentid>2688912</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:46:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>WordWise22</username>
        <id>161849</id>
      </contributor>
      <comment>Information added</comment>
      <origin>2688913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6144" sha1="kammepwx659l1sulcojw5016sjjdkaw" xml:space="preserve">[[चित्र:Draupadi and Pandavas.jpg|इवलेसे|उजवे|द्रौपदी आणि पांडव. सिंहासनावर द्रौपदी आणि युधिष्ठीर, खाली भीम व अर्जुन आणि पाठीमागे नकुल व सहदेव ]]
[[चित्र:Pandavas_with_Draupadi_OR_ayudhapurushas_facing_Madhu_Kaitabha.jpg|thumb|300px|देवगड, उत्तर प्रदेश, भारत येथील दशावतार मंदिरातील पांडवांचे शिल्प. मध्यभागी युधिष्ठिर, डावीकडे भीम व अर्जुन, उजवीकडे नकुल व सहदेव. अगदी उजवीकडे पाच पांडवांची पत्‍नी द्रौपदी.]]

'''पांडव''' हे हस्तिनापूरचा राजा पांडू यांचे पुत्र होते. त्यांची नावे- [[युधिष्ठिर]], [[भीम]], [[अर्जुन]], [[नकुल]] आणि [[सहदेव]]. पांडव [[महाभारत|महाभारतातील]] प्रमुख व्यक्तिरेखा आहेत. त्यांना कुरुवंशाचे राजा पांडू यांचे पुत्र मानले जाते. तथापि, पांडूंना संततीप्राप्तीचा शाप असल्याने, कुंती आणि माद्री यांनी देवतांच्या वरदानाने पुत्रप्राप्ती केली. त्यामुळे प्रत्येक पांडवाचा जन्म वेगवेगळ्या देवतांच्या कृपेने झाला असे वर्णन [[महाभारत|महाभारतात]] केले आहे.

== पांडवांचा जन्म ==

[[कुंती]] व [[माद्री]] ह्या पांडू च्या दोन पत्‍नी होत्या. पंडू हा पंडुरोगाने पीडित असल्याने त्याच्यापासून मुले होणे उचित नव्हते. त्यामुळे, पंडूबरोबर वनवासात असताना [[दुर्वास ऋषि|दुर्वास ऋषींनी]] कुंतीला दिलेल्या वरदानाचा वापर करून कुंतीला  [[यमधर्म|यमधर्मापासून]] [[युधिष्ठिर]], [[वायू|वायूपासून]] [[भीम]] आणि [[इंद्र|इंद्रापासून]] [[अर्जुन]] अशी तीन मुले झाली. त्यानंतर माद्रीला [[अश्विनीकुमार|अश्विनीकुमारांपासून]] [[नकुल]] आणि [[सहदेव]] ही जुळी मुले झाली.

[[महाकाव्य|महाकाव्यात]], पांडवांनी पांचाळ राज्याची राजकुमारी [[द्रौपदी|द्रौपदीशी]] विवाह केला आणि कुरु साम्राज्याच्या विभाजनानंतर उत्तराधिकाराच्या वादांपासून बचाव करण्यासाठी [[इंद्रप्रस्थ]] या शहराची स्थापना केली. दुर्योधनाच्या नेतृत्वाखालील कौरवांनी कपटाने आपल्या चुलत भावांकडून त्यांचे राज्य हिरावून घेतले आणि ते परत देण्यास नकार दिला. त्यामुळे पांडवांनी आपल्या विस्तारित कुटुंबाविरुद्ध गृहयुद्ध छेडले. हा संघर्ष [[कुरुक्षेत्र युद्ध]] म्हणून ओळखला जातो. [[कृष्ण|भगवान श्रीकृष्णांच्या]] सहाय्याने पांडवांनी अखेरीस हे युद्ध जिंकले, परंतु त्यासाठी त्यांना मोठी किंमत मोजावी लागली. युद्धाच्या शेवटी कौरवांचा संपूर्ण नाश झाला.

== शब्दव्युत्पत्ती ==
पांडव (संस्कृत: पाण्डवा) हा शब्द पांडू (संस्कृत: पाण्डु) यापासून तयार झाला असून त्याचा अर्थ &quot;पांडूचे वंशज&quot; असा होतो.

पांडवांना दिलेली इतर विशेष नावे (उपाधी) अशी आहेत:

पांडुपुत्र (संस्कृत: पाण्डुपुत्र) – पांडूचे पुत्र

पांडवकुमार (संस्कृत: पाण्डवकुमार) – तरुण पांडव

कौंतेय (संस्कृत: कौन्तेय) – कुंतीचे पुत्र (युधिष्ठिर, भीम आणि अर्जुन)

माद्रेय (संस्कृत: माद्रेय) – माद्रीचे पुत्र (नकुल आणि सहदेव){{महाभारत}}


[[वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा]]
[[वर्ग:कुरु कुळ]]</text>
      <sha1>kammepwx659l1sulcojw5016sjjdkaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>झाकिर हुसेन (संगीतकार)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4968</id>
    <revision>
      <id>2688928</id>
      <parentid>2620613</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुरस्कार */</comment>
      <origin>2688928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27691" sha1="bky2gbxq3ndzrz3ldzwqdg2dtdb9mf4" xml:space="preserve">{{हा लेख|{{लेखनाव}}|झाकिर हुसेन (निःसंदिग्धीकरण)}}
{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = झाकीर हुसेन 
| चित्र =Ustad Zakir Hussain 2.jpg 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = झाकीर हुसेन
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ९ मार्च १९५१
| जन्म_स्थान = [[मुंबई]]
| मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|12|15|1951|3|9}}&lt;ref name=&quot;nbt&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/tabla-player-ustad-zakir-hussain-passes-away-at-73-in-san-francisco/articleshow/116342280.cms |title=मशहूर तबला वादक जाकिर हुसैन का निधन, सैन फ्रांसिस्को में ली आखिरी सांस, शशि कपूर संग कर चुके थे एक्टिंग |भाषा=हिंदी |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=navbharattimes.indiatimes.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ डिसेंबर २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;
| मृत्यू_स्थान = [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = तबलावादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = [[उर्दू|ऊर्दू]]
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = हिट ॲंड डस्ट(१९८३) वनप्रश्थम्(मल्याळम्)
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[पद्मश्री]](१९८८), [[पद्मभूषण]](२००२), [[ग्रॅमी पुरस्कार]] (२००९)
| वडील_नाव = [[अल्लारखा|उस्ताद अल्लारखाँ]]
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = ॲंटोनिया
| अपत्ये = अनिसा कुरेशी, इसाबेल कुरेशी
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''उस्ताद झाकीर हुसेन''' ([[९ मार्च]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]&lt;ref name=&quot;nbt&quot; /&gt;) हे एक भारतीय तबलावादक, संगीत दिग्दर्शक आणि तालवाद्यवादक होते. हुसेन हे तबलावादक [[अल्लारखा|उस्ताद अल्लारखाँ]] ह्यांचे सर्वात मोठे पुत्र होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.zakirhussain.com/zakir/|title=Zakir {{!}} Zakir Hussain|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

त्यांना १९८८ साली, भारत सरकारचा [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्कार आणि २००२ साली, [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्म भूषण]] पुरस्कार राष्ट्रपती अब्दुल कलाम ह्यांच्या हस्ते मिळाला. त्यांना १९९० साली [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार|संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारानी]] सन्मानित केले गेले.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/zakir-hussain-his-name-spells-magic-on-tabla/story-R7LdhwGJpKC3FU4buMfunJ.html|title=Zakir Hussain: His name spells magic on tabla|date=2019-09-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
==सुरुवातीचे आयुष्य आणि शिक्षण==
झाकीर हुसेन ह्यांचा जन्म ९ मार्च १९५१ रोजी मुंबई येथे राहणाऱ्या पंजाबी कुटुंबात झाला. हुसेन ह्यांची आई बावी बेगम आणि वडील सुप्रसिद्ध तबलावादक उस्ताद अल्लाह रखा आहेत. त्यांच्या कुटुंबाचे अडनाव कुरेशी असले तरीही झाकीर ह्यांना हुसेन हे आडनाव देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=%2F2008%2F5%2F6%2Fmusic%2F20080506093326&amp;sec=music|title=Indian tabla master Zakir Hussain says he never stops learning|date=2008-05-06|website=web.archive.org|access-date=2021-06-03|archive-date=2008-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506182312/http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=%2F2008%2F5%2F6%2Fmusic%2F20080506093326&amp;sec=music|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; हुसेन ह्यांनी [[माहीम]] येथील सेंट माईकल्स हायस्कूलमध्ये शालेय शिक्षण घेतले. आणि थोड्या काळासाठी त्यांनी सेंट झेवियर कॉलेज, [[मुंबई]] येथेदेखील शिक्षण घेतले.

त्यांच्या वडिलांनी हुसेन ह्यांच्या वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून [[पखवाज]] शिकवायला सुरुवात केली. अल्लाह रखा हे पंजाबमधील तबलावादनाच्या परंपरेतील होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gadgets.ndtv.com/others/news/ustad-alla-rakhas-95th-birth-anniversary-commemorated-by-google-doodle-515504|title=Google doodle marks Ustad Alla Rakha's 95th birthday|website=NDTV Gadgets 360|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

हुसेन ह्यांनी वयाच्या सातव्या वर्षी पहिली मैफिल सादर केली. ते  वयाच्या अकराव्या वर्षापासून वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन तबलावादन करायला सुरुवात केली. ते १९७० साली सतारवादक [[पंडित रविशंकर|पं. रवीशंकर]] ह्यांना तबल्याची साथ करण्यासाठी अमेरिकेला गेले.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;/&gt;

==कारकीर्द==
झाकीर ह्यांनी लहान वयापासूनच हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील सुप्रसिद्ध वादकांबरोबर साथसंगत करायला सुरुवात केली. त्यांनी [[पंडित रविशंकर|पंडित रवीशंकर]], उस्ताद [[विलायत खान]], उस्ताद अली अकबर खान, पंडित [[हरिप्रसाद चौरसिया|हरिप्रसाद चौरासिया]], पंडित [[शिवकुमार शर्मा]], पंडित व्ही. जे. जोग, पंडित भीमसेन जोशी, पंडित जसराज आणि अशा अनेक गायक आणि वादकांना हुसेन ह्यांनी तबल्याची साथ केली.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;/&gt;
==वैयक्तिक आयुष्य==

हुसेन ह्यांना दोन भाऊ आहेत: उस्ताद [[तौफिक कुरेशी]] हे तालवाद्यवादक आहेत आणि उस्ताद [[फझल कुरेशी]] हे तबला वादक आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/zakir-hussain-his-name-spells-magic-on-tabla/story-R7LdhwGJpKC3FU4buMfunJ.html|title=Zakir Husain: His name spells magic on tabla|date=2019-09-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
हुसेन यांचे वयाच्या ७३ व्या वर्षी १५ डिसेंबर २०२४ रोजी [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[कॅलिफोर्निया]] येथे इडिओपॅथिक पल्मोनरी फायब्रोसिसमुळे निधन झाले. हा एक श्वसन प्रणालीचा दुर्मिळ आजार आहे, ज्यात फुफ्फुसातील उती कडक आणि घट्ट होतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatv.in/health/zakir-hussain-table-maestro-death-in-america-san-francisco-due-to-heart-related-diseases-he-was-high-blood-pressure-patient-2024-12-16-1098285 |title=इस खतरनाक बीमारी से हुआ मशहूर तबला वादक उस्ताद जाकिर हुसैन का निधन, अमेरिका में चल रहा था इलाज |लेखक= |दिनांक= |भाषा=हिंदी | संकेतस्थळ=इंडिया टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ डिसेंबर २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Zakir Hussain, legendary Tabla virtuoso, dies at 73, confirms family |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/zakir-hussain-legendary-tabla-virtuoso-dies-at-73-confirms-family-101734308952371.html |access-date=16 December 2024 |publisher=Hindustan Times |date=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kim |first1=Juliana |title=Zakir Hussain, legendary tabla virtuoso who defied genres, dies at 73 |url=https://www.npr.org/2024/12/15/nx-s1-5229593/zakir-hussain-dead-india-shakti-tabla |access-date=16 December 2024 |publisher=NPR |date=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! पुरस्कार / सन्मान !! श्रेणी / कार्य !! प्रदाता / संदर्भ
|-
| १९८८ || [[पद्मश्री]] || कला क्षेत्रात योगदान || [[भारत सरकार]]&lt;ref name=&quot;padma-list&quot;&gt;{{cite web |title=Year wise list of recipients 1954–2014 |url=http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |website=[[गृह मंत्रालय (भारत)]] |access-date=22 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115022326/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |archive-date=15 November 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९० || इंडो-अमेरिकन पुरस्कार || भारत आणि अमेरिका यांच्यातील सांस्कृतिक संबंधांमधील उत्कृष्ट योगदान || [[Encyclopedia.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hussain, Zakir |last=Hightower |first=Laura |date=n.d. |website=Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/education/news-wires-white-papers-and-books/hussain-zakir |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094719/https://www.encyclopedia.com/education/news-wires-white-papers-and-books/hussain-zakir |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९० || [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] || तबला वादन (सर्वात तरुण मानकरींपैकी एक) || [[भारताचे राष्ट्रपती]] / [[संगीत नाटक अकादमी]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |title=SNA: Awardees List |website=[[संगीत नाटक अकादमी]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=30 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९२ || [[ग्रॅमी पुरस्कार]] || सर्वोत्कृष्ट वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('[[प्लॅनेट ड्रम]]' - मिकी हार्ट सोबत सह-निर्मित)&lt;br /&gt;* डाउनबीट क्रिटिक्स पोलचा 'सर्वोत्कृष्ट वर्ल्ड बीट अल्बम'&lt;br /&gt;* NARM 'इंडी बेस्ट सेलर पुरस्कार' || ग्रॅमी पुरस्कार समिती&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 February 2009 |title=Album featuring Zakir Hussain wins Grammy for contemporary world music |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/album-featuring-zakir-hussain-wins-grammy-for-contemporary-world-music/articleshow/4097394.cms |access-date=15 June 2024 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094720/https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/album-featuring-zakir-hussain-wins-grammy-for-contemporary-world-music/articleshow/4097394.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain |author=|date=2023 |website=Drummerworld |url=https://www.drummerworld.com/drummers/Zakir_Hussein.html |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094721/https://www.drummerworld.com/drummers/Zakir_Hussein.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९९ || [[नॅशनल हेरिटेज फेलोशिप]] || पारंपारिक कलांमधील उत्कृष्ट योगदान (North Indian Master Tabla Drummer) || नॅशनल एंडॉवमेंट फॉर द आर्ट्स, अमेरिका (प्रथम महिला [[हिलरी क्लिंटन]] यांच्या हस्ते प्रदान)&lt;ref name=&quot;NHF&quot;&gt;{{cite web |url=http://arts.gov/honors/heritage/zakir-hussain |title=Zakir Hussain: North Indian Master Tabla Drummer |author=|date=n.d. |website=www.arts.gov |publisher=National Endowment for the Arts |access-date=30 December 2020 |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705001302/https://www.arts.gov/honors/heritage/zakir-hussain |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २००२ || [[पद्मभूषण]] || कला क्षेत्रात योगदान || भारत सरकार&lt;ref name=&quot;padma-list&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=26 January 2002 |title=Padma Vibhushan for Rangarajan, Soli Sorabjee |url=http://hindu.com/2002/01/26/stories/2002012605040100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719113305/http://www.hindu.com/2002/01/26/stories/2002012605040100.htm |archive-date=19 July 2009 |newspaper=[[द हिंदू]] |access-date=26 January 2002}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००५ || ओल्ड डोमिनियन फेलो || संगीत विभागातील पूर्णवेळ प्राध्यापकपद आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताचे अध्यापन (सत्र २००५-२००६) || ह्युमॅनिटीज कौन्सिल, [[प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain |author=|date=25 February 2011 |website=Kennedy Center |url=https://www.kennedy-center.org/artists/h/ho-hz/zakir-hussain/ |access-date=15 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००६ || [[कालिदास सन्मान]] || असाधारण कामगिरी करणारे कलाकार || [[मध्य प्रदेश सरकार]]&lt;ref&gt;{{Cite web |author=|title=Tabla maestro Ustad Zakir Hussain performs in Bhopal, India, Monday, Feb. 13, 2006. Hussain was conferred with Kalidas Samman by the Madhya Pradesh state government. |url=https://www.alamy.com/tabla-maestro-ustad-zakir-hussain-performs-in-bhopal-india-monday-feb-13-2006-hussain-was-conferred-with-kalidas-samman-by-the-madhya-pradesh-state-government-ap-photoprakash-hatvalne-image541785534.html |access-date=15 June 2024 |website=Alamy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००६ || ग्रॅमी पुरस्कार (नामांकन) || सर्वोत्कृष्ट पारंपारिक वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('गोल्डन स्ट्रिंग्स ऑफ द सरोद' - [[आशिष खान]] सोबत) || ग्रॅमी पुरस्कार समिती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artist: Aashish Khan |author=|date=2024 |website=Grammy.com |url=https://grammy.com/artists/aashish-khan/3778 |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094721/https://www.grammy.com/artists/aashish-khan/3778 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २००७ || बेस्ट वर्ल्ड म्युझिक आणि बेस्ट वर्ल्ड बीट ड्रमर || वाचकांचा कौल || 'मॉडर्न ड्रमर' आणि 'ड्रम!' मासिक्स&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain and Masters of Percussion |url=https://www.bucknell.edu/life-bucknell/arts-performances/weis-center-performing-arts/2024-25-season/zakir-hussain-and-masters-percussion |access-date=15 June 2024 |website=www.bucknell.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९ || ग्रॅमी पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट समकालीन वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('[[ग्लोबल ड्रम प्रोजेक्ट]]' - मिकी हार्ट, [[सिकिरू अडेपोज़ू]], आणि [[जियोव्हाानी हिडाल्गो]] सोबत संयुक्त) || ५१ वा ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा&lt;ref name=&quot;grammy&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.grammy.com/artists/zakir-hussain/3379 |title=Artist: Zakir Hussain |date=2025 |website=Grammy.com |access-date=10 November 2025 |archive-date=25 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525103703/https://www.grammy.com/artists/zakir-hussain/3379 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || गुरू गंगाधर प्रधान जीवनगौरव पुरस्कार || संगीत आणि नृत्य क्षेत्रातील योगदान || कोणार्क नृत्य आणि संगीत महोत्सव (कोणार्क नाट्य मंडप)&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2013 |title=Spirit's triumph |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/spirits-triumph/article4462298.ece |access-date=15 June 2024 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || प्रेसिडेंट्स मेडल ऑफ द Arts (नामांकन) || बिगर-अमेरिकन नागरिकांना न देण्याच्या नवीन नियमामुळे पदक मिळू शकले नाही || अमेरिका सरकार&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०१७ || जीवनगौरव पुरस्कार || संगीत क्षेत्रातील अमूल्य योगदान || सॅन फ्रान्सिस्को जॅझ सेंटर ([[SFJAZZ Center]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०१९ || संगीत नाटक अकादमी फेलो (अकादमी रत्न) || वर्ष २०१८ साठीचा सर्वोच्च बहुमान || संगीत नाटक अकादमी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०२२ || मानद डॉक्टर ऑफ लॉ (LLD) पदवी || संगीत क्षेत्रातील असाधारण योगदान || [[मुंबई विद्यापीठ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| २०२२ || [[क्योतो पुरस्कार]] || कला आणि तत्त्वज्ञान (क्षेत्र: संगीत) मधील जागतिक कामगिरी (जपानचा सर्वोच्च खाजगी पुरस्कार) || इनामोरी फाउंडेशन, जपान&lt;ref name=&quot;Kyoto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.kyotoprize.org/en/laureates/zakir_hussain/ |title=2022 Kyoto Prize Laureates: Zakir Hussain |author=|date=2022 |website=kyotoprize.org |publisher=Inamori Foundation |access-date=18 June 2022 |archive-date=17 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617095243/https://www.kyotoprize.org/en/laureates/zakir_hussain/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२३ || [[पद्मविभूषण]] || कला क्षेत्रात योगदान || भारत सरकार&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Padma Awards 2023 announced |url=https://www.pib.gov.in/www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1893797 |access-date=27 January 2023 |website=www.pib.gov.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२४ || ग्रॅमी पुरस्कार (३ पुरस्कार जिंकले) || १. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत परफॉर्मन्स (&quot;पश्तो&quot; - [[बेला फ्लेक]], [[एडगर मेइर]], आणि [[राकेश चौरसिया]] सोबत)&lt;br /&gt;२. सर्वोत्कृष्ट समकालीन वाद्य अल्बम ('अज वी स्पीक' - फ्लेक, मेइर आणि चौरसिया सोबत)&lt;br /&gt;३. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत अल्बम ('धिस मोमेंट' - [[शक्ती (बँड)|शक्ती]] बँड सोबत) || ६६ वा वार्षिक ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shankar Mahadevan &amp; Zakir Hussain Triumph at 2024 Grammy Awards with 'The moment' album |url=https://www.brutimes.com/news/entertainment/shankar-mahadevan-zakir-hussain-triumph-at-2024-grammy-awards-with-the-moment-album |website=Bru Times News |language=en |access-date=5 February 2024 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205075902/https://www.brutimes.com/news/entertainment/shankar-mahadevan-zakir-hussain-triumph-at-2024-grammy-awards-with-the-moment-album |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Grammy Awards 2024 winner Shakti: 5 things you need to know about Shankar Mahadevan and Zakir Hussain's fusion band |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/grammy-awards-2024-winner-shakti-5-things-you-need-to-know-shankar-mahadevan-zakir-hussain-101707104359367.html |website=Hindustan Times |language=en |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205075901/https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/grammy-awards-2024-winner-shakti-5-things-you-need-to-know-shankar-mahadevan-zakir-hussain-101707104359367.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindustantimesgrammy&quot;&gt;{{Cite web |date=5 February 2024 |title=Without harmony, we are nothing: Zakir Hussain wins 3 Grammy awards |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/without-harmony-we-are-nothing-zakir-hussain-wins-3-grammy-awards-101707135387263.html |access-date=6 February 2024 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206155705/https://www.hindustantimes.com/india-news/without-harmony-we-are-nothing-zakir-hussain-wins-3-grammy-awards-101707135387263.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२६ || ग्रॅमी पुरस्कार (२ नामांकने) || १. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत अल्बम ('माइंड एक्स्प्लोजन - ५० वी ॲनिव्हर्सरी टूर लाईव्ह' - शक्ती बँड सोबत)&lt;br /&gt;२. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत परफॉर्मन्स (&quot;श्रिनीज ड्रीम - लाइव्ह&quot;) || ६८ वा वार्षिक ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा (एकूण ग्रॅमी संख्या: ४ विजय, ९ नामांकने)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Faulkner |first=Clara |date=2025-11-07 |title=2026 Grammys: See The Full Nominations List |url=https://grammy.com/news/2026-grammys-nominations-full-winners-nominees-list |access-date=2025-11-10 |website=grammy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;grammy&quot; /&gt;
|}

==प्रकाशित सीडी&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.zakirhussain.com/music/|title=ZAKIR HUSSAIN SELECTED DISCOGRAPHY {{!}} Zakir Hussain|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;==
* ईव्हनींग राग (१९७०)
* शांती (१९७१)
* रोलिंग थंडर (१९७२)
* शक्ती (१९७५) 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

{{DEFAULTSORT:हुसेन, झाकीर}}
[[वर्ग:संगीतकार]]
[[वर्ग:तबलावादक]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>bky2gbxq3ndzrz3ldzwqdg2dtdb9mf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688929</id>
      <parentid>2688928</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* पुरस्कार आणि सन्मान */</comment>
      <origin>2688929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27644" sha1="ke320rwgw0xlfhps6potrl5emfbytxo" xml:space="preserve">{{हा लेख|{{लेखनाव}}|झाकिर हुसेन (निःसंदिग्धीकरण)}}
{{माहितीचौकट गीतकार 
| पार्श्वभूमी_रंग = 
| नाव = झाकीर हुसेन 
| चित्र =Ustad Zakir Hussain 2.jpg 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = झाकीर हुसेन
| पूर्ण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ९ मार्च १९५१
| जन्म_स्थान = [[मुंबई]]
| मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2024|12|15|1951|3|9}}&lt;ref name=&quot;nbt&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/tabla-player-ustad-zakir-hussain-passes-away-at-73-in-san-francisco/articleshow/116342280.cms |title=मशहूर तबला वादक जाकिर हुसैन का निधन, सैन फ्रांसिस्को में ली आखिरी सांस, शशि कपूर संग कर चुके थे एक्टिंग |भाषा=हिंदी |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=navbharattimes.indiatimes.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ डिसेंबर २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;
| मृत्यू_स्थान = [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]
| इतर_नावे = 
| कार्यक्षेत्र = तबलावादन
| राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]]
| भाषा = [[उर्दू|ऊर्दू]]
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = हिट ॲंड डस्ट(१९८३) वनप्रश्थम्(मल्याळम्)
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = [[पद्मश्री]](१९८८), [[पद्मभूषण]](२००२), [[ग्रॅमी पुरस्कार]] (२००९)
| वडील_नाव = [[अल्लारखा|उस्ताद अल्लारखाँ]]
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = ॲंटोनिया
| अपत्ये = अनिसा कुरेशी, इसाबेल कुरेशी
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''उस्ताद झाकीर हुसेन''' ([[९ मार्च]], [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[१५ डिसेंबर]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]&lt;ref name=&quot;nbt&quot; /&gt;) हे एक भारतीय तबलावादक, संगीत दिग्दर्शक आणि तालवाद्यवादक होते. हुसेन हे तबलावादक [[अल्लारखा|उस्ताद अल्लारखाँ]] ह्यांचे सर्वात मोठे पुत्र होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.zakirhussain.com/zakir/|title=Zakir {{!}} Zakir Hussain|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

त्यांना १९८८ साली, भारत सरकारचा [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्कार आणि २००२ साली, [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्म भूषण]] पुरस्कार राष्ट्रपती अब्दुल कलाम ह्यांच्या हस्ते मिळाला. त्यांना १९९० साली [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार|संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारानी]] सन्मानित केले गेले.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/zakir-hussain-his-name-spells-magic-on-tabla/story-R7LdhwGJpKC3FU4buMfunJ.html|title=Zakir Hussain: His name spells magic on tabla|date=2019-09-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;
==सुरुवातीचे आयुष्य आणि शिक्षण==
झाकीर हुसेन ह्यांचा जन्म ९ मार्च १९५१ रोजी मुंबई येथे राहणाऱ्या पंजाबी कुटुंबात झाला. हुसेन ह्यांची आई बावी बेगम आणि वडील सुप्रसिद्ध तबलावादक उस्ताद अल्लाह रखा आहेत. त्यांच्या कुटुंबाचे अडनाव कुरेशी असले तरीही झाकीर ह्यांना हुसेन हे आडनाव देण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=%2F2008%2F5%2F6%2Fmusic%2F20080506093326&amp;sec=music|title=Indian tabla master Zakir Hussain says he never stops learning|date=2008-05-06|website=web.archive.org|access-date=2021-06-03|archive-date=2008-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506182312/http://www.star-ecentral.com/news/story.asp?file=%2F2008%2F5%2F6%2Fmusic%2F20080506093326&amp;sec=music|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; हुसेन ह्यांनी [[माहीम]] येथील सेंट माईकल्स हायस्कूलमध्ये शालेय शिक्षण घेतले. आणि थोड्या काळासाठी त्यांनी सेंट झेवियर कॉलेज, [[मुंबई]] येथेदेखील शिक्षण घेतले.

त्यांच्या वडिलांनी हुसेन ह्यांच्या वयाच्या तिसऱ्या वर्षापासून [[पखवाज]] शिकवायला सुरुवात केली. अल्लाह रखा हे पंजाबमधील तबलावादनाच्या परंपरेतील होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gadgets.ndtv.com/others/news/ustad-alla-rakhas-95th-birth-anniversary-commemorated-by-google-doodle-515504|title=Google doodle marks Ustad Alla Rakha's 95th birthday|website=NDTV Gadgets 360|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

हुसेन ह्यांनी वयाच्या सातव्या वर्षी पहिली मैफिल सादर केली. ते  वयाच्या अकराव्या वर्षापासून वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन तबलावादन करायला सुरुवात केली. ते १९७० साली सतारवादक [[पंडित रविशंकर|पं. रवीशंकर]] ह्यांना तबल्याची साथ करण्यासाठी अमेरिकेला गेले.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;/&gt;

==कारकीर्द==
झाकीर ह्यांनी लहान वयापासूनच हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील सुप्रसिद्ध वादकांबरोबर साथसंगत करायला सुरुवात केली. त्यांनी [[पंडित रविशंकर|पंडित रवीशंकर]], उस्ताद [[विलायत खान]], उस्ताद अली अकबर खान, पंडित [[हरिप्रसाद चौरसिया|हरिप्रसाद चौरासिया]], पंडित [[शिवकुमार शर्मा]], पंडित व्ही. जे. जोग, पंडित भीमसेन जोशी, पंडित जसराज आणि अशा अनेक गायक आणि वादकांना हुसेन ह्यांनी तबल्याची साथ केली.&lt;ref name=&quot;hindustantimes.com&quot;/&gt;
==वैयक्तिक आयुष्य==

हुसेन ह्यांना दोन भाऊ आहेत: उस्ताद [[तौफिक कुरेशी]] हे तालवाद्यवादक आहेत आणि उस्ताद [[फझल कुरेशी]] हे तबला वादक आहेत.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/zakir-hussain-his-name-spells-magic-on-tabla/story-R7LdhwGJpKC3FU4buMfunJ.html|title=Zakir Husain: His name spells magic on tabla|date=2019-09-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;

== मृत्यू ==
हुसेन यांचे वयाच्या ७३ व्या वर्षी १५ डिसेंबर २०२४ रोजी [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[कॅलिफोर्निया]] येथे इडिओपॅथिक पल्मोनरी फायब्रोसिसमुळे निधन झाले. हा एक श्वसन प्रणालीचा दुर्मिळ आजार आहे, ज्यात फुफ्फुसातील उती कडक आणि घट्ट होतात.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiatv.in/health/zakir-hussain-table-maestro-death-in-america-san-francisco-due-to-heart-related-diseases-he-was-high-blood-pressure-patient-2024-12-16-1098285 |title=इस खतरनाक बीमारी से हुआ मशहूर तबला वादक उस्ताद जाकिर हुसैन का निधन, अमेरिका में चल रहा था इलाज |लेखक= |दिनांक= |भाषा=हिंदी | संकेतस्थळ=इंडिया टीव्ही |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१६ डिसेंबर २०२४ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Zakir Hussain, legendary Tabla virtuoso, dies at 73, confirms family |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/zakir-hussain-legendary-tabla-virtuoso-dies-at-73-confirms-family-101734308952371.html |access-date=16 December 2024 |publisher=Hindustan Times |date=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kim |first1=Juliana |title=Zakir Hussain, legendary tabla virtuoso who defied genres, dies at 73 |url=https://www.npr.org/2024/12/15/nx-s1-5229593/zakir-hussain-dead-india-shakti-tabla |access-date=16 December 2024 |publisher=NPR |date=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! वर्ष !! पुरस्कार/सन्मान !! कार्य !! संदर्भ
|-
| १९८८ || [[पद्मश्री]] || कला क्षेत्रात योगदान || [[भारत सरकार]]&lt;ref name=&quot;padma-list&quot;&gt;{{cite web |title=Year wise list of recipients 1954–2014 |url=http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |website=[[गृह मंत्रालय (भारत)]] |access-date=22 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115022326/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/YearWiseListOfRecipientsBharatRatnaPadmaAwards-1954-2014.pdf |archive-date=15 November 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९० || इंडो-अमेरिकन पुरस्कार || भारत आणि अमेरिका यांच्यातील सांस्कृतिक संबंधांमधील उत्कृष्ट योगदान || [[Encyclopedia.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hussain, Zakir |last=Hightower |first=Laura |date=n.d. |website=Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/education/news-wires-white-papers-and-books/hussain-zakir |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094719/https://www.encyclopedia.com/education/news-wires-white-papers-and-books/hussain-zakir |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९० || [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] || तबला वादन (सर्वात तरुण मानकरींपैकी एक) || [[भारताचे राष्ट्रपती]] / [[संगीत नाटक अकादमी]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |title=SNA: Awardees List |website=[[संगीत नाटक अकादमी]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=30 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९२ || [[ग्रॅमी पुरस्कार]] || सर्वोत्कृष्ट वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('[[प्लॅनेट ड्रम]]' - मिकी हार्ट सोबत सह-निर्मित)&lt;br /&gt;* डाउनबीट क्रिटिक्स पोलचा 'सर्वोत्कृष्ट वर्ल्ड बीट अल्बम'&lt;br /&gt;* NARM 'इंडी बेस्ट सेलर पुरस्कार' || ग्रॅमी पुरस्कार समिती&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 February 2009 |title=Album featuring Zakir Hussain wins Grammy for contemporary world music |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/album-featuring-zakir-hussain-wins-grammy-for-contemporary-world-music/articleshow/4097394.cms |access-date=15 June 2024 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094720/https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/album-featuring-zakir-hussain-wins-grammy-for-contemporary-world-music/articleshow/4097394.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain |author=|date=2023 |website=Drummerworld |url=https://www.drummerworld.com/drummers/Zakir_Hussein.html |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094721/https://www.drummerworld.com/drummers/Zakir_Hussein.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| १९९९ || [[नॅशनल हेरिटेज फेलोशिप]] || पारंपारिक कलांमधील उत्कृष्ट योगदान (North Indian Master Tabla Drummer) || नॅशनल एंडॉवमेंट फॉर द आर्ट्स, अमेरिका (प्रथम महिला [[हिलरी क्लिंटन]] यांच्या हस्ते प्रदान)&lt;ref name=&quot;NHF&quot;&gt;{{cite web |url=http://arts.gov/honors/heritage/zakir-hussain |title=Zakir Hussain: North Indian Master Tabla Drummer |author=|date=n.d. |website=www.arts.gov |publisher=National Endowment for the Arts |access-date=30 December 2020 |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705001302/https://www.arts.gov/honors/heritage/zakir-hussain |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २००२ || [[पद्मभूषण]] || कला क्षेत्रात योगदान || भारत सरकार&lt;ref name=&quot;padma-list&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=26 January 2002 |title=Padma Vibhushan for Rangarajan, Soli Sorabjee |url=http://hindu.com/2002/01/26/stories/2002012605040100.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719113305/http://www.hindu.com/2002/01/26/stories/2002012605040100.htm |archive-date=19 July 2009 |newspaper=[[द हिंदू]] |access-date=26 January 2002}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००५ || ओल्ड डोमिनियन फेलो || संगीत विभागातील पूर्णवेळ प्राध्यापकपद आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताचे अध्यापन (सत्र २००५-२००६) || ह्युमॅनिटीज कौन्सिल, [[प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain |author=|date=25 February 2011 |website=Kennedy Center |url=https://www.kennedy-center.org/artists/h/ho-hz/zakir-hussain/ |access-date=15 June 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००६ || [[कालिदास सन्मान]] || असाधारण कामगिरी करणारे कलाकार || [[मध्य प्रदेश सरकार]]&lt;ref&gt;{{Cite web |author=|title=Tabla maestro Ustad Zakir Hussain performs in Bhopal, India, Monday, Feb. 13, 2006. Hussain was conferred with Kalidas Samman by the Madhya Pradesh state government. |url=https://www.alamy.com/tabla-maestro-ustad-zakir-hussain-performs-in-bhopal-india-monday-feb-13-2006-hussain-was-conferred-with-kalidas-samman-by-the-madhya-pradesh-state-government-ap-photoprakash-hatvalne-image541785534.html |access-date=15 June 2024 |website=Alamy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००६ || ग्रॅमी पुरस्कार (नामांकन) || सर्वोत्कृष्ट पारंपारिक वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('गोल्डन स्ट्रिंग्स ऑफ द सरोद' - [[आशिष खान]] सोबत) || ग्रॅमी पुरस्कार समिती&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Artist: Aashish Khan |author=|date=2024 |website=Grammy.com |url=https://grammy.com/artists/aashish-khan/3778 |access-date=15 June 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615094721/https://www.grammy.com/artists/aashish-khan/3778 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २००७ || बेस्ट वर्ल्ड म्युझिक आणि बेस्ट वर्ल्ड बीट ड्रमर || वाचकांचा कौल || 'मॉडर्न ड्रमर' आणि 'ड्रम!' मासिक्स&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zakir Hussain and Masters of Percussion |url=https://www.bucknell.edu/life-bucknell/arts-performances/weis-center-performing-arts/2024-25-season/zakir-hussain-and-masters-percussion |access-date=15 June 2024 |website=www.bucknell.edu |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| २००९ || ग्रॅमी पुरस्कार || सर्वोत्कृष्ट समकालीन वर्ल्ड म्युझिक अल्बम ('[[ग्लोबल ड्रम प्रोजेक्ट]]' - मिकी हार्ट, [[सिकिरू अडेपोज़ू]], आणि [[जियोव्हाानी हिडाल्गो]] सोबत संयुक्त) || ५१ वा ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा&lt;ref name=&quot;grammy&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.grammy.com/artists/zakir-hussain/3379 |title=Artist: Zakir Hussain |date=2025 |website=Grammy.com |access-date=10 November 2025 |archive-date=25 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525103703/https://www.grammy.com/artists/zakir-hussain/3379 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१२ || गुरू गंगाधर प्रधान जीवनगौरव पुरस्कार || संगीत आणि नृत्य क्षेत्रातील योगदान || कोणार्क नृत्य आणि संगीत महोत्सव (कोणार्क नाट्य मंडप)&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2013 |title=Spirit's triumph |url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/spirits-triumph/article4462298.ece |access-date=15 June 2024 |work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०१६ || प्रेसिडेंट्स मेडल ऑफ द Arts (नामांकन) || बिगर-अमेरिकन नागरिकांना न देण्याच्या नवीन नियमामुळे पदक मिळू शकले नाही || अमेरिका सरकार&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०१७ || जीवनगौरव पुरस्कार || संगीत क्षेत्रातील अमूल्य योगदान || सॅन फ्रान्सिस्को जॅझ सेंटर ([[SFJAZZ Center]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०१९ || संगीत नाटक अकादमी फेलो (अकादमी रत्न) || वर्ष २०१८ साठीचा सर्वोच्च बहुमान || संगीत नाटक अकादमी&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| २०२२ || मानद डॉक्टर ऑफ लॉ (LLD) पदवी || संगीत क्षेत्रातील असाधारण योगदान || [[मुंबई विद्यापीठ]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| २०२२ || [[क्योतो पुरस्कार]] || कला आणि तत्त्वज्ञान (क्षेत्र: संगीत) मधील जागतिक कामगिरी (जपानचा सर्वोच्च खाजगी पुरस्कार) || इनामोरी फाउंडेशन, जपान&lt;ref name=&quot;Kyoto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.kyotoprize.org/en/laureates/zakir_hussain/ |title=2022 Kyoto Prize Laureates: Zakir Hussain |author=|date=2022 |website=kyotoprize.org |publisher=Inamori Foundation |access-date=18 June 2022 |archive-date=17 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220617095243/https://www.kyotoprize.org/en/laureates/zakir_hussain/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२३ || [[पद्मविभूषण]] || कला क्षेत्रात योगदान || भारत सरकार&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Padma Awards 2023 announced |url=https://www.pib.gov.in/www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1893797 |access-date=27 January 2023 |website=www.pib.gov.in}}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२४ || ग्रॅमी पुरस्कार (३ पुरस्कार जिंकले) || १. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत परफॉर्मन्स (&quot;पश्तो&quot; - [[बेला फ्लेक]], [[एडगर मेइर]], आणि [[राकेश चौरसिया]] सोबत)&lt;br /&gt;२. सर्वोत्कृष्ट समकालीन वाद्य अल्बम ('अज वी स्पीक' - फ्लेक, मेइर आणि चौरसिया सोबत)&lt;br /&gt;३. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत अल्बम ('धिस मोमेंट' - [[शक्ती (बँड)|शक्ती]] बँड सोबत) || ६६ वा वार्षिक ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा&lt;ref&gt;{{cite web |title=Shankar Mahadevan &amp; Zakir Hussain Triumph at 2024 Grammy Awards with 'The moment' album |url=https://www.brutimes.com/news/entertainment/shankar-mahadevan-zakir-hussain-triumph-at-2024-grammy-awards-with-the-moment-album |website=Bru Times News |language=en |access-date=5 February 2024 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205075902/https://www.brutimes.com/news/entertainment/shankar-mahadevan-zakir-hussain-triumph-at-2024-grammy-awards-with-the-moment-album |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Grammy Awards 2024 winner Shakti: 5 things you need to know about Shankar Mahadevan and Zakir Hussain's fusion band |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/grammy-awards-2024-winner-shakti-5-things-you-need-to-know-shankar-mahadevan-zakir-hussain-101707104359367.html |website=Hindustan Times |language=en |date=5 February 2024 |access-date=5 February 2024 |archive-date=5 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205075901/https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/grammy-awards-2024-winner-shakti-5-things-you-need-to-know-shankar-mahadevan-zakir-hussain-101707104359367.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hindustantimesgrammy&quot;&gt;{{Cite web |date=5 February 2024 |title=Without harmony, we are nothing: Zakir Hussain wins 3 Grammy awards |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/without-harmony-we-are-nothing-zakir-hussain-wins-3-grammy-awards-101707135387263.html |access-date=6 February 2024 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=6 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206155705/https://www.hindustantimes.com/india-news/without-harmony-we-are-nothing-zakir-hussain-wins-3-grammy-awards-101707135387263.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
| २०२६ || ग्रॅमी पुरस्कार (२ नामांकने) || १. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत अल्बम ('माइंड एक्स्प्लोजन - ५० वी ॲनिव्हर्सरी टूर लाईव्ह' - शक्ती बँड सोबत)&lt;br /&gt;२. सर्वोत्कृष्ट जागतिक संगीत परफॉर्मन्स (&quot;श्रिनीज ड्रीम - लाइव्ह&quot;) || ६८ वा वार्षिक ग्रॅमी पुरस्कार सोहळा (एकूण ग्रॅमी संख्या: ४ विजय, ९ नामांकने)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Faulkner |first=Clara |date=2025-11-07 |title=2026 Grammys: See The Full Nominations List |url=https://grammy.com/news/2026-grammys-nominations-full-winners-nominees-list |access-date=2025-11-10 |website=grammy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;grammy&quot; /&gt;
|}

==प्रकाशित सीडी&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.zakirhussain.com/music/|title=ZAKIR HUSSAIN SELECTED DISCOGRAPHY {{!}} Zakir Hussain|access-date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;==
* ईव्हनींग राग (१९७०)
* शांती (१९७१)
* रोलिंग थंडर (१९७२)
* शक्ती (१९७५) 
== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{हिंदुस्तानी संगीत}}

{{DEFAULTSORT:हुसेन, झाकीर}}
[[वर्ग:संगीतकार]]
[[वर्ग:तबलावादक]]
[[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]]
[[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]]</text>
      <sha1>ke320rwgw0xlfhps6potrl5emfbytxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>यवतमाळ जिल्हा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6721</id>
    <revision>
      <id>2688910</id>
      <parentid>2688661</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-34357-57|~2026-34357-57]] ([[User talk:~2026-34357-57|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:~2025-31232-77|~2025-31232-77]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2627584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21633" sha1="m0snxg1dkhqpqr7p8dcdbr8uu2sbwko" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा
|जिल्ह्याचे_नाव         = यवतमाळ जिल्हा
|स्थानिक_नाव            = यवतमाळ जिल्हा
|चित्र_नकाशा            = Yavatmal_in_Maharashtra_(India).svg
|अक्षांश-रेखांश         =  
|राज्याचे_नाव           = महाराष्ट्र
|विभागाचे_नाव           = [[अमरावती विभाग]]
|मुख्यालयाचे_नाव                = [[यवतमाळ]] 
|तालुक्यांची_नावे               = [[उमरखेड]] • [[झरी जामणी]] • [[घाटंजी]] • [[आर्णी]] • [[केळापूर]] • [[कळंब (निःसंदिग्धीकरण)|कळंब]] • [[दारव्हा]] • [[दिग्रस]] • [[नेर]] • [[पुसद]] • [[बाभुळगाव]] • [[यवतमाळ तालुका]] • [[महागांव]] • [[मारेगांव]] • [[राळेगांव]] • [[वणी]] •
|क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी        = १३,५८४
|लोकसंख्या_एकूण         = २७,७५,४५७
|जनगणना_वर्ष           = २०११
|लोकसंख्या_घनता         = २०४
|शहरी_लोकसंख्या         = 
|साक्षरता_दर            = ८०.७%
|लिंग_गुणोत्तर          = १.०५५
|प्रमुख_शहरे            = 
|जिल्हाधिकार्यांचे_नाव          = डॉ. पंकज आशिया 
|लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे        = [[यवतमाळ-वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ-वाशिम]] 
• [[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] • [[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]]
|विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे      = [[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] • [[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] [[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]]  [[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] [[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]],  [[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]]  [[राळेगांव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगांव]]
|खासदारांची_नावे                = [[संजय देशमुख]] • प्रतिभा धानोरकर
|पर्जन्यमान_मिमी                = ९११.४
|संकेतस्थळ                      = http://yavatmal.nic.in/
}}
यवतमाळ हा महाराष्ट्र राज्यातील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा विदर्भाच्या पूर्व-मध्य भागात वसलेला आहे. नागपूर आणि अमरावती नंतर लोकसंख्येच्या बाबतीत हा विदर्भातील ३रा सर्वात मोठा जिल्हा आहे.
{{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=यवतमाळ}}

== जिल्ह्याबद्दल ==

[[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]]

कापूस हे जिल्ह्यातील एक प्रमुख नगदी पीक आहे ज्यासाठी विदर्भात मोठी बाजारपेठ उपलब्ध आहे. जिल्ह्यात कापूस संकलन केंद्रे, कापूस जिनिंग कारखाने, कापड गिरण्या इत्यादी विविध कापसावर आधारित उद्योग स्थापन झाले आहेत. रेमंडचा कापसाशी संबंधित प्रकल्प फार पूर्वीपासून कार्यरत आहे जो जिल्ह्याला विशेष ओळख देतो.

'''यवतमाळ''' हा महाराष्ट्र राज्यातील विदर्भ विभागातील एक जिल्हा आहे. यवतमाळ हा लोकसंख्येनुसार विदर्भातील तिसरा मोठा जिल्हा आहे.

* [[पुसद]], [[वणी]] ही जिल्ह्यातील प्रमुख शहरांपैकी दोन आहेत.

== इतिहास ==

भारतावरील ब्रिटिश राजवटीत यवतमाळ हा वणी जिल्ह्याचा प्रमुख विभाग होता. [[इ.स. १९०५]] साली वणीचे मुख्यालय बदलून यवतमाळ जिल्हा असे झाले.
यवतमाळ चे जुने नाव येवत/येवतीचा माळ असे होते. 

जिल्ह्याच्या सामाजिक-आर्थिक विकासात कृषी उत्पादने, जुनी मंदिरे, पर्यटन स्थळे, व्यवसाय केंद्रे, उद्योग यांचा मोठा वाटा आहे.

जिल्ह्यात जुने किल्ले नाहीत. पर्यटनाच्या दृष्टीने, काही मंदिरे आणि सुंदर वनस्पती असलेले मोठे जंगल पर्यटकांना तसेच भाविकांना आकर्षित करते.

==सीमा==
जिल्ह्याच्या 
* उत्तर दिशा - [[वर्धा जिल्हा]] व [[अमरावती जिल्हा]], 
* पूर्व दिशा - [[चंद्रपूर जिल्हा]], 
* दक्षिण दिशा - [[तेलंगणा]] राज्य व [[नांदेड जिल्हा]] 
* पश्चिम दिशा - [[हिंगोली जिल्हा]] व [[वाशीम जिल्हा]] आहे.

==हवामान व भौगोलिक विशेषता==
या जिल्ह्यात [[वर्धा नदी|वर्धा]] व [[पैनगंगा नदी|पैनगंगा]] या प्रमुख नद्या आहेत. यवतमाळ जिल्हा हा महाराष्ट्रातील [[कापूस]] उत्पादक जिल्हा आहे. बालाघाट डोंगर रांगांपासून तयार झालेला हा जिल्हा डोंगराळ मध्यम पठाराचा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते तर जिल्ह्याचे सरासरी पर्जन्यमान ९६५ मि.मी आहे. जिल्ह्याचा सुमारे २१ % भाग (२८५० किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt;) हा वनक्षेत्रात मोडतो.

==लोकसंख्याशास्त्र आणि लोकजीवन==
जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १३,५८४ किमी&lt;sup&gt;२&lt;/sup&gt; आहे जे महाराष्ट्राच्या ४.४ % इतके आहे, तर लोकसंख्या २७,७५,४५७ (सन २०११) आहे. जिल्ह्यात अनेक जातीचे, तसेच [[आंध]], [[गोंड]], [[परधान]], [[टोकरे कोळी]] आणि [[कोलाम]] आणि काही प्रमुख आदिवासी जमाती जिल्ह्यात वास्तव्यास आहेत. येथे मराठी 
हिंदी बरोबरच बंजारी, कोलामी  
इत्यादी बोलीभाषा बोलल्या जातात.
{{historical populations|11=1901|12=5,77,101|13=1911|14=7,24,410|15=1921|16=7,48,959|17=1931|18=8,57,288|19=1941|20=8,87,738|21=1951|22=9,31,982|23=1961|24=10,98,470|25=1971|26=14,23,677|27=1981|28=17,37,423|29=1991|30=20,77,144|31=2001|32=24,58,271|33=2011|34=27,72,348|footnote=source:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}&lt;/ref&gt;|align=right}}

==जिल्ह्यातील धरणे==
यवतमाळ जिल्ह्यात [[बेंबळा नदी]] वरील [[बेंबळा धरण]], [[अरुणावती नदी]] वरील [[अरुणावती धरण]] व [[पूस नदी]] वरील [[पूस धरण]] ही मोठी व प्रमुख धरणे आहेत. यापैकी बेंबळा धरण ईसापूर धरण पैनगंगा नदी  (पुसद) हे यांपैकी सर्वात मोठे आहे

मारेगाव तालुक्यातील नवरगाव धरण हे प्रसिद्ध आहे,
सायखेडा धरण,
यवतमाळ येथील, बोरगाव धरण, निळोणा धरण हे निसर्ग मय वातावरण आहे व तेथे पर्यटक म्हणून भेट पण देत असतात

==जिल्ह्यातील व्यवसाय==

जिल्ह्यात हातविणकाम(हॅंडलूम), विडी, कागद, साखर, जिनिंग-स्पिनिंग व तेल उद्योग असे अनेक छोटे-मोठे उद्योग आहेत. यवतमाळ जिल्ह्यातील महत्त्वाची पिके- [[कापूस]], [[ज्वारी]], [[भुईमूग]], [[तूर]]-डाळ ही आहेत. जिल्ह्याला कापूस, लाकूड, चुनखडी, कोळसा व संत्री या वस्तूंद्वारे महसूल मिळतो. जिल्ह्यात विपुल प्रमाणात वनसंपत्ती आहे. तेथून लाकूड, [[बांबू]], [[तेंदू]], [[आपटा]], [[हिरडा]] व [[मोह]] या उपयोगी वस्तू मिळतात.  यवतमाळ, [[पुसद]], [[वणी]], [[दिग्रस]], [[घाटंजी]], [[पांढरकवडा]], [[राळेगाव]], [[उमरखेड]], [[दारव्हा]] व [[नेर]] ही महत्त्वाची व्यापार-केंद्रे आहेत. चांदले शिलाई मशीन हे उमरखेड तालुक्यातील शिलाई मशीनचे अधिकृत व्यापार केंद्रे आहेत

==पर्यटन==

* [[टिपेश्वर अभयारण्य]], सुन्ना तालुका-केळापुर, जिल्हा-यवतमाळ, 445302.
वन्यप्राणी - वाघ, मोर, अस्वल, रोही, इत्यादी.
या अभ्यारण्या मध्ये टीपाई माता मंदिर आहे. 
* याच्या आजूबाजूला बाहत्तर, बोथ, भाड उमरी, कल्लेश्वर, जाम ही गावे आहेत.

==जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे==

* आर्णी येथील बाबा कंबल्पोष जत्रा 
(सर्व धर्मियांचे श्रद्धा स्थान मानले जाते). 
* घंटीबाबा जत्रा (दिग्रस), 
* रंगनाथ स्वामी जत्रा (वणी) 
* वणी तालुक्यातील शिरपूर या गावात प्राचीन शिव मंदिर व गोंडराजा यांची राजधानी असलेलं प्राचीन किल्ला आहे व महाशिवरात्री ला शिरपूर गावात शिव मंदिर असल्यामुळे भव्य अशी यात्रा भरते. 
* वणी तालुक्यातील वरझडी हे गाव आहे त्याला लागून जंगले आहे व त्या जंगले मध्ये माँ जगदंबा माते चे प्राचीन मंदिर आहे निसर्गमय वातावरणात हे मंदिर आहे. 
इतर जत्रेची ठिकाणे- 
* [[कळंब (यवतमाळ)|कळंब]], 
* घाटंजी जवळच्या अंजी येथील [[नृसिंह]] मंदिर, वणी, तपोणा, पुसद, महागाव, कळंब येथील चिंतामणी मंदिर, 
* रंगनाथ स्वामींचे मंदिर(वणी) इत्यादी पर्यटनस्थळे येथे आहेत आणि 
* पांढरकवडा येेथिल जगदंबा देवी संंस्थान केलापूर ही आहेेेत,
* भवानी टेकडी-दिग्रस,
* वाघाडी नदीवरील-निळोना,चापडोह,पिंगळाई देवी नाथशक्तीपिठ करळगाव घाट [यवतमाळ] 
* उमरखेड तालुक्यातील अबोना तलाव. 
* दारव्हा तालुक्यातील देऊळगाव वळसा या गांवी 190 वर्षांपूर्वी स्थापन झालेल्या वाघामाय देवी व महालक्ष्मी देवी चे भव्य मंदिर आहे व जंगले व वने लागून हे गाव आहे गावापासून 2 किमी अंतरावर जंगल मध्ये मूळ देवस्थान आहे. 
* आसेगाव देवी ता.बाभुळगाव येथील जगदंबा माता मंदिर हे अतिशय प्राचीन असून ई.स.1670 पासूनचे हे प्राचीन मंदिर आहे. येथे नवरात्र व चैत्र उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो.

==जिल्ह्यातील तालुके==

# [[आर्णी]]
# [[उमरखेड]]
# [[कळंब (निःसंदिग्धीकरण)|कळंब]]
# [[केळापूर]]
# [[झरी जामणी]]
# [[घाटंजी]]
# [[दारव्हा]]
# [[दिग्रस]]
# [[नेर]]
# [[पुसद]] 
# [[बाभुळगाव]]
# [[महागांव]]
# [[मारेगांव]]
# [[राळेगांव]]
# [[वणी]]
# [[यवतमाळ तालुका]]

==जल संधारण==
या जिल्ह्यातील इसापूर येथे [[पैनगंगा नदी]]वर सर्वात मोठे धरण आहे. वनराई बंधारे या योजनेखाली २००५ ते २००८ या चार वर्षांत तब्बल २८,५५३ बंधारे बांधण्यात आले. यवतमाळ जिल्ह्यात २००४ साली दुष्काळ होता. सुमारे सव्वाचार लाख हेक्टर क्षेत्रावरील पेरणी वाया गेली होती. नद्या, नाले, विहिरी, विंधनविहिरी कोरड्या झाल्या होत्या. जिल्ह्याची भूजलपातळी सरासरी १.९९ मीटरने खाली गेली. ९५ टक्के गावांमध्ये [[डिसेंबर]] अखेर पाणीटंचाईची स्थिती निर्माण झाली.

गावभेटी तसेच, ग्रामस्थ-अधिकारी यांच्या चर्चेतून एक वास्तव समोर आले. ते म्हणजे जलसंधारणातील लोकसहभागाचा अभाव. त्याचबरोबर नैसर्गिक संकटावर मात करण्यासाठी केवळ शासनावर अवलंबून राहण्याची मानसिकता. २००५ मध्ये सुदैवाने चांगला पाऊस झाला. या अनुकूल परिस्थितीत जलसंधारण, त्याला लोकसहभागाची जोड, श्रमदान यासाठी विशेष उपक्रम घेणे आवश्यक होते. त्यासाठी सहजसोपे व विनाखर्ची वनराई बंधारे निर्मितीचे माध्यम निवडले गेले. विविध विकासात्मक कामांसाठी बांधकामातील पोती आणि विक्रेता संघ-कंत्राटदार संघटना यांनी दिलेली सिमेंटची रिकामी पोती त्यासाठी वापरण्यात आली.

२००५ सालापासून पर्यावरण विषय शालेय अभ्यासक्रमात आला. त्यामुळे उपक्रमाच्या पहिल्या वर्षी ‘एक शाळा-एक वनराई बंधारा’ हा उपक्रम राबविण्यात आला. जिल्ह्यातील १८५९ प्राथमिक शाळांमधील विद्यार्थ्यांनी तब्बल २०४७ वनराई बंधारे बांधले. याची दखल घेऊन ‘[[युनिसेफ]]’ने हा वृत्तान्त आपल्या वेबसाईटवर प्रसिद्ध केला. त्यानंतरही विद्यार्थ्यांचा सहभाग कायम होता. सलग चार वर्षांत विद्यार्थ्यांनी एकूण ८,३३७ बंधारे बांधले. बंधारे बांधताना ते इतरांसाठी उपयुक्त ठरतील, याकडे विशेष लक्ष दिले. काही ठिकाणी विद्यार्थ्यांनी थेट जंगलात जाऊन वन्यजीवांसाठी वनराई बंधाऱ्यांची निर्मिती केली. तर काही ठिकाणी गावठाण परिसरातील सार्वजनिक विहिरींची पातळी वाढविण्यास साहाय्यक ठरतील, अशा ठिकाणी वनराई बंधारे बांधले गेले.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
[http://yavatmal.nic.in यवतमाळ एन.आय.सी]
[Central Provinces District Gazetteers, 1908]

{{महाराष्ट्रातील जिल्हे}}

[[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]]
[[वर्ग:यवतमाळ जिल्हा]]
[[वर्ग:अमरावती विभागातील जिल्हे]]</text>
      <sha1>m0snxg1dkhqpqr7p8dcdbr8uu2sbwko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अर्थशास्त्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7583</id>
    <revision>
      <id>2688975</id>
      <parentid>2603707</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>7719</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15988" sha1="p7fs30238gd1l9y52f98luataq10r6b" xml:space="preserve">{{अर्थशास्त्र बाजूचौकट}}
'''अर्थशास्त्र''' एक सामाजिक शास्त्र असून ते 'सेवा व उत्पादनांच्या' निर्मिती, वितरण आणि वापर या विषयाची माहिती देते. इंग्रजीत अर्थशास्त्राला 'इकॉनॉमिक्स' (economics)  म्हणतात. Economics हा शब्द [[ग्रीक भाषा|ग्रीक शब्द]] (oikonomia) ओईकोनोमिया पासून आला आहे. ज्याचा अर्थ होता - घरगुती व्यवस्थापन करणे. अर्थशास्त्राच्या विद्वान अभ्यासकांना [[अर्थशास्त्रज्ञ]] किंवा [[अर्थतज्ज्ञ]] असे म्हणतात. हे अर्थशास्त्र राष्ट्राच्या संपत्तीचाही अभ्यास करते.

आर्य [[चाणक्य]] यांनी इसवी सनापूर्वीच्या तिसऱ्या शतकात अर्थशास्त्रावर आधारित 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात [[राजकारण]], [[तत्त्वज्ञान]] व अर्थशास्त्राचे अनेक महत्त्वाचे नियम सांगितले आहेत. [[ॲडम स्मिथ]] यांना ’आधुनिक अर्थशास्त्राचे जनक' असे संबोधले जाते. त्यांनी ‘राष्ट्राची संपत्ती’ हा ग्रंथ [[इ.स. १७७६|१७७६]] मध्ये लिहिला. त्या ग्रंथाला अर्थशास्त्राचे बायबल समजले जाते.

अर्वाचीन अर्थशास्त्राची सुरुवात [[ॲडम स्मिथ]] यांच्या [[इ.स. १७७६]] मधील ''वेल्थ ऑफ नेशन्स'' पासून झाली. अर्थशास्त्राचे अनेक विभाग/प्रकार विविध निकषांनुसार पाडले गेले आहेत. उदा. समग्रलक्षी (Macro) व अंशलक्षी (Micro). समग्रलक्षी अर्थशास्त्र देश-राज्य इत्यादी मोठ्या संस्थांचे मोठे आर्थिक प्रश्न व आर्थिक व्यवहार या व अश्या अनेक बाबीची चर्चा करते तर अंशलक्षी अर्थशास्त्र विशिष्ट माणूस, विशिष्ट कुटुंब किंवा विशिष्ट आर्थिक संस्था इत्यादींच्या व्यवहारसंबंधी प्रश्नांबाबत माहिती देते. अर्थशास्त्र हे कल्याणकारी शास्त्र आहे. अर्थिक कल्याण याचा पैशाच्या संदर्भातील मोजमापांशी संबध असतो.

सूक्ष्म अर्थशास्त्राचा अभ्यास ॲडम स्मिथ यांच्यापासून झाला.अर्थशास्त्राच्या अभ्यास विषयात अनेक घटकांचा अभ्यास केला जातो. कल्याणाबाबत कसोट्या तयार करणे व अर्थिक धोरणास मदत करणे हे विश्लेषणात्मक काम करणाऱ्या अर्थशास्त्राच्या शाखेस कल्याणकारी अर्थशास्त्र म्हणतात. कल्याणकारी शास्त्राची सुरुवात पिंगू नावाच्या अर्थतज्ज्ञाने केली. कल्याण हा शब्द पिंगूनेच मांडला. पिंगूच्या मते राष्ट्रीय उत्पन्न हे अर्थिक कल्याणाचे निर्देशक असते..

सूक्ष्मलक्षी व समग्रलक्षी या संज्ञाचा वापर सर्वात पहिल्यांदा रॅग्नर फ्रिश यांनी इ.स. १९३३ साली केला.

== अर्थतज्ज्ञ मराठी माहिती ==
[[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[ॲडम स्मिथ]], [[जॉन मेनार्ड केन्स]], [[कार्ल मार्क्स]], [[डेव्हिड रिकार्डो]], [[मिल्टन फ्रिडमन]], [[पॉल क्रुगमन]], [[पॉल सॅम्युलसन]], [[अमर्त्य सेन]], [[जोसेफ स्टिग्लिट्झ]],[[मेघनाद देसाई]]&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, गुरुवार,३१ जुलै २०२५&lt;/ref&gt; इत्यादी अर्थशास्त्रज्ञ प्रसिद्ध आहेत.

ॲडम स्मिथ याच्यापासून सूक्ष्मलक्षी अर्थशास्त्राची सुरुवात झाली. भांडवलशाहीला पूरक अशा मुक्त अर्थव्यवस्थेचा त्याने पुरस्कार केला. &quot;बाजारपेठेतील  घटकावर कुठलेही  नियंत्रण ठेवु नये. या घटकावर बाजारच स्वतः नियंत्रण ठेवत असतो&quot; असे मत त्याने मांडले ,जणू काही बाजाराला स्वतःचा एक अदृश्य हात असतो असा सिद्धांत त्याने मांडला. ॲडम स्मिथ यांना सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ तसेच अर्थशास्त्राचे जनक असे मानले जाते त्यांनी अर्थशास्त्राची संपत्ती विषयक व्याख्या १७७६ मध्ये प्रकाशित केलेल्या राष्ट्राची संपत्ती (इंक्वायरी अँड कॉसेस ऑफ द वेल्थ ऑफ नेशन्स) या ग्रंथात मांडली आणि त्यांच्यामते अर्थशास्त्र हे संपत्तीचे शास्त्र आहे.

ॲडम स्मिथ यांच्या व्याख्येतील महत्त्वाचे मुद्दे:
# निर हस्तक्षेपाचे धोरण
# भांडवल व संपत्तीचा साठा
# आर्थिक घडामोडींमध्ये नैसर्गिक नियम
# वृद्धीच्या सिद्धांतामध्ये &quot;श्रमविभाजन&quot; या विशिष्ट पैलूला महत्त्व

सूक्ष्मलक्ष्मी अर्थशास्त्रामध्ये बाजारपेठेचा अभ्यास केला जातो. मक्तेदारीयुक्त स्पर्धांची संकल्पना व गट संकल्पना या सिंबार्लिनने पहिल्यांदा मांडल्या. माल्थसच्या मते अन्नधान्याचे उत्पादन अंकगणिती श्रेणीने वाढते, तर लोकसंख्या ही भूमिती श्रेणीने वाढते. प्रा मार्शल यांनी कल्याणकारी अर्थशास्त्राची व्याख्या मांडली. ते नवसनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ असून त्यांनी अर्थशास्त्राची मूलतत्वे (प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स) हे पुस्तक [[इ.स. १८९०|१८९०]] साली प्रकाशित केले. प्राध्यापक आल्फ्रेड मार्शल यांच्या मते अर्थशास्त्र हे मानवी कल्याणाचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे, या शास्त्रात प्राप्ती व आवश्यकतेनुसार उपलब्ध साधनांचा पर्याप्त वापर या संबंधित वैयक्तिक व सामाजिक वर्तणुकीचा अभ्यास केला जातो.

मार्शल यांच्या व्याख्येचे महत्त्वाचे मुद्दे:
# अर्थशास्त्र म्हणजे सामान्य माणसाचा अभ्यास
# अर्थशास्त्र म्हणजे आर्थिक वर्तनाचे शास्त्र
# अर्थशास्त्र म्हणजे भौतिक कल्याणाचा अभ्यास
# अर्थशास्त्र केवळ संपत्तीचा अभ्यास नाही

== शाखा == 
अर्थशास्त्राच्या काही प्रमुख शाखा :
# कृषी अर्थशास्त्र
# विकास आणि संशोधन अर्थशास्त्र 
#आंतराष्टीय  अर्थशास्त्र 
#स्थूल अर्थशास्त्र
#सूक्ष्म  अर्थशास्त्र
#सार्वजानिक आयव्यय 
#गणिती  अर्थशास्त्र 
#वर्तुणुकीचे  अर्थशास्त्र 
#पर्यावरणीय अर्थशास्त्र 
#अर्थमिती 
#श्रमाचे अर्थशास्त्र
#मौद्रिक अर्थशास्त्र

==अर्थशास्त्रावरची काही पुस्तके==
* अर्थशास्त्र संज्ञा - सिद्धान्त कोश (डॉ. भीमसेन रंगाचार्य जोशी) - या कोशात अर्थशास्त्रातील संज्ञा, संकल्पना आणि सिद्धान्तांचे स्पष्टीकरण वगैरे माहिती दिली आहे. (प्रकाशक - सुनिधी पब्लिशर्स)
* डायमंड अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-मराठी) - डायमंड प्रकाशन, लेखक व्ही.जी. गोडबोले).
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी, संपादक जी.आर. वर्मा)
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी; हिंदी-इंग्रजी. लेखक बारबरा कोल्म, राजपाल प्रकाशन)
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (हिंदी, लेखक - सी.एस. बरला) (प्रकाशक जैन प्रकाशन नंदिर, जयपूर)
* अर्थशास्त्र एवं वाणिज्यशास्त्र का पारिभाषिक शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी; लेखक - राज दत्त आणि रुद्र दत्त; प्रकाशन - एस.चंद पब्लिशिंग)
* अर्थशास्त्र परिभाषा कोश (हिंदी, लेखक - सुदर्शन कुमार कपूर; प्रकाशक - राजकमल प्रकाशन)
* डायमंड बँक व्यवहार व वित्तीय सेवा शब्दकोश (वि.ज. गोडबोले)
* सुक्ष्म अशास्त्र  {डाॅ. एस व्ही ढमढेरे)  micro Economic 
* अर्थक्षेत्रातील मराठी तारे (उदय कुलकर्णी)
* गुंतवणूक गाथा (गोपाल गलगली)
* ग्यानवाचे अर्थशास्त्र ([[न.वि. गाडगीळ]])
* जागतिक अर्थकारणाचे नवे संदर्भ (सी. पं. खेर)
* नव्या जगाचे अर्थकारण (डॉ. मधुसूदन साठे)
* पतसंस्था व्यवस्थापन (डॉ. अविनाश शाळीग्राम)
* डायमंड बँक व्यवहार व वित्तीय सेवा शब्दकोश (वि.ज. गोडबोले)
* बँकिंग जिज्ञासा (वंदना धर्माधिकारी)
* भटकंती (रमेश पाध्ये)
* भारतातील बँक कायदे आणि व्यवहार पद्धती (थॉमस दियोग फर्नांडिस)
* भारतीय अर्थव्यवस्था (सतीश श्रीवास्तव)
* मैत्री बँकिंगशी (वंदना धर्माधिकारी)
* शिवाजी महाराजांचे अर्थशास्त्र (प्रा. [[नामदेवराव जाधव]])
* संघराज्याचा वित्त व्यवहार भाग १, २, ३ (डॉ. मधुसूदन साठे) 
* सी. ई. ओ. भूमिका व जबाबदारी (माधव गोगटे) 
* सूक्ष्म अर्थशास्त्र (डॉ. पुष्पा तायडे)
*अर्थात (अच्युत गोडबोले  )
* भारतीय अर्थव्यवस्था (देसाई ,भालेराव)

== हे सुद्धा पहा ==
* [[बाबासाहेब आंबेडकरांचे अर्थशास्त्र विषयक विचार]]
* [[कौटिल्य अर्थशास्त्र]]
* [[कौटिल्य]]

{{Commonscat|Economics|अर्थशास्त्र}}

{{विस्तार}}
{{सामाजिकशास्त्र शाखा}}

[[वर्ग:अर्थशास्त्र| ]]
[[वर्ग:सामाजिक शास्त्रे]]</text>
      <sha1>p7fs30238gd1l9y52f98luataq10r6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688976</id>
      <parentid>2688975</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>7719</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15988" sha1="0r8nsgmjechf7g70ww9nnezuw02073e" xml:space="preserve">{{अर्थशास्त्र बाजूचौकट}}
'''अर्थशास्त्र''' एक सामाजिक शास्त्र असून ते 'सेवा व उत्पादनांच्या' निर्मिती, वितरण आणि वापर या विषयाची माहिती देते. इंग्रजीत अर्थशास्त्राला 'इकॉनॉमिक्स' (economics)  म्हणतात. Economics हा शब्द [[ग्रीक भाषा|ग्रीक शब्द]] (oikonomia) ओईकोनोमिया पासून आला आहे. ज्याचा अर्थ होता - घरगुती व्यवस्थापन करणे. अर्थशास्त्राच्या विद्वान अभ्यासकांना [[अर्थशास्त्रज्ञ]] किंवा [[अर्थतज्ज्ञ]] असे म्हणतात. हे अर्थशास्त्र राष्ट्राच्या संपत्तीचाही अभ्यास करते.

आर्य [[चाणक्य]] यांनी इसवी सनापूर्वीच्या तिसऱ्या शतकात अर्थशास्त्रावर आधारित 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात [[राजकारण]], [[तत्त्वज्ञान]] व अर्थशास्त्राचे अनेक महत्त्वाचे नियम सांगितले आहेत. [[ॲडम स्मिथ]] यांना ’आधुनिक अर्थशास्त्राचे जनक' असे संबोधले जाते. त्यांनी ‘राष्ट्राची संपत्ती’ हा ग्रंथ [[इ.स. १७७६|१७७६]] मध्ये लिहिला. त्या ग्रंथाला अर्थशास्त्राचे बायबल समजले जाते.

अर्वाचीन अर्थशास्त्राची सुरुवात [[ॲडम स्मिथ]] यांच्या [[इ.स. १७७६]] मधील ''वेल्थ ऑफ नेशन्स'' पासून झाली. अर्थशास्त्राचे अनेक विभाग/प्रकार विविध निकषांनुसार पाडले गेले आहेत. उदा. समग्रलक्षी (macro) व अंशलक्षी (micro). समग्रलक्षी अर्थशास्त्र देश-राज्य इत्यादी मोठ्या संस्थांचे मोठे आर्थिक प्रश्न व आर्थिक व्यवहार या व अश्या अनेक बाबीची चर्चा करते तर अंशलक्षी अर्थशास्त्र विशिष्ट माणूस, विशिष्ट कुटुंब किंवा विशिष्ट आर्थिक संस्था इत्यादींच्या व्यवहारसंबंधी प्रश्नांबाबत माहिती देते. अर्थशास्त्र हे कल्याणकारी शास्त्र आहे. अर्थिक कल्याण याचा पैशाच्या संदर्भातील मोजमापांशी संबध असतो.

सूक्ष्म अर्थशास्त्राचा अभ्यास ॲडम स्मिथ यांच्यापासून झाला.अर्थशास्त्राच्या अभ्यास विषयात अनेक घटकांचा अभ्यास केला जातो. कल्याणाबाबत कसोट्या तयार करणे व अर्थिक धोरणास मदत करणे हे विश्लेषणात्मक काम करणाऱ्या अर्थशास्त्राच्या शाखेस कल्याणकारी अर्थशास्त्र म्हणतात. कल्याणकारी शास्त्राची सुरुवात पिंगू नावाच्या अर्थतज्ज्ञाने केली. कल्याण हा शब्द पिंगूनेच मांडला. पिंगूच्या मते राष्ट्रीय उत्पन्न हे अर्थिक कल्याणाचे निर्देशक असते..

सूक्ष्मलक्षी व समग्रलक्षी या संज्ञाचा वापर सर्वात पहिल्यांदा रॅग्नर फ्रिश यांनी इ.स. १९३३ साली केला.

== अर्थतज्ज्ञ मराठी माहिती ==
[[बाबासाहेब आंबेडकर]], [[ॲडम स्मिथ]], [[जॉन मेनार्ड केन्स]], [[कार्ल मार्क्स]], [[डेव्हिड रिकार्डो]], [[मिल्टन फ्रिडमन]], [[पॉल क्रुगमन]], [[पॉल सॅम्युलसन]], [[अमर्त्य सेन]], [[जोसेफ स्टिग्लिट्झ]],[[मेघनाद देसाई]]&lt;ref&gt;महाराष्ट्र टाईम्स, गुरुवार,३१ जुलै २०२५&lt;/ref&gt; इत्यादी अर्थशास्त्रज्ञ प्रसिद्ध आहेत.

ॲडम स्मिथ याच्यापासून सूक्ष्मलक्षी अर्थशास्त्राची सुरुवात झाली. भांडवलशाहीला पूरक अशा मुक्त अर्थव्यवस्थेचा त्याने पुरस्कार केला. &quot;बाजारपेठेतील  घटकावर कुठलेही  नियंत्रण ठेवु नये. या घटकावर बाजारच स्वतः नियंत्रण ठेवत असतो&quot; असे मत त्याने मांडले ,जणू काही बाजाराला स्वतःचा एक अदृश्य हात असतो असा सिद्धांत त्याने मांडला. ॲडम स्मिथ यांना सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ तसेच अर्थशास्त्राचे जनक असे मानले जाते त्यांनी अर्थशास्त्राची संपत्ती विषयक व्याख्या १७७६ मध्ये प्रकाशित केलेल्या राष्ट्राची संपत्ती (इंक्वायरी अँड कॉसेस ऑफ द वेल्थ ऑफ नेशन्स) या ग्रंथात मांडली आणि त्यांच्यामते अर्थशास्त्र हे संपत्तीचे शास्त्र आहे.

ॲडम स्मिथ यांच्या व्याख्येतील महत्त्वाचे मुद्दे:
# निर हस्तक्षेपाचे धोरण
# भांडवल व संपत्तीचा साठा
# आर्थिक घडामोडींमध्ये नैसर्गिक नियम
# वृद्धीच्या सिद्धांतामध्ये &quot;श्रमविभाजन&quot; या विशिष्ट पैलूला महत्त्व

सूक्ष्मलक्ष्मी अर्थशास्त्रामध्ये बाजारपेठेचा अभ्यास केला जातो. मक्तेदारीयुक्त स्पर्धांची संकल्पना व गट संकल्पना या सिंबार्लिनने पहिल्यांदा मांडल्या. माल्थसच्या मते अन्नधान्याचे उत्पादन अंकगणिती श्रेणीने वाढते, तर लोकसंख्या ही भूमिती श्रेणीने वाढते. प्रा मार्शल यांनी कल्याणकारी अर्थशास्त्राची व्याख्या मांडली. ते नवसनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ असून त्यांनी अर्थशास्त्राची मूलतत्वे (प्रिन्सिपल्स ऑफ इकॉनॉमिक्स) हे पुस्तक [[इ.स. १८९०|१८९०]] साली प्रकाशित केले. प्राध्यापक आल्फ्रेड मार्शल यांच्या मते अर्थशास्त्र हे मानवी कल्याणाचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे, या शास्त्रात प्राप्ती व आवश्यकतेनुसार उपलब्ध साधनांचा पर्याप्त वापर या संबंधित वैयक्तिक व सामाजिक वर्तणुकीचा अभ्यास केला जातो.

मार्शल यांच्या व्याख्येचे महत्त्वाचे मुद्दे:
# अर्थशास्त्र म्हणजे सामान्य माणसाचा अभ्यास
# अर्थशास्त्र म्हणजे आर्थिक वर्तनाचे शास्त्र
# अर्थशास्त्र म्हणजे भौतिक कल्याणाचा अभ्यास
# अर्थशास्त्र केवळ संपत्तीचा अभ्यास नाही

== शाखा == 
अर्थशास्त्राच्या काही प्रमुख शाखा :
# कृषी अर्थशास्त्र
# विकास आणि संशोधन अर्थशास्त्र 
#आंतराष्टीय  अर्थशास्त्र 
#स्थूल अर्थशास्त्र
#सूक्ष्म  अर्थशास्त्र
#सार्वजानिक आयव्यय 
#गणिती  अर्थशास्त्र 
#वर्तुणुकीचे  अर्थशास्त्र 
#पर्यावरणीय अर्थशास्त्र 
#अर्थमिती 
#श्रमाचे अर्थशास्त्र
#मौद्रिक अर्थशास्त्र

==अर्थशास्त्रावरची काही पुस्तके==
* अर्थशास्त्र संज्ञा - सिद्धान्त कोश (डॉ. भीमसेन रंगाचार्य जोशी) - या कोशात अर्थशास्त्रातील संज्ञा, संकल्पना आणि सिद्धान्तांचे स्पष्टीकरण वगैरे माहिती दिली आहे. (प्रकाशक - सुनिधी पब्लिशर्स)
* डायमंड अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-मराठी) - डायमंड प्रकाशन, लेखक व्ही.जी. गोडबोले).
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी, संपादक जी.आर. वर्मा)
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी; हिंदी-इंग्रजी. लेखक बारबरा कोल्म, राजपाल प्रकाशन)
* अर्थशास्त्र शब्दकोश (हिंदी, लेखक - सी.एस. बरला) (प्रकाशक जैन प्रकाशन नंदिर, जयपूर)
* अर्थशास्त्र एवं वाणिज्यशास्त्र का पारिभाषिक शब्दकोश (इंग्रजी-हिंदी; लेखक - राज दत्त आणि रुद्र दत्त; प्रकाशन - एस.चंद पब्लिशिंग)
* अर्थशास्त्र परिभाषा कोश (हिंदी, लेखक - सुदर्शन कुमार कपूर; प्रकाशक - राजकमल प्रकाशन)
* डायमंड बँक व्यवहार व वित्तीय सेवा शब्दकोश (वि.ज. गोडबोले)
* सुक्ष्म अशास्त्र  {डाॅ. एस व्ही ढमढेरे)  micro Economic 
* अर्थक्षेत्रातील मराठी तारे (उदय कुलकर्णी)
* गुंतवणूक गाथा (गोपाल गलगली)
* ग्यानवाचे अर्थशास्त्र ([[न.वि. गाडगीळ]])
* जागतिक अर्थकारणाचे नवे संदर्भ (सी. पं. खेर)
* नव्या जगाचे अर्थकारण (डॉ. मधुसूदन साठे)
* पतसंस्था व्यवस्थापन (डॉ. अविनाश शाळीग्राम)
* डायमंड बँक व्यवहार व वित्तीय सेवा शब्दकोश (वि.ज. गोडबोले)
* बँकिंग जिज्ञासा (वंदना धर्माधिकारी)
* भटकंती (रमेश पाध्ये)
* भारतातील बँक कायदे आणि व्यवहार पद्धती (थॉमस दियोग फर्नांडिस)
* भारतीय अर्थव्यवस्था (सतीश श्रीवास्तव)
* मैत्री बँकिंगशी (वंदना धर्माधिकारी)
* शिवाजी महाराजांचे अर्थशास्त्र (प्रा. [[नामदेवराव जाधव]])
* संघराज्याचा वित्त व्यवहार भाग १, २, ३ (डॉ. मधुसूदन साठे) 
* सी. ई. ओ. भूमिका व जबाबदारी (माधव गोगटे) 
* सूक्ष्म अर्थशास्त्र (डॉ. पुष्पा तायडे)
*अर्थात (अच्युत गोडबोले  )
* भारतीय अर्थव्यवस्था (देसाई ,भालेराव)

== हे सुद्धा पहा ==
* [[बाबासाहेब आंबेडकरांचे अर्थशास्त्र विषयक विचार]]
* [[कौटिल्य अर्थशास्त्र]]
* [[कौटिल्य]]

{{Commonscat|Economics|अर्थशास्त्र}}

{{विस्तार}}
{{सामाजिकशास्त्र शाखा}}

[[वर्ग:अर्थशास्त्र| ]]
[[वर्ग:सामाजिक शास्त्रे]]</text>
      <sha1>0r8nsgmjechf7g70ww9nnezuw02073e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भूमध्य समुद्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13964</id>
    <revision>
      <id>2688947</id>
      <parentid>2042338</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* उपसागर */</comment>
      <origin>2688947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12812" sha1="sgb18r39zxvl67yg88iuokyzmvroqxl" xml:space="preserve">[[चित्र:Mediterranean Sea political map-en.svg|250 px|उजवे|इवलेसे|भूमध्य समुद्राचा राजकीय नकाशा]]
'''भूमध्य समुद्र''' हा [[अटलांटिक महासागर]]ाचा एक भाग व [[पृथ्वी]]वरील एक प्रमुख [[समुद्र]] आहे. हा समुद्र चारही बाजूंनी जमिनीने वेढला गेला असून त्याच्या उत्तरेस [[युरोप]] व [[अनातोलिया]] तर दक्षिणेस [[उत्तर आफ्रिका|आफ्रिका]] खंड आहेत. भूमध्य समुद्र पश्चिमेला [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी|जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीने]] [[अटलांटिक महासागर]]ासोबत जोडला गेला आहे. [[डार्डेनेल्झ]] व [[बोस्फोरस]] ह्या [[सामुद्रधुनी|सामुद्रधुन्या]] भूमध्य समुद्राला [[मार्माराचा समुद्र|मार्माराच्या समुद्रासोबत]] व [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रासोबत]] जोडतात. तसेच [[इजिप्त]]मधील [[सुएझ कालवा]] भूमध्य समुद्राला [[लाल समुद्र]]ासोबत जोडतो.

तांत्रिक दृष्ट्या [[अटलांटिक महासागर]]ाचाच एक भाग असला तरी बरेचदा भूमध्य समुद्र एक वेगळा पाण्याचा साठा समजला जातो. २५ लाख [[चौरस किमी]] इतके पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ असलेल्या भूमध्य समुद्राची सरासरी खोली १,५०० मी तर कमाल खोली ५,२६७ मी इतकी आहे.


== उपसागर ==
[[आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्था|आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्थेनुसार]] भूमध्य समुद्राचे खालील विभाग आहेत.
[[चित्र:Map of the Mediterranean and subdivisions MR.svg|इवलेसे|350px|भूमध्य समुद्राचे विभाग]]
[[चित्र:Tunisia - Sicily - South Italy.jpg|इवलेसे|220px|सिसिली व सार्दिनिया: दोन सर्वात मोठी बेटे]]
[[चित्र:Cavtat_Croatia_2008-10-07.JPG|इवलेसे|[[क्रोएशिया]]मधील एक शहर]]
[[चित्र:Cala Goloritze o.jpg|इवलेसे|[[सार्दिनिया]]चा पूर्व किनारा]]
[[चित्र:svetistefan1756.JPG|इवलेसे|[[मॉंटेनिग्रो]]मधील एक शहर]]
[[चित्र:BeirutRaouche1.jpg|इवलेसे|A view of [[Raouché]] off the coast of [[Beirut]], [[Lebanon]]]]
[[चित्र:Vernazza.JPG|इवलेसे|इटलीमधील चिंके तेरे किनारा]]

[[चित्र:Plage-de-la-courtade.jpg|इवलेसे|[[इल द'ह्येरेस]] येथील ला कूर्तादे समुद्रकिनारा]]
[[चित्र:Mediterranean_rocky_coast_of_Libya.jpg|इवलेसे|[[लिब्या]]तील [[दार्नाह]] येथील किनारा]]
[[चित्र:ForbysIbizaTown 02.jpg|इवलेसे|Old city of [[Ibiza Town]], [[स्पेन]]]]
[[चित्र:Gibraltar-Europa-Point-LH-from-the-sea.jpg|इवलेसे|[[Europa Point]], [[Gibraltar]] ([[UK]])]]
* [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]];
* [[अल्बोरन समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[मोनॅको]]दरम्यान;
* [[बालेआरिक समुद्र]]: [[स्पेन]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ादरम्यान;
* [[लिगुरियन समुद्र]]: [[कोर्सिका]] व [[लिगुरिया]]दरम्यान;
* [[तिऱ्हेनियन समुद्र]]: [[सार्दिनिया]], [[इटालियन द्वीपकल्प]] व [[सिसिली]]दरम्यान;
* [[आयोनियन समुद्र]]: [[इटली]], [[आल्बेनिया]] व [[ग्रीस]]दरम्यान;
* [[एड्रियाटिक समुद्र]]: [[इटली]], [[स्लोव्हेनिया]], [[क्रोएशिया]], [[बोस्निया आणि हर्जेगोविना]], [[मॉंटेनिग्रो]] व [[आल्बेनिया]]दरम्यान;
* [[एजियन समुद्र]]: [[ग्रीस]] व [[तुर्कस्तान]]दरम्यान.

== प्रमुख बेटे ==
खालील दहा भूमध्य समुद्रामधील प्रमुख बेटे आहेत.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:40%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
!ध्वज
![[बेट]]
!क्षेत्रफळ 
!लोकसंख्या
|-
|{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sicily.svg|30px]]
|[[सिसिली]]
|25,460
|5,048,995
|-
|{{flagicon|Italy}} [[चित्र:Flag of Sardinia, Italy.svg|30px]]
|[[सार्दिनिया]]
|24,090
|1,672,804
|-
|{{flagicon|Cyprus}}
|[[सायप्रस]]
|9,248
|803,147
|-
|{{flagicon|France}} [[चित्र:Flag of Corsica.svg|30px]]
|[[कोर्सिका]]
|8,680
|299,209
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[क्रीट]]
|8,336
|623,666
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[युबोइया]]
|3,684
|218,032
|-
|{{flagicon|Spain}} [[चित्र:Flag of the Balearic Islands.svg|30px]]
|[[मायोर्का]]
|3,640
|869,067
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[लेस्बोस]]
|1,632
|90,643
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[ऱ्होड्स]]
|1,400
|117,007
|-
|{{flagicon|Greece}}
|[[चिओस]]
|842
|51,936
|}

ह्या शिवाय [[माल्टा]] व [[बालेआरिक द्वीपसमूह]]ामधील [[मेनोर्का]] व [[इबिथा]] ही देखील भूमध्यातील महत्त्वाची बेटे आहेत.

== भोवतालचे देश व प्रदेश ==
एकूण २१ सार्वभौम देश भूमध्य समुद्राच्या भोवताली स्थित आहेत.
* '''[[युरोप]]''': {{देशध्वज|ESP}}, {{देशध्वज|FRA}}, {{देशध्वज|MCO}}, {{देशध्वज|ITA}}, {{देशध्वज|MLT}}, {{देशध्वज|SVN}}, {{देशध्वज|HRV}}, {{देशध्वज|BIH}}, {{देशध्वज|MNE}}, {{देशध्वज|ALB}}, {{देशध्वज|GRC}} व {{देशध्वज|TUR}}
* '''[[आशिया]]''': {{देशध्वज|TUR}} ([[अनातोलिया]]), {{देशध्वज|CYP}}, {{देशध्वज|SYR}}, {{देशध्वज|LBN}}, {{देशध्वज|ISR}}, {{देशध्वज|EGY}} ([[सिनाई द्वीपकल्प]])
* '''[[आफ्रिका]]''': {{देशध्वज|EGY}}, {{देशध्वज|LBY}}, {{देशध्वज|TUN}}, {{देशध्वज|DZA}} and {{देशध्वज|MAR}}

तसेच खालील भूभाग देखील भूमध्य समुद्र प्रदेशात मोडतात.
* [[चित्र:Flag of Gibraltar.svg|30px]] [[जिब्राल्टर]]
* [[चित्र:Flag Ceuta.svg|30px]] [[चित्र:Flag Melilla.svg|30px]] [[सेउता]] व [[मेलिया]] ही [[स्पेन]]ची विशेष शहरे
* [[चित्र:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] [[आक्रोतिरी आणि ढेकेलिया]]
* [[चित्र:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[उत्तर सायप्रस]] (वादग्रस्त)
* [[चित्र:Flag of Palestine.svg|30px]] [[पॅलेस्टाईन]]ची [[गाझा पट्टी]]


== मोठी शहरे ==
खालील यादीत भूमध्य समुद्रावर (वा जवळ) वसलेली देशांच्या राजधानीची व २ लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेली शहरे दिली आहेत.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:60%; text-align:center; font-size:100%; margin-left:1em;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
!देश
!शहरे
|-
|[[स्पेन]]
|[[बार्सिलोना]], [[आलिकांते]], [[कार्ताजिना]], [[मलागा]], [[पाल्मा दे मायोर्का]], [[वालेन्सिया]]
|-
|[[फ्रान्स]]
|[[मार्सेल]], [[नीस]]
|-
|[[मोनॅको]]
|[[मोनॅको]]
|-
|[[इटली]]
|[[बारी, इटली|बारी]], [[कातान्या]], [[जेनोवा]], [[मेस्सिना]], [[नापोली]], [[पालेर्मो]], [[रोम]], [[तारान्तो]], [[त्रिएस्ते]], [[व्हेनिस]]
|-
|[[माल्टा]]
|[[व्हॅलेटा]]
|-
|[[क्रोएशिया]]
|[[स्प्लिट]]
|-
|[[आल्बेनिया]]
|[[दुर्रेस]]
|-
|[[ग्रीस]]
|[[अथेन्स]], [[पात्रा]], [[थेसालोनिकी]]
|-
|[[सायप्रस]]
|[[लिमस्सोल]]
|-
|[[तुर्कस्तान]]
|[[अदना]], [[अंताल्या]], [[इझ्मिर]], [[मेर्सिन]], [[तार्सुस]]
|-
|[[सीरिया]]
|[[लटाकिया]]
|-
|[[लेबेनॉन]]
|[[बैरूत]], [[त्रिपोली, लेबेनॉन|त्रिपोली (लेबेनॉन)]]
|-
|[[इस्रायल]]
|[[अशदॉद]], [[हैफा]], [[तेल अवीव]]
|-
|[[इजिप्त]]
|[[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]], [[बुर सैद]]
|-
|[[लिबिया]]
|[[बेनगाझी]], [[त्रिपोली|त्रिपोली (लिबिया)]]
|-
|[[ट्युनिसिया]]
|[[ट्युनिस]]
|-
|[[अल्जीरिया]]
|[[अल्जीयर्स]], [[ओराण]]
|}

== हवामान ==
{{मुख्य|भूमध्य समुद्रीय हवामान}}
भूमध्य समुद्राचे व भोवतालच्या भूभागांचे हवामान सौम्य व आर्द्र स्वरूपाचे आहे. येथील [[उन्हाळा|उन्हाळे]] उष्ण व रूक्ष तर [[हिवाळा|हिवाळे]] सौम्य व पावसाळी असतात. भूमध्य हवामान [[ऑलिव्ह]], [[द्राक्षे]], [[संत्रे|संत्री]] इत्यादी पिकांसाठी अनुकूल आहे. [[ऑलिव्ह तेल]], [[वाईन]] ही भूमध्य क्षेत्रामधील प्रसिद्ध उत्पादने आहेत. येथील प्रसन्न हवामानामुळे भूमध्य किनाऱ्यावरील अनेक शहरांमधे पर्यटन हा मोठा व महत्त्वाचा उद्योग आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{कॉमन्स|Mediterranean Sea|भूमध्य समुद्र}}

[[वर्ग:भूमध्य समुद्र| ]]
[[वर्ग:समुद्र]]</text>
      <sha1>sgb18r39zxvl67yg88iuokyzmvroqxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लिव्हरपूल एफ.सी.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15526</id>
    <revision>
      <id>2688948</id>
      <parentid>2598018</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* क्लबचा इतिहास */</comment>
      <origin>2688948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21547" sha1="f4hb5qf1bj8so95kvydh2m74picr4l4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट फुटबॉल क्लब
| current  = लिवरपूल एफ.सी हंगाम 2023-24
| चित्र     = [[चित्र:LFC.svg|185px|Liverpool emblem]]
| पूर्ण नाव = लिवरपूल एफ.सी
| टोपणनाव = The Reds
| स्थापना  = [[जून ३]] [[1892]]
| मैदान   = [[ऐनफिल्ड]]&lt;br /&gt;[[लिवरपूल]], [[इंग्लंड]]
| आसनक्षमता = ५३,३९४
| मालक = फेनवे स्पोर्ट्स ग्रुप
| chairman =
टॉम वेर्नर 
| व्यवस्थापक  = जर्गन क्लॉप
| लीग   = [[प्रिमियर लीग]]
| हंगाम   = [[प्रिमियर लीग 2022-23|2022–23]]
| गुणानुक्रम = प्रिमियर लीग, ५ वा
| website = [[https://www.liverpoolfc.com]]

| pattern_b1 = _liverpool2425h
| pattern_ra1 = _liverpool2425h
| pattern_sh1 = _liverpool2425h
| pattern_so1 = _liverpool2425hl
| leftarm1 = E00000
| body1 = E00000
| rightarm1 = E00000
| shorts1 = E00000
| socks1 = E00000
| pattern_la2 = _liverpool2425a
| pattern_b2 = _liverpool2425a
| pattern_ra2 = _liverpool2425a
| pattern_sh2 = _liverpool2425a
| pattern_so2 = _liverpool2425al
| leftarm2 = 141414
| body2 = 141414
| rightarm2 = 141414
| shorts2 = 141414
| socks2 = 141414
| pattern_la3 = _liverpool2425t
| pattern_b3 = _liverpool2425t
| pattern_ra3 = _liverpool2425t
| pattern_sh3 = _liverpool2425t
| pattern_so3 = _liverpool2425tl
| leftarm3 = ffffff
| body3 = ffffff
| rightarm3 = ffffff
| shorts3 = 000000
| socks3 = ffffff
}}

'''लिवरपूल फुटबॉल क्लब '''  हा [[प्रिमियर लीग ]] [[असोसिएशन फुटबॉल|फुटबॉल]] मधील लिवरपूल, [[इंग्लंड]] स्थित क्लब आहे. हा क्लब इंग्लंडमधील सर्वात यशस्वी फुटबॉल क्लब असून त्यांनी इतर कोणत्याही क्लब पेक्षा जास्त युरोपियन कप जिंकलेले आहेत. आजवर सहा [[UEFA Champions League|युरोपियन कप]], तीन [[UEFA Europa League|युरोप लीग ]] आणि तीन  [[युएफा सुपर कप ]] जिंकलेले आहेत. तसेच त्यांनी १८ [[List of English football champions#Total शीर्षकs won|सर्वसाधारण लीग विजेतेपद]], सात [[एफए कप ]], आठ  [[लीग कप]], आणि १५ [[एफए कम्युनिटी शील्ड्स]] जिंकलेले आहेत. असे जरी असले तरी प्रिमियर लीगला १९९२ साली सुरुवात झाल्यापासून त्यांना ती जिंकता आली नव्हती. २०२० मध्ये करोना महामारीमध्ये झालेल्या या लीगमध्ये तब्बल 30 वर्षांनी त्यांनी विजेतेपदाला गवसणी घातली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/liverpool-epl-champion/|title=अखेर लिव्हरपूल ३० वर्षांनी चॅम्पियन|date=2020-05-30|website=kheliyad|language=en-US|access-date=2020-07-05|archive-date=2020-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705093508/https://kheliyad.com/liverpool-epl-champion/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

संघाची स्थापना १८९२ साली झाली आणि पुढच्याच वर्षी त्यांचा [[फुटबॉल लीग ]] मध्ये समावेश झाला.  स्थापना झाल्यापासूनच त्यानी  [[एन्फिल्ड]] वर सामन्यांचे आयोजन केले आहे. लिवरपूल संघाने इंग्लंड आणि युरोपमधील एक अत्यंत बलशाली फुटबॉल संघ म्हणून स्वतःला १९७०-८० च्या दरम्यान प्रस्थापित केले. या काळात [[बिल शांकली]] आणि [[बॉब पेस्ली ]] यांच्या नेतृत्वाखाली संघाने ११ लीग करंडक आणि सात युरोपियन ट्रोफिज जिंकल्या. राफा बेनिटेज यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि कर्णधार [[स्टीवन जेरार्ड]] याच्या नेतृत्वाखाली मध्यंतराला ३-० ने पिछाडीवर असतानाही २००५ साली एसी मिलान संघाविरुद्ध सामना जिंकून लिवरपूल पुन्हा एकदा युरोपियन विजेते बनले. 

२०१३-१४ साली लिवरपूल हा जगातील नववा सर्वाधिक मिळकत असेलला फुटबॉल क्लब होता, आणि त्यांचे वार्षिक उत्पन्न हे  €३०६&amp;nbsp;मिलियन इतके होते ,&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |title=Deloitte Money League: Manchester United second only to Real Madrid in list of world's richest clubs |दुवा=http://www1.skysports.com/football/news/11095/9655027/embargoed-midnight-jan-21-premier-league-united-second-only-to-real-in-rich-list |work=Sky Sports |प्रकाशक=BSkyB |date=22 January 2015 |accessdate=23 January 2015}}&lt;/ref&gt; आणि २०१५ साली ९८२ मिलियन डॉलर्स इतक्या मुल्ल्यासह जगातील आठवा सर्वात श्रीमंत फुटबॉल संघ होता. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2015/05/06/real-madrid-tops-ranking-of-the-worlds-most-valuable-soccer-teams/ | title=Real Madrid Tops Ranking Of The World's Most Valuable Soccer Teams |लेखक=माइक ओझानियान |date=6 May 2015 |work=Forbes |प्रकाशक=Forbes |accessdate=7 May 2015}}&lt;/ref&gt;

या संघाचे समर्थक हे दोन अतिशय दुःखद अशा घटनांचे साक्षीदार राहिलेले आहेत. या पैकी पहिली म्हणजे १८९५ साले घडलेली हेसेल स्टेडियम दुर्घटना जिथे स्टेडियममधील एक भिंत कोसळून त्याखाली ३९ समर्थक मारले गेले होते . यामध्ये बहुतांशी समर्थक हे इटालियन आणि जूवेंटस या संघाचे समर्थक होते. या घटनेनंतर सर्व इंग्लिश संघांना सर्व प्रकारच्या युरोपियन स्पर्धांमधून पाच वर्षांसाठी निलंबित करण्यात आले होते. दुसरी घटना म्हणजे १९८९ सालची हिल्सबोरो दुर्घटना ज्यामध्ये मैदानात चेंगराचेंगरी होऊन लिवरपूलचे ९६ समर्थक प्राणास मुकले होते. १९६४ साली संघाने आपला लाल शर्ट आणि पांढरी चड्डी हा पोशाख बदलून सर्व लाल केला,जो आजतागायत तसाच आहे. &quot;यू विल नेवर वॉक अलोन&quot; हे या संघाचे स्फूर्तीगीत आहे

== क्लबचा इतिहास ==
[[File:John Houlding.jpg|thumb|upright|[[जॉन हुल्डींग ]],लिवरपूल संघाचे संस्थापक.|alt=Black and white photograph of a man.]]
लिवरपूल फुटबॉल संघाची स्थापना ही [[एव्हर्टन एफ.सी.|एव्हर्टन]] फुटबॉल संघाचे प्रशासक आणि क्लबचे अध्यक्ष व एन्फिल्ड या जमिनीचे मालक जॉन हुल्डींग यांच्यातील वादामुळे झाली. स्टेडीयममध्ये आठ वर्षे घालवल्यानंतर १८९२ साली एव्हर्टन संघाचे गूडीसन पार्क येथे स्थलांतर झाले आणि हुल्डींग यांनी एन्फिल्ड मैदानावर खेळण्यासाठी लिवरपूल फुटबॉल क्लब या संघाची स्थापना केली. &lt;ref name=&quot;formed&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.liverpoolfc.tv/history/timeline/1892-1917/liverpool-football-club-is-formed |title=Liverpool Football Club is formed | प्रकाशक=Liverpool F.C | accessdate=11 August 2010 }}&lt;/ref&gt; संघाचे मूळ नाव जे  &quot;एव्हर्टन फुटबॉल क्लब आणि एथलेटिक्स ग्राउंड &quot; असे होते ते मार्च १८९२ मध्ये लिवरपूल फुटबॉल क्लब असे करण्यात आले. फुटबॉल असोसिएशन ने एव्हर्टन या नावास नकार दिल्यानंतर साधारण तीन महिन्यानंतर लिवरपूल फुटबॉल क्लब या नावासस औपचारिक मान्यता मिळाली. संघाने पदार्पणाच्या हंगामातच लँकेशायार लीग ही स्पर्धा जिंकली आणि १८९३-९४ च्या फुटबॉल लीगच्या द्वितीय श्रेणीत प्रेवेश केला. यामध्ये देखील प्रथम क्रमांक मिळवल्यानंतर संघाने प्रथम गटात प्रवेश केला आणि १९०१ साली तसेच पुन्हा १९०६ साली ती लीग जिंकली. 
[https://kheliyad.com/liverpool-epl-champion/ लिवरपूल फुटबॉल संघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200705093508/https://kheliyad.com/liverpool-epl-champion/ |date=2020-07-05 }} २०२० मध्ये इंग्लिश प्रीमियर लीगचे विजेतेपद मिळविले. करोना संकटकाळात सर्व स्पर्धांवर मर्यादा आल्या होत्या. मात्र २०२० मध्ये काही देशांत फुटबॉल स्पर्धा सुरू झाल्या. त्या वेळी लिवरपूलने इंग्लिश प्रीमियर लीगचे विजेतेपद मिळविले होते. १९९० नंतर तीस वर्षांनी लिवरपूलने हे विजेतेपद मिळविले.

== प्रीमियर लीग कामगिरी (सत्रनिहाय) ==
लिव्हरपूल एफ.सी.ने १९९२ मध्ये [[प्रीमियर लीग]]च्या स्थापनेपासून सर्व सत्रांमध्ये भाग घेतला आहे.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:auto;&quot;
|-
! सत्र !! लीग पातळी !! सामने !! विजय !! बरोबरी !! पराभव !! केलेले गोल !! झालेले गोल !! गोल फरक !! गुण !! अंतिम स्थान !! मुख्य व्यवस्थापक
|- style=&quot;background:#FFE6E6;&quot;
| २०२५–२६ || प्रीमियर लीग || ३८ || १७ || ९ || १२ || ६३ || ५३ || +१० || ६० || ५ वे || [[आर्न स्लॉट]]
|- style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;
| २०२४–२५ || प्रीमियर लीग || ३८ || २५ || ९ || ४ || ८६ || ४१ || +४५ || ८४ || '''१ ले (विजेते)''' || [[आर्न स्लॉट]]
|-
| २०२३–२४ || प्रीमियर लीग || ३८ || २४ || १० || ४ || ८६ || ४१ || +४५ || ८२ || ३ रे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०२२–२३ || प्रीमियर लीग || ३८ || १९ || १० || ९ || ७५ || ४७ || +२८ || ६७ || ५ वे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०२१–२२ || प्रीमियर लीग || ३८ || २८ || ८ || २ || ९४ || २६ || +६८ || ९२ || २ रे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०२०–२१ || प्रीमियर लीग || ३८ || २० || ९ || ९ || ६८ || ४२ || +२६ || ६९ || ३ रे || [[युर्गन क्लॉप]]
|- style=&quot;background:#FFFFCC;&quot;
| २०१९–२० || प्रीमियर लीग || ३८ || ३२ || ३ || ३ || ८५ || ३३ || +५२ || ९९ || '''१ ले (विजेते)''' || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०१८–१९ || प्रीमियर लीग || ३८ || ३० || ७ || १ || ८९ || २२ || +६७ || ९७ || २ रे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०१७–१८ || प्रीमियर लीग || ३८ || २१ || १२ || ५ || ८४ || ३८ || +४६ || ७५ || ४ थे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०१६–१७ || प्रीमियर लीग || ३८ || २२ || १० || ६ || ७८ || ४२ || +३६ || ७६ || ४ थे || [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०१५–१६ || प्रीमियर लीग || ३८ || १६ || १२ || १० || ६३ || ५० || +१३ || ६० || ८ वे || [[ब्रेंडन रॉजर्स]] / [[युर्गन क्लॉप]]
|-
| २०१४–१५ || प्रीमियर लीग || ३८ || १८ || ८ || १२ || ५२ || ४८ || +४ || ६२ || ६ वे || [[ब्रेंडन रॉजर्स]]
|-
| २०१३–१४ || प्रीमियर लीग || ३८ || २६ || ६ || ६ || १०१ || ५० || +५१ || ८४ || २ रे || [[ब्रेंडन रॉजर्स]]
|-
| २०१२–१३ || प्रीमियर लीग || ३८ || १६ || १३ || ९ || ७१ || ४३ || +२८ || ६१ || ७ वे || [[ब्रेंडन रॉजर्स]]
|-
| २०११–१२ || प्रीमियर लीग || ३८ || १४ || १० || १४ || ४७ || ४० || +७ || ५२ || ८ वे || [[केनी डॅल्ग्लिश]]
|-
| २०१०–११ || प्रीमियर लीग || ३८ || १७ || ७ || १४ || ५९ || ४४ || +१५ || ५८ || ६ वे || [[रॉय हॉजसन]] / [[केनी डॅल्ग्लिश]]
|-
| २००९–१० || प्रीमियर लीग || ३८ || १८ || ९ || ११ || ६१ || ३५ || +२६ || ६३ || ७ वे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००८–०९ || प्रीमियर लीग || ३८ || २५ || ११ || २ || ७७ || २७ || +५० || ८६ || २ रे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००७–०८ || प्रीमियर लीग || ३८ || २१ || १३ || ४ || ६७ || २८ || +३९ || ७६ || ४ थे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००६–०७ || प्रीमियर लीग || ३८ || २० || ८ || १० || ५७ || २७ || +३० || ६८ || ३ रे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००५–०६ || प्रीमियर लीग || ३८ || २५ || ७ || ६ || ५७ || २५ || +३२ || ८२ || ३ रे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००४–०५ || प्रीमियर लीग || ३८ || १७ || ७ || १४ || ५२ || ४१ || +११ || ५८ || ५ वे || [[राफा बेनिटेझ]]
|-
| २००३–०४ || प्रीमियर लीग || ३८ || १६ || १२ || १० || ५५ || ३७ || +१८ || ६० || ४ थे || [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| २००२–०३ || प्रीमियर लीग || ३८ || १८ || ... || १० || ६१ || ४१ || +२० || ६४ || ५ वे || [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| २००१–०२ || प्रीमियर लीग || ३८ || २४ || ८ || ६ || ६७ || ३० || +३७ || ८० || २ रे || [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| २०००–०१ || प्रीमियर लीग || ३८ || २० || ९ || ९ || ७१ || ३९ || +३२ || ६९ || ३ रे || [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| १९९९–०० || प्रीमियर लीग || ३८ || १९ || १० || ९ || ५१ || ३० || +२१ || ६७ || ४ थे || [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| १९९८–९९ || प्रीमियर लीग || ३८ || १५ || ९ || १४ || ६८ || ४९ || +१९ || ५४ || ७ वे || [[रॉय इव्हान्स]] / [[जेरार्ड हुलियर]]
|-
| १९९७–९८ || प्रीमियर लीग || ३८ || १८ || ११ || ९ || ६८ || ४२ || +२६ || ६५ || ३ रे || [[रॉय इव्हान्स]]
|-
| १९९६–९७ || प्रीमियर लीग || ३८ || १९ || ११ || ८ || ६२ || ३७ || +२५ || ६८ || ४ थे || [[रॉय इव्हान्स]]
|-
| १९९५–९६ || प्रीमियर लीग || ३८ || २० || ११ || ७ || ७० || ३४ || +३६ || ७१ || ३ रे || [[रॉय इव्हान्स]]
|-
| १९९४–९५ || प्रीमियर लीग || ३८ || २१ || ११ || १० || ६५ || ३७ || +२८ || ७४ || ४ थे || [[रॉय इव्हान्स]]
|-
| १९९३–९४ || प्रीमियर लीग || ४२ || १७ || ९ || १६ || ५९ || ५५ || +४ || ६० || ८ वे || [[ग्रॅम सुनेस]] / [[रॉय इव्हान्स]]
|-
| १९९२–९३ || प्रीमियर लीग || ४२ || १६ || ११ || १५ || ६२ || ५५ || +७ || ५९ || ६ वे || [[ग्रॅम सुनेस]]
|}

=== संकेत ===
* '''सामने (Pld):''' खेळलेले एकूण सामने.
* '''विजय (W):''' जिंकलेले सामने.
* '''बरोबर (D):''' अनिर्णित राहिलेले (ड्रॉ) सामने.
* '''पराभव (L):''' हरलेले सामने.
* '''केलेले गोल (GF):''' संघाने प्रतिस्पर्ध्याविरुद्ध केलेले एकूण गोल.
* '''झालेले गोल (GA):''' प्रतिस्पर्धी संघांनी लिव्हरपूलविरुद्ध केलेले एकूण गोल.
* '''गोल फरक (GD):''' केलेले गोल व झालेले गोल यांमधील फरक.
* '''गुण (Pts):''' एकूण मिळवलेले गुण (विजय = ३ गुण, बरोबरी = १ गुण, पराभव = ० गुण).

{{fb start}}
{{प्रिमियर लीग फुटबॉल इंग्लंड संघ}}
{{fb end}}

[[वर्ग:इंग्लिश फुटबॉल क्लब]]
[[वर्ग:लिव्हरपूल|फुटबॉल]]
[[वर्ग:प्रीमियर लीग]]</text>
      <sha1>f4hb5qf1bj8so95kvydh2m74picr4l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कलर्स मराठी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17419</id>
    <revision>
      <id>2688907</id>
      <parentid>2681619</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T15:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34627-22</username>
        <id>184218</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रसारित मालिका */</comment>
      <origin>2688907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9482" sha1="bmvdqapb10fxuii5uz82dr91u8evx2h" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = कलर्स मराठी 
|चित्र             = 
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        =‌‌ 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = ९ जुलै २०००
|शेवटचे_प्रसारण      =
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = वायाकॉम१८
|मालक            = 
|ब्रीदवाक्य           = रंगात रंग लय भारी, नवी उभारी उंच भरारी
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = [[ई टीव्ही मराठी]]
|बदललेले नाव       = कलर्स मराठी
|भगिनी वाहिनी       =
|प्रसारण वेळ         = संध्या. ७ ते रात्री ९.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          = [http://www.colorsmarathi.com कलर्स मराठी]
}}

'''कलर्स मराठी''' ही [[मराठी भाषा|मराठी]] वाहिनी आहे. ह्या वाहिनीचे पूर्वी '''ई टीव्ही मराठी''' असे नाव होते. दर महिन्यांच्या काही रविवारी [[कलर्स मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== पुरस्कार ==
* [[कलर्स मराठी पुरस्कार]]

== प्रसारित मालिका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
|-
| १६ मार्च २०२६
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| २३ मार्च २०२६
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.४५ वाजता
|-
| २८ डिसेंबर २०२०
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८.३० वाजता
|-
| ३ ऑक्टोबर २०२४
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ९ वाजता
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|}

== जुन्या मालिका ==
# [[१७६० सासूबाई]]
# वसुधा
# सांजसावल्या
# ही चाळ कुरुकुरु
# आकाशझेप
# [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
# [[असावा सुंदर स्वप्नांचा बंगला]]
# [[अस्सं सासर सुरेख बाई]]
# [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
# [[कमला (मालिका)|कमला]]
# [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
# [[काटा रुते कुणाला]]
# [[कालाय तस्मै नमः (मालिका)|कालाय तस्मै नमः]]
# [[काव्यांजली - सखी सावली]]
# [[गंध फुलांचा गेला सांगून]]
# [[गणपती बाप्पा मोरया]]
# [[घाडगे अँड सून]]
# [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]]
# [[लेक माझी दुर्गा]]
# [[जीव झाला येडापिसा]]
# [[जीव माझा गुंतला]]
# [[तुझ्या रूपाचं चांदणं]]
# [[तू माझा सांगाती]]
# [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
# [[भाग्य दिले तू मला]]
# [[या वळणावर]]
# [[रमा राघव]]
# [[राजा राणीची गं जोडी]]
# [[राधा प्रेम रंगी रंगली]]
# [[लक्ष्मी सदैव मंगलम्]]
# [[लेक लाडकी ह्या घरची]]
# [[शुभमंगल ऑनलाईन]]
# [[सुखाच्या सरींनी हे मन बावरे]]
# [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
# [[स्वामिनी]]
# [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]]
# अशोक मा.मा.
# आई मायेचं कवच
# आपली माणसं
# बालपण देगा देवा
# बायको अशी हव्वी
# बेधुंद मनाच्या लहरी
# भाग्यविधाता
# चंद्र आहे साक्षीला
# इंद्रायणी
# चाहूल
# दुर्गा
# चिरंजीवी सौभाग्य कांक्षिणी
# क्राईम डायरी
# एक होता राजा
# एक मोहोर अबोल
# एक झुंज वादळाशी
# गुंडा पुरुष देव
# हम्मा लाइव्ह
# हृदयी प्रीत जागते
# हुकुमाची राणी
# लय आवडतेस तू मला
# किमयागार
# किती सांगायचंय मला
# कुमारी गंगूबाई नॉनमॅट्रिक
# कुंडली
# कुंकू टिकली आणि टॅटू
# मंथन
# माझा होशील का
# माझे मन तुझे झाले
# माझिया माहेरा
# मेंदीच्या पानावर
# बाईपण जिंदाबाद
# पिरतीचा वणवा उरी पेटला
# पिंगा गं पोरी पिंगा
# योगयोगेश्वर जय शंकर
# शेतकरीच नवरा हवा
# सखी
# समांतर
# सरस्वती
# साता जन्माच्या गाठी
# सावर रे
# सप्तपदी
# सोनियाचा उंबरा
# सख्या रे
# सिंधुताई माझी माई
# सोन्याची पावलं
# सुख कळले
# सुखी माणसाचा सदरा
# सुंदर माझं घर
# तुझ्यावाचून करमेना
# विवाहबंधन
# आवाज
# बाजीराव मस्तानी
# श्री लक्ष्मीनारायण

=== अनुवादित मालिका ===
# कर्मफल दाता शनि
# नागीण
# गीता

== कथाबाह्य कार्यक्रम ==
# [[कोण होणार करोडपती|कोण होईल मराठी करोडपती]]
# [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]]
# गाणे तुमचे आमचे
# [[झुंज मराठमोळी]]
# [[ढोलकीच्या तालावर]]
# [[बिग बॉस मराठी]]
** [[बिग बॉस मराठी १]]
** [[बिग बॉस मराठी २]]
** [[बिग बॉस मराठी ३]]
** [[बिग बॉस मराठी ४]]
** [[बिग बॉस मराठी ५]]
** [[बिग बॉस मराठी ६]]
# [[सूर नवा ध्यास नवा]]
# सुपर डान्सर
# लज्जत महाराष्ट्राची
# कॉमेडी एक्सप्रेस
# कॉमेडीची बुलेट ट्रेन
# आज काय स्पेशल
# दोन स्पेशल
# तुमच्यासाठी काय पण
# मेजवानी परिपूर्ण किचन
# नवरा असावा तर असा
# एकदम कडक
# नादखुळा
# मॅड म्हणजेच महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर
# अस्सल पाहुणे इरसाल नमुने
# मिसेस अन्नपूर्णा
# परफेक्ट बॅचलर
# आली लहर केला कहर
# हसताय ना? हसायलाच पाहिजे!
# आमच्या घरात सूनबाई जोरात
# संगीत खुर्ची
# दर्शन
# सख्खे शेजारी
# पालखी
# गजर हरिनामाचा

{{मराठी दूरचित्रवाहिन्या}}

[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]</text>
      <sha1>bmvdqapb10fxuii5uz82dr91u8evx2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688919</id>
      <parentid>2688907</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T18:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34712-49</username>
        <id>184223</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-34627-22|~2026-34627-22]] ([[User talk:~2026-34627-22|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2688907|2688907]] परतवली.</comment>
      <origin>2688919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9271" sha1="tvpae82dmefgnmx1z85hubut69uixa9" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = कलर्स मराठी 
|चित्र             = 
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        =‌‌ 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = ९ जुलै २०००
|शेवटचे_प्रसारण      =
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = वायाकॉम१८
|मालक            = 
|ब्रीदवाक्य           = रंगात रंग लय भारी, नवी उभारी उंच भरारी
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = [[ई टीव्ही मराठी]]
|बदललेले नाव       = कलर्स मराठी
|भगिनी वाहिनी       =
|प्रसारण वेळ         = संध्या. ७ ते रात्री ९.३० (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          = [http://www.colorsmarathi.com कलर्स मराठी]
}}

'''कलर्स मराठी''' ही [[मराठी भाषा|मराठी]] वाहिनी आहे. ह्या वाहिनीचे पूर्वी '''ई टीव्ही मराठी''' असे नाव होते. दर महिन्यांच्या काही रविवारी [[कलर्स मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== पुरस्कार ==
* [[कलर्स मराठी पुरस्कार]]

== प्रसारित मालिका ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
|-
| १६ मार्च २०२६
| मी जिंकून घेईन सारं
| संध्या. ७ वाजता
|-
| २३ मार्च २०२६
| मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| २८ डिसेंबर २०२०
| [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]]
| रात्री ८ वाजता
|-
| ३ ऑक्टोबर २०२४
| आई तुळजाभवानी
| रात्री ८.४५ वाजता
|}

== जुन्या मालिका ==
# [[१७६० सासूबाई]]
# [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]]
# [[असावा सुंदर स्वप्नांचा बंगला]]
# [[अस्सं सासर सुरेख बाई]]
# [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]]
# [[कमला (मालिका)|कमला]]
# [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]]
# [[काटा रुते कुणाला]]
# [[कालाय तस्मै नमः (मालिका)|कालाय तस्मै नमः]]
# [[काव्यांजली - सखी सावली]]
# [[गंध फुलांचा गेला सांगून]]
# [[गणपती बाप्पा मोरया]]
# [[घाडगे अँड सून]]
# [[चार दिवस सासूचे (मालिका)|चार दिवस सासूचे]]
# [[लेक माझी दुर्गा]]
# [[जीव झाला येडापिसा]]
# [[जीव माझा गुंतला]]
# [[तुझ्या रूपाचं चांदणं]]
# [[तू माझा सांगाती]]
# [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]]
# [[भाग्य दिले तू मला]]
# [[या वळणावर]]
# [[रमा राघव]]
# [[राजा राणीची गं जोडी]]
# [[राधा प्रेम रंगी रंगली]]
# [[लक्ष्मी सदैव मंगलम्]]
# [[लेक लाडकी ह्या घरची]]
# [[शुभमंगल ऑनलाईन]]
# [[सुखाच्या सरींनी हे मन बावरे]]
# [[सुंदरा मनामध्ये भरली]]
# [[स्वामिनी]]
# [[ह्या गोजिरवाण्या घरात]]
# अशोक मा.मा.
# आई मायेचं कवच
# आपली माणसं
# बालपण देगा देवा
# बायको अशी हव्वी
# बेधुंद मनाच्या लहरी
# भाग्यविधाता
# चंद्र आहे साक्षीला
# इंद्रायणी
# चाहूल
# दुर्गा
# चिरंजीवी सौभाग्य कांक्षिणी
# क्राईम डायरी
# एक होता राजा
# एक मोहोर अबोल
# एक झुंज वादळाशी
# गुंडा पुरुष देव
# हम्मा लाइव्ह
# हृदयी प्रीत जागते
# हुकुमाची राणी
# लय आवडतेस तू मला
# किमयागार
# किती सांगायचंय मला
# कुमारी गंगूबाई नॉनमॅट्रिक
# कुंडली
# कुंकू टिकली आणि टॅटू
# मंथन
# माझा होशील का
# माझे मन तुझे झाले
# माझिया माहेरा
# मेंदीच्या पानावर
# बाईपण जिंदाबाद
# पिरतीचा वणवा उरी पेटला
# पिंगा गं पोरी पिंगा
# योगयोगेश्वर जय शंकर
# शेतकरीच नवरा हवा
# सखी
# समांतर
# सरस्वती
# साता जन्माच्या गाठी
# सावर रे
# सप्तपदी
# सोनियाचा उंबरा
# सख्या रे
# सिंधुताई माझी माई
# सोन्याची पावलं
# सुख कळले
# सुखी माणसाचा सदरा
# सुंदर माझं घर
# तुझ्यावाचून करमेना
# विवाहबंधन
# आवाज
# बाजीराव मस्तानी
# श्री लक्ष्मीनारायण

=== अनुवादित मालिका ===
# कर्मफल दाता शनि
# नागीण
# गीता

== कथाबाह्य कार्यक्रम ==
# [[कोण होणार करोडपती|कोण होईल मराठी करोडपती]]
# [[गौरव महाराष्ट्राचा (कार्यक्रम)|गौरव महाराष्ट्राचा]]
# [[झुंज मराठमोळी]]
# [[ढोलकीच्या तालावर]]
# [[बिग बॉस मराठी]]
** [[बिग बॉस मराठी १]]
** [[बिग बॉस मराठी २]]
** [[बिग बॉस मराठी ३]]
** [[बिग बॉस मराठी ४]]
** [[बिग बॉस मराठी ५]]
** [[बिग बॉस मराठी ६]]
# [[सूर नवा ध्यास नवा]]
# सुपर डान्सर
# लज्जत महाराष्ट्राची
# कॉमेडी एक्सप्रेस
# कॉमेडीची बुलेट ट्रेन
# आज काय स्पेशल
# दोन स्पेशल
# तुमच्यासाठी काय पण
# मेजवानी परिपूर्ण किचन
# नवरा असावा तर असा
# एकदम कडक
# नादखुळा
# मॅड म्हणजेच महाराष्ट्राचा अस्सल डान्सर
# अस्सल पाहुणे इरसाल नमुने
# मिसेस अन्नपूर्णा
# परफेक्ट बॅचलर
# आली लहर केला कहर
# हसताय ना? हसायलाच पाहिजे!
# आमच्या घरात सूनबाई जोरात
# संगीत खुर्ची
# दर्शन
# सख्खे शेजारी
# पालखी
# गजर हरिनामाचा

{{मराठी दूरचित्रवाहिन्या}}

[[वर्ग:कलर्स मराठी]]
[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]</text>
      <sha1>tvpae82dmefgnmx1z85hubut69uixa9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लीना चंदावरकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30062</id>
    <revision>
      <id>2688886</id>
      <parentid>2631988</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T13:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2688886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12233" sha1="53ei436gnibm5lxew0qgosjyrhw3ugi" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
[[हिंदी भाषा]] चित्रपटसृष्टीतील [[अभिनेत्री]].
==चित्रपट==
यह लीना चंदावरकर की फिल्मों की सूची की एक विकी तालिका (table) है। इसमें निर्देशक (Director), सह-कलाकार (Co-stars), विकिलिंक्स (Wikilinks), और संदर्भ (Citations) जोड़े गए हैं। आपकी आवश्यकतानुसार सभी अंकों को हिंदी (देवनागरी) लिपि के अंकों में बदला गया है तथा 'नुकता' (जैसे फ़) का प्रयोग न करते हुए 'फ' का प्रयोग किया गया है।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकर की फिल्में
|-
! वर्ष !! फिल्म !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ फिल्म)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ फिल्म)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशि कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ फिल्म)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टैगोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ फिल्म)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ फिल्म)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ फिल्म)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (फिल्म)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ फिल्म)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ फिल्म)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ फिल्म)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ फिल्म)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[महमूद (अभिनेता)|महमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ फिल्म)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० फिल्म)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० फिल्म)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (फिल्म)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ फिल्म)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>53ei436gnibm5lxew0qgosjyrhw3ugi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688890</id>
      <parentid>2688886</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2688890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12233" sha1="kpiytawd9hrany8egu5qt0zbv4lvwqe" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
[[हिंदी भाषा]] चित्रपटसृष्टीतील [[अभिनेत्री]].
==चित्रपट==
यह लीना चंदावरकर की फिल्मों की सूची की एक विकी तालिका (table) है। इसमें निर्देशक (Director), सह-कलाकार (Co-stars), विकिलिंक्स (Wikilinks), और संदर्भ (Citations) जोड़े गए हैं। आपकी आवश्यकतानुसार सभी अंकों को हिंदी (देवनागरी) लिपि के अंकों में बदला गया है तथा 'नुकता' (जैसे फ़) का प्रयोग न करते हुए 'फ' का प्रयोग किया गया है।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकर की फिल्में
|-
! वर्ष !! फिल्म !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ फिल्म)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ फिल्म)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ फिल्म)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ फिल्म)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ फिल्म)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ फिल्म)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (फिल्म)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ फिल्म)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ फिल्म)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ फिल्म)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ फिल्म)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[महमूद (अभिनेता)|महमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ फिल्म)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० फिल्म)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० फिल्म)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (फिल्म)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ फिल्म)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>kpiytawd9hrany8egu5qt0zbv4lvwqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688893</id>
      <parentid>2688890</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2688893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12271" sha1="q3jeve4etfi6lkr3y8zps6t0tmfibhv" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
[[हिंदी भाषा]] चित्रपटसृष्टीतील [[अभिनेत्री]].
==चित्रपट==
यह लीना चंदावरकर की फिल्मों की सूची की एक विकी तालिका (table) है। इसमें निर्देशक (Director), सह-कलाकार (Co-stars), विकिलिंक्स (Wikilinks), और संदर्भ (Citations) जोड़े गए हैं। आपकी आवश्यकतानुसार सभी अंकों को हिंदी (देवनागरी) लिपि के अंकों में बदला गया है तथा 'नुकता' (जैसे फ़) का प्रयोग न करते हुए 'फ' का प्रयोग किया गया है।

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकर की फिल्में
|-
! वर्ष !! फिल्म !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ फिल्म)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ फिल्म)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ फिल्म)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ फिल्म)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ फिल्म)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ फिल्म)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (फिल्म)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ फिल्म)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ फिल्म)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ फिल्म)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ फिल्म)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)|मेहमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ फिल्म)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० फिल्म)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० फिल्म)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (फिल्म)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ फिल्म)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>q3jeve4etfi6lkr3y8zps6t0tmfibhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688896</id>
      <parentid>2688893</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2688896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11631" sha1="m4cwsdo3yk6sa59inm6v0by7pegkc09" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
[[हिंदी भाषा]] चित्रपटसृष्टीतील [[अभिनेत्री]].
==चित्रपट==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकरचे चित्रपट
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ चित्रपट)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ चित्रपट)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ चित्रपट)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ चित्रपट)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ चित्रपट)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ चित्रपट)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (चित्रपट)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ चित्रपट)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ चित्रपट)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ चित्रपट)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ चित्रपट)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)|मेहमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ चित्रपट)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० चित्रपट)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० चित्रपट)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (चित्रपट)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ चित्रपट)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>m4cwsdo3yk6sa59inm6v0by7pegkc09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688899</id>
      <parentid>2688896</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2688899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16103" sha1="aaysxk5oiad2kxx9bwyg8pxesn9ip2q" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
'''लीना चंदावरकर''' ([[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]:[[धारवाड]], [[कर्नाटक]], [[भारत]] - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहेत. हिने मुख्यत्वे १९६०च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९७०च्या दशकाच्या सुरुवातीला [[हिंदी चित्रपट|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] काम केले. तिचा जन्म [[कर्नाटक]]मधील धारवाड येथे एका लष्करी अधिकाऱ्याच्या कुटुंबात झाला. तिने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात जाहिरातींमधून केली आणि त्यानंतर सुनील दत्त यांच्या [[मन का मीत]] (१९६८) या चित्रपटातून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. आपल्या सौंदर्यामुळे आणि अभिनय कौशल्यामुळे ती अल्पावधीतच लोकप्रिय झाली. चंदावरकरने आपल्या कारकिर्दीत [[राजेश खन्ना]], [[धर्मेंद्र]], [[जितेंद्र (अभिनेता)|जितेंद्र]] आणि [[संजीव कुमार]] यांसह अनेक अभिनेत्यांबरोबर काम केले. [[महबूब की मेहंदी]] (१९७१), [[मनचली]] आणि [[बैराग (चित्रपट)|बैराग]] (१९७६) हे त्यांचे काही लोकप्रिय चित्रपट आहेत.{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Leena_Chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Biography |publisher=Wikipedia |access-date=१२ जून २०२६}}

चंदावरकरचे वैयक्तिक आयुष्य अत्यंत चढ-उतारांचे आणि संघर्षाचे राहिले आहे. तिचे लग्न वयाच्या २५व्या वर्षी [[गोवा|गोव्यातील]] एका राजकीय कुटुंबातील [[सिद्धार्थ बांदोडकर]]शी झाले. लग्नानंतर अवघ्या काही दिवसांतच सिद्धार्थचा अपघाती गोळीबारात मृत्यू झाला आणि चंदावरकरला वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी वैधव्य आले. त्यानंतर काही वर्षांनी तिने पार्श्वगायक [[किशोर कुमार]]शी लग्न केला. किशोर कुमार यांच्याशी लग्न करण्यास त्यांच्या वडिलांचा सुरुवातीला विरोध होता, कारण किशोर कुमार यांचे हे चौथे लग्न होते आणि ते लीना यांच्यापेक्षा २० वर्षांनी मोठे होते; परंतु नंतर त्यांनी या विवाहास संमती दिली. लीना आणि किशोर कुमार यांना सुमीत नावाचा मुलगा आहे. १९८७ मध्ये किशोर कुमार यांच्या निधनानंतर त्या वयाच्या ३७व्या वर्षी पुन्हा विधवा झाल्या. सध्या त्या मुलगा सुमीत आणि सावत्र मुलगा [[अमित कुमार]] व त्यांच्या कुटुंबासोबत मुंबईत राहतात.{{cite web |url=https://www.indianfilmhistory.com/actress/leena-chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Personal Life and Career |publisher=Indian Film History |access-date=१२ जून २०२६}}

==चित्रपट==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकरचे चित्रपट
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ चित्रपट)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ चित्रपट)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ चित्रपट)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ चित्रपट)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ चित्रपट)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ चित्रपट)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (चित्रपट)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ चित्रपट)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ चित्रपट)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ चित्रपट)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ चित्रपट)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)|मेहमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ चित्रपट)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० चित्रपट)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० चित्रपट)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (चित्रपट)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ चित्रपट)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>aaysxk5oiad2kxx9bwyg8pxesn9ip2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688900</id>
      <parentid>2688899</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2688900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16105" sha1="mhr20mrz41y9z32fc9j4cj73xvflkgj" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
'''लीना चंदावरकर''' ([[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]:[[धारवाड]], [[कर्नाटक]], [[भारत]] - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहेत. हिने मुख्यत्वे १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला [[हिंदी चित्रपट|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] काम केले. तिचा जन्म [[कर्नाटक]]मधील धारवाड येथे एका लष्करी अधिकाऱ्याच्या कुटुंबात झाला. तिने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात जाहिरातींमधून केली आणि त्यानंतर सुनील दत्त यांच्या [[मन का मीत]] (१९६८) या चित्रपटातून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. आपल्या सौंदर्यामुळे आणि अभिनय कौशल्यामुळे ती अल्पावधीतच लोकप्रिय झाली. चंदावरकरने आपल्या कारकिर्दीत [[राजेश खन्ना]], [[धर्मेंद्र]], [[जितेंद्र (अभिनेता)|जितेंद्र]] आणि [[संजीव कुमार]] यांसह अनेक अभिनेत्यांबरोबर काम केले. [[महबूब की मेहंदी]] (१९७१), [[मनचली]] आणि [[बैराग (चित्रपट)|बैराग]] (१९७६) हे त्यांचे काही लोकप्रिय चित्रपट आहेत.{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Leena_Chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Biography |publisher=Wikipedia |access-date=१२ जून २०२६}}

चंदावरकरचे वैयक्तिक आयुष्य अत्यंत चढ-उतारांचे आणि संघर्षाचे राहिले आहे. तिचे लग्न वयाच्या २५व्या वर्षी [[गोवा|गोव्यातील]] एका राजकीय कुटुंबातील [[सिद्धार्थ बांदोडकर]]शी झाले. लग्नानंतर अवघ्या काही दिवसांतच सिद्धार्थचा अपघाती गोळीबारात मृत्यू झाला आणि चंदावरकरला वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी वैधव्य आले. त्यानंतर काही वर्षांनी तिने पार्श्वगायक [[किशोर कुमार]]शी लग्न केला. किशोर कुमार यांच्याशी लग्न करण्यास त्यांच्या वडिलांचा सुरुवातीला विरोध होता, कारण किशोर कुमार यांचे हे चौथे लग्न होते आणि ते लीना यांच्यापेक्षा २० वर्षांनी मोठे होते; परंतु नंतर त्यांनी या विवाहास संमती दिली. लीना आणि किशोर कुमार यांना सुमीत नावाचा मुलगा आहे. १९८७ मध्ये किशोर कुमार यांच्या निधनानंतर त्या वयाच्या ३७व्या वर्षी पुन्हा विधवा झाल्या. सध्या त्या मुलगा सुमीत आणि सावत्र मुलगा [[अमित कुमार]] व त्यांच्या कुटुंबासोबत मुंबईत राहतात.{{cite web |url=https://www.indianfilmhistory.com/actress/leena-chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Personal Life and Career |publisher=Indian Film History |access-date=१२ जून २०२६}}

==चित्रपट==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकरचे चित्रपट
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ चित्रपट)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ चित्रपट)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ चित्रपट)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ चित्रपट)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ चित्रपट)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ चित्रपट)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (चित्रपट)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ चित्रपट)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ चित्रपट)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ चित्रपट)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ चित्रपट)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)|मेहमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ चित्रपट)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० चित्रपट)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० चित्रपट)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (चित्रपट)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ चित्रपट)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>mhr20mrz41y9z32fc9j4cj73xvflkgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688901</id>
      <parentid>2688900</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>संदर्भ</comment>
      <origin>2688901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16127" sha1="qmpszhwti95cfuhrljavuorae8hmpx4" xml:space="preserve">[[चित्र:Leena Chandavarkar attending Durga Puja in 2021.jpg|इवलेसे|लीना चंदावरकर]]
'''लीना चंदावरकर''' ([[२९ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]:[[धारवाड]], [[कर्नाटक]], [[भारत]] - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहेत. हिने मुख्यत्वे १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला [[हिंदी चित्रपट|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] काम केले. तिचा जन्म [[कर्नाटक]]मधील धारवाड येथे एका लष्करी अधिकाऱ्याच्या कुटुंबात झाला. तिने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात जाहिरातींमधून केली आणि त्यानंतर सुनील दत्त यांच्या [[मन का मीत]] (१९६८) या चित्रपटातून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. आपल्या सौंदर्यामुळे आणि अभिनय कौशल्यामुळे ती अल्पावधीतच लोकप्रिय झाली. चंदावरकरने आपल्या कारकिर्दीत [[राजेश खन्ना]], [[धर्मेंद्र]], [[जितेंद्र (अभिनेता)|जितेंद्र]] आणि [[संजीव कुमार]] यांसह अनेक अभिनेत्यांबरोबर काम केले. [[महबूब की मेहंदी]] (१९७१), [[मनचली]] आणि [[बैराग (चित्रपट)|बैराग]] (१९७६) हे त्यांचे काही लोकप्रिय चित्रपट आहेत.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Leena_Chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Biography |publisher=Wikipedia |access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;

चंदावरकरचे वैयक्तिक आयुष्य अत्यंत चढ-उतारांचे आणि संघर्षाचे राहिले आहे. तिचे लग्न वयाच्या २५व्या वर्षी [[गोवा|गोव्यातील]] एका राजकीय कुटुंबातील [[सिद्धार्थ बांदोडकर]]शी झाले. लग्नानंतर अवघ्या काही दिवसांतच सिद्धार्थचा अपघाती गोळीबारात मृत्यू झाला आणि चंदावरकरला वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी वैधव्य आले. त्यानंतर काही वर्षांनी तिने पार्श्वगायक [[किशोर कुमार]]शी लग्न केला. किशोर कुमार यांच्याशी लग्न करण्यास त्यांच्या वडिलांचा सुरुवातीला विरोध होता, कारण किशोर कुमार यांचे हे चौथे लग्न होते आणि ते लीना यांच्यापेक्षा २० वर्षांनी मोठे होते; परंतु नंतर त्यांनी या विवाहास संमती दिली. लीना आणि किशोर कुमार यांना सुमीत नावाचा मुलगा आहे. १९८७ मध्ये किशोर कुमार यांच्या निधनानंतर त्या वयाच्या ३७व्या वर्षी पुन्हा विधवा झाल्या. सध्या त्या मुलगा सुमीत आणि सावत्र मुलगा [[अमित कुमार]] व त्यांच्या कुटुंबासोबत मुंबईत राहतात.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indianfilmhistory.com/actress/leena-chandavarkar |title=Leena Chandavarkar Personal Life and Career |publisher=Indian Film History |access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;

==चित्रपट==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ लीना चंदावरकरचे चित्रपट
|-
! वर्ष !! चित्रपट !! भूमिका !! निर्देशक !! सह-कलाकार !! संदर्भ
|-
| १९८५ || [[सरफरोश (१९८५ चित्रपट)|सरफरोश]] || — || [[दसारी नारायण राव]] || [[जितेन्द्र]], [[श्रीदेवी]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९५७५२/|title=Sarfarosh (१९८५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९८० || [[जालिम]] || — || बी. सुभाष || [[विनोद मेहरा]], [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३९६७४८/|title=Zalim (१९८०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[डाकू और जवान]] || — || सुनील सिकंद || [[विनोद खन्ना]], [[सुनील दत्त]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०२१४६०४/|title=Daku Aur Jawan (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७८ || [[नालायक]] || सीमा || पद्मनाभ || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६४५४९/|title=Nalayak (१९७८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आफत (१९७७ चित्रपट)|आफत]] || इंस्पेक्टर छाया || आत्माराम || [[जितेन्द्र]], [[नविन निश्चल]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७५६४४/|title=Aafat (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[आखरी गोली]] || — || सुबोध मुखर्जी || [[रणधीर कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३५८९३६/|title=Aakhri Goli (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[नामी चोर]] || — || कमल मेहरा || [[शशी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२९१५/|title=Naami Chor (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७७ || [[यारों का यार]] || बिंदिया || कैलाश भंडारी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६६०१२/|title=Yaron Ka Yaar (१९७७)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७६ || [[बैराग]] || — || असित सेन || [[दिलीप कुमार]], [[सायरा बानो]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७४१८८/|title=Bairaag (१९७६)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[एक महल हो सपनों का (१९७५ चित्रपट)|एक महल हो सपनों का]] || — || [[देवेन्द्र गोएल]] || [[धर्मेन्द्र]], [[अशोक कुमार]], [[शर्मिला टागोर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२९३४/|title=Ek Mahal Ho Sapno Ka (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[अपने रंग हज़ार]] || — || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]], [[अशोक कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७२६५६/|title=Apne Rang Hazar (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[जग्गू (१९७५ चित्रपट)|जग्गू]] || गीता || सतीश भाकरी || [[शत्रुघ्न सिन्हा]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt०३६२७८६/|title=Jaggu (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७५ || [[कैद (१९७५ चित्रपट)|कैद]] || इमरसी / रागिणी / प्रीत || आत्माराम || [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७३२३१/|title=Qaid (१९७५)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[बिदाई (१९७४ चित्रपट)|बिदाई]] || पद्मा दास || [[एल. वी. प्रसाद]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१२२०/|title=Bidaai (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[चोर चोर]] || — || प्रेम प्रकाश || [[विजय आनंद (निर्देशक)|विजय आनंद]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१३२१/|title=Chor Chor (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७४ || [[इमान (चित्रपट)|इमान]] || — || पद्मनाभ || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७१६४६/|title=Immaan (१९७४)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[अनहोनी (१९७३ चित्रपट)|अनहोनी]] || डॉ. रेखा || रवि टंडन || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६९७२०/|title=Annhonee (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[एक कुंवारी एक कुंवारा]] || नीला || प्रकाश मेहरा || [[राकेश रोशन]], [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७००४७/|title=Ek Kunwari Ek Kunwara (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[हनीमून (१९७३ चित्रपट)|हनीमून]] || मधु भार्गव || हिरेन नाग || [[अनिल धवन]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०१८८/|title=Honeymoon (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७३ || [[मनचली]] || लीना || [[राजा नवाथे]] || [[संजीव कुमार]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००७०३६९/|title=Manchali (१९७३)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७२ || [[दिल का राजा]] || — || पी. माधवन || [[राज कुमार]], [[वहीदा रहमान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६८४८३/|title=Dil Ka Raja (१९७२)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[प्रीतम (१९७१ चित्रपट)|प्रीतम]] || शरण सिन्हा || भप्पी सोनी || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६०९/|title=Preetam (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[जाने-अनजाने (१९७१ चित्रपट)|जाने-अनजाने]] || माला || शक्ति सामंत || [[शम्मी कपूर]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७२६३/|title=Jaane-Anjaane (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[मैं सुंदर हूँ]] || राधा || कृष्णन-पंजू || [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)|मेहमूद]], [[बिस्वजीत चटर्जी|बिस्वजीत]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७३८४/|title=Main Sunder Hoon (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[महबूब की मेहँदी]] || शबाना || [[हरनाम सिंह रवैल]] || [[राजेश खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७४००/|title=Mehboob Ki Mehndi (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७१ || [[रखवाला (१९७१ चित्रपट)|रखवाला]] || — || [[के. शंकर]] || [[धर्मेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६७६५२/|title=Rakhwala (१९७१)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[हमजोली (१९७० चित्रपट)|हमजोली]] || राणीबाला राय || टी. आर. रमन्ना || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५८६०/|title=Humjoli (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[जवाब (१९७० चित्रपट)|जवाब]] || चंचल || [[रमेश सहगल]] || [[जितेन्द्र]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६५९१०/|title=Jawab (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९७० || [[सास भी कभी बहू थी (चित्रपट)|सास भी कभी बहू थी]] || — || वी. मधुसूदन राव || [[संजय खान]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६६३३४/|title=Saas Bhi Kabhi Bahu Thi (१९७०)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|-
| १९६८ || [[मन का मीत (१९६९ चित्रपट)|मन का मीत]] || — || [[अदुरथी सुब्बा राव]] || [[सोम दत्त]], [[विनोद खन्ना]] || &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt००६३२६८/|title=Man Ka Meet (१९६८)|work=IMDb|access-date=१२ जून २०२६}}&lt;/ref&gt;
|}

{{विस्तार}}

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:चंदावरकर, लीना}}
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>qmpszhwti95cfuhrljavuorae8hmpx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>टाटा स्टील</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40677</id>
    <revision>
      <id>2688924</id>
      <parentid>2647334</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* शेअरहोल्डिंग */</comment>
      <origin>2688924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16048" sha1="rzpgh7ayte0hywsl7050ikogaokltgo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट कंपनी
| नाव = टाटा स्टील
| लोगो = Tata Steel Logo.svg
| लोगो रुंदी = 250px
| लोगो शीर्षक = टाटा स्टीलचे चिन्ह
| प्रकार = सार्वजनिक
| स्थापना = २६ ऑगस्ट १९०७
| संस्थापक = [[दोराबजी टाटा]]
| मुख्यालय शहर = [[मुंबई]]
| मुख्यालय देश = [[भारत]]
| मुख्यालय स्थान = बॉम्बे हाऊस, २४-होमी मोडी स्ट्रीट, फोर्ट, मुंबई ४००००१
| स्थानिक कार्यालय संख्या = 
| महत्त्वाच्या व्यक्ती = 
| सेवांतर्गत प्रदेश = जगभर
| उद्योगक्षेत्र = 
| उत्पादने = [[पोलाद]] &lt;br/&gt; [[स्टील]] &lt;br/&gt; [[लांब स्टील उत्पादने]] &lt;br/&gt; [[स्ट्रक्चरल स्टील]] &lt;br/&gt;[[वायर]] उत्पादने &lt;br/&gt; [[स्टील केसिंग पाईप]] &lt;br/&gt; [[घरगुती वस्तू]]
| सेवा = 
| महसूल = 
| एकूण उत्पन्न = 
| निव्वळ उत्पन्न = 
| कर्मचारी संख्या = ८०,५०० 
| पालक कंपनी = [[टाटा समूह]]
| विभाग = 
| पोटकंपनी = 
| मालक = 
| ब्रीदवाक्य = 
| संकेतस्थळ = https://www.tatasteel.com/
| विसर्जन = 
| तळटिपा = 
| आंतरराष्ट्रीय = 
}}
'''टाटा स्टील''' ({{मुंबई रोखे बाजार|500470}}) [[भारत|भारतातील]] [[स्टील]]उत्पादक कंपनी आहे.

याचे पूर्वीचे नाव '''टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड''' किंवा '''टिस्को''' होते. पूर्वी टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड म्हणून ओळखली जाणारी, टाटा स्टील ही जगातील सर्वोच्च स्टील उत्पादक कंपन्यांपैकी एक आहे ज्याची वार्षिक ३४ दशलक्ष टन वार्षिक क्रूड स्टील क्षमता आहे. हे जगातील सर्वात भौगोलिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण पोलाद उत्पादकांपैकी एक आहे, ज्याचे जगभरात ऑपरेशन्स आणि व्यावसायिक उपस्थिती आहे. समूहाने ३१ मार्च २०२० रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षात US$ १९.७ बिलियनची एकत्रित उलाढाल नोंदवली. स्टील प्राधिकरणानंतर १३ दशलक्ष टन वार्षिक क्षमता असलेली ही भारतातील दुसरी सर्वात मोठी स्टील कंपनी आहे.

टाटा स्टील [[भारत]], [[नेदरलँड्स]] आणि [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममध्ये]] प्रमुख ऑपरेशन्ससह २६ देशांमध्ये कार्यरत आहे आणि सुमारे ८०,५०० लोकांना रोजगार देते. त्याचा सर्वात मोठा प्लांट (१० MTPA क्षमता) [[जमशेदपूर]], [[झारखंड]] येथे आहे. २००७ मध्ये, टाटा स्टीलने यूके स्थित पोलाद निर्माता कंपनी कोरस विकत घेतली. २०१४ फॉर्च्यून ग्लोबल ५०० च्या रँकिंगमध्ये जगातील सर्वात मोठ्या कॉर्पोरेशन्समध्ये ते ४८६ व्या स्थानावर होते. ब्रँड फायनान्सनुसार २०१३चा हा सातवा सर्वात मौल्यवान भारतीय ब्रँड होता.

जुलै २०१९ मध्ये टाटा स्टील कलिंगनगरचा वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमच्या ग्लोबल लाइटहाऊस नेटवर्कच्या यादीत समावेश करण्यात आला.

ग्रेट प्लेस टू वर्क द्वारे टाटा स्टीलला उत्पादन २०२२ मधील भारतातील सर्वोत्कृष्ट कार्यस्थळांमध्ये ओळखले गेले आहे. ही मान्यता पाचव्यांदा प्राप्त झाली आहे, उच्च-विश्वास, सचोटी, वाढ आणि कर्मचाऱ्यांची काळजी या संस्कृतीला चालना देण्यावर कंपनीचे सतत लक्ष केंद्रित करते. टाटा स्टील आपल्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांसाठी देखील सर्वसमावेशक आहे आणि नवीन HR पॉलिसी अंतर्गत त्यांच्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांच्या भागीदारांसाठी आरोग्य विमा लाभ देखील प्रदान करते.

== इतिहास ==
टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीची स्थापना [[जमशेदजी टाटा|जमशेटजी नुसेरवानजी टाटा]] यांनी केली आणि २६ ऑगस्ट १९०७ रोजी सर दोराबजी टाटा यांनी स्थापना केली. TISCO ने १९११ मध्ये पिग आयर्न उत्पादन सुरू केले आणि जमशेदजींच्या टाटा समूहाची शाखा म्हणून १९१२ मध्ये स्टीलचे उत्पादन सुरू केले. १६ फेब्रुवारी १९१२ रोजी पहिले स्टील पिंड तयार करण्यात आले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान (१९१४-१९१८) कंपनीने वेगाने प्रगती केली.

१९२० मध्ये, टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीने टिनप्लेट तयार करण्यासाठी तत्कालीन बर्मा शेलसह संयुक्त उपक्रम म्हणून द टिनप्लेट कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेडची स्थापना केली. TCIL ही आता टाटा टिनप्लेट आहे आणि तिचा भारतातील ७०% बाजार हिस्सा आहे.

१९३९ पर्यंत, ते ब्रिटिश साम्राज्यातील सर्वात मोठे स्टील प्लांट चालवत होते. कंपनीने १९५१ मध्ये एक प्रमुख आधुनिकीकरण आणि विस्तार कार्यक्रम सुरू केला. नंतर, १९५८ मध्ये, २ दशलक्ष मेट्रिक टन प्रतिवर्ष (MTPA) प्रकल्पावर श्रेणीसुधारित करण्यात आला. १९७० पर्यंत, कंपनीने जमशेदपूर येथे सुमारे ४०,००० लोकांना रोजगार दिला आणि शेजारच्या कोळसा खाणींमध्ये आणखी २०,००० लोकांना रोजगार दिला.

==राष्ट्रीयीकरणाचे प्रयत्न==
१९७१ मध्ये आणि १९७९ मध्ये कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण असे दोन प्रयत्न झाले. दोन्ही प्रयत्न अयशस्वी ठरले. १९७१ मध्ये इंदिरा गांधींच्या राजवटीने कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो अयशस्वी झाला. १९७९ मध्ये जनता पक्षाच्या राजवटीत (१९७७-७९), TISCO (आता टाटा स्टील)चे राष्ट्रीयीकरण करायचे होते. नंतर उद्योगमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस, बिजू पटनायक यांच्या प्रेरणेने, पोलाद मंत्री यांनी राष्ट्रीयीकरणाची धमकी दिली, परंतु युनियनच्या विरोधामुळे हे पाऊल अयशस्वी झाले.

१९९० मध्ये, कंपनीने विस्तार करण्यास सुरुवात केली, आणि न्यू यॉर्कमध्ये टाटा इंक.ची उपकंपनी स्थापन केली. कंपनीने २००५ मध्ये तिचे नाव TISCO वरून बदलून टाटा स्टील लिमिटेड असे केले.

== टाटा स्टील व्यवस्थापकीय संचालकांची यादी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! अनुक्रम !! नाव !! कार्यकाळ सुरू !! कार्यकाळ समाप्त !! टाटा कुटुंबाशी संबंध / नोंदी
|-
| १ || [[जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा]] (जे. आर. डी. टाटा) || १९३८ || १९४६ || * टाटा उद्योगसमूहाचे प्रदीर्घ काळ राहिलेले अध्यक्ष.
* [[टाटा कुटुंब]]ातील प्रमुख सदस्य (रतनजी दादाभाई टाटा यांचे सुपुत्र).
* १९३८ ते १९८४ पर्यंत टाटा स्टीलचे अध्यक्षही होते.
|-
| २ || [[सर जहांगीर गांडी]] || १९४६ || १९७० || * टाटा कुटुंबाचे व्यावसायिक निकटवर्तीय.
* जे. आर. डी. टाटांचे विश्वासू सहकारी आणि टिस्कोचे पहिले भारतीय व्यवस्थापकीय संचालक.
|-
| ३ || [[रुसी मोदी]] || १९८४ || १९९३ || * टाटा समूहाशी जोडलेले ज्येष्ठ व्यवस्थापक.
* सर होमी मोदी (टाटा समूहाचे निकटवर्तीय) यांचे सुपुत्र.
* कर्मचार्‍यांशी असलेल्या सलोख्याच्या संबंधांसाठी प्रसिद्ध.
|-
| ४ || [[डॉ. जे. जे. इराणी]] || १९९३ || २००१ || * टाटा समूहाचे ज्येष्ठ उद्योजक आणि संचालक.
* पोलाद उद्योगातील योगदानाबद्दल भारताकडून 'पद्मभूषण' आणि ब्रिटनकडून मानद नाईटहूड सन्मान.
|-
| ५ || [[बी. मुथूरामन]] || २००१ || २००९ || * टाटा स्टीलच्या जागतिक विस्तारात (उदा. कोरस कंपनीचे संपादन) महत्त्वाची भूमिका.
* नंतर कंपनीचे उपाध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत.
|-
| ६ || [[हेमंत नेरुरकर]] || २००९ || २०१३ || * तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय क्षेत्रात ४ दशलकांहून अधिक काळ योगदान.
* कंपनीच्या देशांतर्गत विस्तारात महत्त्वपूर्ण भूमिका.
|-
| ७ || [[टी. व्ही. नरेंद्रन]] || २०१३ || *सध्या कार्यरत* || * २०१३ मध्ये व्यवस्थापकीय संचालक बनले.
* २०१७ मध्ये त्यांची 'मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि व्यवस्थापकीय संचालक' (CEO &amp; MD) म्हणून नियुक्ती झाली.
|}

== भागधारक ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! भागधारक !! भाग
|-
| '''प्रवर्तकः टाटा समूहाच्या कंपन्या'''|| ३१.६४%
|-
| '''विमा कंपन्या'''|| २१.८१%
|-
| '''वैयक्तिक भागधारक'''|| २२.०३%
|-
| '''परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार'''|| १५.३५%
|-
| '''जागतिक डिपॉझिटरी पावत्या'''|| ०२.४१%
|-
| '''इतर'''|| ०७.०५%
|-
| '''एकूण'''|| १००.००%
|-
|}

== उत्पादने ==
* ऑटोमेशन संबंधित उत्पादने
* बियरिंग्ज
* पाईप्स
* प्रिसिजन ट्यूब्स
* कार संबंधित साहित्य
* लोकोमोटिव्ह भाग
* कृषी उपकरणे
* यंत्रसामग्री, टिनप्लेट
* केबल आणि वायर
* रेबार
* ब्रँडेड उत्पादने आणि सोल्यूशन्स जसे प्रवेश दरवाजे
* नेस्ट-इन बिल्डिंग स्ट्रक्चर्स

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]]
[[वर्ग:भारतातील कंपन्या]]
[[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]]
[[वर्ग:इ.स. १९०७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>rzpgh7ayte0hywsl7050ikogaokltgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688925</id>
      <parentid>2688924</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — योग्य रकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य रकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2688925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16045" sha1="cbard4bu8els3me3jdxjbbizyk6mi1u" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट कंपनी
| नाव = टाटा स्टील
| लोगो = Tata Steel Logo.svg
| लोगो रुंदी = 250px
| लोगो शीर्षक = टाटा स्टीलचे चिन्ह
| प्रकार = सार्वजनिक
| स्थापना = २६ ऑगस्ट १९०७
| संस्थापक = [[दोराबजी टाटा]]
| मुख्यालय शहर = [[मुंबई]]
| मुख्यालय देश = [[भारत]]
| मुख्यालय स्थान = बॉम्बे हाऊस, २४-होमी मोडी स्ट्रीट, फोर्ट, मुंबई ४००००१
| स्थानिक कार्यालय संख्या = 
| महत्त्वाच्या व्यक्ती = 
| सेवांतर्गत प्रदेश = जगभर
| उद्योगक्षेत्र = 
| उत्पादने = [[पोलाद]] &lt;br/&gt; [[स्टील]] &lt;br/&gt; [[लांब स्टील उत्पादने]] &lt;br/&gt; [[स्ट्रक्चरल स्टील]] &lt;br/&gt;[[वायर]] उत्पादने &lt;br/&gt; [[स्टील केसिंग पाईप]] &lt;br/&gt; [[घरगुती वस्तू]]
| सेवा = 
| महसूल = 
| एकूण उत्पन्न = 
| निव्वळ उत्पन्न = 
| कर्मचारी संख्या = ८०,५०० 
| पालक कंपनी = [[टाटा समूह]]
| विभाग = 
| पोटकंपनी = 
| मालक = 
| ब्रीदवाक्य = 
| संकेतस्थळ = https://www.tatasteel.com/
| विसर्जन = 
| तळटिपा = 
| आंतरराष्ट्रीय = 
}}
'''टाटा स्टील''' ({{मुंबई रोखे बाजार|500470}}) [[भारत|भारतातील]] [[स्टील]]उत्पादक कंपनी आहे.

याचे पूर्वीचे नाव '''टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड''' किंवा '''टिस्को''' होते. पूर्वी टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड म्हणून ओळखली जाणारी, टाटा स्टील ही जगातील सर्वोच्च स्टील उत्पादक कंपन्यांपैकी एक आहे ज्याची वार्षिक ३४ दशलक्ष टन वार्षिक क्रूड स्टील क्षमता आहे. हे जगातील सर्वात भौगोलिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण पोलाद उत्पादकांपैकी एक आहे, ज्याचे जगभरात ऑपरेशन्स आणि व्यावसायिक उपस्थिती आहे. समूहाने ३१ मार्च २०२० रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षात US$ १९.७ बिलियनची एकत्रित उलाढाल नोंदवली. स्टील प्राधिकरणानंतर १३ दशलक्ष टन वार्षिक क्षमता असलेली ही भारतातील दुसरी सर्वात मोठी स्टील कंपनी आहे.

टाटा स्टील [[भारत]], [[नेदरलँड्स]] आणि [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममध्ये]] प्रमुख ऑपरेशन्ससह २६ देशांमध्ये कार्यरत आहे आणि सुमारे ८०,५०० लोकांना रोजगार देते. त्याचा सर्वात मोठा प्लांट (१० MTPA क्षमता) [[जमशेदपूर]], [[झारखंड]] येथे आहे. २००७ मध्ये, टाटा स्टीलने यूके स्थित पोलाद निर्माता कंपनी कोरस विकत घेतली. २०१४ फॉर्च्यून ग्लोबल ५०० च्या रँकिंगमध्ये जगातील सर्वात मोठ्या कॉर्पोरेशन्समध्ये ते ४८६ व्या स्थानावर होते. ब्रँड फायनान्सनुसार २०१३चा हा सातवा सर्वात मौल्यवान भारतीय ब्रँड होता.

जुलै २०१९ मध्ये टाटा स्टील कलिंगनगरचा वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमच्या ग्लोबल लाइटहाऊस नेटवर्कच्या यादीत समावेश करण्यात आला.

ग्रेट प्लेस टू वर्क द्वारे टाटा स्टीलला उत्पादन २०२२ मधील भारतातील सर्वोत्कृष्ट कार्यस्थळांमध्ये ओळखले गेले आहे. ही मान्यता पाचव्यांदा प्राप्त झाली आहे, उच्च-विश्वास, सचोटी, वाढ आणि कर्मचाऱ्यांची काळजी या संस्कृतीला चालना देण्यावर कंपनीचे सतत लक्ष केंद्रित करते. टाटा स्टील आपल्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांसाठी देखील सर्वसमावेशक आहे आणि नवीन HR पॉलिसी अंतर्गत त्यांच्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांच्या भागीदारांसाठी आरोग्य विमा लाभ देखील प्रदान करते.

== इतिहास ==
टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीची स्थापना [[जमशेदजी टाटा|जमशेटजी नुसेरवानजी टाटा]] यांनी केली आणि २६ ऑगस्ट १९०७ रोजी सर दोराबजी टाटा यांनी स्थापना केली. TISCO ने १९११ मध्ये पिग आयर्न उत्पादन सुरू केले आणि जमशेदजींच्या टाटा समूहाची शाखा म्हणून १९१२ मध्ये स्टीलचे उत्पादन सुरू केले. १६ फेब्रुवारी १९१२ रोजी पहिले स्टील पिंड तयार करण्यात आले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान (१९१४-१९१८) कंपनीने वेगाने प्रगती केली.

१९२० मध्ये, टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीने टिनप्लेट तयार करण्यासाठी तत्कालीन बर्मा शेलसह संयुक्त उपक्रम म्हणून द टिनप्लेट कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेडची स्थापना केली. TCIL ही आता टाटा टिनप्लेट आहे आणि तिचा भारतातील ७०% बाजार हिस्सा आहे.

१९३९ पर्यंत, ते ब्रिटिश साम्राज्यातील सर्वात मोठे स्टील प्लांट चालवत होते. कंपनीने १९५१ मध्ये एक प्रमुख आधुनिकीकरण आणि विस्तार कार्यक्रम सुरू केला. नंतर, १९५८ मध्ये, २ दशलक्ष मेट्रिक टन प्रतिवर्ष (MTPA) प्रकल्पावर श्रेणीसुधारित करण्यात आला. १९७० पर्यंत, कंपनीने जमशेदपूर येथे सुमारे ४०,००० लोकांना रोजगार दिला आणि शेजारच्या कोळसा खाणींमध्ये आणखी २०,००० लोकांना रोजगार दिला.

==राष्ट्रीयीकरणाचे प्रयत्न==
१९७१ मध्ये आणि १९७९ मध्ये कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण असे दोन प्रयत्न झाले. दोन्ही प्रयत्न अयशस्वी ठरले. १९७१ मध्ये इंदिरा गांधींच्या राजवटीने कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो अयशस्वी झाला. १९७९ मध्ये जनता पक्षाच्या राजवटीत (१९७७-७९), TISCO (आता टाटा स्टील)चे राष्ट्रीयीकरण करायचे होते. नंतर उद्योगमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस, बिजू पटनायक यांच्या प्रेरणेने, पोलाद मंत्री यांनी राष्ट्रीयीकरणाची धमकी दिली, परंतु युनियनच्या विरोधामुळे हे पाऊल अयशस्वी झाले.

१९९० मध्ये, कंपनीने विस्तार करण्यास सुरुवात केली, आणि न्यू यॉर्कमध्ये टाटा इंक.ची उपकंपनी स्थापन केली. कंपनीने २००५ मध्ये तिचे नाव TISCO वरून बदलून टाटा स्टील लिमिटेड असे केले.

== टाटा स्टील व्यवस्थापकीय संचालकांची यादी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! अनुक्रम !! नाव !! कार्यकाळ सुरू !! कार्यकाळ समाप्त !! टाटा कुटुंबाशी संबंध / नोंदी
|-
| १ || [[जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा]] (जे. आर. डी. टाटा) || १९३८ || १९४६ || * टाटा उद्योगसमूहाचे प्रदीर्घ काळ राहिलेले अध्यक्ष.
* [[टाटा कुटुंब]]ातील प्रमुख सदस्य (रतनजी दादाभाई टाटा यांचे सुपुत्र).
* १९३८ ते १९८४ पर्यंत टाटा स्टीलचे अध्यक्षही होते.
|-
| २ || [[सर जहांगीर गांडी]] || १९४६ || १९७० || * टाटा कुटुंबाचे व्यावसायिक निकटवर्तीय.
* जे. आर. डी. टाटांचे विश्वासू सहकारी आणि टिस्कोचे पहिले भारतीय व्यवस्थापकीय संचालक.
|-
| ३ || [[रुसी मोदी]] || १९८४ || १९९३ || * टाटा समूहाशी जोडलेले ज्येष्ठ व्यवस्थापक.
* सर होमी मोदी (टाटा समूहाचे निकटवर्तीय) यांचे सुपुत्र.
* कर्मचाऱ्यांशी असलेल्या सलोख्याच्या संबंधांसाठी प्रसिद्ध.
|-
| ४ || [[डॉ. जे. जे. इराणी]] || १९९३ || २००१ || * टाटा समूहाचे ज्येष्ठ उद्योजक आणि संचालक.
* पोलाद उद्योगातील योगदानाबद्दल भारताकडून 'पद्मभूषण' आणि ब्रिटनकडून मानद नाईटहूड सन्मान.
|-
| ५ || [[बी. मुथूरामन]] || २००१ || २००९ || * टाटा स्टीलच्या जागतिक विस्तारात (उदा. कोरस कंपनीचे संपादन) महत्त्वाची भूमिका.
* नंतर कंपनीचे उपाध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत.
|-
| ६ || [[हेमंत नेरुरकर]] || २००९ || २०१३ || * तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय क्षेत्रात ४ दशलकांहून अधिक काळ योगदान.
* कंपनीच्या देशांतर्गत विस्तारात महत्त्वपूर्ण भूमिका.
|-
| ७ || [[टी. व्ही. नरेंद्रन]] || २०१३ || *सध्या कार्यरत* || * २०१३ मध्ये व्यवस्थापकीय संचालक बनले.
* २०१७ मध्ये त्यांची 'मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि व्यवस्थापकीय संचालक' (CEO &amp; MD) म्हणून नियुक्ती झाली.
|}

== भागधारक ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! भागधारक !! भाग
|-
| '''प्रवर्तकः टाटा समूहाच्या कंपन्या'''|| ३१.६४%
|-
| '''विमा कंपन्या'''|| २१.८१%
|-
| '''वैयक्तिक भागधारक'''|| २२.०३%
|-
| '''परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार'''|| १५.३५%
|-
| '''जागतिक डिपॉझिटरी पावत्या'''|| ०२.४१%
|-
| '''इतर'''|| ०७.०५%
|-
| '''एकूण'''|| १००.००%
|-
|}

== उत्पादने ==
* ऑटोमेशन संबंधित उत्पादने
* बियरिंग्ज
* पाईप्स
* प्रिसिजन ट्यूब्स
* कार संबंधित साहित्य
* लोकोमोटिव्ह भाग
* कृषी उपकरणे
* यंत्रसामग्री, टिनप्लेट
* केबल आणि वायर
* रेबार
* ब्रँडेड उत्पादने आणि सोल्यूशन्स जसे प्रवेश दरवाजे
* नेस्ट-इन बिल्डिंग स्ट्रक्चर्स

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{विस्तार}}

[[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]]
[[वर्ग:भारतातील कंपन्या]]
[[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]]
[[वर्ग:इ.स. १९०७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>cbard4bu8els3me3jdxjbbizyk6mi1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688926</id>
      <parentid>2688925</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ */</comment>
      <origin>2688926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17532" sha1="41bwbz72iqc10iuc9q27kddmcnm0x3s" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट कंपनी
| नाव = टाटा स्टील
| लोगो = Tata Steel Logo.svg
| लोगो रुंदी = 250px
| लोगो शीर्षक = टाटा स्टीलचे चिन्ह
| प्रकार = सार्वजनिक
| स्थापना = २६ ऑगस्ट १९०७
| संस्थापक = [[दोराबजी टाटा]]
| मुख्यालय शहर = [[मुंबई]]
| मुख्यालय देश = [[भारत]]
| मुख्यालय स्थान = बॉम्बे हाऊस, २४-होमी मोडी स्ट्रीट, फोर्ट, मुंबई ४००००१
| स्थानिक कार्यालय संख्या = 
| महत्त्वाच्या व्यक्ती = 
| सेवांतर्गत प्रदेश = जगभर
| उद्योगक्षेत्र = 
| उत्पादने = [[पोलाद]] &lt;br/&gt; [[स्टील]] &lt;br/&gt; [[लांब स्टील उत्पादने]] &lt;br/&gt; [[स्ट्रक्चरल स्टील]] &lt;br/&gt;[[वायर]] उत्पादने &lt;br/&gt; [[स्टील केसिंग पाईप]] &lt;br/&gt; [[घरगुती वस्तू]]
| सेवा = 
| महसूल = 
| एकूण उत्पन्न = 
| निव्वळ उत्पन्न = 
| कर्मचारी संख्या = ८०,५०० 
| पालक कंपनी = [[टाटा समूह]]
| विभाग = 
| पोटकंपनी = 
| मालक = 
| ब्रीदवाक्य = 
| संकेतस्थळ = https://www.tatasteel.com/
| विसर्जन = 
| तळटिपा = 
| आंतरराष्ट्रीय = 
}}
'''टाटा स्टील''' ({{मुंबई रोखे बाजार|500470}}) [[भारत|भारतातील]] [[स्टील]]उत्पादक कंपनी आहे.

याचे पूर्वीचे नाव '''टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड''' किंवा '''टिस्को''' होते. पूर्वी टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनी लिमिटेड म्हणून ओळखली जाणारी, टाटा स्टील ही जगातील सर्वोच्च स्टील उत्पादक कंपन्यांपैकी एक आहे ज्याची वार्षिक ३४ दशलक्ष टन वार्षिक क्रूड स्टील क्षमता आहे. हे जगातील सर्वात भौगोलिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण पोलाद उत्पादकांपैकी एक आहे, ज्याचे जगभरात ऑपरेशन्स आणि व्यावसायिक उपस्थिती आहे. समूहाने ३१ मार्च २०२० रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षात US$ १९.७ बिलियनची एकत्रित उलाढाल नोंदवली. स्टील प्राधिकरणानंतर १३ दशलक्ष टन वार्षिक क्षमता असलेली ही भारतातील दुसरी सर्वात मोठी स्टील कंपनी आहे.

टाटा स्टील [[भारत]], [[नेदरलँड्स]] आणि [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंगडममध्ये]] प्रमुख ऑपरेशन्ससह २६ देशांमध्ये कार्यरत आहे आणि सुमारे ८०,५०० लोकांना रोजगार देते. त्याचा सर्वात मोठा प्लांट (१० MTPA क्षमता) [[जमशेदपूर]], [[झारखंड]] येथे आहे. २००७ मध्ये, टाटा स्टीलने यूके स्थित पोलाद निर्माता कंपनी कोरस विकत घेतली. २०१४ फॉर्च्यून ग्लोबल ५०० च्या रँकिंगमध्ये जगातील सर्वात मोठ्या कॉर्पोरेशन्समध्ये ते ४८६ व्या स्थानावर होते. ब्रँड फायनान्सनुसार २०१३चा हा सातवा सर्वात मौल्यवान भारतीय ब्रँड होता.

जुलै २०१९ मध्ये टाटा स्टील कलिंगनगरचा वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरमच्या ग्लोबल लाइटहाऊस नेटवर्कच्या यादीत समावेश करण्यात आला.

ग्रेट प्लेस टू वर्क द्वारे टाटा स्टीलला उत्पादन २०२२ मधील भारतातील सर्वोत्कृष्ट कार्यस्थळांमध्ये ओळखले गेले आहे. ही मान्यता पाचव्यांदा प्राप्त झाली आहे, उच्च-विश्वास, सचोटी, वाढ आणि कर्मचाऱ्यांची काळजी या संस्कृतीला चालना देण्यावर कंपनीचे सतत लक्ष केंद्रित करते. टाटा स्टील आपल्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांसाठी देखील सर्वसमावेशक आहे आणि नवीन HR पॉलिसी अंतर्गत त्यांच्या LGBTQ कर्मचाऱ्यांच्या भागीदारांसाठी आरोग्य विमा लाभ देखील प्रदान करते.

== इतिहास ==
टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीची स्थापना [[जमशेदजी टाटा|जमशेटजी नुसेरवानजी टाटा]] यांनी केली आणि २६ ऑगस्ट १९०७ रोजी सर दोराबजी टाटा यांनी स्थापना केली. TISCO ने १९११ मध्ये पिग आयर्न उत्पादन सुरू केले आणि जमशेदजींच्या टाटा समूहाची शाखा म्हणून १९१२ मध्ये स्टीलचे उत्पादन सुरू केले. १६ फेब्रुवारी १९१२ रोजी पहिले स्टील पिंड तयार करण्यात आले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान (१९१४-१९१८) कंपनीने वेगाने प्रगती केली.

१९२० मध्ये, टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीने टिनप्लेट तयार करण्यासाठी तत्कालीन बर्मा शेलसह संयुक्त उपक्रम म्हणून द टिनप्लेट कंपनी ऑफ इंडिया लिमिटेडची स्थापना केली. TCIL ही आता टाटा टिनप्लेट आहे आणि तिचा भारतातील ७०% बाजार हिस्सा आहे.

१९३९ पर्यंत, ते ब्रिटिश साम्राज्यातील सर्वात मोठे स्टील प्लांट चालवत होते. कंपनीने १९५१ मध्ये एक प्रमुख आधुनिकीकरण आणि विस्तार कार्यक्रम सुरू केला. नंतर, १९५८ मध्ये, २ दशलक्ष मेट्रिक टन प्रतिवर्ष (MTPA) प्रकल्पावर श्रेणीसुधारित करण्यात आला. १९७० पर्यंत, कंपनीने जमशेदपूर येथे सुमारे ४०,००० लोकांना रोजगार दिला आणि शेजारच्या कोळसा खाणींमध्ये आणखी २०,००० लोकांना रोजगार दिला.

==राष्ट्रीयीकरणाचे प्रयत्न==
१९७१ मध्ये आणि १९७९ मध्ये कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण असे दोन प्रयत्न झाले. दोन्ही प्रयत्न अयशस्वी ठरले. १९७१ मध्ये इंदिरा गांधींच्या राजवटीने कंपनीचे राष्ट्रीयीकरण करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो अयशस्वी झाला. १९७९ मध्ये जनता पक्षाच्या राजवटीत (१९७७-७९), TISCO (आता टाटा स्टील)चे राष्ट्रीयीकरण करायचे होते. नंतर उद्योगमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस, बिजू पटनायक यांच्या प्रेरणेने, पोलाद मंत्री यांनी राष्ट्रीयीकरणाची धमकी दिली, परंतु युनियनच्या विरोधामुळे हे पाऊल अयशस्वी झाले.

१९९० मध्ये, कंपनीने विस्तार करण्यास सुरुवात केली, आणि न्यू यॉर्कमध्ये टाटा इंक.ची उपकंपनी स्थापन केली. कंपनीने २००५ मध्ये तिचे नाव TISCO वरून बदलून टाटा स्टील लिमिटेड असे केले.

== टाटा स्टील व्यवस्थापकीय संचालकांची यादी ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! अनुक्रम !! नाव !! कार्यकाळ सुरू !! कार्यकाळ समाप्त !! टाटा कुटुंबाशी संबंध / नोंदी
|-
| १ || [[जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा]] (जे. आर. डी. टाटा) || १९३८ || १९४६ || * टाटा उद्योगसमूहाचे प्रदीर्घ काळ राहिलेले अध्यक्ष.
* [[टाटा कुटुंब]]ातील प्रमुख सदस्य (रतनजी दादाभाई टाटा यांचे सुपुत्र).
* १९३८ ते १९८४ पर्यंत टाटा स्टीलचे अध्यक्षही होते.
|-
| २ || [[सर जहांगीर गांडी]] || १९४६ || १९७० || * टाटा कुटुंबाचे व्यावसायिक निकटवर्तीय.
* जे. आर. डी. टाटांचे विश्वासू सहकारी आणि टिस्कोचे पहिले भारतीय व्यवस्थापकीय संचालक.
|-
| ३ || [[रुसी मोदी]] || १९८४ || १९९३ || * टाटा समूहाशी जोडलेले ज्येष्ठ व्यवस्थापक.
* सर होमी मोदी (टाटा समूहाचे निकटवर्तीय) यांचे सुपुत्र.
* कर्मचाऱ्यांशी असलेल्या सलोख्याच्या संबंधांसाठी प्रसिद्ध.
|-
| ४ || [[डॉ. जे. जे. इराणी]] || १९९३ || २००१ || * टाटा समूहाचे ज्येष्ठ उद्योजक आणि संचालक.
* पोलाद उद्योगातील योगदानाबद्दल भारताकडून 'पद्मभूषण' आणि ब्रिटनकडून मानद नाईटहूड सन्मान.
|-
| ५ || [[बी. मुथूरामन]] || २००१ || २००९ || * टाटा स्टीलच्या जागतिक विस्तारात (उदा. कोरस कंपनीचे संपादन) महत्त्वाची भूमिका.
* नंतर कंपनीचे उपाध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत.
|-
| ६ || [[हेमंत नेरुरकर]] || २००९ || २०१३ || * तांत्रिक आणि व्यवस्थापकीय क्षेत्रात ४ दशलकांहून अधिक काळ योगदान.
* कंपनीच्या देशांतर्गत विस्तारात महत्त्वपूर्ण भूमिका.
|-
| ७ || [[टी. व्ही. नरेंद्रन]] || २०१३ || *सध्या कार्यरत* || * २०१३ मध्ये व्यवस्थापकीय संचालक बनले.
* २०१७ मध्ये त्यांची 'मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि व्यवस्थापकीय संचालक' (CEO &amp; MD) म्हणून नियुक्ती झाली.
|}

== भागधारक ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! भागधारक !! भाग
|-
| '''प्रवर्तकः टाटा समूहाच्या कंपन्या'''|| ३१.६४%
|-
| '''विमा कंपन्या'''|| २१.८१%
|-
| '''वैयक्तिक भागधारक'''|| २२.०३%
|-
| '''परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदार'''|| १५.३५%
|-
| '''जागतिक डिपॉझिटरी पावत्या'''|| ०२.४१%
|-
| '''इतर'''|| ०७.०५%
|-
| '''एकूण'''|| १००.००%
|-
|}

== उत्पादने ==
* ऑटोमेशन संबंधित उत्पादने
* बियरिंग्ज
* पाईप्स
* प्रिसिजन ट्यूब्स
* कार संबंधित साहित्य
* लोकोमोटिव्ह भाग
* कृषी उपकरणे
* यंत्रसामग्री, टिनप्लेट
* केबल आणि वायर
* रेबार
* ब्रँडेड उत्पादने आणि सोल्यूशन्स जसे प्रवेश दरवाजे
* नेस्ट-इन बिल्डिंग स्ट्रक्चर्स


=== नोंदी ===
* प्रशासकीय बदल: सुरुवातीच्या काळात टाटा स्टील (टिस्को) चे व्यवस्थापन 'टाटा सन्स'च्या मॅनेजिंग एजन्सीद्वारे चालवले जात असे. स्वतंत्र व्यवस्थापकीय संचालक पद पूर्णवेळ कार्यान्वित होण्यापूर्वी [[दोराबजी टाटा]] आणि जे. आर. डी. टाटा यांनी अध्यक्ष म्हणून कंपनीचे नेतृत्व केले.
* टाटा कुटुंबाचा थेट संबंध: टाटा स्टीलच्या स्थापनेत [[जमशेटजी टाटा]], [[दोराबजी टाटा]] आणि रतनजी टाटा यांचे मुख्य योगदान होते. जे. आर. डी. टाटा हे टाटा कुटुंबातील एकमेव सदस्य होते ज्यांनी थेट व्यवस्थापकीय संचालक पद यादीत सांभाळले, तर इतर काळात व्यवस्थापनाची धुरा व्यावसायिक तज्ज्ञांकडे सोपवण्यात आली.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]]
[[वर्ग:भारतातील कंपन्या]]
[[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]]
[[वर्ग:इ.स. १९०७ मधील निर्मिती]]</text>
      <sha1>41bwbz72iqc10iuc9q27kddmcnm0x3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>साचा:ऑलिंपिक खेळात भारत</title>
    <ns>10</ns>
    <id>51577</id>
    <revision>
      <id>2688940</id>
      <parentid>2459951</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पॅरामीटर</comment>
      <origin>2688940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4585" sha1="5oguhjolrd5vqgdyoheqe4zoava8zfo" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट ऑलिंपिक खेळात देश
|देश = भारत
|ध्वज = Flag of India.svg
|NOC=IND
|flagcaption=[[भारतीय ध्वज]]
|NOCname=[[भारतीय ऑलिंपिक संघ]]
|website= http://www.olympic.ind.in/
|website_languages={{en icon}}
|games={{{games|}}}
|competitors={{{competitors|}}}
|sports={{{sports|}}}
|flagbearer={{{flagbearer|}}}
|officials={{{officials|}}}
|gold={{{gold|0}}}
|silver={{{silver|0}}}
|bronze={{{bronze|0}}}
|rank={{{rank|}}}
|summerappearances=&lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१८९६&lt;/span&gt;{{•}} [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९००]]{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९०४&lt;/span&gt;{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९०८&lt;/span&gt;{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९१२&lt;/span&gt;{{•}} [[१९२० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२०]]{{•}} [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२४]]{{•}} [[१९२८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२८]]{{•}} [[१९३२ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९३२]]{{•}} [[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९३६]]{{•}} [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९४८]]{{•}} [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९५२]]{{•}} [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९५६]]{{•}} [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९६०]]{{•}} [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९६४]]{{•}} [[१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९६८]]{{•}} [[१९७२ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९७२]]{{•}} [[१९७६ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९७६]]{{•}} [[१९८० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९८०]]{{•}} [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९८४]]{{•}} [[१९८८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९८८]]{{•}} [[१९९२ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९९२]]{{•}} [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९९६]]{{•}} [[२००० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२०००]]{{•}} [[२००४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२००४]]{{•}} [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२००८]]{{•}} [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२०१२]] {{•}} [[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२०१६]] {{•}} [[२०२० उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२०२०]] {{•}} [[२०२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|२०२४]]
|winterappearances=[[१९६४ हिवाळी ऑलिंपिक|१९६४]]{{•}} [[१९६८ हिवाळी ऑलिंपिक|१९६८]]{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९७२&lt;/span&gt;{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९७६&lt;/span&gt;{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९८०&lt;/span&gt;{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९८४&lt;/span&gt;{{•}} [[१९८८ हिवाळी ऑलिंपिक|१९८८]]{{•}} [[१९९२ हिवाळी ऑलिंपिक|१९९२]]{{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;१९९४&lt;/span&gt; {{•}} [[१९९८ हिवाळी ऑलिंपिक|१९९८]]{{•}} [[२००२ हिवाळी ऑलिंपिक|२००२]] {{•}} [[२००६ हिवाळी ऑलिंपिक|२००६]] {{•}} &lt;span style=&quot;color:#aaa&quot;&gt;२०१४&lt;/span&gt; {{•}} [[२०१८ हिवाळी ऑलिंपिक|२०१८]] 

}}</text>
      <sha1>5oguhjolrd5vqgdyoheqe4zoava8zfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>स्टार प्रवाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59039</id>
    <revision>
      <id>2688920</id>
      <parentid>2688727</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T18:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34712-49</username>
        <id>184223</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-34256-71|~2026-34256-71]] ([[User talk:~2026-34256-71|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2688727|2688727]] परतवली.</comment>
      <origin>2688920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31198" sha1="0gmk9492oo9or51hzvx3kjuuh0enzxs" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| लवकरच...
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>0gmk9492oo9or51hzvx3kjuuh0enzxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688983</id>
      <parentid>2688920</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34627-22</username>
        <id>184218</id>
      </contributor>
      <comment>/* नव्या मालिका */</comment>
      <origin>2688983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31207" sha1="ar9ijdygg791bh26t2sae2ug45qhim3" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| लवकरच...
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|-
|
|
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>ar9ijdygg791bh26t2sae2ug45qhim3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688984</id>
      <parentid>2688983</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34627-22</username>
        <id>184218</id>
      </contributor>
      <comment>/* नव्या मालिका */</comment>
      <origin>2688984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31262" sha1="e4vahjz1dvinmyk97lntk1pij2sjpd5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = स्टार प्रवाह
|चित्र             = Star Pravah 2023.png
|चित्रसाईज         = 
|चित्र_माहिती        = 
|चित्र२            = 
|सुरुवात           = २४ नोव्हेंबर २००८
|चित्र स्वरूप        = 
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या       = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या   = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती  = 
|नेटवर्क           = स्टार इंडिया
|मालक           = [[डिझ्नी स्टार]]
|ब्रीदवाक्य          = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह
|देश             = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = [[भारत]]
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = [[प्रवाह पिक्चर]]
|प्रसारण वेळ         = दुपारी १ ते ३.३० आणि संध्या. ६.३० ते रात्री १२ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ          ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर
}}

'''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

==इतिहास==
स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला &quot;स्वप्नांना पंख नवे&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी &quot;आता थांबायचं नाय&quot; या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी &quot;मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!&quot; या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले.

==पुरस्कार व सोहळे==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव
|-
|२०१४-२०१८
|''येरे येरे''
|-
|२०१६
|''स्टार प्रवाह रत्न''
|-
|२०२१-चालू
|''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]''
|-
|२०२१-चालू
|''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव''
|-
|२०२२
|''स्टार प्रवाह धुमधडाका''
|-
|२०२३-चालू
|''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी''
|}

==प्रसारित कार्यक्रम==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! रूपांतरण
|-
| ७ जुलै २०२५
| [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]]
| दुपारी १ वाजता
|
|-
| १५ सप्टेंबर २०२५
| लपंडाव
| दुपारी १.४५ वाजता
|
|-
| १९ जानेवारी २०२६
| तुझ्या सोबतीने
| दुपारी २.३० वाजता
|
|-
| १४ फेब्रुवारी २०२२
| [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| दुपारी ३ वाजता
| हिंदी मालिका सुहानी सी एक लडकी
|-
| १५ डिसेंबर २०२५
| वचन दिले तू मला
| संध्या. ६.३० वाजता
| बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी.
|-
| २९ जून २०२६
| विसरु नको तू मला
| संध्या. ७ वाजता
|
|-
| १६ डिसेंबर २०२४
| लग्नानंतर होईलच प्रेम
| संध्या. ७ वाजता
| तमिळ मालिका इरामना रोजावे २
|-
| १५ जून २०२६
| सुना येती घरा
| संध्या. ७.३० वाजता
| तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २
|-
| २३ डिसेंबर २०२४
| [[तू ही रे माझा मितवा]]
| रात्री ८ वाजता
| हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]]
|-
| ५ डिसेंबर २०२२
| [[ठरलं तर मग!]]
| रात्री ८.३० वाजता
| तमिळ मालिका रोजा
|-
| १ जून २०२६
| पाठराखीण
| रात्री ९ वाजता
| हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई
|-
| ३० मार्च २०२६
| आनंदी
| रात्री ९.३० वाजता
| हिंदी मालिका बंदिनी
|-
| २७ एप्रिल २०२६
| बाई तुझा आशीर्वाद
| रात्री १० वाजता
| तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई
|-
| १८ मार्च २०२४
| [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]]
| रात्री १०.४५ वाजता
| हिंदी मालिका कहानी घर घर की
|-
| २७ मे २०२४
| येड लागलं प्रेमाचं
| रात्री ११.३० वाजता
|
|}

==नव्या मालिका==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| लवकरच...
| आमच्या लाडक्या नाईक बाई
| मल्याळम मालिका टीचरम्मा
|-
| मराठी मीडियम
| बंगाली मालिका बांग्ला मीडियम
|-
| मी कात टाकली
|
|-
| [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५
| तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे
|-
|लवकरच..
|सावली सत्याची 
|
|}

==जुन्या मालिका==
# [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]]
# [[अग्निहोत्र २]]
# [[अबोली (मालिका)|अबोली]]
# [[आई कुठे काय करते!]]
# [[कुन्या राजाची गं तू राणी]]
# [[छत्रीवाली]]
# [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]
# [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]]
# [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]]
# [[तुझेच मी गीत गात आहे]]
# [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]]
# [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]]
# [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]]
# [[नकळत सारे घडले]]
# [[पिंकीचा विजय असो!]]
# [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]]
# [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]]
# [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]]
# [[फुलाला सुगंध मातीचा]]
# [[मन उधाण वाऱ्याचे]]
# [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]]
# [[मुलगी झाली हो]]
# [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]]
# [[रंग माझा वेगळा]]
# [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]]
# [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]]
# [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]]
# [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]]
# [[लेक माझी लाडकी]]
# [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]]
# [[स्वप्नांच्या पलिकडले]]
# [[सहकुटुंब सहपरिवार]]
# [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]]
# [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]]
# [[सांग तू आहेस का?]]
# [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]]
# आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत!
# कोण होतीस तू, काय झालीस तू!
# काजळमाया
# उदे गं अंबे
# जे३ जंक्शन
# गोष्ट एका लग्नाची
# गोष्ट एका कॉलेजची
# गोष्ट एका आनंदीची
# गोष्ट एका जप्तीची
# कुकुचकू
# असे का घडले?
# जिवलगा
# जीवलगा
# चारचौघी
# कुलस्वामिनी
# कुळ स्वामिनी
# दार उघडा ना गडे
# अंतरपाट
# वचन दिले तू मला
# कशाला उद्याची बात
# ओळख - ध्यास स्वप्नांचा
# झुंज
# बंध रेशमाचे
# दोन किनारे दोघी आपण
# तुजवीण सख्या रे
# धर्मकन्या
# सुवासिनी
# अनोळखी दिशा
# मांडला दोन घडीचा डाव
# लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती
# पंचनामा
# माधुरी मिडलक्लास
# मानसीचा चित्रकार तो
# मन धागा धागा जोडते नवा
# आम्ही दोघे राजा राणी
# आराधना
# आंबट गोड
# अरे वेड्या मना
# बे दुणे दहा
# प्रीती परी तुजवरी
# रुंजी
# लगोरी - मैत्री रिटर्न्स
# जयोस्तुते
# येक नंबर
# तू जिवाला गुंतवावे
# तुमचं आमचं सेम असतं
# छोटी मालकीण
# दुहेरी
# नकुशी तरीही हवीहवीशी
# नशीबवान
# गं सहाजणी
# गोठ
# ललित २०५
# साथ दे तू मला
# साता जल्माच्या गाठी
# शतदा प्रेम करावे
# तुझ्या इश्काचा नादखुळा
# वैजू नंबर १
# नवे लक्ष्य
# प्रेमा तुझा रंग कसा
# प्रेमा तुझा रंग कसा २
# स्पेशल ५
# जय देवा श्री गणेशा
# दख्खनचा राजा जोतिबा
# श्री गुरुदेव दत्त
# विठू माऊली
# जय भवानी जय शिवाजी

===अनुवादित मालिका===
# ५ स्टार किचन
# देवांचे देव महादेव
# महाभारत
# श्री गणेश
# [[रामायण (मालिका)|रामायण]]
# [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]]

==कथाबाह्य कार्यक्रम==
# [[आता होऊ दे धिंगाणा]]
# [[भांडा सौख्य भरे]]
# [[मी होणार सुपरस्टार]]
# शिट्टी वाजली रे
# आता होऊन जाऊ द्या
# आम्ही ट्रॅव्हलकर
# कॉमेडी बिमेडी
# ढाबळ एक तास टाइमपास
# ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला
# एक टप्पा आऊट
# जोडी जमली रे
# जस्ट डान्स
# किचनची सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार
# महाराष्ट्राचा नच बलिये
# मंडळ भारी आहे
# नांदा सौख्य भरे
# पोटोबा प्रसन्न
# स्टार दरबार
# सून सासू सून
# सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी
# विकता का उत्तर?
# विसावा - एक घर मनासारखं
# झेप

==टीआरपी==
२०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा आणि वर्ष
!colspan=&quot;6&quot; | BARC AMAs
|-
!मेगा सिटी
!क्रमांक
!हिंदी भाषिक मार्केट
!क्रमांक
!भारत
!क्रमांक
|-
|आठवडा ३७, २०२१
|rowspan=&quot;23&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1539.19
|5
|1556.26
|10
|-
|आठवडा ३८, २०२१
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.06
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२१
|1517.06
|10
|-
|आठवडा ४६, २०२१
|1576.53
|5
|1601.66
|8
|-
|आठवडा ४७, २०२१
|1546.27
|5
|1568.70
|8
|-
|आठवडा ४८, २०२१
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.46
|10
|-
|आठवडा ४९, २०२१
|1552.12
|10
|-
|आठवडा १, २०२२
|1617.21
|10
|-
|आठवडा २, २०२२
|1534.71
|10
|-
|आठवडा ३, २०२२
|1513
|10
|-
|आठवडा ९, २०२२
|1471.21
|5
|1495.43
|8
|-
|आठवडा १०, २०२२
|1471.95
|5
|1497.25
|8
|-
|आठवडा ११, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1482.54
|9
|-
|आठवडा १२, २०२२
|1492.23
|10
|-
|आठवडा १३, २०२२
|1442.28
|10
|-
|आठवडा १४, २०२२
|1487.64
|5
|1517.08
|8
|-
|आठवडा १५, २०२२
|1341.36
|5
|1363.42
|8
|-
|आठवडा १६, २०२२
|1406.77
|5
|1424.58
|9
|-
|आठवडा १७, २०२२
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1416.39
|9
|-
|आठवडा १९, २०२२
|1350.4
|10
|-
|आठवडा २१, २०२२
|1381.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२२
|1480.72
|5
|1507.05
|8
|-
|आठवडा २३, २०२२
|1381.56
|5
|1405.59
|9
|-
|आठवडा २४, २०२२
|291.28
|5
|1474.45
|5
|1504.76
|9
|-
|आठवडा २५, २०२२
|287.99
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २८, २०२२
|rowspan=&quot;9&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1532.94
|9
|-
|आठवडा २९, २०२२
|1504.15
|8
|-
|आठवडा ३०, २०२२
|1440.66
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२२
|1514.69
|9
|-
|आठवडा ३२, २०२२
|1500.53
|5
|1523.61
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२२
|1565.54
|5
|1593.55
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२२
|1584.93
|5
|1609.75
|7
|-
|आठवडा ३५, २०२२
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1429.83
|10
|-
|आठवडा ३७, २०२२
|1626.5
|4
|1649.99
|6
|-
|आठवडा ३८, २०२२
|280.84
|5
|1565.88
|4
|1587.26
|6
|-
|आठवडा ३९, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1487.64
|5
|1509.02
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२२
|1550.58
|5
|1575.49
|7
|-
|आठवडा ४१, २०२२
|281.01
|5
|1572.55
|5
|1599.75
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२२
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1595.63
|5
|1616.71
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२२
|1562.95
|5
|1585.67
|7
|-
|आठवडा ४४, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1667.66
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२२
|1669.9
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२२
|293.21
|5
|1639.66
|5
|1660.83
|7
|-
|आठवडा ४७, २०२२
|288.15
|5
|1640.03
|5
|1662.68
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२२
|286.02
|5
|1651.62
|5
|1675.98
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२२
|284.08
|5
|1616.36
|5
|1643.6
|7
|-
|आठवडा ५०, २०२२
|298.07
|5
|1602
|5
|1627.25
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२२
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.69
|5
|1559
|8
|-
|आठवडा ५२, २०२२
|1585.68
|5
|1610.02
|8
|-
|आठवडा १, २०२३
|276.4
|5
|1596.73
|5
|1619.82
|7
|-
|आठवडा २, २०२३
|292.83
|4
|1624.55
|5
|1644.4
|7
|-
|आठवडा ३, २०२३
|314.32
|4
|1711.93
|5
|1732.54
|7
|-
|आठवडा ४, २०२३
|307.1
|4
|1630.69
|5
|1648.57
|7
|-
|आठवडा ५, २०२३
|303.49
|4
|1627.73
|5
|1646.8
|7
|-
|आठवडा ६, २०२३
|292.82
|4
|1603.74
|5
|1625.13
|7
|-
|आठवडा ७, २०२३
|298.62
|4
|1646.78
|5
|1672.17
|7
|-
|आठवडा ८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1222.15
|5
|1246.77
|8
|-
|आठवडा ९, २०२३
|290.3
|4
|1617.14
|4
|1638.73
|7
|-
|आठवडा १०, २०२३
|284.31
|5
|1583.58
|5
|1602.8
|8
|-
|आठवडा ११, २०२३
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.32
|5
|1583.43
|8
|-
|आठवडा १२, २०२३
|1586.79
|4
|1601.86
|7
|-
|आठवडा १३, २०२३
|1511.79
|4
|1526.8
|7
|-
|आठवडा १४, २०२३
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1404.25
|9
|-
|आठवडा २०, २०२३
|1379.8
|10
|-
|आठवडा २१, २०२३
|1336.04
|10
|-
|आठवडा २२, २०२३
|1432.9
|5
|1455.53
|9
|-
|आठवडा २३, २०२३
|286.07
|5
|1450.61
|5
|1475.28
|9
|-
|आठवडा २४, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1391.97
|5
|1413.13
|9
|-
|आठवडा २५, २०२३
|297.47
|5
|1508.04
|5
|1529.61
|8
|-
|आठवडा २६, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;7&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1508.18
|10
|-
|आठवडा २७, २०२३
|311.63
|5
|1586.14
|9
|-
|आठवडा २८, २०२३
|305.63
|5
|1576.27
|9
|-
|आठवडा २९, २०२३
|305.11
|4
|1604.36
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२३
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1538.86
|10
|-
|आठवडा ३१, २०२३
|1590.24
|10
|-
|आठवडा ३२, २०२३
|300.09
|4
|1560.37
|10
|-
|आठवडा ३३, २०२३
|312.78
|4
|1645.59
|5
|1666.5
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२३
|359.56
|2
|1773.39
|3
|1793.95
|5
|-
|आठवडा ३५, २०२३
|319.48
|3
|1637.29
|5
|1656.78
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२३
|342.24
|2
|1726.76
|4
|1749.07
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२३
|326.07
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1643.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२३
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1493.7
|10
|-
|आठवडा ३९, २०२३
|315.15
|5
|1606.96
|5
|1628.03
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२३
|371.71
|4
|1845.97
|3
|1868.71
|5
|-
|आठवडा ४१, २०२३
|354.49
|5
|1746.04
|4
|1765.6
|7
|-
|आठवडा ४२, २०२३
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1728.18
|4
|1748.5
|7
|-
|आठवडा ४३, २०२३
|1688.71
|5
|1709.19
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२३
|1688.53
|5
|1709
|8
|-
|आठवडा ४५, २०२३
|1688.86
|5
|1709.35
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२३
|314.47
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.99
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२३
|334.4
|5
|1761.59
|4
|1782.84
|6
|-
|आठवडा ४८, २०२३
|340.02
|5
|1774.83
|3
|1797.74
|5
|-
|आठवडा ४९, २०२३
|330.75
|3
|1733.14
|4
|1753.03
|6
|-
|आठवडा ५०, २०२३
|345.59
|4
|1748.28
|4
|1773.41
|6
|-
|आठवडा ५१, २०२३
|350.51
|4
|1787.22
|4
|1812.24
|6
|-
|आठवडा ५२, २०२३
|334.81
|4
|1720.19
|5
|1743.27
|7
|-
|आठवडा १, २०२४
|331.16
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1752.61
|8
|-
|आठवडा २, २०२४
|328.3
|4
|1692.61
|5
|1717.1
|8
|-
|आठवडा ३, २०२४
|335.95
|4
|1701.59
|4
|1727.75
|7
|-
|आठवडा ४, २०२४
|313.03
|4
|1595.58
|5
|1619.65
|7
|-
|आठवडा ५, २०२४
|324.83
|4
|1639.19
|4
|1663.48
|7
|-
|आठवडा ६, २०२४
|340.76
|4
|1699.56
|3
|1729.21
|5
|-
|आठवडा ७, २०२४
|335.94
|4
|1669.05
|3
|1697.39
|5
|-
|आठवडा ८, २०२४
|330.64
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1616.1
|7
|-
|आठवडा ९, २०२४
|328.81
|4
|1588.34
|5
|1609.17
|8
|-
|आठवडा १०, २०२४
|340.62
|4
|1674.46
|3
|1700.32
|5
|-
|आठवडा ११, २०२४
|362.68
|3
|1764.45
|3
|1793.48
|5
|-
|आठवडा १२, २०२४
|'''391.66'''
|1
|'''1917.04'''
|3
|'''1944.9'''
|5
|-
|आठवडा १३, २०२४
|343.27
|4
|1720.83
|5
|1745.54
|7
|-
|आठवडा १४, २०२४
|333.75
|4
|1678.56
|5
|1701.37
|7
|-
|आठवडा १५, २०२४
|324.31
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1661.26
|8
|-
|आठवडा १६, २०२४
|300.91
|4
|1466.09
|9
|-
|आठवडा १७, २०२४
|329.14
|4
|1473.76
|5
|1497.09
|8
|-
|आठवडा १८, २०२४
|313.84
|4
|1475.98
|5
|1503.38
|8
|-
|आठवडा १९, २०२४
|308.96
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1480.3
|8
|-
|आठवडा २०, २०२४
|290.19
|4
|1355.01
|10
|-
|आठवडा २१, २०२४
|303.99
|4
|1445.34
|9
|-
|आठवडा २२, २०२४
|310.75
|3
|1571.52
|5
|1599.8
|7
|-
|आठवडा २३, २०२४
|313.07
|3
|1467.74
|5
|1491.59
|7
|-
|आठवडा २४, २०२४
|331.61
|3
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1518.06
|9
|-
|आठवडा २५, २०२४
|318.92
|4
|1513.29
|5
|1534.75
|8
|-
|आठवडा २६, २०२४
|319.09
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1524.55
|10
|-
|आठवडा २७, २०२४
|313.37
|3
|1514.53
|9
|-
|आठवडा २८, २०२४
|318.09
|3
|1491.43
|5
|1518.17
|8
|-
|आठवडा २९, २०२४
|325
|4
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1577.98
|9
|-
|आठवडा ३०, २०२४
|335.81
|4
|1602.54
|9
|-
|आठवडा ३१, २०२४
|343.55
|3
|1689.2
|5
|1711.82
|7
|-
|आठवडा ३२, २०२४
|329.03
|4
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1621.83
|9
|-
|आठवडा ३३, २०२४
|310.4
|4
|1549.35
|9
|-
|आठवडा ३४, २०२४
|296.72
|5
|1498.66
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२४
|307.97
|5
|1681.19
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२४
|356.7
|3
|1797.18
|4
|1838.66
|6
|-
|आठवडा ३७, २०२४
|310
|5
|1611.89
|5
|1651.56
|8
|-
|आठवडा ३८, २०२४
|318.17
|4
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1715.5
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२४
|313.2
|5
|1661.08
|8
|-
|आठवडा ४०, २०२४
|307.53
|5
|1604.69
|8
|-
|आठवडा ४१, २०२४
|305.13
|5
|1589.28
|5
|1628.91
|8
|-
|आठवडा ४२, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1568.83
|5
|1595.94
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२४
|326.61
|4
|1675.11
|4
|1710.53
|6
|-
|आठवडा ४४, २०२४
|302.04
|4
|1605.42
|5
|1640.45
|7
|-
|आठवडा ४५, २०२४
|313.14
|4
|1632.44
|5
|1673.37
|7
|-
|आठवडा ४६, २०२४
|307.54
|4
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1660.51
|6
|-
|आठवडा ४७, २०२४
|329.8
|5
|1646.53
|4
|1679.54
|7
|-
|आठवडा ४८, २०२४
|325.14
|5
|1615.88
|4
|1661.67
|7
|-
|आठवडा ४९, २०२४
|339.07
|4
|1642.63
|5
|1686.13
|8
|-
|आठवडा ५०, २०२४
|320.93
|4
|1587.81
|5
|1634.79
|7
|-
|आठवडा ५१, २०२४
|326
|5
|1628.15
|5
|1672.89
|7
|-
|आठवडा ५२, २०२४
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1572
|5
|1610.61
|7
|-
|आठवडा ५३, २०२४
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1626.97
|8
|-
|आठवडा १, २०२५
|317.92
|5
|1550.38
|5
|1600.06
|7
|-
|आठवडा २, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1594.55
|9
|-
|आठवडा ३, २०२५
|1577.74
|8
|-
|आठवडा ४, २०२५
|307.77
|4
|1537.47
|9
|-
|आठवडा ५, २०२५
|292.2
|5
|1496.48
|9
|-
|आठवडा ६, २०२५
|328.06
|2
|1708.35
|4
|1757.59
|6
|-
|आठवडा ७, २०२५
|318.97
|5
|1629.34
|5
|1665.16
|7
|-
|आठवडा ८, २०२५
|293.83
|5
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1579.06
|8
|-
|आठवडा ९, २०२५
|305.16
|5
|1661.1
|9
|-
|आठवडा १०, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1578.58
|9
|-
|आठवडा ११, २०२५
|334.98
|4
|1678.36
|5
|1717.9
|7
|-
|आठवडा १२, २०२५
|rowspan=&quot;4&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|rowspan=&quot;12&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1544.6
|9
|-
|आठवडा १३, २०२५
|1557.77
|9
|-
|आठवडा १४, २०२५
|1566.95
|9
|-
|आठवडा १६, २०२५
|1414.68
|10
|-
|आठवडा १९, २०२५
|259.48
|5
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २२, २०२५
|287.04
|5
|-
|आठवडा २३, २०२५
|317.38
|5
|1535.46
|10
|-
|आठवडा २४, २०२५
|296.19
|5
|1506.47
|10
|-
|आठवडा २५, २०२५
|295.05
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|-
|आठवडा २७, २०२५
|310.54
|5
|1512.98
|10
|-
|आठवडा २८, २०२५
|rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1509.22
|10
|-
|आठवडा २९, २०२५
|1522.89
|10
|-
|आठवडा ३०, २०२५
|320.26
|5
|1590.29
|5
|1646.37
|8
|-
|आठवडा ३१, २०२५
|307.31
|5
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1586.19
|8
|-
|आठवडा ३२, २०२५
|329.73
|3
|1591.22
|5
|1658.19
|8
|-
|आठवडा ३३, २०२५
|292.68
|5
|rowspan=&quot;5&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1602.1
|8
|-
|आठवडा ३४, २०२५
|rowspan=&quot;3&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1551.73
|9
|-
|आठवडा ३५, २०२५
|1543.83
|8
|-
|आठवडा ३६, २०२५
|1633.16
|7
|-
|आठवडा ३७, २०२५
|291.62
|5
|1606.41
|9
|-
|आठवडा ३८, २०२५
|rowspan=&quot;16&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1571.52
|5
|1627.19
|8
|-
|आठवडा ३९, २०२५
|1561.74
|5
|1624.6
|7
|-
|आठवडा ४०, २०२५
|1630.86
|4
|1693.01
|6
|-
|आठवडा ४१, २०२५
|1613.67
|4
|1670.28
|6
|-
|आठवडा ४२, २०२५
|colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1534.91
|8
|-
|आठवडा ४३, २०२५
|1521.48
|5
|1576.6
|8
|-
|आठवडा ४४, २०२५
|rowspan=&quot;10&quot; colspan=&quot;2&quot; {{N/A}}
|1503.83
|9
|-
|आठवडा ४५, २०२५
|1486.77
|8
|-
|आठवडा ४६, २०२५
|1487.1
|9
|-
|आठवडा ४७, २०२५
|1494.08
|9
|-
|आठवडा ४८, २०२५
|1455.08
|9
|-
|आठवडा ४९, २०२५
|1419.06
|9
|-
|आठवडा ५०, २०२५
|1408.11
|8
|-
|आठवडा ५१, २०२५
|1456.51
|9
|-
|आठवडा ३, २०२६
|1352.26
|10
|-
|आठवडा ५, २०२६
|1283.81
|10
|}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]
[[वर्ग:स्टार प्रवाह]]</text>
      <sha1>e4vahjz1dvinmyk97lntk1pij2sjpd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>लहुजी राघोजी साळवे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63161</id>
    <revision>
      <id>2688911</id>
      <parentid>2688255</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <origin>2688911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7449" sha1="om742c29r5003xhero6x408e6ksvf16" xml:space="preserve">{{इतिहास लेखन}}
{{संदर्भहीन लेख}}
{{माहितीचौकट चळवळ चरित्र
| नाव = लहुजी राघोजी साळवे
| चित्र = 
| चित्र रुंदी = 
| चित्र शीर्षक = 
| जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]]
| जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]]
| मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]]
| मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]]
| संघटना =
| ग्रंथलेखन = 
| पुरस्कार = 
| स्मारके =  
| धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] 
| प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] 
| वडील नाव = राघोजी साळवे 
| आई नाव = विठाबाई साळवे
| पत्नी नाव = नाही
| स्वाक्षरी चित्र = 
| तळटिपा =  
}}
'''आद्यक्रांतीगुरू लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते. काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}}

[[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना &quot;राऊत&quot; ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}}

दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[बाळ गंगाधर टिळक]], [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]], [[गोपाळ गणेश आगरकर]], [[चापेकर बंधू]], क्रांतिभाऊ खरे, क्रांतिवीर नाना दरबारे, रावबहाद्दूर सदाशिवराव गोवंडे, नाना मोरोजी, क्रांतिवीर मोरो विठ्ठल बाळवेकर, क्रांतिवीर नाना छत्रे, महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}}

२० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला.   १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका  घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे) {{संदर्भ हवा}} येथे आहे.{{संदर्भ हवा}} .{{संदर्भ हवा}}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}}
[[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]]
[[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]]
[[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:दलित व्यक्ती]]</text>
      <sha1>om742c29r5003xhero6x408e6ksvf16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सुनील शेट्टी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63998</id>
    <revision>
      <id>2688967</id>
      <parentid>2332174</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T03:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AlphaVictorDelta0107</username>
        <id>158019</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2688967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3568" sha1="rpslcntplw5e0xpwyus08gd6fpx9q39" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट अभिनेता
| पार्श्वभूमी_रंग = silver
| नाव = सुनील शेट्टी
| चित्र = Sunil Shetty.jpg
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = सुनील शेट्टी
| पूर्ण_नाव = सुनील वीरप्प शेट्टी
| जन्म_दिनांक = ११ ऑगस्ट १९६१ 
| जन्म_स्थान = कर्नाटक, भारत 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| इतर_नावे = अन्ना 
| कार्यक्षेत्र = [[अभिनेता]]
| राष्ट्रीयत्व = भारतीय
| भाषा = हिंदी 
| कारकीर्द_काळ = 
| प्रमुख_नाटके = 
| प्रमुख_चित्रपट = भाई, हेरा फेरी, धडकन 
| प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = 
| पुरस्कार = फिल्मफेअर (सर्वोत्कृष्ट खलनायक) (२००१)
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव =  
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = [[अथिया शेट्टी]]
| संकेतस्थळ = 
| तळटिपा = 
}}
'''सुनील वीरप्प शेट्टी''' (जन्म - ११ ऑगस्ट १९६१) हा हिंदी चित्रपटातील अभिनेता,  निर्माता तसेच हॉटेल व्यावसायिक आहे. त्याने अनेक विनोदी तसेच एक्शन चित्रपटात भूमिका केल्या आहेत. दिलवाले, सपूत, हेर फेरी, मोहरा हे त्याचे प्रमुख चित्रपट आहेत. धडकन या चित्रपटातील खलनायकाच्या भूमिकेसाठी सुनीलला २००१ या वर्षीचा फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला होता. [[हेरा फेरी (चित्रपट)|हेरा फेरी]] चित्रपटातील 'श्याम' तसेच [[आवारा पागल दिवाना]] चित्रपटातील 'येडा अन्ना' या त्याच्या भूमिका लोकांनी विशेष पसंत केल्या. [[अक्षय कुमार]] सोबत त्याने अनेक चित्रपट केले व बहुदा सर्वच चित्रपट यशस्वी ठरले. अक्षय कुमार व सुनील शेट्टी या जोडीला भरपूर लोकप्रियता मिळाली.  

चित्रपट अभिनय खेरीज सुनील शेट्टी स्वतःचे उडपी खानावळ (रेस्तोरांत) व रेडीमेड कपड्यांचे दालन देखील चालवितो.  
{{विस्तार}}

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|शेट्टी, सुनील]]
[[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>rpslcntplw5e0xpwyus08gd6fpx9q39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64156</id>
    <revision>
      <id>2688891</id>
      <parentid>2655538</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेहमूद]] वरुन [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2655538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="di5r8fbk9kcdd6qusmzkvwxgkwlnidq" xml:space="preserve">{{विस्तार}}{{माहितीचौकट अभिनेता पुरस्कारासह
| नाव = मेहमूद
| चित्र =
|चित्र_रुंदी=150px
| चित्र_शीर्षक = मेहमूद
| जन्म_दिनांक =
| जन्म_स्थान = 
| कारकीर्द काळ = 
| आई_वडील =  
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| filmfareawards=  
| nationalfilmawards= 
}}
'''मेहमूद अली''' हा [[हिंदी चित्रपटसृष्टी]]तील अभिनेता होता.

[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|हिंदी चित्रपटअभिनेते]]</text>
      <sha1>di5r8fbk9kcdd6qusmzkvwxgkwlnidq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102255</id>
    <revision>
      <id>2688916</id>
      <parentid>2341809</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T17:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24679-89</username>
        <id>182431</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3028" sha1="8vxl52ef2ccp7kn9wvb2tc496g8gpqt" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[चित्र:IGNOUGATE.jpg|right|thumb|300px|इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठाचे  प्रवेशद्वार]]
'''इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ''' (रोमन लघुरूप: ''IGNOU'', ''इग्नू'') हे भारतीय संसदेच्या कायद्याद्वारे सप्टेंबर १९८५ मध्ये स्थापन करण्यात आलेले एक केंद्रीय विद्यापीठ आहे. याचे मुख्य कार्यालय नवी दिल्लीत मैदान गढी येथे आहे. हे जगातील सर्वात मोठे विद्यापीठ आहे, असे समजले जाते.  भारतातील व इतर ३३ देशांचे सुमारे ३० लाख विद्यार्थी या विद्यापीठात अध्ययन करतात. हे विद्यापीठ भारतामधील मुक्त व दूरस्थ शिक्षणाची सोय असलेले राष्ट्रीय केंद्र असून दूरस्थ शिक्षणात जगात अग्रेसर आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://josh18.in.com/hindi/yog-moneylife/573432/0|title=‘इग्नू’ दुनिया का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय है|access-date=१५ जनवेरी २००९|format=|publisher=जोश 18(हिंदी)|language=|archive-date=2010-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122084811/http://josh18.in.com/hindi/yog-moneylife/573432/0|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

शिक्षण व संशोधन याशिवाय विस्तार(?) व प्रशिक्षण(?) हे या विद्यापीठाच्या शैक्षणिक कार्याचा मुख्य आधार आहेत.(म्हणजे काय?)

पहा : [[गांधी नावाच्या संस्था]]

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्य दुवे ==
* [http://www.ignou.ac.in अधिकृत संकेतस्थळ]

{{भारतातील केंद्रिय विद्यापीठे}}

[[वर्ग:दिल्लीतील विद्यापीठे]]
[[वर्ग:भारतातील मुक्त विद्यापीठे]]
[[वर्ग:भारतातील आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठे]]
[[वर्ग:भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे]]</text>
      <sha1>8vxl52ef2ccp7kn9wvb2tc496g8gpqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सोरठ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104644</id>
    <revision>
      <id>2688908</id>
      <parentid>2679217</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T15:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gotitbro</username>
        <id>82745</id>
      </contributor>
      <comment>Undid ३ revisions from [[Special:Diff/2679215|2679215]] until [[Special:Diff/2679217|2679217]]</comment>
      <origin>2688908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2432" sha1="990286vob8ytzogw9u4qjdcnh1j2330" xml:space="preserve">{{बदल}}

'''धज''' ज्यांना '''राय दियाच''' म्हणून ओळखले जाते, ते एक सिंधी शासक ज्यांची कहाणी अजूनही [[सिंध|सिंधमध्ये]] प्रेमाने सांगितली जाते.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oEqFBQAAQBAJ&amp;pg=PA283&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgFEAM#v=onepage&amp;q=raja%20dhaj&amp;f=false|title=Mystic Melodies: Shah Abdul Latif Bhittai|last=SHAH|first=MUSHTAQ ALI|date=2014-11-13|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4969-9607-7|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IvIpDwAAQBAJ&amp;pg=PT115&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgGEAM|title=Half of What I Say|last=Menon|first=Anil|date=2017-09-30|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-85436-51-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MdMiAQAAMAAJ&amp;q=raja+dhaj&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgHEAM#raja%20dhaj|title=Man in India|last=Bahadur)|first=Sarat Chandra Roy (Rai|date=1991|publisher=A.K. Bose|language=en}}&lt;/ref&gt; त्याने '''सोरठ''' नावाच्या एका अतिशय सुंदर महिलेचे अपहरण केले होते. राजा धाजची कथा अजूनही [[हरियाणा]], [[राजस्थान]], [[गुजरात]] आणि [[सिंध|सिंधमध्ये]] खूप लोकप्रिय आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; सोरठ राय दियाच हा सिंधमधील रोहरी सुख्खरच्या स्थापनेपासूनच्या खऱ्या इतिहासावर आधारित एक अविस्मरणीय प्रणय आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सिंधी साहित्यिक]]
[[वर्ग:भारतीय साहित्य]]
[[वर्ग:भारतीय लोककथा]]</text>
      <sha1>990286vob8ytzogw9u4qjdcnh1j2330</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688909</id>
      <parentid>2688908</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T16:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Gotitbro|Gotitbro]] ([[User talk:Gotitbro|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:MasoomJi|MasoomJi]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले.</comment>
      <origin>2679217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1934" sha1="oz5a0mle6n8h5w4h7ir11e6nem6n7e5" xml:space="preserve">{{बदल}}
सोरठ (इ.स.पू. ५०० – इ.स.पू. ४००) ही इ.स.पू. ४५० ते इ.स.पू. ४०० पर्यंत, पहिला रोड़ सम्राट आणि रोड़ राजवंशाचा संस्थापक, महान धज याची पत्नी म्हणून रोड़ सम्राज्ञी होती. ती तिच्या पतीचा उत्तराधिकारी असलेल्या कुनकची आई होती.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oEqFBQAAQBAJ&amp;pg=PA283&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgFEAM#v=onepage&amp;q=raja%20dhaj&amp;f=false|title=Mystic Melodies: Shah Abdul Latif Bhittai|last=SHAH|first=MUSHTAQ ALI|date=2014-11-13|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4969-9607-7|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IvIpDwAAQBAJ&amp;pg=PT115&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgGEAM|title=Half of What I Say|last=Menon|first=Anil|date=2017-09-30|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-85436-51-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MdMiAQAAMAAJ&amp;q=raja+dhaj&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgHEAM#raja%20dhaj|title=Man in India|last=Bahadur)|first=Sarat Chandra Roy (Rai|date=1991|publisher=A.K. Bose|language=en}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सिंधी साहित्यिक]]
[[वर्ग:भारतीय साहित्य]]
[[वर्ग:भारतीय लोककथा]]</text>
      <sha1>oz5a0mle6n8h5w4h7ir11e6nem6n7e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688918</id>
      <parentid>2688909</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T18:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gotitbro</username>
        <id>82745</id>
      </contributor>
      <comment>i'm coming here from enwiki; that is a hoax that the sockpuppet had added to multiple wikis including here, he's been CU blocked there and will soon be globally locked (global sysops)</comment>
      <origin>2688918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2432" sha1="990286vob8ytzogw9u4qjdcnh1j2330" xml:space="preserve">{{बदल}}

'''धज''' ज्यांना '''राय दियाच''' म्हणून ओळखले जाते, ते एक सिंधी शासक ज्यांची कहाणी अजूनही [[सिंध|सिंधमध्ये]] प्रेमाने सांगितली जाते.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=oEqFBQAAQBAJ&amp;pg=PA283&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgFEAM#v=onepage&amp;q=raja%20dhaj&amp;f=false|title=Mystic Melodies: Shah Abdul Latif Bhittai|last=SHAH|first=MUSHTAQ ALI|date=2014-11-13|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4969-9607-7|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IvIpDwAAQBAJ&amp;pg=PT115&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgGEAM|title=Half of What I Say|last=Menon|first=Anil|date=2017-09-30|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-85436-51-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=MdMiAQAAMAAJ&amp;q=raja+dhaj&amp;dq=raja+dhaj&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjxx6C_8fyLAxUwzjgGHfkmM20Q6AF6BAgHEAM#raja%20dhaj|title=Man in India|last=Bahadur)|first=Sarat Chandra Roy (Rai|date=1991|publisher=A.K. Bose|language=en}}&lt;/ref&gt; त्याने '''सोरठ''' नावाच्या एका अतिशय सुंदर महिलेचे अपहरण केले होते. राजा धाजची कथा अजूनही [[हरियाणा]], [[राजस्थान]], [[गुजरात]] आणि [[सिंध|सिंधमध्ये]] खूप लोकप्रिय आहे.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; सोरठ राय दियाच हा सिंधमधील रोहरी सुख्खरच्या स्थापनेपासूनच्या खऱ्या इतिहासावर आधारित एक अविस्मरणीय प्रणय आहे.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:सिंधी साहित्यिक]]
[[वर्ग:भारतीय साहित्य]]
[[वर्ग:भारतीय लोककथा]]</text>
      <sha1>990286vob8ytzogw9u4qjdcnh1j2330</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मराठी ख्रिस्ती साहित्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125456</id>
    <revision>
      <id>2688985</id>
      <parentid>2328079</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <comment>/* */  मी लेखातील माहिती तटस्थ आणि विश्वकोशीय शैलीत मांडली, जीवनपरिचय, शिक्षण, साहित्यिक कार्य, संशोधन, पुरस्कार आणि व्यावसायिक कार्य यांसाठी स्वतंत्र विभाग तयार केले, तसेच लेखाला आवश्यक संदर्भ जोडण्याची रचना तयार केली. त्यामुळे लेख अधिक सुव्यवस्थित, वाचनीय आणि विकिपीडियाच्या निकषांनुसार सादर झाला.</comment>
      <origin>2688985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16699" sha1="etqsvihcqfk5go1tt9l60pk38m6i2rk" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.डॉ. विश्वास वळवी
डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील शिवपूर येथे झाला. त्यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी चळवळी, सामाजिक परिवर्तन आणि धर्मशास्त्र या विषयांवर लेखन व संशोधन केले आहे.
प्रारंभिक जीवन व शिक्षण
डॉ. वळवी हे नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर गावचे रहिवासी आहेत. त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (M.A.), राज्य पात्रता परीक्षा (SET) आणि पीएच.डी. (Ph.D.) पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. ते २०१६ ते २०२१ या कालावधीत कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ अंतर्गत सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभाग येथे राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य
डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य आणि समाजसुधारणा या विषयांवर संशोधनपर लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शोधनिबंधांचा समावेश आहे. त्यांनी इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र या क्षेत्रांत १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याची नोंद High Range Book of World Records या संस्थेने “Most Articles Published by a Research Scholar on History and Social Sciences” या शीर्षकाखाली केली आहे.
प्रकाशित पुस्तके
डॉ. वळवी यांची प्रकाशित पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:
मिशनरीच्या पाऊलखुणा
ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
इतिहास म्हणजे काय?
पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
मसीही धर्म का इतिहास
गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची
प्रकाशनाधीन पुस्तके
पंडिता रमाबाई : समाजसुधारणेचे नवपर्व
ख्रिस्ती साहित्य म्हणजे काय?
पुरस्कार व सन्मान
डॉ. वळवी यांना साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानासाठी विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:
भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार – Global Scholar Foundation
लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार – अल्फा ओमेगा ख्रिश्चन महासंघ
पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार – महाराष्ट्र अल्पसंख्यांक ख्रिस्ती विकास परिषद
विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक – Helping Hands Mission India
बहुजन समाजरत्न पुरस्कार – साप्ताहिक स्वराज्य आंदोलन व भारतीय पत्रकार परिषद
नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार – नक्षत्र काव्य व साहित्य मंच
सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३) – मराठी साहित्य मंडळ
आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार – साहित्य आणि संस्कृती अकादमी
संशोधक रत्न पुरस्कार – गुरु फाउंडेशन
छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार – आनंदी फाउंडेशन
संस्थात्मक सहभाग
डॉ. वळवी हे मराठी साहित्य क्षेत्रातील विविध संस्थांशी संलग्न आहेत. ते मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत.
व्यावसायिक कार्य
डॉ. वळवी सध्या calebinstitute.org, गुरुग्राम येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (Head of Bi-Vocational Department) म्हणूनही कार्य करतात.
वैचारिक दृष्टी
ग्रामीण पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात कार्यरत राहिलेल्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन व संशोधनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे. त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते:
“आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.”

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/amp/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>etqsvihcqfk5go1tt9l60pk38m6i2rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688986</id>
      <parentid>2688985</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — गुरूचा उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गुरूचा उकार|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2688986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16699" sha1="iy55azv2sddhmnhxkj5gvupvyrx64hr" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.डॉ. विश्वास वळवी
डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील शिवपूर येथे झाला. त्यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी चळवळी, सामाजिक परिवर्तन आणि धर्मशास्त्र या विषयांवर लेखन व संशोधन केले आहे.
प्रारंभिक जीवन व शिक्षण
डॉ. वळवी हे नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर गावचे रहिवासी आहेत. त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (M.A.), राज्य पात्रता परीक्षा (SET) आणि पीएच.डी. (Ph.D.) पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. ते २०१६ ते २०२१ या कालावधीत कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ अंतर्गत सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभाग येथे राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य
डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य आणि समाजसुधारणा या विषयांवर संशोधनपर लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शोधनिबंधांचा समावेश आहे. त्यांनी इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र या क्षेत्रांत १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याची नोंद High Range Book of World Records या संस्थेने “Most Articles Published by a Research Scholar on History and Social Sciences” या शीर्षकाखाली केली आहे.
प्रकाशित पुस्तके
डॉ. वळवी यांची प्रकाशित पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:
मिशनरीच्या पाऊलखुणा
ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
इतिहास म्हणजे काय?
पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
मसीही धर्म का इतिहास
गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची
प्रकाशनाधीन पुस्तके
पंडिता रमाबाई : समाजसुधारणेचे नवपर्व
ख्रिस्ती साहित्य म्हणजे काय?
पुरस्कार व सन्मान
डॉ. वळवी यांना साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानासाठी विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:
भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार – Global Scholar Foundation
लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार – अल्फा ओमेगा ख्रिश्चन महासंघ
पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार – महाराष्ट्र अल्पसंख्यांक ख्रिस्ती विकास परिषद
विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक – Helping Hands Mission India
बहुजन समाजरत्न पुरस्कार – साप्ताहिक स्वराज्य आंदोलन व भारतीय पत्रकार परिषद
नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार – नक्षत्र काव्य व साहित्य मंच
सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३) – मराठी साहित्य मंडळ
आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार – साहित्य आणि संस्कृती अकादमी
संशोधक रत्न पुरस्कार – गुरू फाउंडेशन
छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार – आनंदी फाउंडेशन
संस्थात्मक सहभाग
डॉ. वळवी हे मराठी साहित्य क्षेत्रातील विविध संस्थांशी संलग्न आहेत. ते मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत.
व्यावसायिक कार्य
डॉ. वळवी सध्या calebinstitute.org, गुरुग्राम येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (Head of Bi-Vocational Department) म्हणूनही कार्य करतात.
वैचारिक दृष्टी
ग्रामीण पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात कार्यरत राहिलेल्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन व संशोधनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे. त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते:
“आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.”

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/amp/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>iy55azv2sddhmnhxkj5gvupvyrx64hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688987</id>
      <parentid>2688986</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>139572</id>
      </contributor>
      <comment>दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>2688987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16695" sha1="cbz14tqaq1prl9lxqfgmu9by4qoeg6a" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.डॉ. विश्वास वळवी
डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील शिवपूर येथे झाला. त्यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी चळवळी, सामाजिक परिवर्तन आणि धर्मशास्त्र या विषयांवर लेखन व संशोधन केले आहे.
प्रारंभिक जीवन व शिक्षण
डॉ. वळवी हे नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर गावचे रहिवासी आहेत. त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (M.A.), राज्य पात्रता परीक्षा (SET) आणि पीएच.डी. (Ph.D.) पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. ते २०१६ ते २०२१ या कालावधीत कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ अंतर्गत सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभाग येथे राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य
डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य आणि समाजसुधारणा या विषयांवर संशोधनपर लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शोधनिबंधांचा समावेश आहे. त्यांनी इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र या क्षेत्रांत १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याची नोंद High Range Book of World Records या संस्थेने “Most Articles Published by a Research Scholar on History and Social Sciences” या शीर्षकाखाली केली आहे.
प्रकाशित पुस्तके
डॉ. वळवी यांची प्रकाशित पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:
मिशनरीच्या पाऊलखुणा
ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
इतिहास म्हणजे काय?
पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
मसीही धर्म का इतिहास
गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची
प्रकाशनाधीन पुस्तके
पंडिता रमाबाई : समाजसुधारणेचे नवपर्व
ख्रिस्ती साहित्य म्हणजे काय?
पुरस्कार व सन्मान
डॉ. वळवी यांना साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानासाठी विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:
भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार – Global Scholar Foundation
लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार – अल्फा ओमेगा ख्रिश्चन महासंघ
पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार – महाराष्ट्र अल्पसंख्यांक ख्रिस्ती विकास परिषद
विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक – Helping Hands Mission India
बहुजन समाजरत्न पुरस्कार – साप्ताहिक स्वराज्य आंदोलन व भारतीय पत्रकार परिषद
नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार – नक्षत्र काव्य व साहित्य मंच
सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३) – मराठी साहित्य मंडळ
आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार – साहित्य आणि संस्कृती अकादमी
संशोधक रत्न पुरस्कार – गुरू फाउंडेशन
छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार – आनंदी फाउंडेशन
संस्थात्मक सहभाग
डॉ. वळवी हे मराठी साहित्य क्षेत्रातील विविध संस्थांशी संलग्न आहेत. ते मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत.
व्यावसायिक कार्य
डॉ. वळवी सध्या calebinstitute.org, गुरुग्राम येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (Head of Bi-Vocational Department) म्हणूनही कार्य करतात.
वैचारिक दृष्टी
ग्रामीण पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात कार्यरत राहिलेल्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन व संशोधनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे. त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते:
“आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.”

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>cbz14tqaq1prl9lxqfgmu9by4qoeg6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688988</id>
      <parentid>2688987</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ मी या पानाचे शीर्षक अधिक योग्य आणि स्पष्ट करण्यासाठी त्यामध्ये बदल केला. तसेच व्याकरण व शब्दलेखनाच्या चुका दुरुस्त केल्या, मजकूर योग्य विभागांमध्ये मांडला, लेखाची रचना आणि वाचनीयता सुधारली, तसेच विश्वासार्ह संदर्भ जोडण्यासाठी आवश्यक जागा व स्वरूप तयार केले. या सुधारणांमुळे लेख अधिक अचूक, सुव्यवस्थित आणि विकिपीडियाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार झाला आहे.</comment>
      <origin>2688988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16680" sha1="r38279cf0n88s6udngm5otr408bpmxa" xml:space="preserve">&quot;डॉ.विश्वास वळवी&quot;संज्ञा:(मराठी ख्रिस्ती साहित्य)[ख्रिस्ती धर्म! [[मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक]] एका आदिवासी ख्रिस्ती साहित्यिकाचा परिचय:-(डॉ.विश्वास वळवी)
डॉ.विश्वास गोरखनाथ वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील शिवपूर येथे झाला. त्यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी चळवळी, सामाजिक परिवर्तन आणि धर्मशास्त्र या विषयांवर लेखन व संशोधन केले आहे.
प्रारंभिक जीवन व शिक्षण
डॉ.वळवी हे नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर गावचे रहिवासी आहेत.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (M.A.), राज्य पात्रता परीक्षा (SET) आणि पीएच.डी. (Ph.D.) पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. ते २०१६ ते २०२१ या कालावधीत कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ अंतर्गत सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभाग येथे राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य
डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य आणि समाजसुधारणा या विषयांवर संशोधनपर लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शोधनिबंधांचा समावेश आहे. त्यांनी इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र या क्षेत्रांत १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याची नोंद High Range Book of World Records या संस्थेने “Most Articles Published by a Research Scholar on History and Social Sciences” या शीर्षकाखाली केली आहे.
प्रकाशित पुस्तके
डॉ. वळवी यांची प्रकाशित पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:
मिशनरीच्या पाऊलखुणा
ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
इतिहास म्हणजे काय?
पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
मसीही धर्म का इतिहास
गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची
प्रकाशनाधीन पुस्तके
पंडिता रमाबाई : समाजसुधारणेचे नवपर्व
ख्रिस्ती साहित्य म्हणजे काय?
पुरस्कार व सन्मान
डॉ. वळवी यांना साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानासाठी विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही महत्त्वाचे पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:
भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार – Global Scholar Foundation
लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार – अल्फा ओमेगा ख्रिश्चन महासंघ
पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार – महाराष्ट्र अल्पसंख्यांक ख्रिस्ती विकास परिषद
विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक – Helping Hands Mission India
बहुजन समाजरत्न पुरस्कार – साप्ताहिक स्वराज्य आंदोलन व भारतीय पत्रकार परिषद
नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार – नक्षत्र काव्य व साहित्य मंच
सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३) – मराठी साहित्य मंडळ
आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार – साहित्य आणि संस्कृती अकादमी
संशोधक रत्न पुरस्कार – गुरू फाउंडेशन
छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार – आनंदी फाउंडेशन
संस्थात्मक सहभाग
डॉ. वळवी हे मराठी साहित्य क्षेत्रातील विविध संस्थांशी संलग्न आहेत. ते मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत.
व्यावसायिक कार्य
डॉ. वळवी सध्या calebinstitute.org, गुरुग्राम येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (Head of Bi-Vocational Department) म्हणूनही कार्य करतात.
वैचारिक दृष्टी
ग्रामीण पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात कार्यरत राहिलेल्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन व संशोधनाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे. त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते:
“आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.”

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>r38279cf0n88s6udngm5otr408bpmxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688991</id>
      <parentid>2688988</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ 

मी पृष्ठामध्ये पुढील सुधारणा केल्या:

शीर्षक &quot;डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी&quot; असे स्पष्ट केले.

माहिती शैक्षणिक आणि विश्वकोशीय शैलीत मांडली.

शिक्षण, संशोधन, पुस्तके, पुरस्कार आणि कार्यक्षेत्र यांचे स्वतंत्र विभाग केले.

व्याकरण, शब्दरचना आणि मांडणी सुधारली.

इंग्रजी शब्दांचे मराठी लिप्यंतरण केले.

लेख अधिक तटस्थ, सुसंगत आणि प्रेरणादायी बनवला.


यामुळे पृष्ठ अधिक वाचनीय, माहितीपूर्ण आणि विकिपीडिया शैलीशी सुसंगत झाले आहे.</comment>
      <origin>2688991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16584" sha1="4752g6cinrh1ue7yc2w8hiunkrtkgpp" xml:space="preserve">डॉ.विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१-जून १९८६)(मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक)(मराठी ख्रिस्ती साहित्य)(ख्रिस्ती धर्म) [मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक] एका आदिवासी ख्रिस्ती साहित्यिकाचा परिचय:-
प्रारंभिक जीवन व शिक्षण:-डॉ.विश्वास वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य:डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने &quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot; या विक्रमाखाली केली आहे.

प्रकाशित पुस्तके:-
* मिशनरीच्या पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* मसीही धर्म का इतिहास
* गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

पुरस्कार व सन्मान:-साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत :
* भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक रत्न पुरस्कार
* छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
* महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार

संस्थात्मक सहभाग:-डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.व्यावसायिक कार्य:-डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत.

वैचारिक दृष्टी:-ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>4752g6cinrh1ue7yc2w8hiunkrtkgpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688992</id>
      <parentid>2688991</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>फक्त नावात बदल करून पुन्हा टाकला आहे</comment>
      <origin>2688992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16300" sha1="3kmpo1shnuold3upg9i9z60r4w5gcs4" xml:space="preserve">डॉ.विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१-जून १९८६) (मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक)

प्रारंभिक जीवन व शिक्षण:-डॉ.विश्वास वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य:डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने &quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot; या विक्रमाखाली केली आहे.

प्रकाशित पुस्तके:-
* मिशनरीच्या पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* मसीही धर्म का इतिहास
* गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

पुरस्कार व सन्मान:-साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत :
* भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक रत्न पुरस्कार
* छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
* महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार

संस्थात्मक सहभाग:-डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.व्यावसायिक कार्य:-डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत.

वैचारिक दृष्टी:-ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>3kmpo1shnuold3upg9i9z60r4w5gcs4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688993</id>
      <parentid>2688992</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका */</comment>
      <origin>2688993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16380" sha1="9lkmcbzq77i4rs4bp7e4w4qxpmuvn6f" xml:space="preserve">डॉ.विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१-जून १९८६) (मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक)

प्रारंभिक जीवन व शिक्षण:-डॉ.विश्वास वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य:डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने &quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot; या विक्रमाखाली केली आहे.

प्रकाशित पुस्तके:-
* मिशनरीच्या पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* मसीही धर्म का इतिहास
* गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

पुरस्कार व सन्मान:-साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत :
* भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक रत्न पुरस्कार
* छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
* महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार

संस्थात्मक सहभाग:-डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.व्यावसायिक कार्य:-डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत.

वैचारिक दृष्टी:-ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा
* कामिल पारखे 
* डॉ.विश्वास वळवी 

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>9lkmcbzq77i4rs4bp7e4w4qxpmuvn6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688995</id>
      <parentid>2688993</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान */</comment>
      <origin>2688995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18186" sha1="at0mpzyw1wxyd2gixixg5d3hvwn2kpk" xml:space="preserve">डॉ.विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१-जून १९८६) (मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक)

प्रारंभिक जीवन व शिक्षण:-डॉ.विश्वास वळवी हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.
साहित्यिक व संशोधन कार्य:डॉ. वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने &quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot; या विक्रमाखाली केली आहे.

प्रकाशित पुस्तके:-
* मिशनरीच्या पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* मसीही धर्म का इतिहास
* गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

पुरस्कार व सन्मान:-साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत :
* भारतीय साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक रत्न पुरस्कार
* छत्रपती महाराष्ट्र पुरस्कार (२०२४)
* महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार

संस्थात्मक सहभाग:-डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.व्यावसायिक कार्य:-डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत.

वैचारिक दृष्टी:-ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.तसेच डॉ. विश्वास वळवी यांची पुस्तके इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, धर्मशास्त्र आणि समाजपरिवर्तन यांचा सखोल अभ्यास घडवून आणणारी महत्त्वपूर्ण साहित्यसंपदा आहे. मिशनरीच्या पाऊलखुणा आणि गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची ही पुस्तके मिशनरींच्या सेवाकार्याचा इतिहास उलगडून दाखवतात, तर ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय? आणि पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे हे ग्रंथ ख्रिस्ती विश्वास आणि बायबलमधील तत्त्वांची सुलभ ओळख करून देतात. इतिहास म्हणजे काय? हें पुस्तकं इतिहासाचा शास्त्रीय अभ्यासाला दिशा देतात. त्यांच्या साहित्यामुळे मराठी भाषेत संशोधनाधारित ख्रिस्ती व ऐतिहासिक साहित्याची भर पडली असून विद्यार्थी, संशोधक,धर्मशास्त्र अभ्यासक आणि सामान्य वाचकांसाठी ते मौल्यवान संदर्भग्रंथ ठरले आहेत.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा
* कामिल पारखे 
* डॉ.विश्वास वळवी 

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>at0mpzyw1wxyd2gixixg5d3hvwn2kpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688996</id>
      <parentid>2688995</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:30:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 2328079 by [[Special:Contributions/सांगकाम्या|सांगकाम्या]] ([[User talk:सांगकाम्या|talk]]) (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>2688996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9244" sha1="nntcww87ivew7jt3w2vem2qwgjjh3v4" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/amp/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>nntcww87ivew7jt3w2vem2qwgjjh3v4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688997</id>
      <parentid>2688996</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>139572</id>
      </contributor>
      <comment>दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v2.2.9s</comment>
      <origin>2688997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="feudtc78p650ftiyp3357s8zb24uv6j" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>feudtc78p650ftiyp3357s8zb24uv6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688998</id>
      <parentid>2688997</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>या पृष्ठामध्ये डॉ. विश्वास वळवी यांच्याविषयीची माहिती अधिक शैक्षणिक, तटस्थ आणि विश्वकोशीय शैलीत मांडण्यात आली आहे. शिक्षण, संशोधन, साहित्यिक कार्य, पुस्तके, पुरस्कार आणि व्यावसायिक योगदान यांचे स्वतंत्र विभाग तयार करून माहिती अधिक सुसंगत करण्यात आली. तसेच भाषाशुद्धी, मांडणी आणि संदर्भमूल्य वाढवून लेख अधिक वाचनीय व माहितीपूर्ण करण्यात आला.</comment>
      <origin>2688998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11126" sha1="0brpkjqjz3pmhq940c9msprp36muj4t" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.तसेच डॉ. विश्वास वळवी यांची पुस्तके इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, धर्मशास्त्र आणि समाजपरिवर्तन यांचा सखोल अभ्यास घडवून आणणारी महत्त्वपूर्ण साहित्यसंपदा आहे. मिशनरीच्या पाऊलखुणा आणि गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची ही पुस्तके मिशनरींच्या सेवाकार्याचा इतिहास उलगडून दाखवतात, तर ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय? आणि पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे हे ग्रंथ ख्रिस्ती विश्वास आणि बायबलमधील तत्त्वांची सुलभ ओळख करून देतात. इतिहास म्हणजे काय? हे पुस्तके इतिहासाच्या शास्त्रीय अभ्यासाला दिशा देतात. त्यांच्या साहित्यामुळे मराठी भाषेत संशोधनाधारित ख्रिस्ती व ऐतिहासिक साहित्याची भर पडली असून विद्यार्थी, संशोधक, धर्मशास्त्र अभ्यासक आणि सामान्य वाचकांसाठी ते मौल्यवान संदर्भग्रंथ ठरले आहेत.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा
डॉ.विश्वास वळवी 
कामिल पारखे 

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>0brpkjqjz3pmhq940c9msprp36muj4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688999</id>
      <parentid>2688998</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका */</comment>
      <origin>2688999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11126" sha1="hot8c87wgvxf16emn4cp2bnsolc3ifq" xml:space="preserve">'''मराठी ख्रिस्ती साहित्य''' ही संज्ञा [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]]धर्मीय [[मराठा|मराठ्यांनी]] लिहिलेल्या मराठी साहित्यास उद्देशून वापरली जाते.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्य लेखनाचा सुरुवातीचा काळ==
[[इ.स. १६१६]] साली फादर स्टीफन्स यांनी १०,९६२ ओव्यांचे 'ख्रिस्तपुराण' हे पुस्तक लिहिले. [[इ.स.चे १६ वे शतक|सोळाव्या शतकामध्ये]] फादर आंतुनिया साल्दाज आणि [[इ.स.चे १७ वे शतक|सतराव्या शतकामध्ये]] फादर जुवांव पेत्रोझ यांनी [[मराठी]]मध्ये काव्यलेखन केले. [[इ.स.चे १९ वे शतक|एकोणिसाव्या शतकामध्ये]] रेव्हरंड हरिपंत खिस्ती यांनी ओवीबद्ध 'ख्रिस्तचरित्र' लिहिले. बाबुराव पवार हे [[ख्रिस्ती|ख्रिस्ती समाजातले]] पहिले [[शाहीर]] होते. [[इ.स. १९१४]] साली रेव्हरंड भास्कर कृष्ण उजगरे यांनी 'वनवासी फूल', 'केवढे हे क्रौर्य' अशा कविता लिहिणाऱ्या [[नारायण वामन टिळक]] यांची कविता संपादित केली. [[इ.स. १९२०]] साली भास्करराव उजगरे यांनीच ना.वा. टिळकांची 'अभंगांजली' प्रकाशित केली. [[इ.स. १९३८|१९३८]] साली नारायण वामन टिळकांचा 'ख्रिस्तायन' हा ग्रंथ प्रकाशित झाला. या ग्रंथात एकूण शहात्तर अध्याय आहेत. पहिले साडेबारा अध्याय स्वतः रेव्हरंड टिळकांनी, शेवटचा अध्याय देवदत्त टिळकांनी आणि बाकी सर्व ख्रिस्तायन, लक्ष्मीबाई टिळकांनी लिहिले. [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली शाहू दगडोबा उजगरे या कवीचे 'नवे अंजन' हे खंडकाव्य प्रसिद्ध झाले. हे खंडकाव्य १२० श्लोकांचे असून दिंडी वृत्तामध्ये लिहिलेले आहे.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील  लेखिकांचे योगदान==
[[पंडिता रमाबाई|पंडिता रमाबाईंनी]] [[इ.स. १८८२]] साली 'स्त्रीधर्मनीती' नावाचे स्त्री जीवनाला मार्गदर्शक असे पुस्तक लिहिले. पंडिता रमाबाईंनी ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर [[बायबल]]चे मराठीत भाषांतरही केले. त्यानंतर त्यांनी 'इंग्लंडचा प्रवास' हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाचा पहिला भाग म्हणजे सदा पांडुरंग केळकर यांना लिहिलेले पत्र आहे तर दुसऱ्या भागात [[इंग्लंड]]मधील स्त्रीजीवनाचे वर्णन आहे. 'युनायटेड स्टेट्सची लोकस्थिती आणि प्रवासवर्णन' हे पुस्तकही रमाबाईंनी लिहिले. लक्ष्मीबाई टिळक यांनीही मराठी ख्रिस्ती साहित्य निर्मितीमध्ये भर घातलेली आहे. [[लक्ष्मीबाई टिळक]] या [[इ.स. १८९०|१८९०]] सालापर्यंत निरक्षर होत्या रेव्हरंड टिळकांनी त्यांना लिहायला वाचायला शिकविले. [[इ.स. १८९४]] साली लक्ष्मीबाई टिळकांची 'भरली घागर' ही पहिली कविता प्रसिद्ध झाली. लक्ष्मीबाईंनी [[स्मृतिचित्रे]] हे पुस्तकही लिहिले. रेव्हरंड ना.वा. टिळकांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे अपूर्ण राहिलेले 'ख्रिस्तायन'ही लक्ष्मीबाईंनी पूर्ण केले. रामकुंवर सूर्यवंशी यांचा 'मयूरपंख' हा कथासंग्रह [[इ.स. १९८०]] साली प्रकाशित झाला. या संग्रहात 'झुंज', 'बडी हवेली', 'भैरवाच्या परिसरात' यासारख्या एकूण आठ कथा आहेत. 'मयूरपंख' या पुस्तकाला [[रवींद्र पिंगे]] यांची प्रस्तावना आहे. रामकुंवर सूर्यवंशी यांनीच ख्रिस्तचरित्रावर आधारलेली दोन हजार ओव्यांची 'भक्तिमंगला' ही रचनाही केलेली आहे. [[अनुपमा उजगरे|अनुपमा उजगरे]] यांनी 'तुम्हाला काय वाटतं?'  या नावाचे सामाजिक व कौटुंबिक समस्यांवर आधारित सदर ज्ञानोदय या नियतकालिकातून लिहिले. उषा हरिश्चंद्र उजगरे यांचे 'एकेक वेस ओलांडताना' आणि डॉ. उषा विजय कोल्हटकर यांचे 'अमेरिका किती मोठी? किती छोटी?' ही पुस्तकेही महत्त्वाची आहेत. [[सिसिलिया कार्व्हालो]] यांचे 'उन्मेष', 'प्रकाशझोत', 'काठ' हे कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. 'पंडिता रमाबाई:व्यक्ती व वाङ्मय' हा त्यांचा प्रबंधही प्रकाशित आहे.तसेच डॉ. विश्वास वळवी यांची पुस्तके इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, धर्मशास्त्र आणि समाजपरिवर्तन यांचा सखोल अभ्यास घडवून आणणारी महत्त्वपूर्ण साहित्यसंपदा आहे. मिशनरीच्या पाऊलखुणा आणि गॉर्डन हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची ही पुस्तके मिशनरींच्या सेवाकार्याचा इतिहास उलगडून दाखवतात, तर ख्रिस्ती धर्म म्हणजे काय? आणि पवित्रशास्त्र आणि त्याची धर्मतत्त्वे हे ग्रंथ ख्रिस्ती विश्वास आणि बायबलमधील तत्त्वांची सुलभ ओळख करून देतात. इतिहास म्हणजे काय? हे पुस्तके इतिहासाच्या शास्त्रीय अभ्यासाला दिशा देतात. त्यांच्या साहित्यामुळे मराठी भाषेत संशोधनाधारित ख्रिस्ती व ऐतिहासिक साहित्याची भर पडली असून विद्यार्थी, संशोधक, धर्मशास्त्र अभ्यासक आणि सामान्य वाचकांसाठी ते मौल्यवान संदर्भग्रंथ ठरले आहेत.

==मराठी ख्रिस्ती साहित्यातील काही लेखक-लेखिका==

* श्यामसुंदर आढाव
* सुनील आढाव
* [[अनुपमा उजगरे|डॉ. अनुपमा उजगरे]]
* विजयानंद उजगरे
* देवदत्त कांबळे
* रॉक कार्व्हालो
* सिसिलिया कार्व्हालो
* इनास कून
* संपतकुमार गायकवाड
* अशोक टिळक 
* जोजेफ तुस्कानो
* फेलिक्स तुस्कानो
* अमृतराव त्रिभुवन
* इंदिरा त्रिभुवन
* कैतान दोडती
* [[हिलरी फर्नांडीस]]
* जयंत भांबळ
* सायमन मार्टिन
* प्रल्हाद शांतवन रणदिवे
* [[रमण रणदिवे]]
* जॉर्ज लोपीझ
* सुधीर शर्मा
*डॉ.विश्वास वळवी
*कामिल पारखे

== हे सुद्धा पहा ==
* [[मराठी ख्रिस्ती साहित्य संमेलन]]
* [https://www.bbc.com/marathi/india-48173162 नारायण वामन टिळक ते रेव्हरंड टिळक; विस्मृतीत गेलेल्या कवीचा प्रवास]

{{विस्तार}}
[[वर्ग:मराठी साहित्य]]
[[वर्ग:ख्रिश्चन धर्म]]</text>
      <sha1>hot8c87wgvxf16emn4cp2bnsolc3ifq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एका लग्नाची दुसरी गोष्ट</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127634</id>
    <revision>
      <id>2688932</id>
      <parentid>2636606</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2688932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14157" sha1="3nf0iv77nhml0vwzml7abw90ip4w1d0" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = एका लग्नाची दुसरी गोष्ट
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = [[श्रीरंग गोडबोले]]
| निर्मिती संस्था = इंडियन मॅजिक आय
| दिग्दर्शक = [[सतीश राजवाडे]]
| संवाद = मनस्विनी लता रवींद्र
| क्रियेटीव दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = १९२
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार रात्री ८.३० वाजता
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १६ जानेवारी २०१२
| शेवटचे प्रसारण = २५ ऑगस्ट २०१२
| आधी = [[उंच माझा झोका]]
| नंतर = [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]
| सारखे = [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
}}

'''एका लग्नाची दुसरी गोष्ट''' ही [[सतीश राजवाडे]] दिग्दर्शित [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रक्षेपित झालेली एक मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://divyamarathi.bhaskar.com/article/BOL-eka-lagnachi-dusari-gosht-zee-marathi-2668387.html | title = मुक्‍ता बर्वे- स्‍वप्‍नील जोशी यांची एका लग्‍नाची दुसरी गोष्‍ट ... | website = [[दिव्य मराठी]] | दिनांक = २३ डिसेंबर २०११ | ॲक्सेसदिनांक = ४ जुलै २०१२ }}&lt;/ref&gt;

== कथानक ==
घनश्याम श्रीपाद काळे आणि राधा महेश देसाई (विवाहोत्तर ''राधा घनश्याम काळे'') हे अनुक्रमे नायक व नायिका असलेल्या पात्रांभोवती मालिकेचे कथानक गुंफले आहे. घनश्याम आणि राधा सुरुवातीस एकमेकांना ओळखत नसतात. पेशाने घनश्याम सॉफ्टवेर अभियंता असतो, तर राधा चित्रकार असते.{{संदर्भ हवा}} दोघांचेही कुटुंबीय त्यांच्या लग्नासाठी स्थळे बघत असतात. घनश्याम व राधा या दोघांनाही लग्न करावेसे वाटत नसते; मात्र कुटुंबियांच्या नातेसंबंधांच्या दबावापुढे ते आपला विचार उघडपणे मांडू शकत नसतात.{{संदर्भ हवा}}

योगायोगाने काही गोष्टी अशा जुळून येतात, की घनश्याम व राधा यांची विवाह-टिपणे त्यांच्या कुटुंबियांच्या हाती लागतात व त्यातून त्या दोघांची भेट घडवून ''स्थळ बघण्याचा'' कार्यक्रम जुळवून आणला जातो. त्या दोघांनाही एकमेकांच्या लग्न न करण्याच्या इच्छेचा या भेटीमुळे उलगडा लागतो आणि त्यातून त्या दोघांना एक शक्कल सुचते. कुटुंबियांचे मन न मोडता, लग्न करण्याविषयीच्या त्यांच्या अपेक्षा पुऱ्या करण्यासाठी आधी एकमेकांशी लग्न करायचे; पण लग्नानंतर अल्पावधीतच घटस्फोट घेऊन मोकळे व्हायचे, असा त्या दोघांमध्ये ठराव ठरतो. त्यानुसार घनश्याम व राधा लग्नास संमती देतात. काळे आणि देसाई कुटुंबे त्यांचे लग्न थाटामाटात लावून देतात.

मात्र लग्नानंतर राधा काळे कुटुंबात आल्यानंतर, दोघे नकळत एकमेकांमध्ये गुंतत जातात. पण तरीही ठरवल्याप्रमाणे एकमेकांशी घटस्फोट घेण्याचे विचारही त्यांच्या मनी टिकून असल्यामुळे त्यांना पुढील काळात भावनिक आंदोलनांना तोंड द्यावे लागते. अखेरीस परिस्थितीस मिळालेल्या कलाटणीमुळे, तसेच कुटुंबियांच्या पूरक प्रयत्नांमुळेच घनश्याम व राधा दोघांनाही परस्परांविषयीच्या ओढीचा प्रामाणिक साक्षात्कार घडतो आणि ते दोघेही घटस्फोट न घेता संसारात सुखाने रमतात.

== कलाकार == 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! अभिनेता / अभिनेत्री !! भूमिका !! नाते / संदर्भ
|-
| [[स्वप्नील जोशी]] || घनःश्याम काळे || मुख्य भूमिका
|-
| [[मुक्ता बर्वे]] || राधा घनःश्याम काळे / राधा महेश देसाई || मुख्य भूमिका
|-
| [[विनय आपटे]] || महेश देसाई || राधाचे वडील
|-
| [[रेखा कामत]] || माई काळे || घनःश्यामची आजी
|-
| [[मोहन जोशी]] / [[विवेक लागू]] || श्रीपाद काळे || घनःश्यामचे वडील
|-
| [[इला भाटे]] || देवकी श्रीपाद काळे || घनःश्यामची आई
|-
| मिलिंद फाटक || वल्लभ काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|-
| मंजुषा गोडसे || वल्लरी वल्लभ काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|-
| सुनील अभ्यंकर || दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|-
| मोहित गोखले || ज्ञानेश दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|-
| [[लीना भागवत]] || सुप्रिया दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|-
| [[सुकन्या मोने]] || प्राची || महत्त्वाचे पात्र
|-
| [[उमेश कामत]] || अबीर रानडे || महत्त्वाचे पात्र
|-
| [[आसावरी जोशी]] || उल्का || महत्त्वाचे पात्र
|-
| [[स्पृहा जोशी]] || कुहू काळे || घनःश्यामची बहीण
|-
| [[सतीश तारे]] || माऊली || विनोदी / साहाय्यक भूमिका
|-
| [[हृषिकेश जोशी]] || श्री. सोनावणे || साहाय्यक भूमिका
|-
| [[संदीप पाठक]] || मानव गोखले || घनःश्यामचा मित्र
|-
| श्रीकर पित्रे || प्रभात || साहाय्यक भूमिका
|}

== पुनर्निर्मिती ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;width: 90%; margin-right: 0;&quot;
|- style=&quot;color:white&quot;
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| भाषा
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:25%;&quot;| नाव
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:20%;&quot;| प्रथम प्रसारण
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| वाहिनी
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| अंतिम प्रसारण
|-
| [[हिंदी]]
| चुपके चुपके
| ८ मे २०१७
| [[अँड टीव्ही]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mediainfoline.com/dailysoap/tvs-chupke-chupke-the-story-of-an-unusual-marriage-bound-by-a-contract |title=&amp; TV’s Chupke Chupke – The Story Of An Unusual Marriage... Bound By A Contract |work=Media Infoline |language=en}}&lt;/ref&gt;
| १५ सप्टेंबर २०१७
|}

== टीआरपी ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा
! rowspan=&quot;2&quot; | वर्ष
! rowspan=&quot;2&quot; | TAM TVT
! colspan=&quot;2&quot; | क्रमांक
! rowspan=&quot;2&quot; | संदर्भ
|-
! महाराष्ट्र/गोवा
! भारत
|-
|आठवडा १२
|२०१२
|०.७३
|३
|८५
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&amp;startperiod=24/10/2010&amp;endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&amp;startperiod=24/10/2010&amp;endperiod=30/10/2010}}&lt;/ref&gt;
|}

== निर्मिती ==
मालिकेच्या समाप्तीनंतरही त्याची लोकप्रियता प्रचंड होती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Eka-Lagnachi-Dusri-Goshtha-to-be-aired-as-mini-film/articleshow/18045602.cms? |title=Eka Lagnachi Dusri Goshtha to be aired as mini film |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |language=en}}&lt;/ref&gt; मालिकेची जोडी राधा आणि घनश्याम यांच्यातील प्रेमकथेचे खूप कौतुक झाले. स्पृहा जोशी साकारलेल्या कुहूपासून इला भाटे यांनी साकारलेल्या आईपर्यंत या शोमधील सर्व पात्रांना प्रेक्षकांनी भरभरून दाद दिली. मालिकेच्या लोकप्रियतेमुळे, झी मराठीने या मालिकेचे एका मिनी चित्रपटात रूपांतर केले आणि शोच्या स्मृतीत २० जानेवारी २०१३ रोजी प्रसारित केले, मिनी फिल्म '''एलदुगो- सिनेमॅटिक''' म्हणून ओळखली गेली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathimovieworld.com/news/eka-lagnachi-dusari-goshta-zee-marathi.php |title=Zee Marathi’s next ‘Eka Lagnachi Dusari Goshta’ |work=Marathi Movie World |language=en |access-date=2021-10-23 |archive-date=2021-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050910/https://marathimovieworld.com/news/eka-lagnachi-dusari-goshta-zee-marathi.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}}
* {{Cite web|url=http://www.zeemarathi.com/Zee_Serial.aspx?zsid=516|title=&quot;एका लग्नाची दुसरी गोष्ट&quot; - मालिकेचे पान|publisher=[[झी मराठी]]|access-date=2012-07-08|language=en|archive-date=2012-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615215109/http://www.zeemarathi.com/Zee_Serial.aspx?zsid=516|url-status=dead}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>3nf0iv77nhml0vwzml7abw90ip4w1d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688934</id>
      <parentid>2688932</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:34:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2688934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14803" sha1="qfx4i6tdvb68z0yy4s10dcs2gykio4i" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = एका लग्नाची दुसरी गोष्ट
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = [[श्रीरंग गोडबोले]]
| निर्मिती संस्था = इंडियन मॅजिक आय
| दिग्दर्शक = [[सतीश राजवाडे]]
| संवाद = मनस्विनी लता रवींद्र
| क्रियेटीव दिग्दर्शक = 
| सूत्रधार = 
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| पंच = 
| आवाज = 
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = 
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = १९२
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = 
| स्थळ = 
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार रात्री ८.३० वाजता
| वाहिनी = [[झी मराठी]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = १६ जानेवारी २०१२
| शेवटचे प्रसारण = २५ ऑगस्ट २०१२
| आधी = [[उंच माझा झोका]]
| नंतर = [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]]
| सारखे = [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]]
}}

'''एका लग्नाची दुसरी गोष्ट''' ही [[सतीश राजवाडे]] दिग्दर्शित [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रक्षेपित झालेली एक मालिका आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी | दुवा = http://divyamarathi.bhaskar.com/article/BOL-eka-lagnachi-dusari-gosht-zee-marathi-2668387.html | title = मुक्‍ता बर्वे- स्‍वप्‍नील जोशी यांची एका लग्‍नाची दुसरी गोष्‍ट ... | website = [[दिव्य मराठी]] | दिनांक = २३ डिसेंबर २०११ | ॲक्सेसदिनांक = ४ जुलै २०१२ }}&lt;/ref&gt;

== कथानक ==
घनश्याम श्रीपाद काळे आणि राधा महेश देसाई (विवाहोत्तर ''राधा घनश्याम काळे'') हे अनुक्रमे नायक व नायिका असलेल्या पात्रांभोवती मालिकेचे कथानक गुंफले आहे. घनश्याम आणि राधा सुरुवातीस एकमेकांना ओळखत नसतात. पेशाने घनश्याम सॉफ्टवेर अभियंता असतो, तर राधा चित्रकार असते.{{संदर्भ हवा}} दोघांचेही कुटुंबीय त्यांच्या लग्नासाठी स्थळे बघत असतात. घनश्याम व राधा या दोघांनाही लग्न करावेसे वाटत नसते; मात्र कुटुंबियांच्या नातेसंबंधांच्या दबावापुढे ते आपला विचार उघडपणे मांडू शकत नसतात.{{संदर्भ हवा}}

योगायोगाने काही गोष्टी अशा जुळून येतात, की घनश्याम व राधा यांची विवाह-टिपणे त्यांच्या कुटुंबियांच्या हाती लागतात व त्यातून त्या दोघांची भेट घडवून ''स्थळ बघण्याचा'' कार्यक्रम जुळवून आणला जातो. त्या दोघांनाही एकमेकांच्या लग्न न करण्याच्या इच्छेचा या भेटीमुळे उलगडा लागतो आणि त्यातून त्या दोघांना एक शक्कल सुचते. कुटुंबियांचे मन न मोडता, लग्न करण्याविषयीच्या त्यांच्या अपेक्षा पुऱ्या करण्यासाठी आधी एकमेकांशी लग्न करायचे; पण लग्नानंतर अल्पावधीतच घटस्फोट घेऊन मोकळे व्हायचे, असा त्या दोघांमध्ये ठराव ठरतो. त्यानुसार घनश्याम व राधा लग्नास संमती देतात. काळे आणि देसाई कुटुंबे त्यांचे लग्न थाटामाटात लावून देतात.

मात्र लग्नानंतर राधा काळे कुटुंबात आल्यानंतर, दोघे नकळत एकमेकांमध्ये गुंतत जातात. पण तरीही ठरवल्याप्रमाणे एकमेकांशी घटस्फोट घेण्याचे विचारही त्यांच्या मनी टिकून असल्यामुळे त्यांना पुढील काळात भावनिक आंदोलनांना तोंड द्यावे लागते. अखेरीस परिस्थितीस मिळालेल्या कलाटणीमुळे, तसेच कुटुंबियांच्या पूरक प्रयत्नांमुळेच घनश्याम व राधा दोघांनाही परस्परांविषयीच्या ओढीचा प्रामाणिक साक्षात्कार घडतो आणि ते दोघेही घटस्फोट न घेता संसारात सुखाने रमतात.

== कलाकार == 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:auto;&quot;
|-
! अभिनेता / अभिनेत्री !! भूमिका !! नाते / संदर्भ
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[स्वप्नील जोशी]] || घनःश्याम काळे || मुख्य भूमिका
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[मुक्ता बर्वे]] || राधा घनःश्याम काळे / राधा महेश देसाई || मुख्य भूमिका
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[विनय आपटे]] || महेश देसाई || राधाचे वडील
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[रेखा कामत]] || माई काळे || घनःश्यामची आजी
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[मोहन जोशी]] / [[विवेक लागू]] || श्रीपाद काळे || घनःश्यामचे वडील
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[इला भाटे]] || देवकी श्रीपाद काळे || घनःश्यामची आई
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| मिलिंद फाटक || वल्लभ काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| मंजुषा गोडसे || वल्लरी वल्लभ काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| सुनील अभ्यंकर || दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| मोहित गोखले || ज्ञानेश दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[लीना भागवत]] || सुप्रिया दिगंबर काळे || काळे कुटुंबातील सदस्य
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[सुकन्या मोने]] || प्राची || महत्त्वाचे पात्र
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[उमेश कामत]] || अबीर रानडे || महत्त्वाचे पात्र
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[आसावरी जोशी]] || उल्का || महत्त्वाचे पात्र
|- style=&quot;background-color:#FDF0F3;&quot;
| [[स्पृहा जोशी]] || कुहू काळे || घनःश्यामची बहीण
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[सतीश तारे]] || माऊली || विनोदी / साहाय्यक भूमिका
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[हृषिकेश जोशी]] || श्री. सोनावणे || साहाय्यक भूमिका
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| [[संदीप पाठक]] || मानव गोखले || घनःश्यामचा मित्र
|- style=&quot;background-color:#EBF3F9;&quot;
| श्रीकर पित्रे || प्रभात || साहाय्यक भूमिका
|}

== पुनर्निर्मिती ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;width: 90%; margin-right: 0;&quot;
|- style=&quot;color:white&quot;
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| भाषा
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:25%;&quot;| नाव
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:20%;&quot;| प्रथम प्रसारण
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| वाहिनी
! style=&quot;background:#7b0c0c; width:10%;&quot;| अंतिम प्रसारण
|-
| [[हिंदी]]
| चुपके चुपके
| ८ मे २०१७
| [[अँड टीव्ही]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mediainfoline.com/dailysoap/tvs-chupke-chupke-the-story-of-an-unusual-marriage-bound-by-a-contract |title=&amp; TV’s Chupke Chupke – The Story Of An Unusual Marriage... Bound By A Contract |work=Media Infoline |language=en}}&lt;/ref&gt;
| १५ सप्टेंबर २०१७
|}

== टीआरपी ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा
! rowspan=&quot;2&quot; | वर्ष
! rowspan=&quot;2&quot; | TAM TVT
! colspan=&quot;2&quot; | क्रमांक
! rowspan=&quot;2&quot; | संदर्भ
|-
! महाराष्ट्र/गोवा
! भारत
|-
|आठवडा १२
|२०१२
|०.७३
|३
|८५
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tvr Ratings from 24/10/2010 to 30/10/2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101118064119/http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&amp;startperiod=24/10/2010&amp;endperiod=30/10/2010|archive-date=2010-11-18|url=http://www.indiantelevision.com:80/tvr/telemeter/telechanneltam.php?ch=Zee+Marathi&amp;startperiod=24/10/2010&amp;endperiod=30/10/2010}}&lt;/ref&gt;
|}

== निर्मिती ==
मालिकेच्या समाप्तीनंतरही त्याची लोकप्रियता प्रचंड होती.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/Eka-Lagnachi-Dusri-Goshtha-to-be-aired-as-mini-film/articleshow/18045602.cms? |title=Eka Lagnachi Dusri Goshtha to be aired as mini film |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |language=en}}&lt;/ref&gt; मालिकेची जोडी राधा आणि घनश्याम यांच्यातील प्रेमकथेचे खूप कौतुक झाले. स्पृहा जोशी साकारलेल्या कुहूपासून इला भाटे यांनी साकारलेल्या आईपर्यंत या शोमधील सर्व पात्रांना प्रेक्षकांनी भरभरून दाद दिली. मालिकेच्या लोकप्रियतेमुळे, झी मराठीने या मालिकेचे एका मिनी चित्रपटात रूपांतर केले आणि शोच्या स्मृतीत २० जानेवारी २०१३ रोजी प्रसारित केले, मिनी फिल्म '''एलदुगो- सिनेमॅटिक''' म्हणून ओळखली गेली.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://marathimovieworld.com/news/eka-lagnachi-dusari-goshta-zee-marathi.php |title=Zee Marathi’s next ‘Eka Lagnachi Dusari Goshta’ |work=Marathi Movie World |language=en |access-date=2021-10-23 |archive-date=2021-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927050910/https://marathimovieworld.com/news/eka-lagnachi-dusari-goshta-zee-marathi.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}}
* {{Cite web|url=http://www.zeemarathi.com/Zee_Serial.aspx?zsid=516|title=&quot;एका लग्नाची दुसरी गोष्ट&quot; - मालिकेचे पान|publisher=[[झी मराठी]]|access-date=2012-07-08|language=en|archive-date=2012-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615215109/http://www.zeemarathi.com/Zee_Serial.aspx?zsid=516|url-status=dead}}

[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>qfx4i6tdvb68z0yy4s10dcs2gykio4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130485</id>
    <revision>
      <id>2688939</id>
      <parentid>2575737</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2688939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12911" sha1="qxzo2n6ys9679rwqsefgee811lvla8m" xml:space="preserve">{{Infobox Olympics India
|flagcaption=Flag of [[British Raj|India]]
|games=१९२४ उन्हाळी
|competitors= २ खेळांमध्ये ७ खेळाडू
|sports=
|flagbearer=
}}
[[फ्रांस]]च्या [[पॅरिस]] शहरात झालेल्या '''१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक''' मध्ये २ खेळांमधील १३ क्रिडाप्रकारांमध्ये भारताच्या ७ खेळाडूंनी भाग घेतला.

== ॲथलेटिक्स ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स}}

&lt;small&gt;''दिलेले क्रमांक हिट्स मधील आहेत''&lt;/small&gt;

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|क्रिडाप्रकार
!colspan=2|हीटस्
!colspan=2|उपउपांत्य फेरी
!colspan=2|उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|-
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
|-
|rowspan=2| [[जेम्स हॉल (ॲथलिट)|जेम्स हॉल]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| ११.३
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| २२.५
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[विलफ्रेड हिल्ड्रेथ]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[सी. के. लक्ष्मणन्]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ११० मीटर अडथळा|११० मी अडथळा]]
|colspan=2 align=center|ला/ना
|align=center| १६.४
|align=center| ५
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
|rowspan=3| [[टेरेन्स पीट]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ४०० मीटर|४०० मी]]
|align=center| ४९.८
|align=center| १ '''पा'''
|align=center| ५१.६
|align=center| ४
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[दलीप सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष लांब उडी|लांब उडी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| ६.६३५
|align=center| ३
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[महादेव सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष मॅरेथॉन|मॅरेथॉन]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center| ३:३७:३६.०
|align=center| २९
|-
|rowspan=3| [[पाला सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १५०० मीटर|१५०० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ६
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ५००० मीटर|५००० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| १०
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०००० मीटर|१०००० मी]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center colspan=2| पूर्ण करू शकला नाही
|}

== टेनिस ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस}}

; पुरूष

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|प्रकार
!१२८ जणांची फेरी
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left|अथर फायझी
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|कॉन्राड लँगार्ड|NOR|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-२, ६-३
|{{flagIOCathlete|ॲव्हगॉस्टस् झेरलेन्टिस|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ३-६, ६-१, ६-३, ३-६, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left|सईद हद्ज
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|आर. नोरिस विल्यम्स|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ०-६, २-६, १-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|रायमुंडो मोराल्स|ESP|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-४, ६-४
|{{flagIOCathlete|मॉरिस फेरीयर|SUI|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ५-७, ६-३, ६-१, ६-१
|{{flagIOCathlete|ॲन्थोनी विलार्ड|AUS|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-२, ३-६, २-६, ६-३
|{{flagIOCathlete|वॉटसन वॉशबर्न|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-४, ८-१०, ६-२
|{{flagIOCathlete|जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-४, ४-६, ५-७, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मॉरिस वान डेर फिन|NED|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-४, ६-१, ६-४
|{{flagIOCathlete|विन्सेंट रीचर्ड|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-८, ६-२, ४-६, ६-४, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
|{{flagIOCathlete|एरिक टेग्नर / &lt;br&gt; ऐनेर अलरिच|DEN|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ३-६, ४-६, ६-४, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकले नाही
|- align=center
|align=left| सईद मुहम्मद &lt;br&gt; डेविड रुत्नम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|जीन लाकोस्टे / &lt;br&gt; जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' २-६, २-६, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकले नाही
|}

; महिला

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - महिला एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|लेना वालाओरीटू-स्कारामागा|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-१, ३-६, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकली नाही
|}

; मिश्र

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - मिश्र दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मेरी वॉलीस / &lt;br&gt; एडवीन मॅक क्री|IRL|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ७-९, ६-४, ७-९
|colspan=4| पुढे जाऊ शकले नाहीत
|}

== संदर्भ ==
* [http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Official Olympic Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612020125/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm |date=2007-06-12 }}

[[वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळातील सहभागी देश|भारत]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२४]]</text>
      <sha1>qxzo2n6ys9679rwqsefgee811lvla8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688941</id>
      <parentid>2688939</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2688941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12951" sha1="pop4iosqurne2omcg3acbetzbrjooxl" xml:space="preserve">{{Infobox Olympics India
|flagcaption=Flag of [[British Raj|India]]
|games=१९२४ उन्हाळी
|competitors= २ खेळांमध्ये ७ खेळाडू
|sports=१३
|gold=०
|silver=०
|bronze=०
|flagbearer=
}}
[[फ्रांस]]च्या [[पॅरिस]] शहरात झालेल्या '''१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक''' मध्ये २ खेळांमधील १३ क्रिडाप्रकारांमध्ये भारताच्या ७ खेळाडूंनी भाग घेतला.

== ॲथलेटिक्स ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स}}

&lt;small&gt;''दिलेले क्रमांक हिट्स मधील आहेत''&lt;/small&gt;

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|क्रिडाप्रकार
!colspan=2|हीटस्
!colspan=2|उपउपांत्य फेरी
!colspan=2|उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|-
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
|-
|rowspan=2| [[जेम्स हॉल (ॲथलिट)|जेम्स हॉल]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| ११.३
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| २२.५
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[विलफ्रेड हिल्ड्रेथ]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[सी. के. लक्ष्मणन्]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ११० मीटर अडथळा|११० मी अडथळा]]
|colspan=2 align=center|ला/ना
|align=center| १६.४
|align=center| ५
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
|rowspan=3| [[टेरेन्स पीट]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ४०० मीटर|४०० मी]]
|align=center| ४९.८
|align=center| १ '''पा'''
|align=center| ५१.६
|align=center| ४
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[दलीप सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष लांब उडी|लांब उडी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| ६.६३५
|align=center| ३
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[महादेव सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष मॅरेथॉन|मॅरेथॉन]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center| ३:३७:३६.०
|align=center| २९
|-
|rowspan=3| [[पाला सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १५०० मीटर|१५०० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ६
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ५००० मीटर|५००० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| १०
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०००० मीटर|१०००० मी]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center colspan=2| पूर्ण करू शकला नाही
|}

== टेनिस ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस}}

; पुरूष

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|प्रकार
!१२८ जणांची फेरी
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left|अथर फायझी
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|कॉन्राड लँगार्ड|NOR|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-२, ६-३
|{{flagIOCathlete|ॲव्हगॉस्टस् झेरलेन्टिस|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ३-६, ६-१, ६-३, ३-६, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left|सईद हद्ज
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|आर. नोरिस विल्यम्स|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ०-६, २-६, १-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|रायमुंडो मोराल्स|ESP|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-४, ६-४
|{{flagIOCathlete|मॉरिस फेरीयर|SUI|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ५-७, ६-३, ६-१, ६-१
|{{flagIOCathlete|ॲन्थोनी विलार्ड|AUS|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-२, ३-६, २-६, ६-३
|{{flagIOCathlete|वॉटसन वॉशबर्न|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-४, ८-१०, ६-२
|{{flagIOCathlete|जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-४, ४-६, ५-७, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मॉरिस वान डेर फिन|NED|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-४, ६-१, ६-४
|{{flagIOCathlete|विन्सेंट रीचर्ड|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-८, ६-२, ४-६, ६-४, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
|{{flagIOCathlete|एरिक टेग्नर / &lt;br&gt; ऐनेर अलरिच|DEN|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ३-६, ४-६, ६-४, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकले नाही
|- align=center
|align=left| सईद मुहम्मद &lt;br&gt; डेविड रुत्नम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|जीन लाकोस्टे / &lt;br&gt; जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' २-६, २-६, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकले नाही
|}

; महिला

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - महिला एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|लेना वालाओरीटू-स्कारामागा|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-१, ३-६, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकली नाही
|}

; मिश्र

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - मिश्र दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मेरी वॉलीस / &lt;br&gt; एडवीन मॅक क्री|IRL|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ७-९, ६-४, ७-९
|colspan=4| पुढे जाऊ शकले नाहीत
|}

== संदर्भ ==
* [http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Official Olympic Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612020125/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm |date=2007-06-12 }}

[[वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळातील सहभागी देश|भारत]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२४]]</text>
      <sha1>pop4iosqurne2omcg3acbetzbrjooxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688942</id>
      <parentid>2688941</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पॅरामीटर</comment>
      <origin>2688942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12945" sha1="2a2kphmw7c8mk9oztzmhcq84x3ka4x2" xml:space="preserve">{{Infobox Olympics India
|flagcaption=Flag of [[British Raj|India]]
|games=१९२४ उन्हाळी
|competitors= २ खेळांमध्ये ७ खेळाडू
|sports=१३
|gold=0
|silver=0
|bronze=0
|flagbearer=
}}
[[फ्रांस]]च्या [[पॅरिस]] शहरात झालेल्या '''१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक''' मध्ये २ खेळांमधील १३ क्रिडाप्रकारांमध्ये भारताच्या ७ खेळाडूंनी भाग घेतला.

== ॲथलेटिक्स ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स}}

&lt;small&gt;''दिलेले क्रमांक हिट्स मधील आहेत''&lt;/small&gt;

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|क्रिडाप्रकार
!colspan=2|हीटस्
!colspan=2|उपउपांत्य फेरी
!colspan=2|उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|-
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
!निकाल
!क्रमांक
|-
|rowspan=2| [[जेम्स हॉल (ॲथलिट)|जेम्स हॉल]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| ११.३
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| २२.५
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[विलफ्रेड हिल्ड्रेथ]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ४
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[सी. के. लक्ष्मणन्]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ११० मीटर अडथळा|११० मी अडथळा]]
|colspan=2 align=center|ला/ना
|align=center| १६.४
|align=center| ५
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
|rowspan=3| [[टेरेन्स पीट]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०० मीटर|१०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष २०० मीटर|२०० मी]]
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ३
|align=center colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ४०० मीटर|४०० मी]]
|align=center| ४९.८
|align=center| १ '''पा'''
|align=center| ५१.६
|align=center| ४
|align=center colspan=4| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[दलीप सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष लांब उडी|लांब उडी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| ६.६३५
|align=center| ३
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[महादेव सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष मॅरेथॉन|मॅरेथॉन]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center| ३:३७:३६.०
|align=center| २९
|-
|rowspan=3| [[पाला सिंग]]
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १५०० मीटर|१५०० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| ६
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष ५००० मीटर|५००० मी]]
|colspan=4 align=center|ला/ना
|align=center| उपलब्ध नाही
|align=center| १०
|align=center colspan=2| पुढे जाऊ शकला नाही
|-
| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील ॲथलेटिक्स - पुरूष १०००० मीटर|१०००० मी]]
|colspan=6 align=center|ला/ना
|align=center colspan=2| पूर्ण करू शकला नाही
|}

== टेनिस ==
{{main|१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस}}

; पुरूष

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2|ॲथलिट
!rowspan=2|प्रकार
!१२८ जणांची फेरी
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left|अथर फायझी
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|कॉन्राड लँगार्ड|NOR|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-२, ६-३
|{{flagIOCathlete|ॲव्हगॉस्टस् झेरलेन्टिस|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ३-६, ६-१, ६-३, ३-६, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left|सईद हद्ज
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|आर. नोरिस विल्यम्स|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ०-६, २-६, १-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
|{{flagIOCathlete|रायमुंडो मोराल्स|ESP|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-२, ६-४, ६-४
|{{flagIOCathlete|मॉरिस फेरीयर|SUI|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ५-७, ६-३, ६-१, ६-१
|{{flagIOCathlete|ॲन्थोनी विलार्ड|AUS|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-२, ३-६, २-६, ६-३
|{{flagIOCathlete|वॉटसन वॉशबर्न|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-१, ६-४, ८-१०, ६-२
|{{flagIOCathlete|जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-४, ४-६, ५-७, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मॉरिस वान डेर फिन|NED|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''वि''' ६-४, ६-१, ६-४
|{{flagIOCathlete|विन्सेंट रीचर्ड|USA|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-८, ६-२, ४-६, ६-४, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकला नाही
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; मोहम्मद सलिम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
|{{flagIOCathlete|एरिक टेग्नर / &lt;br&gt; ऐनेर अलरिच|DEN|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ३-६, ४-६, ६-४, ४-६
|colspan=6| पुढे जाऊ शकले नाही
|- align=center
|align=left| सईद मुहम्मद &lt;br&gt; डेविड रुत्नम
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - पुरूष दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|जीन लाकोस्टे / &lt;br&gt; जीन बोरोट्रा|FRA|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' २-६, २-६, ३-६
|colspan=3| पुढे जाऊ शकले नाही
|}

; महिला

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!६४ जणांची फेरी
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - महिला एकेरी|एकेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|लेना वालाओरीटू-स्कारामागा|GRE|१९२४ उन्हाळी}}&lt;br&gt; '''प''' ६-१, ३-६, २-६
|colspan=5| पुढे जाऊ शकली नाही
|}

; मिश्र

{|class=wikitable style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
!rowspan=2| ॲथलीट
!rowspan=2|प्रकार
!३२ जणांची फेरी
!१६ जणांची फेरी
!उपउपांत्य फेरी
!उपांत्य फेरी
!colspan=2|अंतिम फेरी
|- style=&quot;font-size:95%&quot;
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!प्रतिस्पर्धी&lt;br/&gt;गुण
!क्रमांक
|- align=center
|align=left| सिडने जेकब &lt;br&gt; एन. पोली
|align=left| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - मिश्र दुहेरी|दुहेरी]]
| {{ला/ना|बाय}}
|{{flagIOCathlete|मेरी वॉलीस / &lt;br&gt; एडवीन मॅक क्री|IRL|१९२४ उन्हाळी}} &lt;br&gt; '''प''' ७-९, ६-४, ७-९
|colspan=4| पुढे जाऊ शकले नाहीत
|}

== संदर्भ ==
* [http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm Official Olympic Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612020125/http://www.la84foundation.org/5va/reports_frmst.htm |date=2007-06-12 }}

[[वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळातील सहभागी देश|भारत]]
[[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक खेळात भारत|१९२४]]</text>
      <sha1>2a2kphmw7c8mk9oztzmhcq84x3ka4x2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरफरोश (१९९९ हिंदी चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142768</id>
    <revision>
      <id>2688894</id>
      <parentid>2673913</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[सरफरोश (हिंदी चित्रपट)]] वरुन [[सरफरोश (१९९९ हिंदी चित्रपट)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2673913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="48abt2w6comjjaqkgzx97pmddit2zrc" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट चित्रपट
| नाव = सरफरोश 
| छायाचित्र = 
| चित्र रुंदी = 250 px
| चित्र शीर्षक = 
| निर्मिती वर्ष = १९९९
| भाषा = हिंदी 
| देश = भारत 
| निर्मिती = जॉन मॅथ्यू मॅटन
| दिग्दर्शन = जॉन मॅथ्यू मॅटन
| कथा = जॉन मॅथ्यू मॅटन
| पटकथा = 
| संवाद = 
| संकलन = 
| छाया = 
| कला = 
| गीते = 
| संगीत = [[जतिन-ललित]]
| ध्वनी = 
| पार्श्वगायन = 
| नृत्यदिग्दर्शन = 
| वेशभूषा = 
| रंगभूषा = 
| साहस दृष्ये = 
| ऍनिमेशन = 
| विशेष दृक्परिणाम = 
| प्रमुख कलाकार = [[आमिर खान]]&lt;br /&gt;[[सोनाली बेंद्रे]]&lt;br /&gt;[[मुकेश ऋषी]]&lt;br /&gt;[[नसिरुद्दीन शाह]]
| प्रदर्शन तारीख = ३० एप्रिल १९९९
| वितरक = 
| अवधी = १६६ मिनिटे
| पुरस्कार = 
| संकेतस्थळ दुवा = 
| तळटिपा = 
|imdb_id= 
}}
'''सरफरोश''' हा १९९९ साली प्रदर्शित झालेला एक [[बॉलिवूड|हिंदी चित्रपट]] आहे. जॉन मॅथ्यू मॅटनने दिग्दर्शन केलेल्या ह्या चित्रपटामध्ये [[आमिर खान]] व सोनाली बेंद्रे ह्यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. सरफरोशमध्ये [[मुंबई]]मधील एक तडफदार पोलीस अधिकाऱ्याची [[पाकिस्तान]]द्वारे [[भारत]]ामध्ये चालवल्या जात असलेल्या दहशतवादी कारवाया थांबवण्याची धडपड दाखवली आहे.

==कलाकार==
*[[आमिर खान]]
*[[सोनाली बेंद्रे]]
*[[मुकेश ऋषी]]
*[[नसिरुद्दीन शाह]]
*[[प्रदीप रावत (अभिनेता)|प्रदीप रावत]]
*[[गोविंद नामदेव]]
*[[राजेश जोशी (अभिनेता)|राजेश जोशी]]
*[[मकरंद देशपांडे]]
*[[स्मिता जयकर]]

==पुरस्कार==
===[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]]===
*[[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सर्वांगीण मनोरंजक चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट सर्वांगीण मनोरंजक चित्रपट]]
===[[फिल्मफेअर पुरस्कार]]===
*[[फिल्मफेअर सर्वोत्तम चित्रपट समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम चित्रपट (समीक्षक)]]

==बाह्य दुवे==
* {{IMDb title|0200087}}

[[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील हिंदी भाषेमधील चित्रपट]]</text>
      <sha1>48abt2w6comjjaqkgzx97pmddit2zrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅक्सीन बर्न्टसन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201664</id>
    <revision>
      <id>2688961</id>
      <parentid>2634183</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मॅक्सीन बर्नस्टन]] वरुन [[मॅक्सीन बर्न्टसन]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2634183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12959" sha1="g3hafp2vq8dfyvdog21gh19c0ajd5r8" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = मॅक्सीन बर्नसन
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = 
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ७ ऑक्टोबर १९३५
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| शिक्षण =
| कार्यक्षेत्र = 
| राष्ट्रीयत्व = 
| धर्म =
| भाषा = 
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = 
| विषय = 
| चळवळ = 
| संघटना =
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = 
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
डॉ. '''मॅक्सीन बर्नसन''' ([[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३५]]:[[एस्कनाबा]], [[मिशिगन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - हयात) या [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातल्या]] [[फलटण]] येथील प्रगत शिक्षण संस्थेच्या संस्थापिका होत. त्या फलटण, [[हैदराबाद]] आणि अमेरिकेत येथे वास्तव्य करतात. त्यांनी वयाच्या ८२व्या वर्षीही त्यांचे भाषा समृद्धी संशोधनाचे कार्य चालू ठेवले आहे.

डॉ. मॅक्सीन बर्नसन यांचा जन्म ७ ऑक्टोबर १९३५ला अमेरिकेतल्या मिशिगन राज्यातील एस्कनाबा येथे झाला. त्यांचे वडील [[नॉर्वे]]च्या तर आई [[फिनलंड]]च्या विस्थापित कुटुंबातून आल्या होत्या. [[मिनेसोटा]]च्या [[ऑग्सबर्ग कॉलेज]]मधून बी. ए. केल्यानंतर त्यांनी तेथील शाळेत एक वर्ष इंग्रजी शिकवले आणि त्यानंतर त्यांना [[न्यू यॉर्क]] येथील [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] इंग्रजी विषयात एम्. ए. करण्यासाठी [[वुड्रो विल्सन फेलोशिप]] मिळाली. पदवी मिळाल्यानंतर डॉ. बर्नस्टन यांनी [[आयोवा]]तील डेकोरा येथील ल्यूथर कॉलेजात दोन वर्षे इंग्रजी शिकवले.{{sfn|प्रशिसं}}{{sfn|सुतार, २०१८}}
 
बर्नस्टन १९६१ मध्ये प्रथम भारतात आल्या. त्यांनी दोन वर्षे हैदराबादच्या विवेकवर्धिनी कॉलेजात इंग्रजी शिकवले. त्यानंतर त्या अमेरिकेत परतल्या व तेथील [[पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठ|पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठात]] त्यांना भाषाशास्त्र व भारतीय भाषांमध्ये पीएच. डी. करण्यासाठी फेलोशिप मिळाली.{{sfn|प्रशिसं}}

१९६६ मध्ये बर्नसन यांना ''पश्चिम महाराष्ट्रातल्या फलटण तालुक्यातील मराठी बोलीमधील सामाजिक विविधता'' या विषयावर काम करण्यासाठी फुलब्राइट-हेज फेलोशिप मिळाली. पुढे त्यांना अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज कडून भारतात राहून काम पूर्ण करण्यासाठी फेलोशिपही मिळाली. १९७३ मध्ये त्यांची पीएच.डी. पूर्ण झाली.

भाषाशास्त्रातील संशोधनाबरोबरच डॉ. बर्नसन यांनी त्यांच्या स्नेही [[जाई निंबकर]] यांच्यासोबत अमराठी प्रौढांना मराठी शिकवण्यासाठी नऊ पुस्तकांच्या संचावर काम सुरू केले होते. या पुस्तकांमध्ये एक व्याकरणाचे पुस्तक व एक शब्दकोश यांचाही समावेश होता. १९७१ पासून त्यांनी दर वर्षाआड अमेरिकेत जाऊन असोसिएटेड कॉलेजेस ऑफ द मिडवेस्ट इंडिया स्टडीज प्रोग्रॅम अंतर्गत [[पुणे|पुण्यात]] येऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ''स्प्रिंग ओरिएन्टेशन कोर्स''मध्ये मराठी शिकवणे सुरू केले.{{sfn|प्रशिसं}} त्यासाठी त्यांनी ग्रामीण आणि शालाबाह्य मुलांसाठी रात्रीची शाळा काढली. या शाळेत मुलांप्रमाणेच स्त्रिया आणि प्रौढही येऊ लागले. सुरुवातीला मुलांना त्यांच्यात्यांच्या बोलीभाषेतून शिकलेली मुले पंचायतीच्या किंवा आणि नगरपालिकेच्या शाळेत जाण्यासाठी तयार झाली की त्यांना प्रमाण मराठी भाषा शिकवायची, अशा रीतेने मॅक्सीनबाईंनी हजारो मुलांना शिक्षणाची गोडी लावली. 

एकोणीसशेच्या सत्तरच्या दशकाच्या मध्यातून त्या प्रादेशिक भाषा शालेय शिक्षणाचे माध्यम म्हणून वापरण्याचा पुरस्कार करणारे लेख इंग्रजी व मराठी वर्तमानपत्रांतून लिहू लागल्या. त्या मराठी अभ्यास परिषदेच्या संस्थापकांपैकीही एक होत.

==प्रगत शिक्षण संस्थेची स्थापना==
१९७८ मध्ये डॉ. बर्नसन यांनी आपले अमेरिकन नागरिकत्व रद्द केले व त्या भारतीय नागरिक बनल्या. त्याच वर्षी आपल्या एका मैत्रिणीबरोबर त्यांनी फलटणच्या दलित वस्तीतील शालाबाह्य मुलांना अनौपचारिकरीत्या शिकवण्यास सुरुवात केली. याच कामाची परिणती पुढे हळूहळू प्रगत शिक्षण संस्थेच्या स्थापनेत झाली.

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* १९९३ साली डॉ. बर्नसन यांना त्यांच्या भाषा व शिक्षण क्षेत्रातील कामासाठी सातारा येथील अभिजात साहित्य संमेलनात गौरविण्यात आले. 
* सामाजिक क्षेत्रांमध्ये नाविन्यपूर्ण कामगिरी करण्याऱ्याव्यक्तींची आंतरराष्ट्रीय संस्था-अशोका फौंडेशनच्या- त्या आजीव सदस्य आहेत. 
* आपापल्या कार्यासाठी प्रसिद्ध पावलेल्या महाराष्ट्रीय महिलांच्या जीवनाची ओळख करून देणाऱ्या ‘डॉटर्स ऑफ महाराष्ट्र’ या पुस्तकातही डॉ. बर्नसन यांचा समावेश आहे. 
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==संदर्भसूची==
* {{संकेतस्थळ स्रोत
|दुवा= https://pssphaltan.org/peopledetail.php?peopleid=4f51c2989289c&amp;lang=Marathi
|title= प्रशिसं : प्रगत शिक्षण संस्था ह्या संस्थेच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्नसन ह्यांच्याविषयीची माहिती
|लेखक= 
|दिनांक= 
|प्रकाशक= https://pssphaltan.org
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक= 
}}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{संकेतस्थळ स्रोत 
|दुवा= https://www.bobhata.com/lifestyle/maxine-berntsen-and-her-love-marathi-language-1868
|title= डॉ. मॅक्सीन बर्नसन का झाल्या भारतीय ? कारण वाचून प्रत्येक मराठी माणसाला अभिमान वाटेल...
|लेखक= सुतार, सुप्रिया
|दिनांक= ०६ एप्रिल २०१८
|प्रकाशक= https://www.bobhata.com
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक=
}}
==बाह्य दुवे==
* [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/berntsen/ A Basic Marathi-English Dictionary] शिकागो विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्नसनकृत मराठी-इंग्लिश-शब्दकोश
* [https://pssphaltan.org/indexIE.php प्रगत शिक्षण-संस्था, फलटण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920104853/http://pssphaltan.org/indexIE.php |date=2018-09-20 }} ह्या संस्थेचे संकेतस्थळ (मराठी आवृत्ती)
* [http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF COLLAPSE AT THE FOUNDATION : A Study of Literacy among Third Standard Students in Western Maharashtr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240609161952/http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF |date=2024-06-09 }} मॅक्सीन बर्नसन ह्यांचा सर्वेक्षणावर आधारित निबंध


{{DEFAULTSORT:बर्नस्टन, मॅक्सीन}}
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ज्ञ]]</text>
      <sha1>g3hafp2vq8dfyvdog21gh19c0ajd5r8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688963</id>
      <parentid>2688961</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2688963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13266" sha1="i8ocmxnb86n7in3xapgcekpln17pw22" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = मॅक्सीन बर्न्टसन
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = 
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ७ ऑक्टोबर १९३५
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| शिक्षण =
| कार्यक्षेत्र = 
| राष्ट्रीयत्व = 
| धर्म =
| भाषा = 
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = 
| विषय = 
| चळवळ = 
| संघटना =
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = 
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
डॉ. '''मॅक्सीन बर्न्टसन'''&lt;ref&gt;https://www.pssphaltan.org/boardoftrustees/dr.-maxine-berntsen&lt;/ref&gt; ([[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३५]]:[[एस्कनाबा]], [[मिशिगन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - हयात) या [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातल्या]] [[फलटण]] येथील प्रगत शिक्षण संस्थेच्या संस्थापिका होत. त्या फलटण, [[हैदराबाद]] आणि अमेरिकेत येथे वास्तव्य करतात. त्यांनी वयाच्या ८२व्या वर्षीही त्यांचे भाषा समृद्धी संशोधनाचे कार्य चालू ठेवले आहे.

बर्न्टसन यांचा जन्म ७ ऑक्टोबर १९३५ला अमेरिकेतल्या मिशिगन राज्यातील एस्कनाबा येथे झाला. त्यांचे वडील [[नॉर्वे]]च्या तर आई [[फिनलंड]]हून स्थलांतरित कुटुंबातील होते. [[मिनेसोटा]]च्या [[ऑग्सबर्ग कॉलेज]]मधून बी.ए. केल्यानंतर त्यांनी तेथील शाळेत एक वर्ष इंग्लिश शिकवले आणि त्यानंतर त्यांना [[न्यू यॉर्क]] येथील [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] इंग्लिश विषयात एम.ए. करण्यासाठी [[वुड्रो विल्सन फेलोशिप]] मिळाली. पदवी मिळाल्यानंतर डॉ. बर्न्टसन यांनी [[आयोवा]]तील डेकोरा येथील ल्यूथर कॉलेजात दोन वर्षे इंग्लिश शिकवले.{{sfn|प्रशिसं}}{{sfn|सुतार, २०१८}}
 
बर्नस्टन १९६१ मध्ये प्रथम भारतात आल्या. त्यांनी दोन वर्षे [[हैदराबाद]]च्या [[विवेकवर्धिनी कॉलेज|विवेकवर्धिनी कॉलेजात]] इंग्लिश शिकवले. त्यानंतर त्या अमेरिकेत परतल्या व तेथील [[पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठ|पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठात]] त्यांना भाषाशास्त्र व भारतीय भाषांमध्ये पीएच. डी. करण्यासाठी फेलोशिप मिळाली.{{sfn|प्रशिसं}}

१९६६ मध्ये बर्न्टसन यांना ''पश्चिम महाराष्ट्रातल्या फलटण तालुक्यातील मराठी बोलीमधील सामाजिक विविधता'' या विषयावर काम करण्यासाठी फुलब्राइट-हेज फेलोशिप मिळाली. पुढे त्यांना [[अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज]] कडून भारतात राहून काम पूर्ण करण्यासाठी फेलोशिपही मिळाली. १९७३ मध्ये त्यांची पीएच.डी. पूर्ण झाली.

भाषाशास्त्रातील संशोधनाबरोबरच डॉ. बर्न्टसन यांनी त्यांच्या स्नेही [[जाई निंबकर]] यांच्यासोबत अमराठी प्रौढांना मराठी शिकवण्यासाठी नऊ पुस्तकांच्या संचावर काम सुरू केले होते. या पुस्तकांमध्ये एक व्याकरणाचे पुस्तक व एक शब्दकोश यांचाही समावेश होता. १९७१ पासून त्यांनी दर वर्षाआड अमेरिकेत जाऊन असोसिएटेड कॉलेजेस ऑफ द मिडवेस्ट इंडिया स्टडीज प्रोग्रॅम अंतर्गत [[पुणे|पुण्यात]] येऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ''स्प्रिंग ओरिएन्टेशन कोर्स''मध्ये मराठी शिकवणे सुरू केले.{{sfn|प्रशिसं}} त्यासाठी त्यांनी ग्रामीण आणि शालाबाह्य मुलांसाठी रात्रीची शाळा काढली. या शाळेत मुलांप्रमाणेच स्त्रिया आणि प्रौढही येऊ लागले. सुरुवातीला मुलांना त्यांच्यात्यांच्या बोलीभाषेतून शिकलेली मुले पंचायतीच्या किंवा आणि नगरपालिकेच्या शाळेत जाण्यासाठी तयार झाली की त्यांना प्रमाण मराठी भाषा शिकवायची, अशा रीतेने मॅक्सीनबाईंनी हजारो मुलांना शिक्षणाची गोडी लावली. 

एकोणीसशेच्या सत्तरच्या दशकाच्या मध्यातून त्या प्रादेशिक भाषा शालेय शिक्षणाचे माध्यम म्हणून वापरण्याचा पुरस्कार करणारे लेख इंग्रजी व मराठी वर्तमानपत्रांतून लिहू लागल्या. त्या मराठी अभ्यास परिषदेच्या संस्थापकांपैकीही एक होत.

==प्रगत शिक्षण संस्थेची स्थापना==
१९७८ मध्ये डॉ. बर्न्टसन यांनी आपले अमेरिकन नागरिकत्व सोडून दिले व त्या भारतीय नागरिक बनल्या. त्याच वर्षी आपल्या एका मैत्रिणीबरोबर त्यांनी फलटणच्या दलित वस्तीतील शालाबाह्य मुलांना अनौपचारिकरीत्या शिकवण्यास सुरुवात केली. याच कामाची परिणती पुढे हळूहळू प्रगत शिक्षण संस्थेच्या स्थापनेत झाली.

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* १९९३ साली डॉ. बर्न्टसन यांना त्यांच्या भाषा व शिक्षण क्षेत्रातील कामासाठी सातारा येथील अभिजात साहित्य संमेलनात गौरविण्यात आले. 
* सामाजिक क्षेत्रांमध्ये नाविन्यपूर्ण कामगिरी करण्याऱ्याव्यक्तींची आंतरराष्ट्रीय संस्था-अशोका फौंडेशनच्या- त्या आजीव सदस्य आहेत. 
* आपापल्या कार्यासाठी प्रसिद्ध पावलेल्या महाराष्ट्रीय महिलांच्या जीवनाची ओळख करून देणाऱ्या ‘डॉटर्स ऑफ महाराष्ट्र’ या पुस्तकातही डॉ. बर्न्टसन यांचा समावेश आहे. 
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==संदर्भसूची==
* {{संकेतस्थळ स्रोत
|दुवा= https://pssphaltan.org/peopledetail.php?peopleid=4f51c2989289c&amp;lang=Marathi
|title= प्रशिसं : प्रगत शिक्षण संस्था ह्या संस्थेच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांच्याविषयीची माहिती
|लेखक= 
|दिनांक= 
|प्रकाशक= https://pssphaltan.org
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक= 
}}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{संकेतस्थळ स्रोत 
|दुवा= https://www.bobhata.com/lifestyle/maxine-berntsen-and-her-love-marathi-language-1868
|title= डॉ. मॅक्सीन बर्न्टसन का झाल्या भारतीय ? कारण वाचून प्रत्येक मराठी माणसाला अभिमान वाटेल...
|लेखक= सुतार, सुप्रिया
|दिनांक= ०६ एप्रिल २०१८
|प्रकाशक= https://www.bobhata.com
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक=
}}

==बाह्य दुवे==
* [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/berntsen/ A Basic Marathi-English Dictionary] शिकागो विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसनकृत मराठी-इंग्लिश-शब्दकोश
* [https://pssphaltan.org/indexIE.php प्रगत शिक्षण-संस्था, फलटण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920104853/http://pssphaltan.org/indexIE.php |date=2018-09-20 }} ह्या संस्थेचे संकेतस्थळ (मराठी आवृत्ती)
* [http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF COLLAPSE AT THE FOUNDATION : A Study of Literacy among Third Standard Students in Western Maharashtr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240609161952/http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF |date=2024-06-09 }} मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांचा सर्वेक्षणावर आधारित निबंध

== संदर्भयादी ==
{{संदर्भ आणि नोंदी}}

{{DEFAULTSORT:बर्नस्टन, मॅक्सीन}}
[[वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>i8ocmxnb86n7in3xapgcekpln17pw22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688964</id>
      <parentid>2688963</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भयादी */</comment>
      <origin>2688964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13266" sha1="ry8l33jbm918wivs9jmfph4c9dvei5w" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = मॅक्सीन बर्न्टसन
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = 
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ७ ऑक्टोबर १९३५
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| शिक्षण =
| कार्यक्षेत्र = 
| राष्ट्रीयत्व = 
| धर्म =
| भाषा = 
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = 
| विषय = 
| चळवळ = 
| संघटना =
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = 
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
डॉ. '''मॅक्सीन बर्न्टसन'''&lt;ref&gt;https://www.pssphaltan.org/boardoftrustees/dr.-maxine-berntsen&lt;/ref&gt; ([[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३५]]:[[एस्कनाबा]], [[मिशिगन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - हयात) या [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातल्या]] [[फलटण]] येथील प्रगत शिक्षण संस्थेच्या संस्थापिका होत. त्या फलटण, [[हैदराबाद]] आणि अमेरिकेत येथे वास्तव्य करतात. त्यांनी वयाच्या ८२व्या वर्षीही त्यांचे भाषा समृद्धी संशोधनाचे कार्य चालू ठेवले आहे.

बर्न्टसन यांचा जन्म ७ ऑक्टोबर १९३५ला अमेरिकेतल्या मिशिगन राज्यातील एस्कनाबा येथे झाला. त्यांचे वडील [[नॉर्वे]]च्या तर आई [[फिनलंड]]हून स्थलांतरित कुटुंबातील होते. [[मिनेसोटा]]च्या [[ऑग्सबर्ग कॉलेज]]मधून बी.ए. केल्यानंतर त्यांनी तेथील शाळेत एक वर्ष इंग्लिश शिकवले आणि त्यानंतर त्यांना [[न्यू यॉर्क]] येथील [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] इंग्लिश विषयात एम.ए. करण्यासाठी [[वुड्रो विल्सन फेलोशिप]] मिळाली. पदवी मिळाल्यानंतर डॉ. बर्न्टसन यांनी [[आयोवा]]तील डेकोरा येथील ल्यूथर कॉलेजात दोन वर्षे इंग्लिश शिकवले.{{sfn|प्रशिसं}}{{sfn|सुतार, २०१८}}
 
बर्नस्टन १९६१ मध्ये प्रथम भारतात आल्या. त्यांनी दोन वर्षे [[हैदराबाद]]च्या [[विवेकवर्धिनी कॉलेज|विवेकवर्धिनी कॉलेजात]] इंग्लिश शिकवले. त्यानंतर त्या अमेरिकेत परतल्या व तेथील [[पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठ|पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठात]] त्यांना भाषाशास्त्र व भारतीय भाषांमध्ये पीएच. डी. करण्यासाठी फेलोशिप मिळाली.{{sfn|प्रशिसं}}

१९६६ मध्ये बर्न्टसन यांना ''पश्चिम महाराष्ट्रातल्या फलटण तालुक्यातील मराठी बोलीमधील सामाजिक विविधता'' या विषयावर काम करण्यासाठी फुलब्राइट-हेज फेलोशिप मिळाली. पुढे त्यांना [[अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज]] कडून भारतात राहून काम पूर्ण करण्यासाठी फेलोशिपही मिळाली. १९७३ मध्ये त्यांची पीएच.डी. पूर्ण झाली.

भाषाशास्त्रातील संशोधनाबरोबरच डॉ. बर्न्टसन यांनी त्यांच्या स्नेही [[जाई निंबकर]] यांच्यासोबत अमराठी प्रौढांना मराठी शिकवण्यासाठी नऊ पुस्तकांच्या संचावर काम सुरू केले होते. या पुस्तकांमध्ये एक व्याकरणाचे पुस्तक व एक शब्दकोश यांचाही समावेश होता. १९७१ पासून त्यांनी दर वर्षाआड अमेरिकेत जाऊन असोसिएटेड कॉलेजेस ऑफ द मिडवेस्ट इंडिया स्टडीज प्रोग्रॅम अंतर्गत [[पुणे|पुण्यात]] येऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ''स्प्रिंग ओरिएन्टेशन कोर्स''मध्ये मराठी शिकवणे सुरू केले.{{sfn|प्रशिसं}} त्यासाठी त्यांनी ग्रामीण आणि शालाबाह्य मुलांसाठी रात्रीची शाळा काढली. या शाळेत मुलांप्रमाणेच स्त्रिया आणि प्रौढही येऊ लागले. सुरुवातीला मुलांना त्यांच्यात्यांच्या बोलीभाषेतून शिकलेली मुले पंचायतीच्या किंवा आणि नगरपालिकेच्या शाळेत जाण्यासाठी तयार झाली की त्यांना प्रमाण मराठी भाषा शिकवायची, अशा रीतेने मॅक्सीनबाईंनी हजारो मुलांना शिक्षणाची गोडी लावली. 

एकोणीसशेच्या सत्तरच्या दशकाच्या मध्यातून त्या प्रादेशिक भाषा शालेय शिक्षणाचे माध्यम म्हणून वापरण्याचा पुरस्कार करणारे लेख इंग्रजी व मराठी वर्तमानपत्रांतून लिहू लागल्या. त्या मराठी अभ्यास परिषदेच्या संस्थापकांपैकीही एक होत.

==प्रगत शिक्षण संस्थेची स्थापना==
१९७८ मध्ये डॉ. बर्न्टसन यांनी आपले अमेरिकन नागरिकत्व सोडून दिले व त्या भारतीय नागरिक बनल्या. त्याच वर्षी आपल्या एका मैत्रिणीबरोबर त्यांनी फलटणच्या दलित वस्तीतील शालाबाह्य मुलांना अनौपचारिकरीत्या शिकवण्यास सुरुवात केली. याच कामाची परिणती पुढे हळूहळू प्रगत शिक्षण संस्थेच्या स्थापनेत झाली.

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* १९९३ साली डॉ. बर्न्टसन यांना त्यांच्या भाषा व शिक्षण क्षेत्रातील कामासाठी सातारा येथील अभिजात साहित्य संमेलनात गौरविण्यात आले. 
* सामाजिक क्षेत्रांमध्ये नाविन्यपूर्ण कामगिरी करण्याऱ्याव्यक्तींची आंतरराष्ट्रीय संस्था-अशोका फौंडेशनच्या- त्या आजीव सदस्य आहेत. 
* आपापल्या कार्यासाठी प्रसिद्ध पावलेल्या महाराष्ट्रीय महिलांच्या जीवनाची ओळख करून देणाऱ्या ‘डॉटर्स ऑफ महाराष्ट्र’ या पुस्तकातही डॉ. बर्न्टसन यांचा समावेश आहे. 
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==संदर्भसूची==
* {{संकेतस्थळ स्रोत
|दुवा= https://pssphaltan.org/peopledetail.php?peopleid=4f51c2989289c&amp;lang=Marathi
|title= प्रशिसं : प्रगत शिक्षण संस्था ह्या संस्थेच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांच्याविषयीची माहिती
|लेखक= 
|दिनांक= 
|प्रकाशक= https://pssphaltan.org
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक= 
}}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{संकेतस्थळ स्रोत 
|दुवा= https://www.bobhata.com/lifestyle/maxine-berntsen-and-her-love-marathi-language-1868
|title= डॉ. मॅक्सीन बर्न्टसन का झाल्या भारतीय ? कारण वाचून प्रत्येक मराठी माणसाला अभिमान वाटेल...
|लेखक= सुतार, सुप्रिया
|दिनांक= ०६ एप्रिल २०१८
|प्रकाशक= https://www.bobhata.com
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक=
}}

==बाह्य दुवे==
* [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/berntsen/ A Basic Marathi-English Dictionary] शिकागो विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसनकृत मराठी-इंग्लिश-शब्दकोश
* [https://pssphaltan.org/indexIE.php प्रगत शिक्षण-संस्था, फलटण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920104853/http://pssphaltan.org/indexIE.php |date=2018-09-20 }} ह्या संस्थेचे संकेतस्थळ (मराठी आवृत्ती)
* [http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF COLLAPSE AT THE FOUNDATION : A Study of Literacy among Third Standard Students in Western Maharashtr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240609161952/http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF |date=2024-06-09 }} मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांचा सर्वेक्षणावर आधारित निबंध

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:बर्नस्टन, मॅक्सीन}}
[[वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>ry8l33jbm918wivs9jmfph4c9dvei5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688965</id>
      <parentid>2688964</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* संदर्भ आणि नोंदी */</comment>
      <origin>2688965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13180" sha1="biehkfr559rnt028pme75rz778itcyp" xml:space="preserve">{{विस्तार}}
{{माहितीचौकट साहित्यिक
| नाव = मॅक्सीन बर्न्टसन
| चित्र = 
| चित्र_रुंदी = 
| चित्र_शीर्षक = 
| पूर्ण_नाव = 
| टोपण_नाव = 
| जन्म_दिनांक = ७ ऑक्टोबर १९३५
| जन्म_स्थान = 
| मृत्यू_दिनांक = 
| मृत्यू_स्थान = 
| शिक्षण =
| कार्यक्षेत्र = 
| राष्ट्रीयत्व = 
| धर्म =
| भाषा = 
| कार्यकाळ = 
| साहित्य_प्रकार = 
| विषय = 
| चळवळ = 
| संघटना =
| प्रसिद्ध_साहित्यकृती = 
| प्रभाव = 
| प्रभावित = 
| पुरस्कार = 
| वडील_नाव = 
| आई_नाव = 
| पती_नाव = 
| पत्नी_नाव = 
| अपत्ये = 
| स्वाक्षरी_चित्र = 
| संकेतस्थळ_दुवा = 
| तळटिपा = 
}}
डॉ. '''मॅक्सीन बर्न्टसन'''&lt;ref&gt;https://www.pssphaltan.org/boardoftrustees/dr.-maxine-berntsen&lt;/ref&gt; ([[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३५]]:[[एस्कनाबा]], [[मिशिगन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] - हयात) या [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातल्या]] [[फलटण]] येथील प्रगत शिक्षण संस्थेच्या संस्थापिका होत. त्या फलटण, [[हैदराबाद]] आणि अमेरिकेत येथे वास्तव्य करतात. त्यांनी वयाच्या ८२व्या वर्षीही त्यांचे भाषा समृद्धी संशोधनाचे कार्य चालू ठेवले आहे.

बर्न्टसन यांचा जन्म ७ ऑक्टोबर १९३५ला अमेरिकेतल्या मिशिगन राज्यातील एस्कनाबा येथे झाला. त्यांचे वडील [[नॉर्वे]]च्या तर आई [[फिनलंड]]हून स्थलांतरित कुटुंबातील होते. [[मिनेसोटा]]च्या [[ऑग्सबर्ग कॉलेज]]मधून बी.ए. केल्यानंतर त्यांनी तेथील शाळेत एक वर्ष इंग्लिश शिकवले आणि त्यानंतर त्यांना [[न्यू यॉर्क]] येथील [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] इंग्लिश विषयात एम.ए. करण्यासाठी [[वुड्रो विल्सन फेलोशिप]] मिळाली. पदवी मिळाल्यानंतर डॉ. बर्न्टसन यांनी [[आयोवा]]तील डेकोरा येथील ल्यूथर कॉलेजात दोन वर्षे इंग्लिश शिकवले.{{sfn|प्रशिसं}}{{sfn|सुतार, २०१८}}
 
बर्नस्टन १९६१ मध्ये प्रथम भारतात आल्या. त्यांनी दोन वर्षे [[हैदराबाद]]च्या [[विवेकवर्धिनी कॉलेज|विवेकवर्धिनी कॉलेजात]] इंग्लिश शिकवले. त्यानंतर त्या अमेरिकेत परतल्या व तेथील [[पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठ|पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठात]] त्यांना भाषाशास्त्र व भारतीय भाषांमध्ये पीएच. डी. करण्यासाठी फेलोशिप मिळाली.{{sfn|प्रशिसं}}

१९६६ मध्ये बर्न्टसन यांना ''पश्चिम महाराष्ट्रातल्या फलटण तालुक्यातील मराठी बोलीमधील सामाजिक विविधता'' या विषयावर काम करण्यासाठी फुलब्राइट-हेज फेलोशिप मिळाली. पुढे त्यांना [[अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडियन स्टडीज]] कडून भारतात राहून काम पूर्ण करण्यासाठी फेलोशिपही मिळाली. १९७३ मध्ये त्यांची पीएच.डी. पूर्ण झाली.

भाषाशास्त्रातील संशोधनाबरोबरच डॉ. बर्न्टसन यांनी त्यांच्या स्नेही [[जाई निंबकर]] यांच्यासोबत अमराठी प्रौढांना मराठी शिकवण्यासाठी नऊ पुस्तकांच्या संचावर काम सुरू केले होते. या पुस्तकांमध्ये एक व्याकरणाचे पुस्तक व एक शब्दकोश यांचाही समावेश होता. १९७१ पासून त्यांनी दर वर्षाआड अमेरिकेत जाऊन असोसिएटेड कॉलेजेस ऑफ द मिडवेस्ट इंडिया स्टडीज प्रोग्रॅम अंतर्गत [[पुणे|पुण्यात]] येऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ''स्प्रिंग ओरिएन्टेशन कोर्स''मध्ये मराठी शिकवणे सुरू केले.{{sfn|प्रशिसं}} त्यासाठी त्यांनी ग्रामीण आणि शालाबाह्य मुलांसाठी रात्रीची शाळा काढली. या शाळेत मुलांप्रमाणेच स्त्रिया आणि प्रौढही येऊ लागले. सुरुवातीला मुलांना त्यांच्यात्यांच्या बोलीभाषेतून शिकलेली मुले पंचायतीच्या किंवा आणि नगरपालिकेच्या शाळेत जाण्यासाठी तयार झाली की त्यांना प्रमाण मराठी भाषा शिकवायची, अशा रीतेने मॅक्सीनबाईंनी हजारो मुलांना शिक्षणाची गोडी लावली. 

एकोणीसशेच्या सत्तरच्या दशकाच्या मध्यातून त्या प्रादेशिक भाषा शालेय शिक्षणाचे माध्यम म्हणून वापरण्याचा पुरस्कार करणारे लेख इंग्रजी व मराठी वर्तमानपत्रांतून लिहू लागल्या. त्या मराठी अभ्यास परिषदेच्या संस्थापकांपैकीही एक होत.

==प्रगत शिक्षण संस्थेची स्थापना==
१९७८ मध्ये डॉ. बर्न्टसन यांनी आपले अमेरिकन नागरिकत्व सोडून दिले व त्या भारतीय नागरिक बनल्या. त्याच वर्षी आपल्या एका मैत्रिणीबरोबर त्यांनी फलटणच्या दलित वस्तीतील शालाबाह्य मुलांना अनौपचारिकरीत्या शिकवण्यास सुरुवात केली. याच कामाची परिणती पुढे हळूहळू प्रगत शिक्षण संस्थेच्या स्थापनेत झाली.

==सन्मान आणि पुरस्कार==
* १९९३ साली डॉ. बर्न्टसन यांना त्यांच्या भाषा व शिक्षण क्षेत्रातील कामासाठी सातारा येथील अभिजात साहित्य संमेलनात गौरविण्यात आले. 
* सामाजिक क्षेत्रांमध्ये नाविन्यपूर्ण कामगिरी करण्याऱ्याव्यक्तींची आंतरराष्ट्रीय संस्था-अशोका फौंडेशनच्या- त्या आजीव सदस्य आहेत. 
* आपापल्या कार्यासाठी प्रसिद्ध पावलेल्या महाराष्ट्रीय महिलांच्या जीवनाची ओळख करून देणाऱ्या ‘डॉटर्स ऑफ महाराष्ट्र’ या पुस्तकातही डॉ. बर्न्टसन यांचा समावेश आहे. 
==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
==संदर्भसूची==
* {{संकेतस्थळ स्रोत
|दुवा= https://pssphaltan.org/peopledetail.php?peopleid=4f51c2989289c&amp;lang=Marathi
|title= प्रशिसं : प्रगत शिक्षण संस्था ह्या संस्थेच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांच्याविषयीची माहिती
|लेखक= 
|दिनांक= 
|प्रकाशक= https://pssphaltan.org
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक= 
}}{{मृत दुवा|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{संकेतस्थळ स्रोत 
|दुवा= https://www.bobhata.com/lifestyle/maxine-berntsen-and-her-love-marathi-language-1868
|title= डॉ. मॅक्सीन बर्न्टसन का झाल्या भारतीय ? कारण वाचून प्रत्येक मराठी माणसाला अभिमान वाटेल...
|लेखक= सुतार, सुप्रिया
|दिनांक= ०६ एप्रिल २०१८
|प्रकाशक= https://www.bobhata.com
|ॲक्सेसदिनांक= २२ जानेवारी २०१९
|विदा संकेतस्थळ दुवा= 
|विदा दिनांक=
}}

==बाह्य दुवे==
* [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/berntsen/ A Basic Marathi-English Dictionary] शिकागो विद्यापीठाच्या संकेतस्थळावरील मॅक्सीन बर्न्टसनकृत मराठी-इंग्लिश-शब्दकोश
* [https://pssphaltan.org/indexIE.php प्रगत शिक्षण-संस्था, फलटण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920104853/http://pssphaltan.org/indexIE.php |date=2018-09-20 }} ह्या संस्थेचे संकेतस्थळ (मराठी आवृत्ती)
* [http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF COLLAPSE AT THE FOUNDATION : A Study of Literacy among Third Standard Students in Western Maharashtr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240609161952/http://www.ispepune.org.in/PDF%20ISSUE/2003/JISPE403/2036DOCU-1.PDF |date=2024-06-09 }} मॅक्सीन बर्न्टसन ह्यांचा सर्वेक्षणावर आधारित निबंध


{{DEFAULTSORT:बर्नस्टन, मॅक्सीन}}
[[वर्ग:मराठी शिक्षणतज्ज्ञ]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:सातारा जिल्हा]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>biehkfr559rnt028pme75rz778itcyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>व्यालमूर्ती</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202815</id>
    <revision>
      <id>2688994</id>
      <parentid>2055012</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brihaspati</username>
        <id>107141</id>
      </contributor>
      <comment>चित्र</comment>
      <origin>2688994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2391" sha1="0c9909vbvyu4t2fdpo33uxktfuc94tl" xml:space="preserve">[[चित्र:Markanda6.jpg|thumb|right|[[मार्कंडा]] येथील, वरून खाली या क्रमाने,-ध्यानस्थ शिव, गणपती,एक भग्‍नमूर्ती.शेजारी डावी-उजवीकडे व्यालमूर्ती.]]'''व्याल'''अथवा 'यली' हा पुरातन मंदिरांच्या [[शिल्पकला|शिल्पकलेत]] कोरल्या जाणारा एक काल्पनिक प्राणी आहे.[[भारत|भारतात]] बहुतेक पुरातन मंदिरातील कोरीवकामात हा आढळतो. त्याचे शरीर मानवाचे व डोके वेगळ्याच पशूचे अथवा शरीर घोड्याचे अथवा कोणत्याही पशूचे व डोके वेगळ्याच पशूचे असे कोरलेले असते.{{संदर्भ हवा}}व्यालमूर्ती ही साधारणतः कोरीव कामातच आढळते. [[वाघ|व्याघ्र]]व्याल (डोके वाघाचे), [[बकरी|अज]]व्याल (डोके बोकडाचे), [[घोडा|अश्व]]व्याल (डोके अश्वाचे) असे विविध प्रकार यात असतात.ही कल्पना शिल्पकारास [[गणपती|गजमुखावरून]] सुचली असेल असा अदमास आहे.{{व्यक्तिगत मत}} {{संदर्भ हवा}}

याचा वापर [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] मंदिरांच्या बांधकामात व्यापकपणे केलेला आढळतो.
[[चित्र:Sculpture of Yali at Warangal, Telangana.jpg|इवलेसे|वरंगल किल्ल्यावरील व्यालमूर्ती]]

{{विस्तार}}
==हे सुद्धा पहा==
* [[सुरसुंदरी]]
* [[खजुराहो]]
* [[मार्कंडा]]

[[वर्ग:शिल्पकला]]</text>
      <sha1>0c9909vbvyu4t2fdpo33uxktfuc94tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>शशिकला काकोडकर</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224639</id>
    <revision>
      <id>2688885</id>
      <parentid>2688875</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T13:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2688885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="mv7porcfx20k36to2krqcpwbaj83ahz" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
[[File:Shashikala Kakodkar.jpg|thumb|शशिकला काकोडकर]]

'''शशिकला काकोडकर''' (७ जानेवारी १९३५:[[पेडणे]], [[गोवा]], पोर्तुगीज भारत - २८ ऑक्टोबर २०१६:[[पणजी]], गोवा, भारत) या भारताच्या [[गोवा, दमण आणि दीव]] केंद्रशासित [[गोव्याचे मुख्यमंत्री|प्रदेशाच्या मुख्यमंत्री]] होत्या. या १२ ऑगस्ट १९७३ ते २७ एप्रिल १९७९ दरम्यान पदावर होत्या. या [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष|महाराष्ट्रवादी गोमांतक पक्षाच्या]] राजकारणी होत्या. त्या १९७२ आणि १९७७ मध्ये [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ|डिचोली विधानसभा मतदारसंघातून]] विजयी झाल्या होत्या.

काकोडकर यांचे वडील [[दयानंद बांदोडकर]] हे गोवा, दमण आणि दीवचे पहिले मुख्यमंत्री होते.

==संदर्भ==
{{संदर्भयादी}}
{{DEFAULTSORT:काकोडकर, शशिकला}}
[[वर्ग:गोव्याचे मुख्यमंत्री]]
[[वर्ग:इ.स. १९३५ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:महिला राजकारणी]]
[[वर्ग:डिचोलीचे आमदार]]</text>
      <sha1>mv7porcfx20k36to2krqcpwbaj83ahz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>हेमा उपाध्याय</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232402</id>
    <revision>
      <id>2688949</id>
      <parentid>2591863</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे</comment>
      <origin>2688949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14499" sha1="h75bdjoabbh6duum6xzwmla6podnct7" xml:space="preserve">[[चित्र:Hema Upadhyaydream a wish wish a dream Ivam.jpg|इवलेसे|हेमा उपाध्याय]]
'''[[हेमा उपाध्याय]]''' (जन्म: [[१९७२]] – मृत्यू: [[११ डिसेंबर]] [[२०१५]]) या [[मुंबई]]तील एक [[भारत|भारतीय]] कलाकार होत्या. त्या प्रामुख्याने [[छायाचित्रण]] आणि [[शिल्पकला]] संस्थापनांसाठी प्रसिद्ध होत्या. [[१९९८]] पासून ते २०१५ मधील त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्या कला क्षेत्रात सक्रिय होत्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/artist-hema-upadhyay-her-lawyer-found-dead-in-drain/article7983307.ece|title=Artist Hema Upadhyay, her lawyer found dead in drain|last=Mengle|first=Gautam S.|date=2015-12-13|work=द हिंदू|access-date=2018-08-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt;

== वैयक्तिक जीवन ==
हेमा हिराणी यांचा जन्म [[गुजरात]] मधील [[वडोदरा]] येथे झाला. लग्नापूर्वी त्यांचे आडनाव हिराणी असे होते. [[१९९२]] साली त्यांची भेट सहकारी कलाकार [[चिंतन उपाध्याय]] यांच्याशी झाली. १९९८ मध्ये त्यांनी लग्न केले आणि त्या मुंबईत स्थायिक झाल्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai/mumbai-bodies-of-artist-hema-upadhyay-her-lawyer-found-in-drain/story-GGiWlhOZ2HoNKqA1OGC2AL.html|title=Bodies of Mumbai artist Hema Upadhyay, her lawyer found in drain|date=2015-12-13|work=https://www.hindustantimes.com/|access-date=2018-08-25|language=en}}&lt;/ref&gt; परंतु, त्यांचे वैवाहिक जीवन जास्त काळ टिकू शकले नाही. [[२०१०]] मध्ये घटस्फोटासाठी अर्ज करण्यापूर्वी त्यांनी अनेक कला प्रदर्शनांमध्ये एकत्र काम केले होते. [[२०१४]] मध्ये त्यांना अधिकृतपणे घटस्फोट मिळाला. त्यानंतर चिंतन [[नवी दिल्ली|दिल्ली]]ला गेले आणि हेमा मुंबईतील [[जुहू]]-तारा रस्त्यावरील आपल्या फ्लॅटमध्ये राहू लागल्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.worldcat.org/title/indian-art-volume-33-here-and-now-young-voices-from-india/oclc/703599129&amp;referer=brief_results|title=Indian art. here and now: young voices from India. [Volume] 3/3 [Volume] 3/3|last=Vadehra Art Gallery|last2=Grosvenor Vadehra (Art Gallery : London|first2=England)|date=2006|publisher=Vadehra Art Gallery|isbn=8187737271|location=New Delhi|language=English}}&lt;/ref&gt;

== सुरुवातीचे कार्य ==
[[१९९४]] मध्ये गॅलरी केमॉल्ड (आता केमॉल्ड प्रेस्कॉट रोड, मुंबई) येथे हेमा यांचे 'स्वीट स्वीट मेमरीज' नावाचे पहिले एकल प्रदर्शन भरले होते. या प्रदर्शनात कागदावरील मिश्र माध्यमांच्या कलाकृतींचा समावेश होता. १९९८ मध्ये मुंबईत आल्यानंतर, त्यांनी स्वतःच्या स्थलांतराच्या अनुभवांना आणि कल्पनांना व्यक्त करण्यासाठी स्वतःच्या छायाचित्रांचा वापर करून या कलाकृती तयार केल्या होत्या.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.mfa.org/news/megacities|title=Megacities Asia Takes Over Museum of Fine Arts, Boston, and Beyond with Immersive Sculptures and Installations|date=2016-03-23|work=Museum of Fine Arts, Boston|access-date=2018-08-25|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[२००१]] मध्ये हेमा यांनी 'आर्टस्पेस' ([[सिडनी]]) आणि 'इन्स्टिट्यूट ऑफ मॉडर्न आर्ट' ([[ब्रिस्बेन]], [[ऑस्ट्रेलिया]]) येथे आपले पहिले आंतरराष्ट्रीय एकल प्रदर्शन केले. तिथे त्यांनी 'द निंफ अँड द ॲडल्ट' ही कलाकृती सादर केली, जी नंतर [[नवी दिल्ली]]तील १० व्या आंतरराष्ट्रीय त्रैवार्षिक प्रदर्शनातही दाखवली गेली. या कलाकृतीत त्यांनी गॅलरीमध्ये हजारो हुबेहूब झुरळे तयार करून ठेवली होती, ज्याद्वारे लष्करी कारवाई आणि युद्धाच्या विदारक परिणामांकडे दर्शकांचे लक्ष वेधण्याचा त्यांचा उद्देश होता.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.ndtv.com/mumbai-news/bodies-of-artist-hema-upadhyay-her-lawyer-found-in-mumbai-drain-1254383|title=Bodies Of Artist Hema Upadhyay, Her Lawyer Found In Mumbai Drain|work=NDTV.com|access-date=2018-08-25}}&lt;/ref&gt;

== संग्रहालय प्रदर्शन ==
[[२००४]] पासून हेमा उपाध्याय यांनी जगभरातील अनेक नामांकित संग्रहालयांमध्ये आपल्या कलाकृतींचे प्रदर्शन केले. यामध्ये [[बीजिंग]]मधील 'उलेन्स सेंटर फॉर कंटेंपररी आर्ट', [[कॅनबेरा]] येथील 'नॅशनलポート्रेट गॅलरी' (ऑस्ट्रेलिया), 'सेंटर पाँपिडू' ([[पॅरिस]], [[फ्रान्स]]), 'म्युझियम ऑन द सीम' ([[जेरुसलेम]], [[इस्रायल]]), 'मॅक्रो म्युझियम' ([[रोम]], [[इटली]]), 'IVAM' ([[वलेन्सिया]], [[स्पेन]]), 'मार्ट म्युझियम' (इटली), 'मोरी कला संग्रहालय' ([[तोक्यो]], [[जपान]]), 'हँगर बिकोका' ([[मिलान]], इटली), 'शिकागो सांस्कृतिक केंद्र' ([[शिकागो]], [[अमेरिका]]), 'इकोले नॅशनल सुपेरियर डेस बोक्स-आर्ट्स' (पॅरिस), 'फुकुओका आशियाई कला संग्रहालय' ([[फुकुओका]], जपान), 'जपान फाउंडेशन' (तोक्यो) आणि 'हेनी ऑनस्टॅड कुन्स्टसेंटर' ([[ओस्लो]], [[नॉर्वे]]) यांचा समावेश आहे. २०१५ मध्ये त्यांच्या निधनानंतर काही महिन्यांनी, त्यांचे काम [[बोस्टन]] येथील 'म्युझियम ऑफ फाईन आर्ट्स'मध्ये &quot;मेगासिटीज एशिया&quot; या संकल्पनेखाली प्रदर्शित करण्यात आले होते.

== निवडक एकल प्रदर्शने ==
{{columns-list|colwidth=30em|
* २०१२ — अतिरिक्त सामान्य — ललित कला शाखा ([[महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ|एमएसयू]]), [[वडोदरा]] आणि वढेरा आर्ट गॅलरी, [[नवी दिल्ली]]
* २०१२ — म्यूट मायग्रेशन्स — आर्ट गॅलरी ऑफ न्यू साउथ वेल्स, [[सिडनी]], [[ऑस्ट्रेलिया]]
* २०११-१२ — प्रिन्सेस रस्टेड बेल्ट — स्टुडिओ ला सिट्टा, [[व्हेरोना]], [[इटली]]
* २०११ — मॉडर्नायझेशन — एस्पेस टोपोग्राफी डे ल'आर्ट, फेस्टिव्हल डी'ऑतोमने, [[पॅरिस]]
* २००९ — व्हेअर द बी सक्स, देअर सक आय — मॅक्रो म्युझियम (पुनर्स्थापना), [[रोम]], इटली
* २००८-०९ — युवर ट्रूली — गॅलरी नेचर मॉर्ट, [[नवी दिल्ली]]
* २००८ — युनिव्हर्स टायफून — सिंगापूर टायलर प्रिंट इन्स्टिट्यूट, [[सिंगापूर]]
* २००४ — अंडरनेथ — गॅलरी केमॉल्ड, [[मुंबई]]
* २००१-०२ — द निंफ अँड द ॲडल्ट — इन्स्टिट्यूट ऑफ मॉडर्न आर्ट, [[ब्रिस्बेन]]
* २००१ — स्वीट स्वीट मेमरीज — गॅलरी केमॉल्ड, मुंबई
* २००१ — द अँकर अँड द ॲडल्ट — आर्टस्पेस, सिडनी
}}

== समूह प्रदर्शने ==
{{columns-list|colwidth=30em|
* १९९७ — चौथा आंतरराष्ट्रीय प्रिंट बिएनाले — [[भारत भवन]], [[भोपाळ]]
* १९९८ — कला प्रदर्शन — पृथ्वी कला गॅलरी, [[मुंबई]]
* २००० — द सीक्रेट लाइफ ऑफ ऑब्जेक्ट्स — लेकुरेन गॅलरी, मुंबई
* २००१ — आक्षेप ऑफ द फील्ड — श्रीधरानी गॅलरी, [[नवी दिल्ली]]
* २००१ — १० वे आंतरराष्ट्रीय त्रैवार्षिक — [[ललित कला अकादमी]], नवी दिल्ली
* २००२ — ट्रान्सफिग्रेशन — कला भवन, इंडिया हॅबिटॅटセンター, नवी दिल्ली
* २००३ — क्रॉसिंग जनरेशन्स: डायव्हर्जन्स — गॅलरी केमॉल्ड, मुंबई
* २००३ — लोको-फोको-मोटो — आंतरराष्ट्रीय कलाकार रेसिडेन्सी, [[कराची]], [[पाकिस्तान]]
* २००३ — पार्थेनोजेनेसिस — इव्हान डौघर्टी गॅलरी, [[सिडनी]], [[ऑस्ट्रेलिया]]
* २००३ — ट्रीज ऑन द सीड — हेनी ऑनस्टॅड कुन्स्टसेंटर, [[ओस्लो]], [[नॉर्वे]]
* २००४ — वी मेट — जपान फाउंडेशन फोरम, [[तोक्यो]], [[जपान]]
* २००५ — इंडियन समर — इकोले नॅशनल सुपेरियर डेस बोक्स-आर्ट्स, [[पॅरिस]]
* २००५ — इंडियन कंटेंपररी आर्ट — चेल्सी कॉलेज ऑफ आर्ट, [[लंडन]]
* २००५ — प्रेझेंट फ्युचर — एनजीएमए ([[राष्ट्रीय आधुनिक कला संग्रहालय]]), मुंबई
* २००६ — पॅरलल रियालिटीज: एशियन आर्ट नाऊ — ब्लॅकबर्न म्युझियम, [[ब्लॅकबर्न]], [[युनायटेड किंगडम]]
* २००६ — लाँग हॅपी आवर्स अँड मेनी हॅपी रिटर्न्स अँड अदर स्टोरीज — म्युझियम गॅलरी, मुंबई
}}

== मृत्यू ==
उपाध्याय आणि त्यांचे [[वकील]] हरेश भामबानी यांची शुक्रवार, [[११ डिसेंबर]] [[२०१५]] रोजी हत्या करण्यात आली. एका आर्थिक वादातून ही घटना घडल्याचे तपासात समोर आले.

== संदर्भ आणि नोंदी ==
{{संदर्भयादी}}

{{DEFAULTSORT:उपाध्याय हेमा}}
[[वर्ग:भारतीय महिला कलाकार]]
[[वर्ग:भारतीय शिल्पकार]]
[[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]]
[[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>h75bdjoabbh6duum6xzwmla6podnct7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>राधिका मेनन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>244679</id>
    <revision>
      <id>2688952</id>
      <parentid>2673632</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>प्रस्तावना</comment>
      <origin>2688952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12568" sha1="d2eqjk4fb3k8gw84z89mllr9jjffblj" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
{{गल्लत|राधिका मेनन (प्रकाशक)}}
कॅप्टन '''राधिका मेनन''' या भारतीय नौकानायक आहेत. यांना आंतरराष्ट्रीय समुद्री संघटना ('''आयएमओ(इंटरनॅशनल मॅरिटिम ऑर्गनायझेशन)''') पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://new.abb.com/news/detail/16987/at-the-helm-captain-radhika-menon|title=At the helm: Captain Radhika Menon|संकेतस्थळ=new.abb.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09}}&lt;/ref&gt; २१ नोव्हेंबर २०१६ला लंडनमधील आयएमओ मुख्यालयात होणाऱ्या समारंभाच्या वेळी हा पुरस्कार त्यांना देण्यात आला. जून २०१५ मध्ये  बंगालच्या खाडीत फिशिंग बोटी बुडविण्यापासून सात मच्छिमारांच्या जीवनाची वाचवण्यासाठी त्यांना या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://themarineexpress.com/capt-radhika-menon-her-journey-to-imo-award/|title=Capt. Radhika Menon &amp; Her Journey to IMO Award|last=Vishal|पहिले नाव=Kanishka|दिनांक=2019-03-04|संकेतस्थळ=The marine express|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09}}&lt;/ref&gt;  त्या १९९१ मध्ये ट्रेनिंग कॉरपोरेशन ऑफ इंडिया (एससीआय) मध्ये प्रशिक्षणार्थी रेडिओ अधिकारी म्हणून सामील झाली होती. या स्पर्धेत भाग घेणारी ती पहिली महिला होती. त्या कोदूनगलर या गावात राहत होत्या.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://yourstory.com/herstory/tag/radhika-menon/|title=HerStory {{!}} Radhika Menon|संकेतस्थळ=YourStory.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2019-07-09}}&lt;/ref&gt;

== प्रारंभिक आयुष्य ==
[[शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया]] मधील काही काळ नोकरी केल्यानंतर त्या [[भारतीय मर्चंट नेव्ही]]च्या एक प्रमुख कॅडेट झाल्या. २०१२ मध्ये, त्यांची भारतीय मर्चंट नेव्हीमध्ये एससीआय जहाजाच्या कर्णधार (कॅप्टन) पदी नियुक्ती करण्यात आली आणि भारतीय मर्चंट नेव्हीच्या पहिल्या महिला कॅप्टन बनण्याचा मान त्यांनी मिळवला. त्याच वर्षी त्यांनी २१,८२७ [[Gross tonnage|ग्रॉस टन]] वजनाच्या ''सुवर्ण स्वराज्य'' या ऑईल टँकरच्या कॅप्टन म्हणून पदभार स्वीकारला.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thebetterindia.com/61249/captain-radhika-menon-merchant-navy-award-for-bravery/|title=Know Captain Radhika Menon, the First Woman in the World to Win Bravery at Sea Award|date=2016-07-11|website=The Better India|language=en-US|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fleet |url=https://www.shipindia.com/fleet/present_fleet/present_fleet_product |publisher=Shipping Corporation of India |access-date=12 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003083336/https://www.shipindia.com/fleet/present_fleet/present_fleet_product |archive-date=3 October 2023 |location=Mumbai |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
जून २०१५ मध्ये [[बंगालचा उपसागर|बंगालच्या उपसागरात]] समुद्री वादळामुळे इंजिन निकामी होऊन आणि नांगर तुटल्यामुळे बुडणाऱ्या नौकेत अडकलेल्या सात मच्छिमारांची यशस्वीरीत्या सुटका केली. या धाडसी बचाव मोहिमेचे नेतृत्व केल्याबद्दल नोव्हेंबर २०१६ मध्ये त्यांना [[आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना|आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेचा]] (IMO) पुरस्कार देऊन गौरवण्यात आले.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://new.abb.com/news/detail/16987/at-the-helm-captain-radhika-menon|title=At the helm: Captain Radhika Menon|website=new.abb.com|language=en|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/bravery-award-for-indias-first-female-merchant-navy-captain/article9374744.ece|title=Bravery award for India's first female Merchant Navy captain|agency=Press Trust of India|website=@businessline|language=en|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dailynews.lk/2019/09/25/features/197916/women-fore-seafaring|title=Women to the fore in seafaring|last=Silva|first=Pramod De|website=Daily News|language=en|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt; [[भारत सरकार]]ने त्यांच्या राष्ट्रीय कर्तव्याची दखल घेत या पुरस्कारासाठी त्यांचे नामांकन केले होते. विशेष म्हणजे, 'आयएमओ शौर्य पुरस्कार' (IMO Bravery Award) मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/captain-radhika-menon-to-receive-bravery-award-1429763|title=Indian Captain Radhika Menon Is First Woman To Get Bravery At Sea Award|website=[suspicious link removed]|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;

तरुण महिला नाविकांना प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने २०१७ मध्ये त्यांनी सहकारी नौदल अधिकारी [[सुनीती बाला]] आणि [[शर्वणी मिश्रा]] यांच्यासोबत [[मुंबई]] येथे 'इंटरनॅशनल विमेन सीफेअर्स फाउंडेशन'ची स्थापना केली.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marineinsight.com/marine/international-women-seafarers%E2%80%8B-foundation-%E2%80%8B%E2%80%8Blaunched-smooth-sailing-women-seafarers/|title=International Women Seafarer's Foundation established in Mumbai|website=www.marineinsight.com|access-date=2019-11-01|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926081909/https://www.marineinsight.com/marine/international-women-seafarers%E2%80%8B-foundation-%E2%80%8B%E2%80%8Blaunched-smooth-sailing-women-seafarers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.seatrade-maritime.com/news/europe/imo-pushes-for-gender-equality-with-iamonboard-day-of-the-seafarer-theme/|title=IMO pushes for gender equality with #IAmOnBoard Day of the Seafarer theme|date=2019-06-25|website=Seatrade Maritime - Shipping, Maritime and Offshore Marine News|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/international-women-seafarers-foundation-launched-in-mumbai-4921804/|title=International Women Seafarers Foundation launched in Mumbai|date=2017-11-04|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;

२९ सप्टेंबर २०१९ रोजी भारत सरकारतर्फे त्यांचा गौरव करण्यात आला. भारतीय महिलांच्या कर्तृत्वाचा उत्सव साजरा करण्यासाठी पंतप्रधान [[नरेन्द्र मोदी]] यांनी [[मन की बात]] या कार्यक्रमांतर्गत सुरू केलेल्या ''भारत की लक्ष्मी'' या मोहिमेत त्यांचा समावेश करण्यात आला होता.&lt;ref name=&quot;itoday&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pib&quot; /&gt;

== पुरस्कार आणि सन्मान ==
राधिका मेनन यांनी त्यांच्या अतुलनीय धैर्यासाठी आणि सागरी क्षेत्रातील योगदानासाठी अनेक महत्त्वाचे सन्मान प्राप्त केले आहेत. त्यापैकी काही पुढील प्रमाणे आहेत:
* आयएमओ सी ब्रेव्हरी अवॉर्ड : नोव्हेंबर २०१६ मध्ये, [[आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना|आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेने]] (IMO) त्यांना या प्रतिष्ठित शौर्य पुरस्काराने सन्मानित केले. हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या त्या जगातील पहिल्या महिला ठरल्या.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/captain-radhika-menon-to-receive-bravery-award-1429763|title=Indian Captain Radhika Menon Is First Woman To Get Bravery At Sea Award|website=[suspicious link removed]|access-date=2019-11-01}}&lt;/ref&gt;
* भारत की लक्ष्मी: सप्टेंबर २०१९ मध्ये, पंतप्रधान [[नरेन्द्र मोदी]] यांनी भारतीय महिलांच्या कर्तृत्वाचा गौरव करण्यासाठी सुरू केलेल्या 'भारत की लक्ष्मी' (#BharatKiLaxmi) मोहिमेत त्यांचा समावेश करण्यात आला.&lt;ref name=&quot;pib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1586591 |title=PM calls for people to share stories of India's daughters using #BharatKiLaxmi |website=pib.gov.in |access-date=2024-05-22 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;itoday&quot;&gt;{{Cite news |last=Staff |first=Writer |date=2019-09-29 |title=PM Modi flags off #BharatKiLaxmi campaign to honor Indian women |url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-modi-mann-ki-baat-september-29-bharat-ki-laxmi-campaign-1604473-2019-09-29 |work=India Today |access-date=2024-05-22}}&lt;/ref&gt;
* नारी शक्ती पुरस्कार: महिला सक्षमीकरण आणि सागरी क्षेत्रातील त्यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीसाठी त्यांना भारत सरकारतर्फे 'नारी शक्ती पुरस्कार' देऊन गौरवण्यात आले आहे.&lt;ref name=&quot;itoday&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pib&quot; /&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{नारी शक्ती पुरस्कार}}
{{DEFAULTSORT:मेनन, राधिका}}
[[वर्ग:भारतीय महिला]]
[[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]</text>
      <sha1>d2eqjk4fb3k8gw84z89mllr9jjffblj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>देवेंद्र सिंह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247193</id>
    <revision>
      <id>2689003</id>
      <parentid>2032675</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <origin>2689003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2435" sha1="n9jpqfbi9a2pllxsijlz0u5oglv2bd4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट पदाधिकारी
| नाव = देवेंद्र सिंह
| चित्र नाव = 
| चित्र आकारमान = 250px
| पद1 = [[लोकसभा]] सदस्य
| मतदारसंघ1 = [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
| कार्यकाळ_आरंभ1 = मे २०१४
| कार्यकाळ_समाप्ती1 = 
| मागील1 = [[राजा राम पाल]]
| पुढील1 = 
| जन्मदिनांक      = {{जन्म दिनांक आणि वय|1954|4|2}}
| जन्मस्थान      = [[औरैया जिल्हा]]
| मृत्युदिनांक      =
| मृत्युस्थान      = 
| पक्ष         = [[भारतीय जनता पक्ष]]
| अपत्ये          = 
| निवास   = 
| संकेतस्थळ  = 
| तळटीपा = 
}}
'''देवेंद्र सिंह''' हे एक भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]], [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] व [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] ह्या तीन लोकसभा निवडणुकींमध्ये [[भारतीय जनता पक्ष]]ातर्फे [[उत्तर प्रदेश]]च्या [[कानपूर]] शहरातील [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]] मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून येत आहेत. त्यापूर्वी ते [[उत्तर प्रदेश विधानसभा]] सदस्य देखील होते. त्यांनी [[कल्याण सिंग]] तसेच [[मायावती]] सरकारमध्ये मंत्रीपदे देखील भुषवली आहेत.


[[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]]</text>
      <sha1>n9jpqfbi9a2pllxsijlz0u5oglv2bd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>नांदेड जिल्ह्यातील मूर्तिशिल्पे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252236</id>
    <revision>
      <id>2689009</id>
      <parentid>2457179</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32459-97</username>
        <id>183722</id>
      </contributor>
      <comment>/* शिवमूर्ती */</comment>
      <origin>2689009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23203" sha1="8qyv8h98rpbqd7c9p7ulwgawo3b06d3" xml:space="preserve">सातवाहन कालखंडापासून ते १३ व्या शतकापर्यंत नांदेड जिल्ह्यातील मूर्तिशिल्पांचा आढावा घेता या जिल्ह्यात एकापेक्षा एक सरस शिल्पे पाहावयास मिळतात. नांदेड परिसरात शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर व गाणपत्य इत्यादी संप्रदायांच्या मूर्ती वा प्रतिमा लेण्यांमधून, देवळाच्या देवकोष्ठातून अथवा मंदिराच्या परिसरात उपेक्षित अवस्थेत बघावयास मिळतात.

==वैष्णव मूर्ती== 
==शिऊर येथील विष्णूप्रतिमा==
गुप्त वाकाटककालीन शिऊरच्या लेण्यात विष्णूच्या २४ प्रकारापैकी केशव पद्मनाथ, आणि वासुदेव मूर्ती उपलब्ध झाल्या आहेत.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;/ref&gt; ह्या मूर्ती एकेकाळी अतिशय चांगल्या असाव्यात. सध्या त्या फार झडल्या आहेत.

===केशव===
विष्णूप्रतिमांपैकी केशवाची प्रतिमा लेणी क्र. २ मध्ये मध्यभागाच्या खांबावर कोरलेली आहे. ही प्रतिमा अलंकाराने समृद्ध असली तरी कलाकौशल्याच्या बाबतीत म्हणावी तितकी चांगली नाही. मूर्तीच्या वरच्या हातात शंख तर खालच्या हातात गदा आणि पद्म आहे. रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा ज्या मूर्तीच्या हातात आहे ती मूर्ती केशवाची होय.&lt;ref&gt;श्रीवास्तव, बलराम(संपादक), रुपमंडन, मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी, २०१२&lt;/ref&gt;या मूर्तीच्या वरच्या हातातील आयुधे तुटलेले असले तरी मूर्तीशास्त्राच्या संकेताप्रमाणे उपलब्ध लक्षणावरून ही मूर्ती विष्णूमूर्तीप्रकारातील केशवाची ठरते.

===पद्मनाथ===
शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मधील उत्तराभिमुखी असलेल्या मध्य भागाच्या खांबावर ही मूर्ती कोरलेली आहे. मूर्ती अलंकृत असून मूर्तीच्या खालच्या उजव्या हातात शंख व खालच्या डाव्या हातात गदा आहे. इतर दोन हात भंगलेले आहेत. रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा ज्या मूर्तीच्या हातात आहे.त्यावरून ही मूर्ती पद्मनाथाची असावी. &lt;ref&gt;श्रीवास्तव, बलराम(संपादक), रुपमंडन, मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी, २०१२&lt;/ref&gt;

===वासुदेव===
नांदेड जिल्हा परिसरातील शिऊर येथील लेणी क्रमांक १ च्या स्तंभावर ही मूर्ती कोरलेली आहे. ही मूर्ती म्हणजे विष्णूच्या २४ प्रकारापैकी हा चौदावा मूर्तीप्रकार होय. मूर्ती समभंग असून वरच्या दोन्ही हातात संख व चक्र धारम केलेले आहे. खालचे दोन्हीही हात तुटलेले आहे. वासुदेवांनी धारण केलेली आयुधे रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा आहेत. त्यामुळे ही मूर्ती वासुदेवाची होय. डॉ. प्रभाकर देव यांनी शिऊर येथील लेण्यांवरील लेखात या सर्व मूर्तींना विष्णू असे संबोधले आहे.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;/ref&gt;

==चालुक्य, यादवकालीन मंदिरातील विष्णूमूर्ती==
नांदेड जिल्ह्यातील होट्टल, अर्धापूर, खानापूर, मुखेड या ठिकाणी चालुक्य आणि यादवकालीन मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर काही विष्णूमूर्ती कोरलेल्या आढळतात. त्यापैकी केशवाची एकमेव मूर्ती अर्धापूरात आहे. नांदेड-नागपूर रस्त्यालगत २२ कि. मी. अंतरावर अर्धापूर हे गाव असून ह्या गावाच्या मध्यभागी असलेल्या केशवाच्या पडक्या देवळात ही मूर्ती ठेवलेली आहे.

केशवाची मूर्ती ही काळ्याभोर पाषाणाची असून चारही हाताची समभंग स्थानक आहे. खालचा हात वरदहस्त असून त्यात अक्षमाला धारण केली आहे. वरच्या दोन्ही हातात शंख आणि चक्र असून खालच्या डाव्या हातात गदा आहे. या मूर्तीने किरीट मुकुट धारण केला असून मकरकुंडले, वैजयंतीमाला, अंगद, उरुसूत्र, मेखला इत्यादी दागिण्यांनी ही मूर्ती अलंकृत झाली आहे. मूर्तीच्या पाठ शिळेवर प्रभावळ णसून त्यात लहान-लहान आकारात दशावतार कोरलेले आहेत. &lt;ref&gt;देशमुख, भगवान, नांदेड-स्थानिक आणि साहित्य : एक शोध, नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, १९८६, पृष्ठ - ५५&lt;/ref&gt;

== अवतार शिल्पे==
धर्म अभ्युदयासाठी विष्णूने वेळोवेळी अवतार धारण केले. त्यातील काही अवतार हे आंशिक-तात्कालिक तर काही पूर्णावतार आहेत. त्यापैकी नृसिंह हा तात्कालिक अवतार होय. गोदावरी नदीच्या परिसरात नृसिंहाच्या अनेक मूर्ती सापडतात. त्यात प्रामुख्याने राहेर, बेळकुणी, नांदेड, शेलगांव, होट्टल येथील मूर्तीचा समावेश होतो. नृसिंहाची देवळेही नांदेड व राहेर या ठिकाणी आहेत. ७ मे, १२३६ च्या अर्धापूरच्या शिलालेखात सिंघण यादवाने नृसिंह, विनायक, चंडिका देवी व इतर देवतेच्या उपासनेसाठी देणग्या दिल्याचा उल्लेख आहे. या पुराव्यावरून या परिसरात नृसिंहाची उपासना मोठ्या प्रमाणात प्रचलित होती असे दिसते. प्रतिमाशास्त्राच्या दृष्टीने नृसिंहमूर्तीचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करता येते.
===गिरिज नृसिंह===
गिरीज नृसिंह म्हणजे पर्वतातून प्रकट झालेला. गिरीज नृसिंह कधी-कधी पद्मासनात तर कधी-कधी उत्कटासनात दाखवतात. एकटा दाखविल्यास त्यास केवल नृसिंह असेही म्हणतात.
=== स्थौन नृसिंह===
स्थौन या शब्दाचा अर्थ खांब होय. खांबातून प्रकट झालेला नृसिंह हा स्थौन नृसिंह होय.
===यानक नृसिंह===
गरूड किंवा आदिशेषाच्या पाठीवर बसलेली नृसिंहाची मूर्ती यानक नृसिंह म्हणून ओळखली जाते.
===योग नृसिंह===
योग पट्टा बांधून बसलेला नृसिंह म्हणजे तो योग नृसिंह होय.
===लक्ष्मी नृसिंह===
लक्ष्मीबरोबर आसनावर बसलेला नृसिंह म्हणजे लक्ष्मीनृसिंह होय.

या नृसिंह मूर्तीचे स्थानक व आसन असे दोन प्रकार असून आसन प्रकाराची विभागणी आणखी दोन प्रकारांत केली जाते. जेव्हा नृसिंह हिरण्याला मारण्यासाठी मांडीवर घेऊन बसतो तेव्हा त्यास आसनप्रकारातील विदारणमूर्ती असे म्हणतात. जेव्हा ही मूर्ती एकटीच असते तेव्हा तिला केवल नृसिंह असे म्हणतात. केवल नृसिंहाचे यानक, गिरीज व योग नृसिंह असे तीन प्रकार आहेत.

==वराहमूर्ती==
विष्णू अवतारांपैकी एक अवतार म्हणजे वराह अवतार होय. या अवतारशिल्पांपैची वराहमूर्ति नांदेड जिल्ह्यातील काही भगात आढळतात. सामान्यत: वराहमूर्तीचे शिल्पांकन भूवराह, आदीवराह, नृवराह, यज्ञवराह आणि प्रलयवराह या प्रकारात केले जाते. विष्णूधर्मोत्तरामध्ये भूवराह कसा शिल्पित करावा याचे वर्णन दिले आहे.&lt;ref&gt;द्विवेदी, शिवप्रसाद, विष्णुधर्मोत्तरमहापुरानम्, चौखांभ सुभारती प्रकाशन, वाराणसी, २०१६&lt;/ref&gt; वराहचे मुख आणि मानवाचे शरीर असे ह्या मूर्तीचे स्वरूप असून ती अलिधासनात उभी आहे. &lt;ref&gt;https://www.hindi-web.com/god/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;नांदेड जिल्ह्यात वाकाटक, गुप्तकालीन वराहाची मूर्ती शिर लेण्यात सापडलेली आहे.

शिऊर लेण्यात क्रमांक २ मध्ये प्रमाणबद्ध अशा प्रकारची ही भूवराहाची मूर्ती आहे. ही सर्वप्रथम डॉ. प्रभाकर देव आणि डॉ. शेळके यांनी प्रकाशात आणली.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;&lt;/ref&gt; याठिकाणी वराह अलिधासनात इभा असून डाव्या हातात त्याने पृथ्वी भूदेवीला धरली आहे. भूदेवी किंचितशी डावीकडे बघत आहे. आज ही मूर्ती झिजलेली असली तरी मूर्तीचे सौंदर्य आणि कलात्मकता कायम आहे.

==श्रीराम मूर्ती==
अवतार संकल्पनेत विष्णूच्या राम आणि कृष्ण या इवताराला पूर्णावतार म्हणले आहे. मराठवाड्यात रामाच्या मूर्ती कमी आहेत. कृष्णाच्या मूर्ती तर नाहीतच. नांदेड जिल्ह्यात रामाच्या मूर्ती फक्त दोन ठिकाणी पाहावयास मिळतात. त्यातील एक शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मध्ये उपलब्ध झाली आहे. प्रथमदर्शनी मूर्ती पाहिल्यावर ओळखू येत नाही. परंतु निरीक्षणानंतर मूर्तीच्या हातात कोदंड असल्याने या मूर्तीस ओळखता येते. ही नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन मूर्ती आहे. तर दुसरी मूर्ती होट्टल येथे चालुक्यकालीन देवालयावर आढळते.&lt;ref&gt;देशमुख, भगवान, नांदेड-स्थानिक आणि साहित्य : एक शोध, नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, १९८६, पृष्ठ - ५८&lt;/ref&gt;

==शेषशायी विष्णूमूर्ती==
नांदेड परिसरात शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मध्ये शेषशायी विष्णूची मूर्ती आहे. ही मूर्ती शेषासनावर पहूडलेली असून हातात शंख, पद्म, चक्र आणि गदा आहे. [[File:Shesh shaiya Vishnu.jpg|thumb|Shesh shaiya Vishnu]] याशिवाय शेषशायी विष्णूची मुर्तिशिल्पे नांदेड जिल्ह्यातील देवालयामधूनही कोरली गेली आहेत. अर्धापूरला असेच अक अप्रतिम शिल्प सापडले आहे. ते सध्या गोदातीर इतिहास संशोधन मंडळाच्या संग्रही आहे. दुसरे एक शिल्प धर्माबाद जवळ जुन्नी या गावी आढळले आहे.

==शिवमूर्ती==

===शिवमूर्तीचे प्रकार===

विष्णचे जसे अवतार आहेत तसे शिवाचे नाहीत. शिवाने वेगवेगळ्या गोष्टी केल्या, त्याची कथानके आहेत व या कथानकावर आधारलेल्या शिवाच्या प्रतिमा आहेत. नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन शिवमूर्ति हदगांव तालुक्यातील शिऊर या गांवी सापडली आहे.
नांदेड परिसरात सापडणाऱ्या शिवमूर्ति ह्या प्रामुख्याने केवल शिवमूर्ति, लिंगोद्भवमूर्ति, नरेश व वृषवाहन या प्रकारातल्या आहेत. संहारमूर्तीपैकी अंधकासूर वधमूर्ति व भैरवही काही ठिकाणी आढळतो.

===लिंगोद्भव मूर्ती===

लिंगातून उत्पन्न झालेली ती लिंगोद्भव मूर्ति होय. त्याचे कथानक असे सांगतात की, एकदा विष्णू व ब्रह्मदेव यांच्यात श्रेष्ठ कोण याबद्दल वाद सुरू झाला. दोघेही हमरीतुमरीवर आले. शेवटी त्यांच्यात समेट झाला की आपल्या समोर जे मोठे लिंग आहे त्याचे आदि व अन्त शोधन काढ व कोण जिंकतो ते पाहू. उभयपक्षांनी हे मान्य केले. विष्णूनी वराहाचा अवतार घेतला व खाली उडी घेतली. ब्रह्मदेव हंसवाहनानी वर गेले. थकले, शेवटी त्यांनी त्यांना सापडलेले एक फूल आणले. दरम्यान विष्णूही आले, त्यांनी आपण हरलो हे कबूल केले. ब्रह्मांनी सांगितले की, मला टोक सापडले. मी फूल आणले एवढयात लिंगातून शिवाची मूर्ति प्रगट झाली. हीच ती लिंगोद्भवमूर्ति होय.

[[File:Lingodbhava Murthy.JPG|thumb|Lingodbhava Murthy]]

वेरूळ व औंढा येथे लिंगातून शिव पूर्ण प्रकट झालेला दाखवलेली मूर्ति आहे, तर शिऊर या ठिकाणी फक्त केवळ शिवलिंगच आहे. डॉ. नि.पु. जोशी असे म्हणतात की, उत्तरेत या मूर्तीत बहुतेक ठिकाणी नुसते शिवलिंगच दर्शवितात. शिऊर मूर्तीची परंपराही उत्तरेची परंपरा आहे, कारण लेण्या गुप्त, वाकाटककालीन आहेत. त्यामुळे त्या लेण्यातही मूतिं दर्शवीत असतांना केवळ लिंगच दर्शविले आहे. शिऊर लेण्यात लेणी क्र. ३ मध्ये ही मूर्ति आढळते. मध्यभागी शिवलिंग असून डाव्या बाजूला ब्रह्मा नमस्कार मद्रेत तर उजव्या बाजूला विष्णू असून विष्णूचा डावा हात शिवालिंगावर आहे. त्यांनी आपला खालचा डावा हात गुडघ्यावर ठेवला वरच्या उजव्या हातात चक्र तर खालचा उजवा हात अभयमद्रेत आहे. डॉ. नि. पु. जोशी यांचा आधार घेतल्यास ही मर्ति लिंगोद्भवमूर्ति म्हणून ओळखता येते.
या परिसरातील चालुक्य, यादव, देवळावर हा प्रकार आढळत नाही. त्यामुळे हा प्रकार नंतरच्या काळात या परिसरात प्रचलित राहिला नव्हता असेच म्हणावे लागेल.

===नरेश शिवमूर्ती===

===वृषवाहन मूर्ती===

===अंधकासूरवध मूर्ती===

===भैरव===

==नांदेड जिल्ह्यातील मातृदेवता मूर्ती==
===पार्वती===
===चामुंडा, काली, महाकाली===
===महिषासुरमर्दिनी===
===सरस्वती===
===लज्जागौरी===
===सप्तमातृका===
===कौमारी===
===वैष्णवी===
===नृत्य मातृका===
==संदर्भसूची==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
https://www.hindi-web.com/god/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>8qyv8h98rpbqd7c9p7ulwgawo3b06d3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689011</id>
      <parentid>2689009</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-32459-97</username>
        <id>183722</id>
      </contributor>
      <comment>/* वासुदेव */</comment>
      <origin>2689011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23207" sha1="s7ic43kw8pcemd48omke3l2lg88rx1b" xml:space="preserve">सातवाहन कालखंडापासून ते १३ व्या शतकापर्यंत नांदेड जिल्ह्यातील मूर्तिशिल्पांचा आढावा घेता या जिल्ह्यात एकापेक्षा एक सरस शिल्पे पाहावयास मिळतात. नांदेड परिसरात शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर व गाणपत्य इत्यादी संप्रदायांच्या मूर्ती वा प्रतिमा लेण्यांमधून, देवळाच्या देवकोष्ठातून अथवा मंदिराच्या परिसरात उपेक्षित अवस्थेत बघावयास मिळतात.

==वैष्णव मूर्ती== 
==शिऊर येथील विष्णूप्रतिमा==
गुप्त वाकाटककालीन शिऊरच्या लेण्यात विष्णूच्या २४ प्रकारापैकी केशव पद्मनाथ, आणि वासुदेव मूर्ती उपलब्ध झाल्या आहेत.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;/ref&gt; ह्या मूर्ती एकेकाळी अतिशय चांगल्या असाव्यात. सध्या त्या फार झडल्या आहेत.

===केशव===
विष्णूप्रतिमांपैकी केशवाची प्रतिमा लेणी क्र. २ मध्ये मध्यभागाच्या खांबावर कोरलेली आहे. ही प्रतिमा अलंकाराने समृद्ध असली तरी कलाकौशल्याच्या बाबतीत म्हणावी तितकी चांगली नाही. मूर्तीच्या वरच्या हातात शंख तर खालच्या हातात गदा आणि पद्म आहे. रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा ज्या मूर्तीच्या हातात आहे ती मूर्ती केशवाची होय.&lt;ref&gt;श्रीवास्तव, बलराम(संपादक), रुपमंडन, मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी, २०१२&lt;/ref&gt;या मूर्तीच्या वरच्या हातातील आयुधे तुटलेले असले तरी मूर्तीशास्त्राच्या संकेताप्रमाणे उपलब्ध लक्षणावरून ही मूर्ती विष्णूमूर्तीप्रकारातील केशवाची ठरते.

===पद्मनाथ===
शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मधील उत्तराभिमुखी असलेल्या मध्य भागाच्या खांबावर ही मूर्ती कोरलेली आहे. मूर्ती अलंकृत असून मूर्तीच्या खालच्या उजव्या हातात शंख व खालच्या डाव्या हातात गदा आहे. इतर दोन हात भंगलेले आहेत. रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा ज्या मूर्तीच्या हातात आहे.त्यावरून ही मूर्ती पद्मनाथाची असावी. &lt;ref&gt;श्रीवास्तव, बलराम(संपादक), रुपमंडन, मोतीलाल बनारसीदास, वाराणसी, २०१२&lt;/ref&gt;

===वासुदेव===
नांदेड जिल्हा परिसरातील [[शिऊर]] येथील लेणी क्रमांक १ च्या स्तंभावर ही मूर्ती कोरलेली आहे. ही मूर्ती म्हणजे विष्णूच्या २४ प्रकारापैकी हा चौदावा मूर्तीप्रकार होय. मूर्ती समभंग असून वरच्या दोन्ही हातात संख व चक्र धारम केलेले आहे. खालचे दोन्हीही हात तुटलेले आहे. वासुदेवांनी धारण केलेली आयुधे रुपमंडन या ग्रंथाप्रमाणे पद्म, शंख, चक्र आणि गदा आहेत. त्यामुळे ही मूर्ती वासुदेवाची होय. डॉ. प्रभाकर देव यांनी शिऊर येथील लेण्यांवरील लेखात या सर्व मूर्तींना विष्णू असे संबोधले आहे.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;/ref&gt;

==चालुक्य, यादवकालीन मंदिरातील विष्णूमूर्ती==
नांदेड जिल्ह्यातील होट्टल, अर्धापूर, खानापूर, मुखेड या ठिकाणी चालुक्य आणि यादवकालीन मंदिराच्या बाह्यभिंतीवर काही विष्णूमूर्ती कोरलेल्या आढळतात. त्यापैकी केशवाची एकमेव मूर्ती अर्धापूरात आहे. नांदेड-नागपूर रस्त्यालगत २२ कि. मी. अंतरावर अर्धापूर हे गाव असून ह्या गावाच्या मध्यभागी असलेल्या केशवाच्या पडक्या देवळात ही मूर्ती ठेवलेली आहे.

केशवाची मूर्ती ही काळ्याभोर पाषाणाची असून चारही हाताची समभंग स्थानक आहे. खालचा हात वरदहस्त असून त्यात अक्षमाला धारण केली आहे. वरच्या दोन्ही हातात शंख आणि चक्र असून खालच्या डाव्या हातात गदा आहे. या मूर्तीने किरीट मुकुट धारण केला असून मकरकुंडले, वैजयंतीमाला, अंगद, उरुसूत्र, मेखला इत्यादी दागिण्यांनी ही मूर्ती अलंकृत झाली आहे. मूर्तीच्या पाठ शिळेवर प्रभावळ णसून त्यात लहान-लहान आकारात दशावतार कोरलेले आहेत. &lt;ref&gt;देशमुख, भगवान, नांदेड-स्थानिक आणि साहित्य : एक शोध, नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, १९८६, पृष्ठ - ५५&lt;/ref&gt;

== अवतार शिल्पे==
धर्म अभ्युदयासाठी विष्णूने वेळोवेळी अवतार धारण केले. त्यातील काही अवतार हे आंशिक-तात्कालिक तर काही पूर्णावतार आहेत. त्यापैकी नृसिंह हा तात्कालिक अवतार होय. गोदावरी नदीच्या परिसरात नृसिंहाच्या अनेक मूर्ती सापडतात. त्यात प्रामुख्याने राहेर, बेळकुणी, नांदेड, शेलगांव, होट्टल येथील मूर्तीचा समावेश होतो. नृसिंहाची देवळेही नांदेड व राहेर या ठिकाणी आहेत. ७ मे, १२३६ च्या अर्धापूरच्या शिलालेखात सिंघण यादवाने नृसिंह, विनायक, चंडिका देवी व इतर देवतेच्या उपासनेसाठी देणग्या दिल्याचा उल्लेख आहे. या पुराव्यावरून या परिसरात नृसिंहाची उपासना मोठ्या प्रमाणात प्रचलित होती असे दिसते. प्रतिमाशास्त्राच्या दृष्टीने नृसिंहमूर्तीचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करता येते.
===गिरिज नृसिंह===
गिरीज नृसिंह म्हणजे पर्वतातून प्रकट झालेला. गिरीज नृसिंह कधी-कधी पद्मासनात तर कधी-कधी उत्कटासनात दाखवतात. एकटा दाखविल्यास त्यास केवल नृसिंह असेही म्हणतात.
=== स्थौन नृसिंह===
स्थौन या शब्दाचा अर्थ खांब होय. खांबातून प्रकट झालेला नृसिंह हा स्थौन नृसिंह होय.
===यानक नृसिंह===
गरूड किंवा आदिशेषाच्या पाठीवर बसलेली नृसिंहाची मूर्ती यानक नृसिंह म्हणून ओळखली जाते.
===योग नृसिंह===
योग पट्टा बांधून बसलेला नृसिंह म्हणजे तो योग नृसिंह होय.
===लक्ष्मी नृसिंह===
लक्ष्मीबरोबर आसनावर बसलेला नृसिंह म्हणजे लक्ष्मीनृसिंह होय.

या नृसिंह मूर्तीचे स्थानक व आसन असे दोन प्रकार असून आसन प्रकाराची विभागणी आणखी दोन प्रकारांत केली जाते. जेव्हा नृसिंह हिरण्याला मारण्यासाठी मांडीवर घेऊन बसतो तेव्हा त्यास आसनप्रकारातील विदारणमूर्ती असे म्हणतात. जेव्हा ही मूर्ती एकटीच असते तेव्हा तिला केवल नृसिंह असे म्हणतात. केवल नृसिंहाचे यानक, गिरीज व योग नृसिंह असे तीन प्रकार आहेत.

==वराहमूर्ती==
विष्णू अवतारांपैकी एक अवतार म्हणजे वराह अवतार होय. या अवतारशिल्पांपैची वराहमूर्ति नांदेड जिल्ह्यातील काही भगात आढळतात. सामान्यत: वराहमूर्तीचे शिल्पांकन भूवराह, आदीवराह, नृवराह, यज्ञवराह आणि प्रलयवराह या प्रकारात केले जाते. विष्णूधर्मोत्तरामध्ये भूवराह कसा शिल्पित करावा याचे वर्णन दिले आहे.&lt;ref&gt;द्विवेदी, शिवप्रसाद, विष्णुधर्मोत्तरमहापुरानम्, चौखांभ सुभारती प्रकाशन, वाराणसी, २०१६&lt;/ref&gt; वराहचे मुख आणि मानवाचे शरीर असे ह्या मूर्तीचे स्वरूप असून ती अलिधासनात उभी आहे. &lt;ref&gt;https://www.hindi-web.com/god/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;नांदेड जिल्ह्यात वाकाटक, गुप्तकालीन वराहाची मूर्ती शिर लेण्यात सापडलेली आहे.

शिऊर लेण्यात क्रमांक २ मध्ये प्रमाणबद्ध अशा प्रकारची ही भूवराहाची मूर्ती आहे. ही सर्वप्रथम डॉ. प्रभाकर देव आणि डॉ. शेळके यांनी प्रकाशात आणली.&lt;ref&gt;Dev, P. R. &amp; Shelke, Brahmanical Caves of Siur, 1972&lt;&lt;/ref&gt; याठिकाणी वराह अलिधासनात इभा असून डाव्या हातात त्याने पृथ्वी भूदेवीला धरली आहे. भूदेवी किंचितशी डावीकडे बघत आहे. आज ही मूर्ती झिजलेली असली तरी मूर्तीचे सौंदर्य आणि कलात्मकता कायम आहे.

==श्रीराम मूर्ती==
अवतार संकल्पनेत विष्णूच्या राम आणि कृष्ण या इवताराला पूर्णावतार म्हणले आहे. मराठवाड्यात रामाच्या मूर्ती कमी आहेत. कृष्णाच्या मूर्ती तर नाहीतच. नांदेड जिल्ह्यात रामाच्या मूर्ती फक्त दोन ठिकाणी पाहावयास मिळतात. त्यातील एक शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मध्ये उपलब्ध झाली आहे. प्रथमदर्शनी मूर्ती पाहिल्यावर ओळखू येत नाही. परंतु निरीक्षणानंतर मूर्तीच्या हातात कोदंड असल्याने या मूर्तीस ओळखता येते. ही नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन मूर्ती आहे. तर दुसरी मूर्ती होट्टल येथे चालुक्यकालीन देवालयावर आढळते.&lt;ref&gt;देशमुख, भगवान, नांदेड-स्थानिक आणि साहित्य : एक शोध, नांदेड जिल्हा संदर्भ ग्रंथ समिती, १९८६, पृष्ठ - ५८&lt;/ref&gt;

==शेषशायी विष्णूमूर्ती==
नांदेड परिसरात शिऊर येथील लेणी क्रमांक ३ मध्ये शेषशायी विष्णूची मूर्ती आहे. ही मूर्ती शेषासनावर पहूडलेली असून हातात शंख, पद्म, चक्र आणि गदा आहे. [[File:Shesh shaiya Vishnu.jpg|thumb|Shesh shaiya Vishnu]] याशिवाय शेषशायी विष्णूची मुर्तिशिल्पे नांदेड जिल्ह्यातील देवालयामधूनही कोरली गेली आहेत. अर्धापूरला असेच अक अप्रतिम शिल्प सापडले आहे. ते सध्या गोदातीर इतिहास संशोधन मंडळाच्या संग्रही आहे. दुसरे एक शिल्प धर्माबाद जवळ जुन्नी या गावी आढळले आहे.

==शिवमूर्ती==

===शिवमूर्तीचे प्रकार===

विष्णचे जसे अवतार आहेत तसे शिवाचे नाहीत. शिवाने वेगवेगळ्या गोष्टी केल्या, त्याची कथानके आहेत व या कथानकावर आधारलेल्या शिवाच्या प्रतिमा आहेत. नांदेड जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन शिवमूर्ति हदगांव तालुक्यातील शिऊर या गांवी सापडली आहे.
नांदेड परिसरात सापडणाऱ्या शिवमूर्ति ह्या प्रामुख्याने केवल शिवमूर्ति, लिंगोद्भवमूर्ति, नरेश व वृषवाहन या प्रकारातल्या आहेत. संहारमूर्तीपैकी अंधकासूर वधमूर्ति व भैरवही काही ठिकाणी आढळतो.

===लिंगोद्भव मूर्ती===

लिंगातून उत्पन्न झालेली ती लिंगोद्भव मूर्ति होय. त्याचे कथानक असे सांगतात की, एकदा विष्णू व ब्रह्मदेव यांच्यात श्रेष्ठ कोण याबद्दल वाद सुरू झाला. दोघेही हमरीतुमरीवर आले. शेवटी त्यांच्यात समेट झाला की आपल्या समोर जे मोठे लिंग आहे त्याचे आदि व अन्त शोधन काढ व कोण जिंकतो ते पाहू. उभयपक्षांनी हे मान्य केले. विष्णूनी वराहाचा अवतार घेतला व खाली उडी घेतली. ब्रह्मदेव हंसवाहनानी वर गेले. थकले, शेवटी त्यांनी त्यांना सापडलेले एक फूल आणले. दरम्यान विष्णूही आले, त्यांनी आपण हरलो हे कबूल केले. ब्रह्मांनी सांगितले की, मला टोक सापडले. मी फूल आणले एवढयात लिंगातून शिवाची मूर्ति प्रगट झाली. हीच ती लिंगोद्भवमूर्ति होय.

[[File:Lingodbhava Murthy.JPG|thumb|Lingodbhava Murthy]]

वेरूळ व औंढा येथे लिंगातून शिव पूर्ण प्रकट झालेला दाखवलेली मूर्ति आहे, तर शिऊर या ठिकाणी फक्त केवळ शिवलिंगच आहे. डॉ. नि.पु. जोशी असे म्हणतात की, उत्तरेत या मूर्तीत बहुतेक ठिकाणी नुसते शिवलिंगच दर्शवितात. शिऊर मूर्तीची परंपराही उत्तरेची परंपरा आहे, कारण लेण्या गुप्त, वाकाटककालीन आहेत. त्यामुळे त्या लेण्यातही मूतिं दर्शवीत असतांना केवळ लिंगच दर्शविले आहे. शिऊर लेण्यात लेणी क्र. ३ मध्ये ही मूर्ति आढळते. मध्यभागी शिवलिंग असून डाव्या बाजूला ब्रह्मा नमस्कार मद्रेत तर उजव्या बाजूला विष्णू असून विष्णूचा डावा हात शिवालिंगावर आहे. त्यांनी आपला खालचा डावा हात गुडघ्यावर ठेवला वरच्या उजव्या हातात चक्र तर खालचा उजवा हात अभयमद्रेत आहे. डॉ. नि. पु. जोशी यांचा आधार घेतल्यास ही मर्ति लिंगोद्भवमूर्ति म्हणून ओळखता येते.
या परिसरातील चालुक्य, यादव, देवळावर हा प्रकार आढळत नाही. त्यामुळे हा प्रकार नंतरच्या काळात या परिसरात प्रचलित राहिला नव्हता असेच म्हणावे लागेल.

===नरेश शिवमूर्ती===

===वृषवाहन मूर्ती===

===अंधकासूरवध मूर्ती===

===भैरव===

==नांदेड जिल्ह्यातील मातृदेवता मूर्ती==
===पार्वती===
===चामुंडा, काली, महाकाली===
===महिषासुरमर्दिनी===
===सरस्वती===
===लज्जागौरी===
===सप्तमातृका===
===कौमारी===
===वैष्णवी===
===नृत्य मातृका===
==संदर्भसूची==
{{संदर्भयादी}}

==बाह्यदुवे==
https://www.hindi-web.com/god/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>s7ic43kw8pcemd48omke3l2lg88rx1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मुलगी झाली हो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277682</id>
    <revision>
      <id>2688951</id>
      <parentid>2687717</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* कलाकार */</comment>
      <origin>2688951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13099" sha1="bmi067iv6a1rncwp0szhinnez2bp6at" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम
| कार्यक्रम = मुलगी झाली हो
| चित्र = 
| लोगो_चित्र_शीर्षक = 
| उपशीर्षक = 
| प्रकार = 
| निर्माता = सुजाता घाई, हेमंत रुपारेल, रणजित ठाकूर
| निर्मिती संस्था = पॅनोरमा एंटरटेनमेंट 
| दिग्दर्शक = सचिन देव
| क्रियेटीव्ह दिग्दर्शक = निष्ठा यादव
| सूत्रधार =
| विजेते = 
| पंच = 
| आवाज = [[जान्हवी प्रभू-अरोरा]]
| अभिवाचक = 
| थीम संगीत संगीतकार = 
| शीर्षकगीत = 
| अंतिम संगीत = 
| संगीतकार = [[निलेश मोहरीर]]
| कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]]
| देश = [[भारत]]
| भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]]
| वर्ष संख्या = 
| एपिसोड संख्या = ६८६
| कार्यकारी निर्माता = 
| सुपरवायझिंग निर्माता = 
| असोसिएट निर्माता = 
| सह निर्माता = 
| कथा संकलन = 
| संकलन = शत्रुजित सिंग, कपिल उबाना 
| स्थळ = [[सातारा]], [[महाराष्ट्र]]
| कॅमेरा = 
| चालण्याचा वेळ = 
* सोमवार ते शुक्रवार रात्री ९ वाजता
* सोमवार ते शनिवार दुपारी २ वाजता (२ मे २०२२ पासून)
| वाहिनी = [[स्टार प्रवाह]]
| चित्र प्रकार = 
| ध्वनी प्रकार = 
| पहिला भाग = 
| प्रथम प्रसारण = २ सप्टेंबर २०२०
| शेवटचे प्रसारण = १४ जानेवारी २०२३
| आधी = [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]]
| नंतर = 
| सारखे = 
}}

'''मुलगी झाली हो''' ही [[स्टार प्रवाह]] वाहिनीवर प्रसारित झालेली एक मालिका आहे.

== कथानक ==
ही मालिका एक बालिका साजिरी (माऊ) बद्दल आहे जिला जन्मतः नाकारले जाते. तिचे वडील विलास तिच्या आई उमाला तिच्या गरोदरपणात काही विष देतात कारण त्यांना असे वाटते की तिला दुसऱ्या मुलीचे पैसे देणे परवडत नाही. याचा परिणाम म्हणजे मुलगी मुकी जन्माला येते. माऊ घरातील सर्व कामे ठेवून घर-घरी दूध विक्री करते. परिणामी, ती शौनक नावाच्या एका मुलाशी भेटते जो तिला दररोज अनुसरण करीत असे आणि त्याला लहानपणीच कार अपघातातून वाचविणारी मूल म्हणून आठवते. माऊ, फक्त तिच्या शीतल आणि दूरच्या वडिलांच्या प्रेमळपणाची उत्सुकता बाळगते आणि शौनकने तिच्यावर दिलेल्या प्रेमाबद्दल त्याला माहिती नसते.

== कलाकार ==
{{Columns-list|colwidth=20em|
* [[दिव्या पुगांवकर]] - साजिरी शौनक जहागीरदार / साजिरी विलास पाटील (माऊ)
** [[मैथिली पटवर्धन]] - लहान माऊ
* [[योगेश सोहोनी]] - शौनक केदार जहागीरदार
* [[शर्वाणी पिल्लई]] - उमा विलास पाटील
* [[किरण माने]] / [[आनंद अळकुंटे]] - विलास पाटील
* [[प्रतीक्षा मुणगेकर]] / [[रश्मी जोशी]] - दिव्या राजन सरदेशमुख
* [[सविता मालपेकर]] - दमयंती पाटील
* [[सोहम कामत]] - आरोह रोहन पाटील
* [[प्राजक्ता नवनाळे]] / [[गौरी सोनार]] - सिद्धी अशोक गायकवाड
* [[आरोही सांबरे]] - गोजिरी शौनक जहागीरदार
* [[सिद्धार्थ खिरीड]] - सिद्धांत भोसले
* [[नंदिनी कुलकर्णी]] - रेवती भोसले
* [[देवेंद्र देव]] - सिद्धांतचे वडील
* [[सृजन देशपांडे]] - रोहन विलास पाटील
* [[अपूर्वा सपकाळ]] / [[शीतल गीते]] - अक्षरा विलास पाटील / अक्षरा सिद्धांत भोसले
* [[विघ्नेश जोशी]] - केदार जहागीरदार
* [[प्राजक्ता केळकर]] - कल्याणी केदार जहागीरदार / कल्याणी सरदेशमुख
* [[श्वेता आंबिकर]] - आर्या रोहन पाटील / आर्या राजन सरदेशमुख
* [[आनंद काळे]] / [[अजय पूरकर]] / रमेश रोकडे - राजन सरदेशमुख
* [[प्रज्ञा जावळे]] - वैशाली राजन सरदेशमुख
* [[संतोष पाटील]] - अशोक गायकवाड
* [[चित्रा खरे]] / [[मंजुषा खेत्री]] - सीमा अशोक गायकवाड
* [[स्वप्नील पवार]] - दीपक राणे
* [[शर्मिष्ठा राऊत]] - नीलिमा सावंत
* [[ओमप्रकाश शिंदे]] - भूषण कामत
}}

== पुनर्निर्मिती ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! भाषा
! नाव
! वाहिनी
! प्रकाशित
|-
| [[तेलुगू]]
| मौनारागम
| स्टार माँ
| १६ सप्टेंबर २०१८ - ३० जानेवारी २०२०
|-
| [[कन्नड]]
| मौना रागा
| स्टार सुवर्णा
| १७ डिसेंबर २०१८ - ३ जुलै २०१९
|-
| [[तमिळ]]
| कटरिन मोझी
| स्टार विजय
| ९ ऑक्टोबर २०१९ - १० एप्रिल २०२१
|-
| [[मल्याळम]]
| मौनरागम
| एशियानेट
| १७ डिसेंबर २०१९ - २९ मे २०२६
|-
| [[हिंदी]]
| तेरी लाडली मैं
| स्टार भारत
| ५ जानेवारी २०२१ - २२ एप्रिल २०२१
|}

== टीआरपी ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | आठवडा 
! rowspan=&quot;2&quot; | वर्ष
! colspan=&quot;2&quot; | TRP 
! rowspan=&quot;2&quot; | संदर्भ
|-
! TVT
! क्रमांक
|-
|आठवडा ४०
|२०२०
|३.६
|५
|
|-
|आठवडा ४१
|२०२०
|३.६
|४
|
|-
|आठवडा ४२
|२०२०
|४.२
|३
|
|-
|आठवडा ४३
|२०२०
|४.४
|४
|
|-
|आठवडा ४४
|२०२०
|४.४
|५
|
|-
|आठवडा ४५
|२०२०
|५.०
|३
|
|-
|आठवडा ४६
|२०२०
|४.६
|३
|
|-
|आठवडा ४७
|२०२०
|५.४
|२
|
|-
|आठवडा ४८
|२०२०
|५.४
|३
|
|-
|आठवडा ४९
|२०२०
|४.९
|३
|rowspan=&quot;2&quot;|
|-
|६ डिसेंबर २०२०
|महाएपिसोड
|३.५
|५
|-
|आठवडा ५०
|२०२०
|५.६
|२
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=टीआरपी रेसमध्ये पहिल्या पाचमधील सगळेच कार्यक्रम स्टार प्रवाहचे, ही मालिका ठरली अव्वल|url=https://www.lokmat.com/television/star-pravahs-sukh-mhanje-nakki-kay-asta-no-one-barc-india-a588/|website=[[लोकमत]]|access-date=2021-12-01}}&lt;/ref&gt;
|-
|आठवडा ५१
|२०२०
|५.७
|१
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=टीआरपी रेसमध्ये स्टार प्रवाहच्याच सगळ्या मालिका अव्वल, दोन मालिकांच्या महाएपिसोडचा देखील समावेश|url=https://www.lokmat.com/television/mulgi-jhali-ho-ranks-top-trp-barc-india-a588/|access-date=2021-09-01|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|२० डिसेंबर २०२०
|महाएपिसोड
|४.२
|५
|-
|आठवडा ५२
|२०२०
|६.०
|२
|
|-
|आठवडा १
|२०२१
|५.२
|२
|
|-
|आठवडा २
|२०२१
|५.२
|१
|
|-
|आठवडा ३
|२०२१
|५.६
|१
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=पहिल्या पाचमध्ये कित्येक महिन्याने आली झी मराठीवरील ही मालिका तर टीआरपीत ठरलीय ही मालिका अव्वल|url=https://www.lokmat.com/television/zee-marathis-aggabai-sasubai-number-four-barc-india-a588/|access-date=2021-09-01|website=[[लोकमत]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|आठवडा ४
|२०२१
|५.५
|२
|
|-
|आठवडा ५
|२०२१
|६.३
|१
|
|-
|आठवडा ६
|२०२१
|५.६
|२
|
|-
|आठवडा ७
|२०२१
|५.५
|१
|
|-
|आठवडा ८
|२०२१
|५.५
|२
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ना सई-आदित्य ना अरुंधती, बोलबाला कोणाचा? टॉप ५ मराठी मालिका|url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/top-5-marathi-serials-for-week-20th-february-2021-to-26th-february-2021-see-full-list-413036.html|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-08-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|आठवडा ९
|२०२१
|५.९
|१
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=मालिकांच्या शर्यतीत ‘मुलगी झाली हो...’ ठरली अव्वल, पहा या आठवड्याच्या टॉप ५ मराठी मालिका|url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/cinema-photos/trp-race-top-5-marathi-serial-for-week-5th-march-2021-to-11th-march-2021-see-full-list-416429.html|website=[[टीव्ही९ मराठी]]|access-date=2021-08-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|आठवडा १०
|२०२१
|६.५
|१
|
|-
|आठवडा ११
|२०२१
|६.४
|१
|
|-
|आठवडा १२
|२०२१
|६.४
|१
|
|-
|आठवडा १३
|२०२१
|६.२
|२
|
|-
|आठवडा १४
|२०२१
|६.७
|३
|
|-
|आठवडा १५
|२०२१
|६.३
|१
|
|-
|आठवडा १६
|२०२१
|५.३
|१
|
|-
|आठवडा १७
|२०२१
|५.९
|१
|
|-
|आठवडा १८
|२०२१
|६.६
|२
|
|-
|आठवडा २२
|२०२१
|६.६
|१
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=TRP च्या स्पर्धेत 'देवमाणूस' चौथ्या स्थानावर; 'ही' मालिका ठरली अव्वल|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/marathi-serial-mulgi-zali-ho-number-one-in-trp-devmanus-at-4th-rank/articleshow/83535475.cms|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=2021-08-10}}&lt;/ref&gt;
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

[[वर्ग:स्टार प्रवाह दूरचित्रवाहिनी मालिका]]
[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]]</text>
      <sha1>bmi067iv6a1rncwp0szhinnez2bp6at</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>विठ्ठलवाडी (शिरूर)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280626</id>
    <revision>
      <id>2688930</id>
      <parentid>2666999</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34682-61</username>
        <id>184231</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रेक्षणीय स्थळे */</comment>
      <origin>2688930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="0no3v4pio1l4scnmuaojo92c1kx7o14" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=प्रतिपंढरपूर
| स्थानिक_नाव ='''विठ्ठलवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''विठ्ठलवाडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>0no3v4pio1l4scnmuaojo92c1kx7o14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688931</id>
      <parentid>2688930</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34682-61</username>
        <id>184231</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3662" sha1="e5nshhbiyf3xtoycul9xdigzz0rmuf6" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=प्रतिपंढरपूर
| स्थानिक_नाव ='''विठ्ठलवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''विठ्ठलवाडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.त्यास प्रतिपंढरपूर या नावाने सुद्धा ओळखले जाते.
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>e5nshhbiyf3xtoycul9xdigzz0rmuf6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688933</id>
      <parentid>2688931</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34682-61</username>
        <id>184231</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="flhmded088qkznjkocjc2zqy1wzj11m" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=प्रतिपंढरपूर
| स्थानिक_नाव ='''विठ्ठलवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''विठ्ठलवाडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.त्यास प्रतिपंढरपूर या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. तेथील सरपंच श्री. निवृत्ती आण्णा गणपतरावं गवारे यांनी या गावाचा कायापालट करून खूप विकास केला 
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>flhmded088qkznjkocjc2zqy1wzj11m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688935</id>
      <parentid>2688933</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34682-61</username>
        <id>184231</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3921" sha1="kbs2atr073l3131t9942v9whmqt8dm5" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=प्रतिपंढरपूर
| स्थानिक_नाव ='''विठ्ठलवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''विठ्ठलवाडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.त्यास प्रतिपंढरपूर या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. तेथील सरपंच श्री. निवृत्ती आण्णा गणपतरावं गवारे यांनी या गावाचा कायापालट करून खूप विकास केला आहे. 
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>kbs2atr073l3131t9942v9whmqt8dm5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688936</id>
      <parentid>2688935</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34682-61</username>
        <id>184231</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3924" sha1="4k1utfxgbk344mbk2h98j7mhn1zs4c2" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=प्रतिपंढरपूर
| स्थानिक_नाव ='''विठ्ठलवाडी'''
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= शिरूर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=412208| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड =412208 
| आरटीओ_कोड =  MH12
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''विठ्ठलवाडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[शिरूर तालुका|शिरूर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.त्यास प्रतिपंढरपूर या नावाने सुद्धा ओळखले जाते. तेथील सरपंच श्री. निवृत्ती आण्णा गणपतरावं गवारे यांनी या गावाचा कायापालट करून खूप विकास केला आहे. 
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात. मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४७० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:शिरूर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>4k1utfxgbk344mbk2h98j7mhn1zs4c2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>माळवडी (जुन्नर)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281516</id>
    <revision>
      <id>2688971</id>
      <parentid>2664814</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34783-94</username>
        <id>184238</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2688971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="fpxpm3w33eg4t27lwg4kx5p9e15gw4l" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र
|प्रकार=गाव
|इतर_नाव=
| स्थानिक_नाव =Netwad
| आकाशदेखावा = 
| आकाशदेखावा_शीर्षक = 
| शोधक_स्थान= right
| अक्षांश = 
| रेखांश = 
| उंची = 
| राज्य_नाव = महाराष्ट्र
|जवळचे_शहर= जुन्नर
| जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]]
|अधिकृत_भाषा=मराठी
| नेता_पद =[[सरपंच]] 
| नेता_नाव =
|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष  = २०११
| लोकसंख्या_एकूण = 
| लोकसंख्या_घनता =
|लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = 
| क्षेत्रफळ_एकूण = 
|पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = 
| पिन कोड = 
| आरटीओ_कोड =  एमएच/
|संकेतस्थळ=
|कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]]
|कोरे_उत्तर_१ = 
| तळटिपा =}}

'''माळवडी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[जुन्नर तालुका|जुन्नर तालुक्यातील]] एक गाव आहे.
==भौगोलिक स्थान==
==हवामान==
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा  आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७२० मिमी पर्यंत असते.

==लोकजीवन==
==प्रेक्षणीय स्थळे==
==नागरी सुविधा==
==जवळपासची गावे==
==संदर्भ==
#https://villageinfo.in/
#https://www.census2011.co.in/
#http://tourism.gov.in/
#https://www.incredibleindia.org/
#https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
#https://www.mapsofindia.com/ 
#https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
#https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }}

[[वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे]]
[[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]]</text>
      <sha1>fpxpm3w33eg4t27lwg4kx5p9e15gw4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सन मराठी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297010</id>
    <revision>
      <id>2688921</id>
      <parentid>2686339</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T18:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34712-49</username>
        <id>184223</id>
      </contributor>
      <comment>/* प्रसारित कार्यक्रम */</comment>
      <origin>2688921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15501" sha1="6x59xe65d6ks8g17edvld9qk4nsdsp4" xml:space="preserve">{{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी
|नाव             = सन मराठी
|चित्र             = 
|चित्रसाईज         = 
|चित्रमाहिती         = 
|चित्र२साईज        = 
|चित्र२माहिती        = 
|सुरुवात           = १७ ऑक्टोबर २०२१
|शेवटचे_प्रसारण      = 
|चित्र_प्रकार         = 
|प्रेक्षक_संख्या        = 
|प्रेक्षक_संख्या_सध्या    = 
|प्रेक्षक_संख्या_माहिती   = 
|नेटवर्क            = 
|मालक            = सन समूह
|ब्रीदवाक्य          = सोहळा नात्यांचा
|देश              = [[भारत]]
|प्रसारण क्षेत्र        = 
|मुख्यालय          = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]
|जुने नाव          = 
|बदललेले नाव       = 
|भगिनी वाहिनी       = 
|प्रसारण वेळ        = संध्या. ६.३० ते रात्री ११ (प्राइम टाइम)
|संकेतस्थळ         = 
}}

'''सन मराठी''' ही सन टीव्ही नेटवर्कच्या मालकीचे मराठी भाषेतील मोफत प्रसारण असणारी दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीचे प्रथम प्रसारण १७ ऑक्टोबर २०२१ रोजी करण्यात आले. सन मराठी ही सन समूहाची बिगरदक्षिण भारतीय बाजारपेठेतील दुसरी आणि पश्चिम भारतीय बाजारपेठेतील पहिली वाहिनी आहे. या वाहिनीचे घोषवाक्य &quot;सोहळा नात्यांचा&quot; असे आहे. महिन्यांच्या प्रत्येक रविवारी [[सन मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात.

== प्रसारित कार्यक्रम ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
|-
| ३ जून २०२६
| सुरेल प्रभात
| सकाळी ७ वाजता
|-
| १४ ऑक्टोबर २०२४
| सोहळा सख्यांचा
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| २१ एप्रिल २०२५
| हुकुमाची राणी ही
| संध्या. ७ वाजता
|-
| १० मार्च २०२५
| सखा माझा पांडुरंग
| संध्या. ७.३० वाजता
|-
| २९ सप्टेंबर २०२५
| इन्स्पेक्टर मंजू
| रात्री ८.०१ वाजता
|-
| १३ जानेवारी २०२५
| जुळली गाठ गं
| रात्री ८.४९ वाजता
|-
| ५ जानेवारी २०२६
| तू अनोळखी तरी सोबती
| रात्री ९.३१ वाजता
|-
| १ डिसेंबर २०२५
| मी संसार माझा रेखिते
| रात्री १०.११ वाजता
|-
| ६ जुलै २०२६
| सौभाग्यवती वृंदा मोहन
| {{TBA}}
|}

== पूर्व प्रसारित कार्यक्रम ==
=== मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! शेवटचे प्रसारण
! रूपांतरण
|-
| rowspan=&quot;5&quot;| १७ ऑक्टोबर २०२१
| आभाळाची माया
| संध्या. ७ वाजता
| १२ नोव्हेंबर २०२२
| तमिळ मालिका वनाथाई पोला
|-
| जाऊ नको दूर... बाबा
| संध्या. ७.३० वाजता
| ४ नोव्हेंबर २०२३
| तेलुगू मालिका पौर्णामी
|-
| कन्यादान
| रात्री ८.३० वाजता
| ४ मे २०२४
| बंगाली मालिका कन्यादान
|-
| संत गजानन शेगावीचे
| रात्री ९ वाजता
| ५ नोव्हेंबर २०२३
|
|-
| सुंदरी
| रात्री १० वाजता
| २९ जून २०२४
| कन्नड मालिका सुंदरी
|-
| ३० मे २०२२
| माझी माणसं
| संध्या. ६.३० वाजता
| १ जून २०२४
| तमिळ मालिका कायल
|-
| १४ नोव्हेंबर २०२२
| शाब्बास सूनबाई 
| संध्या. ७ वाजता
| १५ जुलै २०२३
| तमिळ मालिका इथरनीचाल
|-
| २० फेब्रुवारी २०२३
| प्रेमास रंग यावे
| रात्री ९.३० वाजता
| ९ मार्च २०२५
| तमिळ मालिका आनंदारागम
|-
| १७ जुलै २०२३
| क्षेत्रपाल श्री देव वेतोबा
| संध्या. ७ वाजता
| १४ जानेवारी २०२४
|
|-
| १४ ऑगस्ट २०२३
| सावली होईन सुखाची
| रात्री ११ वाजता
| ८ जून २०२५
|
|-
| ६ नोव्हेंबर २०२३
| नवी जन्मेन मी
| रात्री १०.३० वाजता
| १० सप्टेंबर २०२५
| तमिळ मालिका सिंगापेन्ने
|-
| ११ डिसेंबर २०२३
| तुझी माझी जमली जोडी
| रात्री १०.३० वाजता
| १३ जुलै २०२५
| तमिळ मालिका इलाक्किया
|-
| १५ जानेवारी २०२४
| मुलगी पसंत आहे!
| संध्या. ७ वाजता
| १९ एप्रिल २०२५
|
|-
| १८ मार्च २०२४
| कॉन्स्टेबल मंजू
| रात्री ८ वाजता
| २७ सप्टेंबर २०२५
|
|-
| ६ मे २०२४
| आदिशक्ती
| रात्री १० वाजता
| ३० नोव्हेंबर २०२५
| कन्नड मालिका शांभवी
|-
| १ जुलै २०२४
| तिकळी
| रात्री १०.३० वाजता
| ५ जानेवारी २०२५
|
|-
| १४ जुलै २०२५
| तुझ्यासाठी तुझ्यासंगं
| रात्री १० वाजता
| १९ एप्रिल २०२६
|
|}

=== अनुवादित मालिका ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! मालिका
! वेळ
! शेवटचे प्रसारण
! अनुवादित
|-
| १७ ऑक्टोबर २०२१
| नंदिनी (सोम-शनि)
| रात्री १०.३० वाजता
| ११ मार्च २०२३
| तमिळ मालिका नंदिनी
|-
| १४ मार्च २०२२
| जय हनुमान (सोम-शनि)
| संध्या. ६ वाजता
| ११ जून २०२२
| कन्नड मालिका जय हनुमान
|-
| १३ मार्च २०२३
| नेत्रा (सोम-शनि)
| रात्री १०.३० वाजता
| ५ ऑगस्ट २०२३
| तेलुगू मालिका नेत्रा
|-
| ७ ऑगस्ट २०२३
| पापनाशिनी गंगा (दर रविवारी)
| रात्री १० वाजता
| १४ जानेवारी २०२४
| हिंदी मालिका पापनाशिनी गंगा
|-
| २० ऑक्टोबर २०२४
| अनामिका (दर रविवारी)
| रात्री १० वाजता
| १७ नोव्हेंबर २०२४
| तमिळ मालिका अनामिका
|}

=== कथाबाह्य कार्यक्रम ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! कार्यक्रम
! वेळ
! शेवटचे प्रसारण
|-
| १ डिसेंबर २०२२
| श्री सच्चिदानंद सद्गुरू साईनाथ महाराज
| दररोज सकाळी ७.३० वाजता
| ३० नोव्हेंबर २०२३
|-
| ८ मे २०२३
| गुरुकिल्ली भविष्याची
| दररोज सकाळी ८ वाजता
| १५ ऑगस्ट २०२३
|-
| ८ जानेवारी २०२४
| वसा संस्कृतीचा, वारसा कीर्तनाचा
| दररोज सकाळी ७.३० वाजता
| २६ फेब्रुवारी २०२४
|-
| २५ फेब्रुवारी २०२४
| लावणी महाराष्ट्राची
| दर रविवारी रात्री ९ वाजता
| १९ मे २०२४
|-
| ४ ऑगस्ट २०२४
| होऊ दे चर्चा... कार्यक्रम आहे घरचा!
| दर रविवारी रात्री ९ वाजता
| १३ ऑक्टोबर २०२४
|-
| १५ ऑगस्ट २०२५
| लागे कीर्तनाची गोडी
| दररोज सकाळी ८ वाजता
| ४ मार्च २०२६
|}

== वेळेत बदल ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! प्रसारित दिनांक
! जुनी वेळ
! मालिका
! नवी वेळ
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ३० मे २०२२
| रात्री ८ वाजता
| आभाळाची माया
| संध्या. ७ वाजता
|-
| संध्या. ७ वाजता
| सुंदरी
| रात्री १० वाजता
|-
| २० फेब्रुवारी २०२३
| रात्री ९.३० वाजता
| नंदिनी
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| ८ ऑक्टोबर २०२३
| रात्री १०.३० वाजता
| पापनाशिनी गंगा
| रात्री १० वाजता (दर रविवारी)
|-
| १८ मार्च २०२४
| रात्री ८ वाजता
| माझी माणसं
| संध्या. ६.३० वाजता
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ११ नोव्हेंबर २०२४
| रात्री १० वाजता
| तिकळी
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| रात्री १०.३० वाजता
| तुझी माझी जमली जोडी
| रात्री १० वाजता
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १३ जानेवारी २०२५
| रात्री ८.३० वाजता
| आदिशक्ती
| रात्री ९ वाजता
|-
| रात्री ९ वाजता
| सावली होईन सुखाची
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| १० मार्च २०२५
| संध्या. ७.३० वाजता
| नवी जन्मेन मी
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| rowspan=&quot;4&quot;| २६ मे २०२५
| रात्री ९ वाजता
| आदिशक्ती
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| रात्री ९.३० वाजता
| नवी जन्मेन मी
| रात्री १० वाजता
|-
| रात्री १० वाजता
| तुझी माझी जमली जोडी
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| रात्री १०.३० वाजता
| सावली होईन सुखाची
| रात्री ११ वाजता
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १४ जुलै २०२५
| रात्री ९.३० वाजता
| आदिशक्ती
| रात्री १० वाजता
|-
| रात्री १० वाजता
| नवी जन्मेन मी
| रात्री १०.३० वाजता
|-
| १ डिसेंबर २०२५
| रात्री ९.३० वाजता
| तुझ्यासाठी तुझ्यासंगं
| रात्री १० वाजता
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| २१ एप्रिल २०२६
| रात्री ९ वाजता
| तू अनोळखी तरी सोबती
| रात्री ९.३० वाजता
|-
| रात्री ९.३० वाजता
| मी संसार माझा रेखिते
| रात्री १०.३० वाजता
|}

== मेळा मनोरंजनाचा ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! तारीख
! स्थळ
! प्रसारित दिनांक
|-
| ५ जून २०२२
| [[नाशिक]]
| १० जुलै २०२२
|-
| ३१ जुलै २०२२
| [[अमरावती]]
| ४ सप्टेंबर २०२२
|-
| १५ जानेवारी २०२३
| [[कोल्हापूर]]
| १९ फेब्रुवारी २०२३
|-
| १९ मार्च २०२२
| [[छत्रपती संभाजीनगर]]
| ७ मे २०२३
|-
| ९ एप्रिल २०२३
| [[सोलापूर]]
| २१ मे २०२३
|-
| १० डिसेंबर २०२३
| [[कोल्हापूर]]
| ३१ डिसेंबर २०२३
|-
| २४ मार्च २०२४
| [[अहिल्यानगर]]
| ५ मे २०२४
|-
| ८ डिसेंबर २०२४
| [[कोल्हापूर]]
| २९ डिसेंबर २०२४
|-
| १६ फेब्रुवारी २०२५
| [[नाशिक]]
| १६ मार्च २०२५
|-
| ८ मे २०२५
| [[मिरा-भाईंदर]]
| २२ जून २०२५
|-
| १ जुलै २०२५
| [[पुणे]]
| २७ जुलै २०२५
|}

== बाह्य दुवे ==
[https://www.sunnetwork.in/Default.aspx?Lang=marathi/ सन मराठीचे अधिकृत संकेतस्थळ]

{{मराठी दूरचित्रवाहिन्या}}

[[वर्ग:सन मराठी]]
[[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]]</text>
      <sha1>6x59xe65d6ks8g17edvld9qk4nsdsp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ईला अरुण</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299275</id>
    <revision>
      <id>2688953</id>
      <parentid>2644945</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* अभिनय */</comment>
      <origin>2688953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19699" sha1="786hgo25i4gtgi88z6e4coy2v9xxxby" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist &lt;!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --&gt;
| Name             = ईला अरुण
| Img              = Ila Arun.jpg
| Img_capt         = २०१६ मधील फोटो
| Img_size         = 
| Landscape        = 
| Background       = solo_singer
| Birth_name       = 
| Alias            = 
| birth_date       = {{birth date and age|1954|3|15|df=y}}
| birth_place      = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]]
| origin           = [[भारत]]
| Instrument       = [[गायक]]
| Voice_type       = 
| Genre            = भारतीय चित्रपट संगीत, पार्श्वगायक, [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय गायक]], [[भारतीय पॉप|पॉप गायक]]
| Occupation       = गायिका, अभिनेत्री
| Years_active     = १९७९ – सध्या
}}

'''ईला अरुण''' एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] अभिनेत्री, टीव्ही व्यक्तिमत्त्व आणि राजस्थानी [[लोकसंगीत]] आणि लोकसंगीत-पॉप गायिका आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Jha|first=Shuchita|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/singer-ila-arun-remembers-bv-karanths-contribution/articleshow/70947422.cms|title=Singer Ila Arun remembers BV Karanth's contribution {{!}} Bhopal News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=2 September 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=12 January 2020}}&lt;/ref&gt; [[लम्हे]], [[जोधा अकबर]], शादी के साइड इफेक्ट्स आणि बेगम जान यासारख्या अनेक प्रमुख [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] चित्रपटांमध्ये तीने काम केले आहे.

== वैयक्तिक जीवन ==
ईला अरुण ही मूळची राजस्थानमधील [[जयपूर|जयपूरची]] आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Rajasthans-culture-is-rich-Ila-Arun/articleshow/8177422.cms|title=Rajasthan's culture is rich: Ila Arun|date=7 May 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt; ती पियुष पांडे आणि प्रसून पांडे यांची बहीण आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ila-arun-and-piyush-pandey-tell-all/articleshow/3015220.cms|title=Ila Arun and Piyush Pandey tell all - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-10-08}}&lt;/ref&gt; तिच्या आईचे नाव भगवती पांडे आहे. ईला अरुण ही अभिनेत्री इशिता अरुणची आई आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/website/story/ila-arun-says-her-career-in-bollywood-bloomed-after-becoming-a-mother/317766|title=My Career in Bollywood Bloomed After Becoming A Mother: Ila Arun|date=5 October 2018|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वगायन ==
ईला अरुणने [[हिंदी]], [[तमिळ]] आणि [[तेलगू]] सारख्या काही दक्षिण भारतीय भाषांमध्ये अनेक चित्रपट गाणी गायली आहेत. [[माधुरी दीक्षित]] अभिनीत [[खलनायक (चित्रपट)|खलनायक]] या चित्रपटासाठी [[अलका याज्ञिक|अल्का याज्ञिक]] सोबत गायलेले &quot; [[खलनायक (चित्रपट)|चोली के पीचे]] &quot; हे तिचे आजपर्यंतचे सर्वात प्रसिद्ध चित्रपट गाणे आहे, ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा फिल्मफेअर]]  पुरस्कार मिळाला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/name/nm0038023/awards|title=Ila Arun|website=IMDb|access-date=5 January 2020}}&lt;/ref&gt; आणखी एक गाणे ज्यासाठी ती प्रसिद्ध आहे ते करण अर्जुन चित्रपटातील &quot;घुप चुप&quot; आहे. ती [[लता मंगेशकर]] यांच्यासोबत असलेल्या &quot;मोरनी बागा मा बोले&quot; या गाण्यासाठी देखील प्रसिद्ध आहे, [[श्रीदेवी]] अभिनीत [[लम्हे]] चित्रपटात. [[ए.आर. रहमान]] यांनी संगीतबद्ध केलेल्या मिस्टर रोमियो या चित्रपटासाठी तिने &quot;मुथु मुथु माझाई&quot; या तमिळ गाण्याला आवाज दिला आहे. तिचे शेवटचे लक्षवेधी गाणे &quot;रिंगा रिंगा&quot; नावाच्या [[स्लमडॉग मिलियोनेर (चित्रपट)|स्लमडॉग मिलेनियर]] या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीप्राप्त चित्रपटासाठी रहमानसोबत संगीतबद्ध केले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glamsham.com/music/reviews/11-music-review-slumdog-millionaire-1208014.asp|title=Slumdog Millionaire music review : glamsham.com|website=glamsham.com|access-date=6 March 2018|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726170210/http://www.glamsham.com/music/reviews/11-music-review-slumdog-millionaire-1208014.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== एकल/अल्बम ===
तिने &quot;व्होट फॉर घागरा&quot; सारखे अनेक यशस्वी एकल तयार केले आहेत. तिने [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगमधील]] [[राजस्थान रॉयल्स]] संघासाठी हल्ला बोल हे प्रमोशनल हिट गाणे देखील गायले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Hungama|first=Bollywood|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ila-arun-to-say-halla-bol-for-ipl-team-of-rajasthan/|title=Ila Arun to say 'Halla Bol' for IPL team of Rajasthan – Bollywood Hungama|date=25 March 2008|work=Bollywood Hungama|access-date=6 March 2018}}&lt;/ref&gt; ती [[राजस्थान|राजस्थानची]] आहे आणि तिच्या अल्बम आणि चित्रपटांमध्ये राजस्थानी गाणी गाते.

== अभिनय ==
ईला अरुण पहिल्यांदा लाइफलाइन (जीवनरेखा) या डॉक्टरांच्या जीवनावरील हिंदी टीव्ही मालिकेत तन्वी आझमीसह [[दूरदर्शन|दूरदर्शनवर]] अभिनय करताना दिसली होती. २००८ च्या हिट चित्रपट [[जोधा अकबर|जोधा अकबरमध्ये]] तिने महाम अंगा, अकबरची हुशार वेट नर्स आणि राजकीय सल्लागार म्हणून उत्कृष्ट कामगिरी केली. तिने चायना गेट, चिंगारी, वेल डन अब्बा, [[वेलकम टु सज्जनपूर|वेलकम टू सज्जनपूर]], वेस्ट इज वेस्ट आणि घातक या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक भूमिका केल्या आहेत. शादी के साइड इफेक्ट्स आणि बेगम जान मध्ये, तिने अनुक्रमे गव्हर्नेस आणि वेश्यालय सदस्याची भूमिका केली होती. ३१ जुलै २०२० रोजी प्रदर्शित झालेल्या &quot;[[रात अकेली है (चित्रपट)|रात अकेली है]]&quot; मध्ये, जो नेटफ्लिक्स चित्रपट आहे, तिने नायक &quot;[[नवाजुद्दीन सिद्दिकी|नवाजुद्दीन सिद्दीकी]]&quot;च्या आईची भूमिका साकारली आहे आणि स्थानिक बोलीभाषेतील संवाद अचूकपणे दिले आहेत.

ईला अरुण भारतीय दूरचित्रवाणी इंडस्ट्रीच्या सुरुवातीच्या वर्षांचा एक भाग आहे, १९८० च्या भारत एक खोज आणि यात्रा मध्ये अभिनय केला. भारताच्या राज्यघटनेच्या निर्मितीवर आधारित असलेल्या ' [[संविधान (मालिका)|संविधा]]' या टीव्ही लघु-मालिकामध्ये तिने संविधान सभेच्या सल्लागार समितीचा भाग असलेल्या स्वातंत्र्य कार्यकर्त्या हंसा मेहता यांची भूमिका देखील घेतली.

=== चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष !! चित्रपट / मालिका !! भूमिका !! दिग्दर्शक !! नोंदी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | १९८३
| ''[[अर्ध सत्य]]'' || स्नेहा बाजपेयी || [[गोविंद निहलानी]] ||
|-
| ''[[मंडी (१९८३ चित्रपट)|मंडी]]'' || कमली || [[श्याम बेनेगल]] ||
|-
| १९८५
| ''[[त्रिकाल]]'' || आचारी || श्याम बेनेगल ||
|-
| १९८६
| ''[[जाल (१९८६ चित्रपट)|जाल]]'' || तारा || [[उमेश मेहरा]] ||
|-
| १९९०
| ''[[पोलीस पब्लिक]]'' || लक्ष्मी || [[इस्माईल श्रॉफ]] ||
|-
| १९९१
| ''[[लम्हे]]'' || {{small|&quot;चुडिया खनक गयी&quot;}} गाण्यातील लोकनृत्यांगना || [[यश चोप्रा]] || गायिका म्हणूनही सहभाग
|-
| १९९२
| ''[[सूरज का सातवा घोडा (चित्रपट)|सूरज का सातवा घोडा]]'' || लिलीची आई || श्याम बेनेगल ||
|-
| १९९४
| ''[[द्रोह काल]]'' || झीनत || गोविंद निहलानी ||
|-
| १९९६
| ''[[घातक (चित्रपट)|घातक]]'' || श्रीमती मालती सचदेव || [[राजकुमार संतोषी]] ||
|-
| १९९७
| ''[[औजार]]'' || स्वतः || [[सोहेल खान]] || &quot;अपनी तो एक ही लाईफ&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
| १९९८
| ''[[चायना गेट (१९९८ चित्रपट)|चायना गेट]]'' || श्रीमती गोपीनाथ || राजकुमार संतोषी ||
|-
| २००५
| ''[[बोस: द फॉरगॉटन हिरो]]'' || रानू || श्याम बेनेगल ||
|-
| २००६
| ''[[चिंगारी (२००६ चित्रपट)|चिंगारी]]'' || पद्मावती || [[कल्पना लाझमी]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २००८
| ''[[जोधा अकबर]]'' || [[माहम अंगा]] || [[आशुतोष गोवारीकर]] || नामांकित — [[आयफा पुरस्कार|आयफा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]&lt;br /&gt;नामांकित — [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]
|-
| ''[[वेलकम टू सजनपूर]]'' || रामसखी पानवाली || श्याम बेनेगल || नामांकित — [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]&lt;br /&gt;नामांकित — [[अप्सरा पुरस्कार|प्रॉड्युसर्स गिल्ड सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०१०
| ''[[वेस्ट इज वेस्ट (२०१० चित्रपट)|वेस्ट इज वेस्ट]]'' || बशिरा खान || अँडी डीइमोनी || [[ब्रिटिश चित्रपट]]
|-
| ''[[वेल डन अब्बा]]'' || सलमा अली || श्याम बेनेगल ||
|-
| ''[[मिर्च]]'' || केसर बाई || [[विनय शुक्ला]] ||
|-
| २०११
| ''आगाह: द वॉर्निंग'' || रामशरणची आई || [[करण राझदान]] ||
|-
| २०१२
| ''[[अर्जुन: द वॉरियर प्रिन्स]]'' || [[कुंती]] (आवाज) || अर्णब चौधरी || [[ॲनिमेशन चित्रपट]]
|-
| २०१४
| ''[[शादी के साईड इफेक्ट्स]]'' || आंटी || [[साकेत चौधरी]] ||
|-
| २०१७
| ''[[बेगम जान (२०१७ चित्रपट)|बेगम जान]]'' || अम्मा || [[सृजित मुखर्जी]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१८
| ''[[थग्स ऑफ हिंदोस्तान]]'' || जैतुम्बी || [[विजय कृष्ण आचार्य]] ||
|-
| ''[[मंटो (२०१८ चित्रपट)|मंटो]]'' || [[जद्दनबाई]] || [[नंदिता दास]] ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०२०
| ''[[घूमकेतू]]'' || सांतो बुआ || पुष्पेंद्र नाथ मिश्रा || [[झी५]] चित्रपट
|-
| ''[[रात अकेली है]]'' || श्रीमती यादव || हनी त्रेहान || [[नेटफ्लिक्स]] चित्रपट
|-
| ''[[छलांग]]'' || उषा गेहलोत || [[हंसल मेहता]] || rowspan=&quot;2&quot; | [[ॲमेझॉन प्राईम व्हिडिओ]] चित्रपट
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०२१
| ''[[शेरनी (२०२१ चित्रपट)|शेरनी]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vidya-balan-starrer-sherni-premiere-amazon-prime-video-june-2021/ |title=Vidya Balan starrer Sherni to premiere on Amazon Prime Video in June 2021 |work=[[बॉलीवूड हंगामा]] |date=17 May 2021 |access-date=19 May 2021}}&lt;/ref&gt; || पवनची आई || अमित व्ही. मसुुरकर
|-
| ''आफत-ए-इश्क'' || बहुजी || इंद्रजित नट्टोजी || [[झी५]] चित्रपट
|-
| २०२२
| ''मिस्टर मम्मी'' || कविता || [[शाद अली]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०२३
| ''हड्डी'' || रेवती अम्मा || अक्षत अजय शर्मा || [[झी५]] चित्रपट
|-
| ''[[आर्या (वेब मालिका)|आर्या (सत्र ३)]]'' || नलिनी साहिबा || [[राम माधवानी]] || [[डिस्नी+ हॉटस्टार]] मालिका
|-
| २०२४
| ''कुछ खट्टा हो जाए'' || || जी. अशोक ||
|-
| २०२५
| ''रात अकेली है: द बन्सल मर्डर्स'' || सरिता कुमारी || हनी त्रेहान || [[नेटफ्लिक्स]] चित्रपट
|-
| २०२६
| ''दो दिवाने शहर में'' || || रवी उद्यावर ||
|}

=== संगीत दिग्दर्शक म्हणून ===

* १९९२ - [[मुझसे दोस्ती करोगे!]]
* १९९१ - रुक्मावती की हवेली
* १९८५ - डूंगर रो भेद

=== दूरदर्शन मालिकेतील अभिनय ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! दाखवा
! भूमिका
! नोंदी
|-
| १९८६
| यात्रा
| नाटक गट सदस्य
|
|-
| १९८८
| भारत एक खोज
| विविध पात्रे
|
|-
| १९९१
| लाइफलाइन (जीवनरेखा)
| डॉक्टर
|
|-
| २००५
| कीर्ती गुरुकुल
| मुख्याध्यापिका
|
|-
| २०१४
| [[संविधान (मालिका)|संविधान]]
| हंशा मेहता
|
|-
| २०१५
| कोक स्टुडिओ
| परफॉर्मर
|
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/ila-arun/ बॉलिवुड हंगामावरील पान] 
* {{आय.एम.डी.बी. नाव}}

{{DEFAULTSORT:अरुण, ईला}}
[[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:पॉप गायक व गायिका]]</text>
      <sha1>786hgo25i4gtgi88z6e4coy2v9xxxby</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688960</id>
      <parentid>2688953</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T02:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>/* चित्रपट */</comment>
      <origin>2688960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19705" sha1="0z8xyrdg95gp5ahi4o48c5xb4ply4iv" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist &lt;!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --&gt;
| Name             = ईला अरुण
| Img              = Ila Arun.jpg
| Img_capt         = २०१६ मधील फोटो
| Img_size         = 
| Landscape        = 
| Background       = solo_singer
| Birth_name       = 
| Alias            = 
| birth_date       = {{birth date and age|1954|3|15|df=y}}
| birth_place      = [[जोधपुर]], [[राजस्थान]], [[भारत]]
| origin           = [[भारत]]
| Instrument       = [[गायक]]
| Voice_type       = 
| Genre            = भारतीय चित्रपट संगीत, पार्श्वगायक, [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय गायक]], [[भारतीय पॉप|पॉप गायक]]
| Occupation       = गायिका, अभिनेत्री
| Years_active     = १९७९ – सध्या
}}

'''ईला अरुण''' एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] अभिनेत्री, टीव्ही व्यक्तिमत्त्व आणि राजस्थानी [[लोकसंगीत]] आणि लोकसंगीत-पॉप गायिका आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Jha|first=Shuchita|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/singer-ila-arun-remembers-bv-karanths-contribution/articleshow/70947422.cms|title=Singer Ila Arun remembers BV Karanth's contribution {{!}} Bhopal News - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=2 September 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=12 January 2020}}&lt;/ref&gt; [[लम्हे]], [[जोधा अकबर]], शादी के साइड इफेक्ट्स आणि बेगम जान यासारख्या अनेक प्रमुख [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] चित्रपटांमध्ये तीने काम केले आहे.

== वैयक्तिक जीवन ==
ईला अरुण ही मूळची राजस्थानमधील [[जयपूर|जयपूरची]] आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/Rajasthans-culture-is-rich-Ila-Arun/articleshow/8177422.cms|title=Rajasthan's culture is rich: Ila Arun|date=7 May 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt; ती पियुष पांडे आणि प्रसून पांडे यांची बहीण आहे.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ila-arun-and-piyush-pandey-tell-all/articleshow/3015220.cms|title=Ila Arun and Piyush Pandey tell all - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-10-08}}&lt;/ref&gt; तिच्या आईचे नाव भगवती पांडे आहे. ईला अरुण ही अभिनेत्री इशिता अरुणची आई आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/website/story/ila-arun-says-her-career-in-bollywood-bloomed-after-becoming-a-mother/317766|title=My Career in Bollywood Bloomed After Becoming A Mother: Ila Arun|date=5 October 2018|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt;

== पार्श्वगायन ==
ईला अरुणने [[हिंदी]], [[तमिळ]] आणि [[तेलगू]] सारख्या काही दक्षिण भारतीय भाषांमध्ये अनेक चित्रपट गाणी गायली आहेत. [[माधुरी दीक्षित]] अभिनीत [[खलनायक (चित्रपट)|खलनायक]] या चित्रपटासाठी [[अलका याज्ञिक|अल्का याज्ञिक]] सोबत गायलेले &quot; [[खलनायक (चित्रपट)|चोली के पीचे]] &quot; हे तिचे आजपर्यंतचे सर्वात प्रसिद्ध चित्रपट गाणे आहे, ज्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा फिल्मफेअर]]  पुरस्कार मिळाला होता.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/name/nm0038023/awards|title=Ila Arun|website=IMDb|access-date=5 January 2020}}&lt;/ref&gt; आणखी एक गाणे ज्यासाठी ती प्रसिद्ध आहे ते करण अर्जुन चित्रपटातील &quot;घुप चुप&quot; आहे. ती [[लता मंगेशकर]] यांच्यासोबत असलेल्या &quot;मोरनी बागा मा बोले&quot; या गाण्यासाठी देखील प्रसिद्ध आहे, [[श्रीदेवी]] अभिनीत [[लम्हे]] चित्रपटात. [[ए.आर. रहमान]] यांनी संगीतबद्ध केलेल्या मिस्टर रोमियो या चित्रपटासाठी तिने &quot;मुथु मुथु माझाई&quot; या तमिळ गाण्याला आवाज दिला आहे. तिचे शेवटचे लक्षवेधी गाणे &quot;रिंगा रिंगा&quot; नावाच्या [[स्लमडॉग मिलियोनेर (चित्रपट)|स्लमडॉग मिलेनियर]] या आंतरराष्ट्रीय ख्यातीप्राप्त चित्रपटासाठी रहमानसोबत संगीतबद्ध केले होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glamsham.com/music/reviews/11-music-review-slumdog-millionaire-1208014.asp|title=Slumdog Millionaire music review : glamsham.com|website=glamsham.com|access-date=6 March 2018|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726170210/http://www.glamsham.com/music/reviews/11-music-review-slumdog-millionaire-1208014.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== एकल/अल्बम ===
तिने &quot;व्होट फॉर घागरा&quot; सारखे अनेक यशस्वी एकल तयार केले आहेत. तिने [[इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीगमधील]] [[राजस्थान रॉयल्स]] संघासाठी हल्ला बोल हे प्रमोशनल हिट गाणे देखील गायले आहे.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|last=Hungama|first=Bollywood|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ila-arun-to-say-halla-bol-for-ipl-team-of-rajasthan/|title=Ila Arun to say 'Halla Bol' for IPL team of Rajasthan – Bollywood Hungama|date=25 March 2008|work=Bollywood Hungama|access-date=6 March 2018}}&lt;/ref&gt; ती [[राजस्थान|राजस्थानची]] आहे आणि तिच्या अल्बम आणि चित्रपटांमध्ये राजस्थानी गाणी गाते.

== अभिनय ==
ईला अरुण पहिल्यांदा लाइफलाइन (जीवनरेखा) या डॉक्टरांच्या जीवनावरील हिंदी टीव्ही मालिकेत तन्वी आझमीसह [[दूरदर्शन|दूरदर्शनवर]] अभिनय करताना दिसली होती. २००८ च्या हिट चित्रपट [[जोधा अकबर|जोधा अकबरमध्ये]] तिने महाम अंगा, अकबरची हुशार वेट नर्स आणि राजकीय सल्लागार म्हणून उत्कृष्ट कामगिरी केली. तिने चायना गेट, चिंगारी, वेल डन अब्बा, [[वेलकम टु सज्जनपूर|वेलकम टू सज्जनपूर]], वेस्ट इज वेस्ट आणि घातक या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक भूमिका केल्या आहेत. शादी के साइड इफेक्ट्स आणि बेगम जान मध्ये, तिने अनुक्रमे गव्हर्नेस आणि वेश्यालय सदस्याची भूमिका केली होती. ३१ जुलै २०२० रोजी प्रदर्शित झालेल्या &quot;[[रात अकेली है (चित्रपट)|रात अकेली है]]&quot; मध्ये, जो नेटफ्लिक्स चित्रपट आहे, तिने नायक &quot;[[नवाजुद्दीन सिद्दिकी|नवाजुद्दीन सिद्दीकी]]&quot;च्या आईची भूमिका साकारली आहे आणि स्थानिक बोलीभाषेतील संवाद अचूकपणे दिले आहेत.

ईला अरुण भारतीय दूरचित्रवाणी इंडस्ट्रीच्या सुरुवातीच्या वर्षांचा एक भाग आहे, १९८० च्या भारत एक खोज आणि यात्रा मध्ये अभिनय केला. भारताच्या राज्यघटनेच्या निर्मितीवर आधारित असलेल्या ' [[संविधान (मालिका)|संविधा]]' या टीव्ही लघु-मालिकामध्ये तिने संविधान सभेच्या सल्लागार समितीचा भाग असलेल्या स्वातंत्र्य कार्यकर्त्या हंसा मेहता यांची भूमिका देखील घेतली.

=== चित्रपट ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! वर्ष !! चित्रपट / मालिका !! भूमिका !! दिग्दर्शक !! नोंदी
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | १९८३
| ''[[अर्ध सत्य]]'' || स्नेहा बाजपेयी || [[गोविंद निहलानी]] ||
|-
| ''[[मंडी (१९८३ चित्रपट)|मंडी]]'' || कमली || [[श्याम बेनेगल]] ||
|-
| १९८५
| ''[[त्रिकाल]]'' || आचारी || श्याम बेनेगल ||
|-
| १९८६
| ''[[जाल (१९८६ चित्रपट)|जाल]]'' || तारा || [[उमेश मेहरा]] ||
|-
| १९९०
| ''[[पोलीस पब्लिक]]'' || लक्ष्मी || [[इस्माईल श्रॉफ]] ||
|-
| १९९१
| ''[[लम्हे]]'' || {{small|&quot;चुडिया खनक गयी&quot;}} गाण्यातील लोकनृत्यांगना || [[यश चोप्रा]] || गायिका म्हणूनही सहभाग
|-
| १९९२
| ''[[सूरज का सातवा घोडा (चित्रपट)|सूरज का सातवा घोडा]]'' || लिलीची आई || श्याम बेनेगल ||
|-
| १९९४
| ''[[द्रोह काल]]'' || झीनत || गोविंद निहलानी ||
|-
| १९९६
| ''[[घातक (चित्रपट)|घातक]]'' || श्रीमती मालती सचदेव || [[राजकुमार संतोषी]] ||
|-
| १९९७
| ''[[औजार]]'' || स्वतः || [[सोहेल खान]] || &quot;अपनी तो एक ही लाईफ&quot; गाण्यात विशेष उपस्थिती
|-
| १९९८
| ''[[चायना गेट (१९९८ चित्रपट)|चायना गेट]]'' || श्रीमती गोपीनाथ || राजकुमार संतोषी ||
|-
| २००५
| ''[[बोस: द फॉरगॉटन हिरो]]'' || रानू || श्याम बेनेगल ||
|-
| २००६
| ''[[चिंगारी (२००६ चित्रपट)|चिंगारी]]'' || पद्मावती || [[कल्पना लाझमी]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २००८
| ''[[जोधा अकबर]]'' || [[माहम अंगा]] || [[आशुतोष गोवारीकर]] || नामांकित — [[आयफा पुरस्कार|आयफा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]&lt;br /&gt;नामांकित — [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन सर्वोत्कृष्ट खलनायक पुरस्कार]]
|-
| ''[[वेलकम टू सज्जनपूर]]'' || रामसखी पानवाली || श्याम बेनेगल || नामांकित — [[स्क्रीन पुरस्कार|स्क्रीन सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]&lt;br /&gt;नामांकित — [[अप्सरा पुरस्कार|प्रॉड्युसर्स गिल्ड सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०१०
| ''[[वेस्ट इज वेस्ट (२०१० चित्रपट)|वेस्ट इज वेस्ट]]'' || बशिरा खान || अँडी डीइमोनी || [[ब्रिटिश चित्रपट]]
|-
| ''[[वेल डन अब्बा]]'' || सलमा अली || श्याम बेनेगल ||
|-
| ''[[मिर्च]]'' || केसर बाई || [[विनय शुक्ला]] ||
|-
| २०११
| ''आगाह: द वॉर्निंग'' || रामशरणची आई || [[करण राझदान]] ||
|-
| २०१२
| ''[[अर्जुन: द वॉरियर प्रिन्स]]'' || [[कुंती]] (आवाज) || अर्णब चौधरी || [[ॲनिमेशन चित्रपट]]
|-
| २०१४
| ''[[शादी के साईड इफेक्ट्स]]'' || आंटी || [[साकेत चौधरी]] ||
|-
| २०१७
| ''[[बेगम जान (२०१७ चित्रपट)|बेगम जान]]'' || अम्मा || [[सृजित मुखर्जी]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०१८
| ''[[थग्स ऑफ हिंदोस्तान]]'' || जैतुम्बी || [[विजय कृष्ण आचार्य]] ||
|-
| ''[[मंटो (२०१८ चित्रपट)|मंटो]]'' || [[जद्दनबाई]] || [[नंदिता दास]] ||
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | २०२०
| ''[[घूमकेतू]]'' || सांतो बुआ || पुष्पेंद्र नाथ मिश्रा || [[झी५]] चित्रपट
|-
| ''[[रात अकेली है]]'' || श्रीमती यादव || हनी त्रेहान || [[नेटफ्लिक्स]] चित्रपट
|-
| ''[[छलांग]]'' || उषा गेहलोत || [[हंसल मेहता]] || rowspan=&quot;2&quot; | [[ॲमेझॉन प्राईम व्हिडिओ]] चित्रपट
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०२१
| ''[[शेरनी (२०२१ चित्रपट)|शेरनी]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vidya-balan-starrer-sherni-premiere-amazon-prime-video-june-2021/ |title=Vidya Balan starrer Sherni to premiere on Amazon Prime Video in June 2021 |work=[[बॉलीवूड हंगामा]] |date=17 May 2021 |access-date=19 May 2021}}&lt;/ref&gt; || पवनची आई || अमित व्ही. मसुुरकर
|-
| ''आफत-ए-इश्क'' || बहुजी || इंद्रजित नट्टोजी || [[झी५]] चित्रपट
|-
| २०२२
| ''मिस्टर मम्मी'' || कविता || [[शाद अली]] ||
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | २०२३
| ''हड्डी'' || रेवती अम्मा || अक्षत अजय शर्मा || [[झी५]] चित्रपट
|-
| ''[[आर्या (वेब मालिका)|आर्या (सत्र ३)]]'' || नलिनी साहिबा || [[राम माधवानी]] || [[डिस्नी+ हॉटस्टार]] मालिका
|-
| २०२४
| ''कुछ खट्टा हो जाए'' || || जी. अशोक ||
|-
| २०२५
| ''रात अकेली है: द बन्सल मर्डर्स'' || सरिता कुमारी || हनी त्रेहान || [[नेटफ्लिक्स]] चित्रपट
|-
| २०२६
| ''दो दिवाने शहर में'' || || रवी उद्यावर ||
|}

=== संगीत दिग्दर्शक म्हणून ===

* १९९२ - [[मुझसे दोस्ती करोगे!]]
* १९९१ - रुक्मावती की हवेली
* १९८५ - डूंगर रो भेद

=== दूरदर्शन मालिकेतील अभिनय ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष
! दाखवा
! भूमिका
! नोंदी
|-
| १९८६
| यात्रा
| नाटक गट सदस्य
|
|-
| १९८८
| भारत एक खोज
| विविध पात्रे
|
|-
| १९९१
| लाइफलाइन (जीवनरेखा)
| डॉक्टर
|
|-
| २००५
| कीर्ती गुरुकुल
| मुख्याध्यापिका
|
|-
| २०१४
| [[संविधान (मालिका)|संविधान]]
| हंशा मेहता
|
|-
| २०१५
| कोक स्टुडिओ
| परफॉर्मर
|
|-
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
* [https://www.bollywoodhungama.com/celebrity/ila-arun/ बॉलिवुड हंगामावरील पान] 
* {{आय.एम.डी.बी. नाव}}

{{DEFAULTSORT:अरुण, ईला}}
[[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]]
[[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]
[[वर्ग:पॉप गायक व गायिका]]</text>
      <sha1>0z8xyrdg95gp5ahi4o48c5xb4ply4iv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>१८ व्या लोकसभेचे सदस्य</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346757</id>
    <revision>
      <id>2689004</id>
      <parentid>2688081</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abhijitsathe</username>
        <id>4193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* उत्तर प्रदेश */</comment>
      <origin>2689004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238938" sha1="dk3itqkld9ug3x9964skke1d6uzvhbl" xml:space="preserve">[[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणुका|२०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकांद्वारे]] भारताच्या '''[[अठरावी लोकसभा|१८व्या लोकसभेवर]] निवडून गेलेल्या खासदारांची''' राज्यनिहाय यादी येथे आहे. ४ जून २०२४ रोजी निकाल जाहीर झाले.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lok Sabha Election 2024 Schedule: Elections Date, Month, Seats, States and Candidates |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-election-schedule |access-date=2024-06-03 |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats&quot;&gt;{{cite news|last1=द इंडियन एक्सप्रेस|title=Lok Sabha Elections 2024 Results: Full List of winners on all 543 seats|url=https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|accessdate=5 June 2024|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605115428/https://indianexpress.com/elections/2019-general-election-schedule/full-list-of-winners-in-lok-sabha-elections-2024-9364542/|archivedate=5 June 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin&quot;&gt;{{cite news|last1=India TV News|first1=|last2=|first2=|title=Lok Sabha Election Results 2024: Full list of constituency-wise winners, parties and margin|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|accessdate=5 June 2024|work=|date=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240605120528/https://www.indiatvnews.com/news/india/lok-sabha-election-results-2024-full-list-of-all-constituency-wise-leading-winning-candidates-parties-bjp-congress-2024-06-04-934845|archivedate=5 June 2024|language=en}}&lt;/ref&gt; 

==खासदार==
===अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह लोकसभा मतदारसंघ|अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]]
| [[बिश्नू पद रे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===आंध्र प्रदेश===
{{legend2|#FFFF31|[[तेलुगू देशम पक्ष|ते.दे.प.]] (१६) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#1569C7|[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|यु.श्र.र.काँ.प.]] (४) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#ca420f|[[जन सेना पक्ष|ज.ने.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आंध्र प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आंध्र प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अरकू लोकसभा मतदारसंघ|अरकू]]
| [[चेट्टी तनुजा राणी|डॉ. चेट्टी तनुजा राणी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २
| [[श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]]
| [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ|विजयनगरम]]
| [[कलीसेट्टी अप्पला नायडू]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम]]
| [[मथुकुमिल्ली श्रीभरत]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]]
| [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[काकीनाडा लोकसभा मतदारसंघ|काकीनाडा]]
| [[तंगेला उदय श्रीनिवास]]
|bgcolor=#ca420f|
| [[जन सेना पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[अमलापुरम लोकसभा मतदारसंघ|अमलापुरम]]
| [[गंटी हरीश मधुर]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[राजमुंद्री लोकसभा मतदारसंघ|राजमुंद्री]]
| [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी|पुरंदेश्वरी व्यंकटेश्वरराव दग्गुबाती]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[नरसपूर लोकसभा मतदारसंघ|नरसपूर]]
| [[भूपती राजू श्रीनिवास वर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग राज्यमंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १०
| [[एलुरु लोकसभा मतदारसंघ|एलुरु]]
| [[पुट्टा महेश कुमार]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[मछलीपट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|मछलीपट्टणम]]
| [[बालाशौरी वल्लभनेनी]]
|bgcolor=#ca420f|
| [[जन सेना पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघ|विजयवाडा]]
| [[केसीनेनी चिन्नी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[गुंटुर लोकसभा मतदारसंघ|गुंटुर]]
| [[चंद्रशेखर पेम्मासनी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] व [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| १४
| [[नरसरावपेट लोकसभा मतदारसंघ|नरसरावपेट]]
| [[लवु श्रीकृष्ण देवरयलु]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[बापटला लोकसभा मतदारसंघ|बापटला]]
| [[कृष्णप्रसाद टेन्नेटी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[ओंगोल लोकसभा मतदारसंघ|ओंगोल]]
| [[मगुंटा श्रीनिवासुलू रेड्डी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[नंद्याल लोकसभा मतदारसंघ|नंद्याल]]
| [[बायरेड्डी शबरी|डॉ. बायरेड्डी शबरी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[कुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|कुर्नूल]]
| [[बस्तीपती नागराजू पंचलिंगला]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[अनंतपूर लोकसभा मतदारसंघ|अनंतपूर]]
| [[अंबिका लक्ष्मीनारायण वाल्मिकी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[हिंदूपूर लोकसभा मतदारसंघ|हिंदूपूर]]
| [[बी.के. पार्थसारथी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[कडप्पा लोकसभा मतदारसंघ|कडप्पा]]  
| [[वाय.एस. अविनाश रेड्डी|यदुगिरी सदिंती अविनाश रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २२
| [[नेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|नेल्लोर]]
| [[वेमिरेड्डी प्रभाकर रेड्डी]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[तिरुपती लोकसभा मतदारसंघ|तिरुपती]]
| [[मड्डिला गुरुमुर्ती|मड्डिला मुन्नीकृष्णय्या गुरुमुर्ती]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २४
| [[राजमपेट लोकसभा मतदारसंघ|राजमपेट]]
| [[पी.व्ही. मिथुन रेड्डी|पेद्दरेड्डी वेंकट मिधून रेड्डी]]
|bgcolor=#1569C7|
| [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|युवाजन श्रमिक रयतु काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २५
| [[चित्तूर लोकसभा मतदारसंघ|चित्तूर]]
| [[दग्गुमला प्रसाद राव]]
|bgcolor=#FFED00|
| [[तेलुगू देशम पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===अरुणाचल प्रदेश===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (२) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[अरुणाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''अरुणाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पश्चिम अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अरुणाचल]]
| [[किरेन रिजीजू|किरेन रिंचिन रिजीजू]]
| bgcolor=#FBB917|
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज मंत्री]] व [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय (भारत)|अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २
| [[पूर्व अरुणाचल लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अरुणाचल]]
| [[तपिर गाओ]]
| bgcolor=#FBB917|
|[[भारतीय जनता पक्ष]]
| bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===आसाम===
{{legend2|#FBB917|[[भारतीय जनता पक्ष|भा.ज.प.]] (९) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#19AAED|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भा.रा.काँ.]] (३) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#99CCFF|[[आसाम गण परिषद|आ.ग.प]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{{legend2|#FAED09|[[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल|सं.ज.प. (लि)]] (१) |border=solid 1px #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[आसाम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''आसाम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कोक्राझार लोकसभा मतदारसंघ|कोक्राझार]]
| [[जोयंता बसुमतरी]]
|bgcolor=#FAED09|
| [[संयुक्त जनता पक्ष, लिबरल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २
| [[धुब्री लोकसभा मतदारसंघ|धुब्री]]
| [[रकिबुल हुसेन|रकिबुल नुरुल हुसेन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[बारपेटा लोकसभा मतदारसंघ|बारपेटा]]
| [[फणी भूषण चौधरी|फणीभूषण रमेश चौधरी]]
|bgcolor=#99CCFF|
| [[आसाम गण परिषद]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[दरांग-उदलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|दरांग-उदलगिरी]]
| [[दिपीप सैकिया सोनोवाल|दिलीप प्रभीन सैकिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[गुवाहाटी लोकसभा मतदारसंघ|गुवाहाटी]]
| [[बिजुली कलिता मेधी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[दिफू लोकसभा मतदारसंघ|दिफू]]
| [[अमरसिंह तिस्सो]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[करीमगंज लोकसभा मतदारसंघ|करीमगंज]]
| [[कृपानाथ मलाह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सिलचर लोकसभा मतदारसंघ|सिलचर]]
| [[परिमल सुक्लबैद्य]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|९
| rowspan=&quot;2&quot;|[[नगाव लोकसभा मतदारसंघ|नगाव]]
| [[प्रद्युत बोरडोलोई]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| १८ मार्च २०२६ रोजी राजीनामा दिला (भाजपमध्ये प्रवेश करून आसाम विधानसभा निवडणूक लढविण्यासाठी)
|-
| colspan=&quot;5&quot;| रिक्त ''(१८ मार्च २०२६ पासून)''
|-
| १०
| [[काझीरंगा लोकसभा मतदारसंघ|काझीरंगा]]
| [[कामाख्य प्रसाद टासा|कामाख्य प्रसाद देवारम टासा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[सोनीतपूर लोकसभा मतदारसंघ|सोनीतपूर]]
| [[रणजित दत्त|रणजित कुलाधर दत्त]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[लखीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|लखीमपूर]]
| [[प्रधान बरुआ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दिब्रुगढ लोकसभा मतदारसंघ|दिब्रुगढ]]
| [[सर्बानंद सोनोवाल|ॲड. सर्बानंद जिबेश्वर सोनोवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १४
| [[जोरहाट लोकसभा मतदारसंघ|जोरहाट]]
| [[गौरव गोगोई|गौरव तरुण गोगोई]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी उप पक्षनेता]] (१४ जुलै २०२४ पासून)
|}

===बिहार===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[बिहार|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''बिहार'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[वाल्मिकीनगर लोकसभा मतदारसंघ|वाल्मिकीनगर]]
| [[सुनील कुमार कुशवाह]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[पश्चिम चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम चंपारण]]
| [[संजय जैस्वाल|डॉ. संजय मदनप्रसाद जयस्वाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[पूर्व चंपारण लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व चंपारण]]
| [[राधामोहन सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[शिवहर लोकसभा मतदारसंघ|शिवहर]]
| [[लवली आनंद|लवली आनंद सिंह]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[सीतामढी लोकसभा मतदारसंघ|सीतामढी]]
| [[देवेशचंद्र ठाकूर|ॲड. देवेशचंद्र ठाकूर]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मधुबनी लोकसभा मतदारसंघ|मधुबनी]]
| [[अशोक कुमार यादव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[झांझरपूर लोकसभा मतदारसंघ|झांझरपूर]]
| [[रामप्रीत मंडल]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[सुपॉल (लोकसभा मतदारसंघ)|सुपॉल]]
| [[दिलेश्वर कामाईत]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अरारिया लोकसभा मतदारसंघ|अरारिया]]
| [[प्रदीप कुमार सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[किशनगंज लोकसभा मतदारसंघ|किशनगंज]]
| [[मोहम्मद जावेद|डॉ. मोहम्मद जावेद]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[कटिहार लोकसभा मतदारसंघ|कटिहार]]
| [[तारिक अन्वर|तारिक मुश्ताक अन्वर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[पूर्णिया लोकसभा मतदारसंघ|पूर्णिया]]
| [[पप्पू यादव|राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[माधेपुरा लोकसभा मतदारसंघ|माधेपुरा]]
| [[दिनेशचंद्र यादव|दिनेशचंद्र रामधारी यादव]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[दरभंगा लोकसभा मतदारसंघ|दरभंगा]]
| [[गोपाळ जी ठाकूर|डॉ. गोपाळजी गणेश ठाकूर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[मुझफ्फरपूर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरपूर]]
| [[राजभूषण चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| १६
| [[वैशाली लोकसभा मतदारसंघ|वैशाली]]
| [[विणा देवी|विणादेवी दिनेश सिंह]]
|bgcolor=#5B006A|
| [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[गोपालगंज लोकसभा मतदारसंघ|गोपालगंज]]
| [[आलोक कुमार सुमन|डॉ. आलोककुमार जयश्रीराम सुमन]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[सिवान लोकसभा मतदारसंघ|सिवान]]
| [[विजयलक्ष्मी देवी कुशवाह ]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[महाराजगंज (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[जनार्दन सिंह सिगरीवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[सारन लोकसभा मतदारसंघ|सारन]]
| [[राजीव प्रताप रुडी|ॲड. राजीव प्रताप रुडी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[हाजीपूर लोकसभा मतदारसंघ|हाजीपूर]]
| [[चिराग पासवान|चिराग रामविलास पासवान]]
|bgcolor=#5B006A|
| [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालय (भारत)|अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २२
| [[उजियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|उजियारपूर]]
| [[नित्यानंद राय|नित्यानंद गंगाभूषण राय]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २३
| [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूर]]
| [[शांभवी चौधरी]]
|bgcolor=#5B006A|
| [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसराई]]
| [[गिरीराज सिंह|गिरीराज रामअवतार सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[वस्त्र मंत्रालय (भारत)|वस्त्र मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २५
| [[खगरिया लोकसभा मतदारसंघ|खगरिया]]
| [[राजेश वर्मा]]
|bgcolor=#5B006A|
| [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[भागलपूर लोकसभा मतदारसंघ|भागलपूर]]
| [[अजय कुमार मंडल]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[बांका लोकसभा मतदारसंघ|बांका]]
| [[गिरिधारी यादव|ॲड. गिरिधारी धानो यादव]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[मुंगेर लोकसभा मतदारसंघ|मुंगेर]]
| [[ललन सिंह|राजीव रंजन (लल्लन सिंह)]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज मंत्री]] व [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| २९
| [[नालंदा लोकसभा मतदारसंघ|नालंदा]]
| [[कौशलेंद्र कुमार]]
|bgcolor=#003366|
| [[जनता दल (संयुक्त)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[पटना साहिब लोकसभा मतदारसंघ|पटना साहिब]]
| [[रविशंकर प्रसाद|ॲड. रविशंकर ठाकूर प्रसाद]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[पाटलीपुत्र लोकसभा मतदारसंघ|पाटलीपुत्र]]
| [[मिसा भारती]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[अराह लोकसभा मतदारसंघ|अराह]]
| [[सुदामा प्रसाद]]
|bgcolor=#C41301|
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[बक्सर लोकसभा मतदारसंघ|बक्सर]]
| [[सुधाकर सिंह (बिहारचे राजकारणी)|सुधाकर सिंह]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३४
| [[सासाराम लोकसभा मतदारसंघ|सासाराम]]
| [[मनोज कुमार (बिहारी राजकारणी)|मनोज कुमार]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[काराकट लोकसभा मतदारसंघ|काराकट]]
| [[राजा रामसिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#C41301|
| [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट) लिबरेशन]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३६
| [[जहानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|जहानाबाद]]
| [[सुरेंद्र प्रसाद यादव]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३७
| [[औरंगाबाद (बिहार) लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[अभय कुशवाह]]
|bgcolor=#056D05|
| [[राष्ट्रीय जनता दल]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३८
| [[गया लोकसभा मतदारसंघ|गया]]
| [[जितनराम मांझी|जितनराम रामजीत मांझी]]
|bgcolor=#F5D62A|
| [[हिंदुस्तानी अवाम मोर्चा (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[नवदा लोकसभा मतदारसंघ|नवदा]]
| [[विवेक ठाकूर|ॲड. विवेक चंद्रेश्वर ठाकूर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[जमुई लोकसभा मतदारसंघ|जमुई]]
| [[अरुण भारती]]
|bgcolor=#5B006A|
| [[लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===चंदिगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[चंदिगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''चंदिगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चंदिगढ लोकसभा मतदारसंघ|चंदिगढ]]
| [[मनीष तिवारी|ॲड. मनीष विश्वनाथ तिवारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===छत्तीसगढ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[छत्तीसगढ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''छत्तीसगढ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सरगुजा लोकसभा मतदारसंघ|सरगुजा]]
| [[चिंतामणी महाराज|चिंतामणी रामेश्वर महाराज]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[रायगढ लोकसभा मतदारसंघ|रायगढ]]
| [[राधेश्याम राठिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जंजगिर लोकसभा मतदारसंघ|जंजगिर-चम्पा]]
| [[कमलेश जांगडे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[कोर्बा लोकसभा मतदारसंघ|कोर्बा]]
| [[ज्योत्स्ना महंत|ज्योत्स्ना चरणदास महंत]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[बिलासपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिलासपूर]]
| [[तोखन साहू]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[राजनांदगांव लोकसभा मतदारसंघ|राजनांदगांव]]
| [[संतोष पांडे|ॲड. संतोष पांडे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[दुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|दुर्ग]]
| [[विजय बाघेल|विजय नम्मूलाल बाघेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[रायपूर लोकसभा मतदारसंघ|रायपूर]]
| [[ब्रिजमोहन अग्रवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[महासमुंद लोकसभा मतदारसंघ|महासमुंद]]
| [[रुपकुमारी चौधरी|रुपकुमारी ओमप्रकाश चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[बस्तर लोकसभा मतदारसंघ|बस्तर]]
| [[महेश कश्यप]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[कांकेर लोकसभा मतदारसंघ|कांकेर]]
| [[भोजराज नाग]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[दादरा आणि नगर-हवेली लोकसभा मतदारसंघ|दादरा आणि नगर-हवेली]]
| [[कलाबेन देलकर|कलाबेन मोहनभाई देलकर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[दमण आणि दीव लोकसभा मतदारसंघ|दमण आणि दीव]]
| [[उमेशभाई पटेल|उमेशभाई बाबूभाई पटेल]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| सध्यातरी तटस्थ
|
|}

===गोवा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गोवा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गोवा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा]]
| [[श्रीपाद येस्सो नाईक]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा राज्यमंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २
| [[दक्षिण गोवा लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण गोवा]]
| [[विरिएटो फर्नांडिस|कॅप्टन विरिएटो हिपोलीताद दे मेंडोंका फर्नांडिस]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|}

===गुजरात===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[गुजरात|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''गुजरात'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कच्छ लोकसभा मतदारसंघ|कच्छ]]
| [[विनोद लखमशी चावडा|ॲड. विनोद लखमशी चावडा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[बनासकांठा लोकसभा मतदारसंघ|बनासकांठा]]
| [[गेनी ठाकोर|गेनीबेन नागाजीभाई ठाकोर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[पाटण लोकसभा मतदारसंघ|पाटण]]
| [[भरतसिंह डाभी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[महेसाणा लोकसभा मतदारसंघ|महेसाणा]]
| [[हरिभाई पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[साबरकांठा लोकसभा मतदारसंघ|साबरकांठा]]
| [[शोभना बरैया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघ|गांधीनगर]]
| [[अमित शाह|अमित अनिलचंद्र शाह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्री]] व [[सहकार मंत्रालय|सहकार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ७
| [[अहमदाबाद पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व अहमदाबाद]]
| [[हसमुख पटेल|हसमुख सोमाभाई पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[अहमदाबाद पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम अहमदाबाद]]
| [[दिनेश मकवाना]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ|सुरेंद्रनगर]]
| [[चंदू शिहोरा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[राजकोट लोकसभा मतदारसंघ|राजकोट]]
| [[परषोत्तम रुपाला|परषोत्तम खोडाभाई रुपाला]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[पोरबंदर लोकसभा मतदारसंघ|पोरबंदर]]
| [[मनसुख मांडविया|डॉ. मनसुख लक्ष्मण मांडाविया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार मंत्री]] व [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १२
| [[जामनगर लोकसभा मतदारसंघ|जामनगर]]
| [[पूनमबेन मडाम|पूनमबेन परमिंदरकुमार मडाम]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[जुनागढ लोकसभा मतदारसंघ|जुनागढ]]
| [[राजेश चुडासमा|राजेश नरन चुडासमा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[अमरेली लोकसभा मतदारसंघ|अमरेली]]
| [[भरत सुतारिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[भावनगर लोकसभा मतदारसंघ|भावनगर]]
| [[निमुबेन बंभानिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १६
| [[आणंद लोकसभा मतदारसंघ|आणंद]]
| [[मितेशभाई पटेल|मितेश रमेश उर्फ 'बकाभाई' पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[खेडा लोकसभा मतदारसंघ|खेडा]]
| [[देवुसिंह जेसिंगभाई चौहाण|देवुसिंह जेसिंगभाई चौहान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १८
| [[पंचमहाल लोकसभा मतदारसंघ|पंचमहाल]]
| [[राजपालसिंह जाधव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[दाहोद लोकसभा मतदारसंघ|दाहोद]]
| [[जसवंतसिंह सुमनभाई भाभोर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[वडोदरा लोकसभा मतदारसंघ|वडोदरा]]
| [[हेमांग जोशी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[छोटा उदेपूर लोकसभा मतदारसंघ|छोटा उदेपूर]]
| [[जशुभाई राठवा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[भरुच लोकसभा मतदारसंघ|भरुच]]
| [[मनसुखभाई वसावा|मनसुख धानजी वसावा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[बारडोली लोकसभा मतदारसंघ|बारडोली]]
| [[परभुभाई नागरभाई वसावा|परभु नागर वसावा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[सुरत लोकसभा मतदारसंघ|सुरत]]
| [[मुकेश दलाल|मुकेशकुमार चंद्रकांत दलाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| बिनविरोध निवड
|-
| २५
| [[नवसारी लोकसभा मतदारसंघ|नवसारी]]
| [[चंद्रकांत रघुनाथ पाटील]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २६
| [[वलसाड लोकसभा मतदारसंघ|वलसाड]]
| [[धवल पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===हरियाणा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हरियाणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हरियाणा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[अंबाला लोकसभा मतदारसंघ|अंबाला]]
| [[वरुण चौधरी|ॲड. वरुण फुलचंद चौधरी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[कुरुक्षेत्र लोकसभा मतदारसंघ|कुरुक्षेत्र]]
| [[नवीन जिंदल|नवीन ओमप्रकाश जिंदल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[सिरसा लोकसभा मतदारसंघ|सिरसा]]
| [[शैलजा कुमारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[हिसार लोकसभा मतदारसंघ|हिसार]]
| [[जय पर्काश]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[कर्नाल लोकसभा मतदारसंघ|कर्नाल]]
| [[मनोहरलाल खट्टर|मनोहरलाल हरबंसलाल खट्टर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|ऊर्जा मंत्री]] व [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|गृहनिर्माण तथा शहरी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[सोनीपत लोकसभा मतदारसंघ|सोनीपत]]
| [[सतपाल ब्रह्मचारी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[रोहतक लोकसभा मतदारसंघ|रोहतक]]
| [[दिपेंदर सिंग हूडा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[भिवानी-महेंद्रगढ लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी-महेंद्रगढ]]
| [[धरमबीर|चौधरी धरमबीरसिंह पंघाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[गुडगांव लोकसभा मतदारसंघ|गुडगांव]]
| [[इंदरजीतसिंग राव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय|सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[नियोजन मंत्रालय (भारत)|नियोजन राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १०
| [[फरीदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरिदाबाद]]
| [[क्रिशन पाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|}

===हिमाचल प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[हिमाचल प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''हिमाचल प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कांगरा लोकसभा मतदारसंघ|कांगरा]]
| [[राजीव भारद्वाज]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[मंडी लोकसभा मतदारसंघ|मंडी]]
| [[कंगना राणावत|कंगना अमरदीप राणावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[अनुराग ठाकूर|अनुराग प्रेमसिंग ठाकूर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[शिमला लोकसभा मतदारसंघ|शिमला]]
| [[सुरेश कुमार कश्यप|सुरेश चम्बलसिंह कश्यप]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===जम्मू आणि काश्मीर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''जम्मू आणि काश्मीर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारामुल्ला लोकसभा मतदारसंघ|बारामुल्ला]]
| [[शेख अब्दुल रशीद]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| सध्यातरी तटस्थ
|
|-
| २
| [[श्रीनगर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीनगर]]
| [[आगा सय्यद रुहुल्ला मेहदी]]
|bgcolor=#fe0000|
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[अनंतनाग लोकसभा मतदारसंघ|अनंतनाग-राजौरी]]
| [[मियाँ अल्ताफ अहमद लार्वी]]
|bgcolor=#fe0000|
| [[जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[उधमपूर लोकसभा मतदारसंघ|उधमपूर]]
| [[जितेंद्र सिंह|डॉ. जितेंद्र राजिंदर सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|विज्ञान आणि तंत्रज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय|पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]], [[पंतप्रधान कार्यालय (भारत)|पंतप्रधान कार्यालय राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)&lt;br&gt;[[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन राज्यमंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा राज्यमंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| ५
| [[जम्मू लोकसभा मतदारसंघ|जम्मू]]
| [[जुगल किशोर शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===झारखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[झारखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''झारखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[राजमहल लोकसभा मतदारसंघ|राजमहल]]
| [[विजय कुमार हंसडक]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[डुमका लोकसभा मतदारसंघ|डुमका]]
| [[नलिन सोरेन]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[गोड्डा लोकसभा मतदारसंघ|गोड्डा]]
| [[निशिकांत दुबे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[चत्रा लोकसभा मतदारसंघ|चत्रा]]
| [[कालीचरण सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[कोडर्मा लोकसभा मतदारसंघ|कोडर्मा]]
| [[अन्नपूर्णा देवी यादव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६
| [[गिरिडीह लोकसभा मतदारसंघ|गिरिडीह]]
| [[चंद्र प्रकाश चौधरी]]
|bgcolor=#6827B5|
| [[अखिल झारखंड विद्यार्थी संघ पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[धनबाद लोकसभा मतदारसंघ|धनबाद]]
| [[दुलु माहतो]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[रांची लोकसभा मतदारसंघ|रांची]]
| [[संजय सेठ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ९
| [[जमशेदपूर लोकसभा मतदारसंघ|जमशेदपूर]]
| [[बिद्युत बरन माहतो]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[सिंगभूम लोकसभा मतदारसंघ|सिंगभूम]]
| [[जोबा माझी]]
|bgcolor=#337316|
| [[झारखंड मुक्ति मोर्चा]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ११
| [[खुंटी लोकसभा मतदारसंघ|खुंटी]]
| [[कालीचरण मुंडा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[लोहारडागा लोकसभा मतदारसंघ|लोहरदग्गा]]
| [[सुखदेव भगत]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[पलामौ लोकसभा मतदारसंघ|पलामू]]
| [[विष्णु दयाल राम]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[हझारीबाग लोकसभा मतदारसंघ|हझारीबाग]]
| [[मनीष जैस्वाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===कर्नाटक===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[कर्नाटक|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''कर्नाटक'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]]
| [[प्रियांका जारकीहोळी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बेळगांव लोकसभा मतदारसंघ|बेळगांव]]
| [[जगदीश शेट्टर|ॲड. जगदीश शिवप्पा शेट्टर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[बागलकोट लोकसभा मतदारसंघ|बागलकोट]]
| [[पी.सी. गड्डीगौडार|ॲड. पर्वतगौडा चंदनगौडा गड्डीगौडार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[विजापूर लोकसभा मतदारसंघ|विजापूर]]
| [[रमेश जिगाजीनागी|रमेश चंदप्पा जिगाजीनागी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[गुलबर्गा लोकसभा मतदारसंघ|गुलबर्गा]]
| [[राधाकृष्ण दोड्डामणी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[रायचूर लोकसभा मतदारसंघ|रायचूर]]
| [[जी. कुमार नाईक]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[बीदर लोकसभा मतदारसंघ|बीदर]]
| [[सागर खांद्रे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघ|कोप्पळ]]
| [[के. राजशेखर बसवराज हितनळ]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[बेळ्ळारी लोकसभा मतदारसंघ|बेळ्ळारी]]
| [[एरेगर तुकाराम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[हावेरी लोकसभा मतदारसंघ|हावेरी]]
| [[बसवराज बोम्मई|बसवराज सोमप्पा बोम्मई]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड]]
| [[प्रल्हाद जोशी|प्रल्हाद व्येंकटेश जोशी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|ग्राहक व्यवहार, अन्न आणि सार्वजनिक वितरण मंत्री]] व [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)|नूतन तथा नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १२
| [[उत्तर कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कन्नड]]
| [[विश्वेश्वर हेगडे कागेरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[दावणगेरे लोकसभा मतदारसंघ|दावणगेरे]]
| [[प्रभा मल्लिकार्जुन|डॉ. प्रभा मल्लिकार्जून]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[शिमोगा लोकसभा मतदारसंघ|शिमोगा]]
| [[बी.वाय. राघवेन्द्र|बुक्कणेरे येडियुरप्पा राघवेंद्र]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १५
| [[उडुपी चिकमगळूर लोकसभा मतदारसंघ|उडुपी चिकमगळूर]]
| [[कोटा श्रीनिवास पुजारी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[हासन लोकसभा मतदारसंघ|हासन]]
| [[श्रेयस पटेल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[दक्षिण कन्नड लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कन्नड]]
| [[ब्रिजेश चौटा|कॅप्टब ब्रिजेश चौटा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[चित्रदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|चित्रदुर्ग]]
| [[गोविंद करजोळ|गोविंद मुक्तप्पा करजोळ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[तुमकुर लोकसभा मतदारसंघ|तुमकुर]]
| [[विरण्णा सोमण्णा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[जलशक्ती मंत्रालय (भारत)|जलशक्ती राज्यमंत्री]] व [[रेल्वेमंत्री|रेल्वे राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| २०
| [[मंड्या लोकसभा मतदारसंघ|मंड्या]]
| [[एच.डी. कुमारस्वामी|हरदनहळ्ळी देवेगौडा कुमारस्वामी]]
|bgcolor=#02865A|
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[अवजड उद्योग मंत्रालय (भारत)|अवजड उद्योग मंत्री]] व [[पोलाद मंत्रालय (भारत)|पोलाद मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २१
| [[मैसुरू लोकसभा मतदारसंघ|मैसुरू]]
| [[यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार|महाराज यदुवीर कृष्णदत्त चामराज वडियार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[चामराजनगर लोकसभा मतदारसंघ|चामराजनगर]]
| [[सुनील बोस]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[बंगळूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|बंगळूर ग्रामीण]]
| [[चोलेनहळ्ळी मंजुनाथ|डॉ. चोलेनहळ्ळी नंजप्पा मंजुनाथ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[बंगळूर उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर बंगळूर]]
| [[शोभा करंदालजे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)|सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग राज्यमंत्री]] व [[श्रम आणि रोजगार मंत्रालय (भारत)|श्रम आणि रोजगार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २५
| [[बंगळूर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य बंगळूर]]
| [[पी.सी. मोहन|पी. चिक्कामुनी मोहन]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २६
| [[बंगळूर दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण बंगळूर]]
| [[तेजस्वी सूर्या|ॲड. तेजस्वी सूर्या]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[चिकबळ्ळापूर लोकसभा मतदारसंघ|चिकबळ्ळापूर]]
| [[केशवरेड्डी सुधाकर|डॉ. केशवरेड्डी सुधाकर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[कोलार लोकसभा मतदारसंघ|कोलार]]
| [[एम. मल्लेश बाबू]]
|bgcolor=#02865A|
| [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===केरळ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[केरळ|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''केरळ'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कासारगोड लोकसभा मतदारसंघ|कासरगोड]]
| [[राजमोहन उन्नीथन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[कण्णुर लोकसभा मतदारसंघ|कण्णुर]]
| [[के. सुधाकरन|ॲड. कुंभकुडी रमुन्नी सुधाकरन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[वटकरा लोकसभा मतदारसंघ|वटकरा]]
| [[शफी पारंबिल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| ४ 
| rowspan=&quot;2&quot;| [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]]
| [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|१८ जून २०२४ रोजी राजीनामा
|-
| [[प्रियंका गांधी|प्रियंका रॉबर्ट वाड्रा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय
|-
| ५
| [[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ|कोळिकोड]]
| [[एम.के. राघवन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मलप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|मलप्पुरम]]
| [[ई.टी. मुहम्मद बशीर]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[पोन्नानी लोकसभा मतदारसंघ|पोन्नानी]]
| [[एम.पी. अब्दुस्समद समदानी]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[पलक्कड लोकसभा मतदारसंघ|पलक्कड]]
| [[व्ही.के. श्रीकांदन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अलातुर लोकसभा मतदारसंघ|अलातुर]]
| [[के. राधाकृष्णन (राजकारणी)|के. राधाकृष्णन]]
|bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[त्रिशूर लोकसभा मतदारसंघ|त्रिशूर]]
| [[सुरेश गोपी|सुरेश गोपीनाथन गोपी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय|पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू राज्यमंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ११
| [[चलाकुडी लोकसभा मतदारसंघ|चलाकुडी]]
| [[बेनी बेहानन|बेनी थॉमस बेहानन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[एर्नाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|एर्नाकुलम]]
| [[हिबी एडन|हिबी जॉर्ज एडन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[इडुक्की लोकसभा मतदारसंघ|इडुक्की]]
| [[डीन कुरियाकोसे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[कोट्टायम लोकसभा मतदारसंघ|कोट्टायम]]
| [[फ्रान्सिस जॉर्ज (राजकारणी)|फ्रान्सिस जॉर्ज]]
|bgcolor=#CC6600|
| [[केरळ काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[अलप्पुळा लोकसभा मतदारसंघ|अलप्पुळा]]
| [[के.सी. वेणूगोपाल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[मावेलीकरा लोकसभा मतदारसंघ|मावेलीकरा]]
| [[कोडीकुन्निल सुरेश|ॲड. सुरेश कुंजन कोडीकुन्निल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[पतनमतिट्टा लोकसभा मतदारसंघ|पतनमतिट्टा]]
| [[अँटो अँटनी|ॲड. अँटो कुरुविल्ला अँटनी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[कोल्लम लोकसभा मतदारसंघ|कोल्लम]]
| [[एन.के. प्रेमचंद्रन|ॲड. एन.के. प्रेमचंद्रन]]
|bgcolor=#d84c4c|
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष|भारतीय क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[अट्टिंगल लोकसभा मतदारसंघ|अट्टिंगल]]
| [[अडूर प्रकाश|ॲड. प्रकाश कुंजुरामन अडूर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २०
| [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवनंतपुरम]]
| [[शशी थरूर|डॉ. शशी चंद्रशेखर थरूर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===लद्दाख===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लद्दाख|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लद्दाख'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लद्दाख लोकसभा मतदारसंघ|लद्दाख]]
| [[मोहम्मद हनीफा]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===लक्षद्वीप===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लक्षद्वीप|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लक्षद्वीप'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[लक्षद्वीप लोकसभा मतदारसंघ|लक्षद्वीप]]
| [[मोहम्मद हम्दुल्ला सईद]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===मध्य प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मध्य प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मध्य प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मोरेना लोकसभा मतदारसंघ|मोरेना]]
| [[शिवमंगल सिंह तोमर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[भिंड लोकसभा मतदारसंघ|भिंड]]
| [[संध्या रे|ॲड. संध्या सुमन रे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३
| [[ग्वाल्हेर लोकसभा मतदारसंघ|ग्वाल्हेर]]
| [[भरतसिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[गुना लोकसभा मतदारसंघ|गुना]]
| [[ज्योतिरादित्य शिंदे|महाराज ज्योतिरादित्य माधवराव शिंदे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[दूरसंचार मंत्रालय (भारत)|दूरसंचार मंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| ५
| [[सागर लोकसभा मतदारसंघ|सागर]]
| [[लता वानखेडे|डॉ. लता वानखेडे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[तिकमगढ लोकसभा मतदारसंघ|तिकमगढ]]
| [[वीरेंद्र कुमार खटीक|डॉ. वीरेंद्र कुमार खटीक]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)|सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| ७
| [[दामोह लोकसभा मतदारसंघ|दामोह]]
| [[राहुल लोधी|राहुल सिंह लोधी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[खजुराहो लोकसभा मतदारसंघ|खजुराहो]]
| [[व्ही.डी. शर्मा|विष्णु दत्त शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ९
| [[सतना लोकसभा मतदारसंघ|सतना]]
| [[गणेश सिंह|गणेश कमलभान सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १०
| [[रेवा लोकसभा मतदारसंघ|रेवा]]
| [[जनार्दन मिश्रा|जनार्दन रामधर मिश्रा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[सिधी लोकसभा मतदारसंघ|सिधी]]
| [[राजेश मिश्रा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[शाहडोल लोकसभा मतदारसंघ|शाहडोल]]
| [[हिमाद्री सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[जबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|जबलपूर]]
| [[आशिष दुबे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[मंडला लोकसभा मतदारसंघ|मंडला]]
| [[फग्गन सिंह कुलास्ते|ॲड. फग्गन सिंह कुलास्ते]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[बालाघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालाघाट]]
| [[भारती पारधी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[छिंदवाडा लोकसभा मतदारसंघ|छिंदवाडा]]
| [[विवेक कुमार साहू|विवेक कुमार &quot;बंटी&quot; साहू]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[होशंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|होशंगाबाद]]
| [[दर्शन सिंह चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[विदिशा लोकसभा मतदारसंघ|विदिशा]]
| [[शिवराज सिंह चौहान|शिवराज सिंह प्रेमसिंह चौहान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी तथा शेतकरी कल्याण मंत्री]] व [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १९
| [[भोपाळ लोकसभा मतदारसंघ|भोपाळ]]
| [[आलोक शर्मा (भारतीय राजकारणी)|आलोक शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[राजगढ लोकसभा मतदारसंघ|राजगढ]]
| [[रोडमल नागर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २१
| [[देवास लोकसभा मतदारसंघ|देवास]]
| [[महेंद्र सिंग सोलंकी|ॲड. महेंद्र रामसिंह सोलंकी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[उज्जैन लोकसभा मतदारसंघ|उज्जैन]]
| [[अनिल फिरोजिया|अनिल भुरेलाल फिरोजिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[मंदसौर लोकसभा मतदारसंघ|मंदसौर]]
| [[सुधीर गुप्ता|सुधीर रामचंद्र गुप्ता]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[रतलाम लोकसभा मतदारसंघ|रतलाम]]
| [[अनिता नागर सिंह चौहान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २५
| [[धार लोकसभा मतदारसंघ|धार]]
| [[सावित्री ठाकूर|सावित्री तुकाराम ठाकूर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| २६
| [[इंदूर लोकसभा मतदारसंघ|इंदूर]]
| [[शंकर लालवाणी|शंकर जमनादास लालवाणी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २७
| [[खरगोन लोकसभा मतदारसंघ|खरगोन]]
| [[गजेंद्र पटेल|ॲड. गजेंद्र उमरावसिंह पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खंडवा लोकसभा मतदारसंघ|खंडवा]]
| [[ज्ञानेश्वर पाटील]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[बेतुल लोकसभा मतदारसंघ|बेतुल]]
| [[दुर्गा दास उईके]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|}

===महाराष्ट्र===
{| class=&quot;wikitable sortable sticky-header&quot;  
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[महाराष्ट्र|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''महाराष्ट्र'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]]
| [[गोवाळ पाडवी|गोवाल कागडा पाडवी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे]]
| [[शोभा बच्छाव|शोभा दिनेश बच्छाव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[जळगाव लोकसभा मतदारसंघ|जळगाव]]
| [[स्मिता वाघ|स्मिता उदय वाघ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]]
| [[रक्षा खडसे|रक्षा निखिल खडसे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ५
| [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]
| [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[आयुष मंत्रालय|आयुष राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| ६
| [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला]]
| [[अनुप धोत्रे|अनुप संजय धोत्रे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[अमरावती लोकसभा मतदारसंघ|अमरावती]]
| [[बळवंत वानखेडे|बळबंत बसवंत वानखेडे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[वर्धा लोकसभा मतदारसंघ|वर्धा]]
| [[अमर काळे|अमर शरद काळे]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[रामटेक लोकसभा मतदारसंघ|रामटेक]]
| [[श्यामकुमार बर्वे|श्यामकुमार दौलत बर्वे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[नागपूर लोकसभा मतदारसंघ|नागपूर]]
| [[नितीन गडकरी|नितीन जयराम गडकरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते परिवहन आणि राजमार्ग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ११
| [[भंडारा-गोंदिया लोकसभा मतदारसंघ|भंडारा-गोंदिया]]
| [[प्रशांत पडोळे|डॉ. प्रशांत यादवराव पडोळे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १२
| [[गडचिरोली-चिमूर लोकसभा मतदारसंघ|गडचिरोली-चिमूर]]
| [[नामदेव किरसान|नामदेव दसाराम किरसान]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[चंद्रपूर लोकसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]]
| [[प्रतिभा धानोरकर|प्रतिभा सुरेश धानोरकर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[यवतमाळ-वाशिम लोकसभा मतदारसंघ|यवतमाळ-वाशिम]]
| [[संजय देशमुख (राजकारणी)|संजय उत्तमराव देशमुख]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १५
| [[हिंगोली लोकसभा मतदारसंघ|हिंगोली]]
| [[नागेश पाटील-आष्टीकर|नागेश बापूराव पाटील-आष्टीकर]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| १६
| rowspan=&quot;2&quot;| [[नांदेड लोकसभा मतदारसंघ|नांदेड]]
| [[वसंत चव्हाण|वसंत बळवंत चव्हाण]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|२६ ऑगस्ट २०२४ रोजी निधन
|-
| [[रविंद्र वसंतराव चव्हाण]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|२३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी पोट-निवडणुकीत विजय
|-
| १७
| [[परभणी लोकसभा मतदारसंघ|परभणी]]
| [[संजय हरिभाऊ जाधव]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना]]
| [[कल्याण वैजिनाथ काळे|डॉ. कल्याण वैजिनाथ काळे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद]]
| [[संदिपान भुमरे|संदिपान असाराम भुमरे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]]
| [[भास्कर भगरे|भास्कर मुरलीधर भगरे]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक]]
| [[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ प्रकाश वाजे]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[पालघर लोकसभा मतदारसंघ|पालघर]]
| [[हेमंत सावरा|डॉ. हेमंत विष्णू सावरा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २३
| [[भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ|भिवंडी]]
| [[सुरेश म्हात्रे|सुरेश गोपीनाथ म्हात्रे उर्फ 'बाळ्या मामा']]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[कल्याण लोकसभा मतदारसंघ|कल्याण]]
| [[श्रीकांत शिंदे|डॉ. श्रीकांत एकनाथ शिंदे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २५
| [[ठाणे लोकसभा मतदारसंघ|ठाणे]]
| [[नरेश म्हस्के|नरेश गणपत म्हस्के]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २६
| [[मुंबई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर मुंबई]]
| [[पियुष गोयल|ॲड. पियुष वेदप्रकाश गोयल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| २७
| [[मुंबई वायव्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम मुंबई]]
| [[रविंद्र वाईकर|रविंद्र दत्ताराम वायकर]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २८
| [[मुंबई ईशान्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व मुंबई]]
| [[संजय दिना पाटील]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-मध्य मुंबई]]
| [[वर्षा गायकवाड|वर्षा एकनाथ गायकवाड]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[मुंबई दक्षिण मध्य लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण-मध्य मुंबई]]
| [[अनिल देसाई|अनिल यशवंत देसाई]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ३१
| [[मुंबई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण मुंबई]]
| [[अरविंद सावंत|अरविंद गणपत सावंत]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[रायगड लोकसभा मतदारसंघ|रायगड]]
| [[सुनील तटकरे|सुनील दत्तात्रय तटकरे]]
|bgcolor=#00B2B2|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[मावळ लोकसभा मतदारसंघ|मावळ]]
| [[श्रीरंग बारणे|श्रीरंग चंदू 'अप्पा' बारणे]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ३४
| [[पुणे लोकसभा मतदारसंघ|पुणे]]
| [[मुरलीधर मोहोळ|मुरलीधर किसन मोहोळ]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  [[सहकार मंत्रालय|सहकार राज्यमंत्री]] व [[नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय|नागरी विमान वाहतूक राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३५
| [[बारामती लोकसभा मतदारसंघ|बारामती]]
| [[सुप्रिया सुळे|सुप्रिया सदानंद सुळे]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३६
| [[शिरुर लोकसभा मतदारसंघ|शिरुर]]
| [[अमोल कोल्हे|डॉ. अमोल रामसिंह कोल्हे]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३७
| [[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]]
| [[निलेश लंके|निलेश ज्ञानदेव लंके]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]]
| [[भाऊसाहेब राजाराम वाकचौरे]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३९
| [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीड]]
| [[बजरंग सोनवणे|बजरंग मनोहर सोनवणे]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[उस्मानाबाद लोकसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]]
| [[ओमराजे निंबाळकर|ओमप्रकाश पवन निंबाळकर]]
|bgcolor=#FD7D24|
| [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर]]
| [[शिवाजी बंडप्पा काळगे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[सोलापूर लोकसभा मतदारसंघ|सोलापूर]]
| [[प्रणिती शिंदे|ॲड. प्रणिती सुशीलकुमार शिंदे]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४३
| [[माढा लोकसभा मतदारसंघ|माढा]]
| [[धैर्यशील मोहिते-पाटील|धैर्यशील राजसिंह मोहिते-पाटील]]
|bgcolor=#0029B0|
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४४
| [[सांगली लोकसभा मतदारसंघ|सांगली]]
| [[विशाल पाटील|विशाल प्रकाश पाटील]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४५
| [[सातारा लोकसभा मतदारसंघ|सातारा]]
| [[उदयनराजे भोसले|श्रीमंत छत्रपती उदयनराजे प्रतापसिंहराजे भोसले]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४६
| [[रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग लोकसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी-सिंधुदुर्ग]]
| [[नारायण राणे|नारायण तातू राणे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ४७
| [[कोल्हापूर लोकसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]]
| [[कोल्हापूरचे दुसरे शाहू|श्रीमंत छत्रपती द्वितीय शाहूराजे शहाजीराजे भोसले]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]]
| [[धैर्यशील माने|धैर्यशील संभाजी माने]]
|bgcolor=#F37020|
| [[शिवसेना]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}

===मणिपूर===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मणिपूर|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मणिपूर'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आंतर मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|आंतर मणिपूर]]
| [[अंगोमचा बिमोल अकोईजाम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[बाह्य मणिपूर लोकसभा मतदारसंघ|बाह्य मणिपूर]]
| [[अल्फ्रेड कान-न्गाम आर्थर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===मेघालय===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मेघालय|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मेघालय'''&lt;/span&gt;]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|१
| rowspan=&quot;2&quot;|[[शिलाँग लोकसभा मतदारसंघ|शिलाँग]]
| [[रिकी एजे सिंग्कॉन]]
|bgcolor=#007FFF|
| [[व्हॉइस ऑफ द पीपल पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| १९ फेब्रुवारी २०२६ रोजी निधन
|-
| colspan=&quot;5&quot;| रिक्त ''(१९ फेब्रुवारी २०२६ पासून)''
|
|-
| २
| [[तुरा लोकसभा मतदारसंघ|तुरा]]
| [[सालेंग संगमा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|}

===मिझोरम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[मिझोरम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''मिझोरम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[मिझोरम लोकसभा मतदारसंघ|मिझोरम]]
| [[रिचर्ड वानलालहमंगाइहा]]
| style=&quot;background-color:{{झोरम पीपल्स मूव्हमेंट/meta/color}}&quot; |
| [[झोरम पीपल्स मूव्हमेंट]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|}

===नागालॅंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[नागालॅंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''नागालॅंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[नागालॅंड लोकसभा मतदारसंघ|नागालॅंड]]
| [[एस. सुपोंगमेरेन जमीर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[दिल्ली|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रीय प्रदेश दिल्ली'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[चांदनी चौक लोकसभा मतदारसंघ|चांदनी चौक]]
| [[प्रवीण खंडेलवाल|ॲड. प्रवीण खंडेलवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[ईशान्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पूर्व दिल्ली]]
| [[मनोज तिवारी|मनोज चंद्रदेव तिवारी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[पूर्व दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पूर्व दिल्ली]]
| [[हर्ष मल्होत्रा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] व [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ४
| [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली]]
| [[बन्सुरी स्वराज]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[वायव्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर-पश्चिम दिल्ली]]
| [[योगेंदर चंदोलिया]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[पश्चिम दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|पश्चिम दिल्ली]]
| [[कमलजीत सेहरावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[दक्षिण दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण दिल्ली]]
| [[रामवीर सिंह बिधुरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===ओडिशा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[ओडिशा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''ओडिशा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[बारगढ लोकसभा मतदारसंघ|बारगढ]]
| [[प्रदीप पुरोहित]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[सुंदरगढ लोकसभा मतदारसंघ|सुंदरगढ]]
| [[जुआल ओराम]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[आदिवासी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|आदिवासी व्यवहार मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[संबलपूर लोकसभा मतदारसंघ|संबलपूर]]
| [[धर्मेंद्र प्रधान|धर्मेंद्र देवेंद्र प्रधान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| ४
| [[केओंझार लोकसभा मतदारसंघ|केओंझार]]
| [[अनंत नायक]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[मयूरभंज लोकसभा मतदारसंघ|मयूरभंज]]
| [[नाबा चरण माझी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ६
| [[बालासोर लोकसभा मतदारसंघ|बालेश्वर]]
| [[प्रताप चंद्र सारंगी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[भद्रक लोकसभा मतदारसंघ|भद्रक]]
| [[अविमन्यू सेठी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[जाजपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाजपूर]]
| [[रवींद्र नारायण बेहरा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[धेनकनाल लोकसभा मतदारसंघ|धेनकनाल]]
| [[रुद्र नारायण पणी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[बोलनगीर लोकसभा मतदारसंघ|बोलनगीर]]
| [[संगीता कुमारी सिंह देव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[कालाहांडी लोकसभा मतदारसंघ|कालाहांडी]]
| [[मालविका केशरी देव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[नबरंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|नबरंगपूर]]
| [[बलभद्र माझी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १३
| [[कंधमाल लोकसभा मतदारसंघ|कंधमाल]]
| [[सुकांता कुमार पाणीग्रही]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १४
| [[कटक लोकसभा मतदारसंघ|कटक]]
| [[भर्तूहरी माहताब]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा कार्यकारी अध्यक्ष]] (२४ जून २०२४ — २६ जून २०२४)
|-
| १५
| [[केंद्रापरा लोकसभा मतदारसंघ|केंद्रापरा]]
| [[जय पंडा|बैजयंत जय पंडा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[जगतसिंगपूर लोकसभा मतदारसंघ|जगतसिंगपूर]]
| [[बिभू प्रसाद तराई]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १७
| [[पुरी लोकसभा मतदारसंघ|पुरी]]
| [[संबित पात्रा|डॉ. संबित रविंद्रनाथ पात्रा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[भुबनेश्वर लोकसभा मतदारसंघ|भुबनेश्वर]]
| [[अपराजिता सारंगी|अपराजिता संतोष सारंगी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १९
| [[अस्का लोकसभा मतदारसंघ|अस्का]]
| [[अनिता सुभदर्शिनी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[बेरहामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बेरहामपूर]]
| [[प्रदीपकुमार पाणीग्रही]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २१
| [[कोरापुट लोकसभा मतदारसंघ|कोरापुट]]
| [[सप्तगिरी उलाका|सप्तगिरी शंकर उलाका]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|}

===पुद्दुचेरी===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पुद्दुचेरी|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पुद्दुचेरी'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[पुदुच्चेरी लोकसभा मतदारसंघ|पुद्दुचेरी]]
| [[व्ही. वैतिलिंगम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===पंजाब===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पंजाब|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पंजाब'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[गुरदासपूर लोकसभा मतदारसंघ|गुरदासपूर]]
| [[सुखजिंदर सिंह रंधावा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[अमृतसर लोकसभा मतदारसंघ|अमृतसर]]
| [[गुरजीत सिंह औजला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|३
| rowspan=&quot;2&quot;|[[खदूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|खदूर साहिब]]
| rowspan=&quot;2&quot;|[[अमृतपाल सिंग|अमृतपाल सिंह]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=#FFFFFF|
| rowspan=&quot;2&quot;|सध्यातरी तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. 
|-
| bgcolor=#ffc305|
| [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]]
|-
| ४
| [[जालंधर लोकसभा मतदारसंघ|जालंधर]]
| [[चरणजीत सिंह चन्नी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[होशियारपूर लोकसभा मतदारसंघ|होशियारपूर]]
| [[राजकुमार छाबेवाल]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ६
| [[आनंदपूर साहिब लोकसभा मतदारसंघ|आनंदपूर साहिब]]
| [[मलविंदर सिंह कांग]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| ७
| [[लुधियाना लोकसभा मतदारसंघ|लुधियाना]]
| [[अमरिंदर सिंह राजा वारिंग]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[फतेहगढ साहिब लोकसभा मतदारसंघ|फतेहगढ साहिब]]
| [[अमर सिंह (पंजाबी राजकारणी)|अमर मलकैत सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|९
| rowspan=&quot;2&quot;|[[फरीदकोट लोकसभा मतदारसंघ|फरीदकोट]]
| rowspan=&quot;2&quot;|[[सरबजीत सिंह खालसा|सरबजीतसिंह बियंतसिंह खालसा]]
|bgcolor=#D3D3D3|
| [[अपक्ष]]
| rowspan=&quot;2&quot; bgcolor=#FFFFFF|
| rowspan=&quot;2&quot;|सध्यातरी तटस्थ
| rowspan=&quot;2&quot;| जानेवारी २०२५ मध्ये नवीन पक्ष स्थापन केला. 
|-
| bgcolor=#ffc305|
| [[अकाली दल (वारिस पंजाब दे)]]
|-
| १०
| [[फिरोझपूर लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझपूर]]
| [[शेर सिंह घुबया]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[भटिंडा लोकसभा मतदारसंघ|भटिंडा]]
| [[हरसिम्रत कौर बादल]]
|bgcolor=#0F204A|
| [[शिरोमणी अकाली दल]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १२
| [[संगरुर लोकसभा मतदारसंघ|संगरुर]]
| [[गुरमीत सिंह मीत हायर]]
|bgcolor=#0072B0|
| [[आम आदमी पक्ष]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
| 
|-
| १३
| [[पटियाला लोकसभा मतदारसंघ|पटियाला]]
| [[धरमवीर गांधी|डॉ. धरमवीर गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|}

===राजस्थान===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राजस्थान|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राजस्थान'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[गंगानगर लोकसभा मतदारसंघ|गंगानगर]]
| [[कुलदीप इंदोरा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[बिकानेर लोकसभा मतदारसंघ|बिकानेर]]
| [[अर्जुन राम मेघवाल|ॲड. अर्जुनराम लखुराम मेघवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|कायदा आणि न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार)]] व [[संसदीय कामकाज मंत्रालय (भारत)|संसदीय कामकाज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३
| [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]]
| [[राहुल कासवान|राहुल रामसिंह कासवान]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ४
| [[झुनझुनु लोकसभा मतदारसंघ|झुनझुनु]]
| [[ब्रिजेंद्र सिंह ओला|ॲड. ब्रिजेंद्रसिंह सिसराम ओला]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[सिकर लोकसभा मतदारसंघ|सिकर]]
| [[अमरा राम]]
|bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर ग्रामीण]]
| [[राव राजेंद्र सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७
| [[जयपूर लोकसभा मतदारसंघ|जयपूर]]
| [[मंजू शर्मा (राजकारणी)|मंजू शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[अलवर लोकसभा मतदारसंघ|अलवर]]
| [[भूपेंद्र यादव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| ९
| [[भरतपूर लोकसभा मतदारसंघ|भरतपूर]]
| [[संजना जाटव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[करौली-धौलपूर लोकसभा मतदारसंघ|करौली-धौलपूर]]
| [[भजनलाल जाटव]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[दौसा लोकसभा मतदारसंघ|दौसा]]
| [[मुरारीलाल मीणा|मुरारीलाल नारायण मीणा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[टोंक-सवाई माधोपूर लोकसभा मतदारसंघ|टोंक-सवाई माधोपूर]]
| [[हरीश चंद्र मीणा|हरीशचंद्र नारायण मीना]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १३
| [[अजमेर लोकसभा मतदारसंघ|अजमेर]]
| [[भगीरथ चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)|कृषी व शेतकरी कल्याण राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १४
| [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर]]
| [[हनुमान बेनिवाल|ॲड. हनुमान रामदेव बेनिवाल]]
|bgcolor=#FFD42A|
| [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[पाली लोकसभा मतदारसंघ|पाली]]
| [[पी.पी. चौधरी|ॲड. पी.पी. चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[जोधपूर लोकसभा मतदारसंघ|जोधपूर]]
| [[गजेंद्र सिंह शेखावत|गजेंद्रसिंह शंकरसिंह शेखावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती मंत्री]] व [[पर्यटन मंत्रालय (भारत)|पर्यटन मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १७
| [[बारमेर लोकसभा मतदारसंघ|बारमेर]]
| [[उम्मेदा राम बेनिवाल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १८
| [[जालोर लोकसभा मतदारसंघ|जालोर]]
| [[लुंबाराम चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १९
| [[उदयपूर लोकसभा मतदारसंघ|उदयपूर]]
| [[मन्नालाल रावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[बांसवाडा लोकसभा मतदारसंघ|बांसवाडा]]
| [[राजकुमार रौत|राजकुमार शंकरलाल रौत]]
|bgcolor=#FF0000|
| [[भारत आदिवासी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २१
| [[चित्तौडगढ लोकसभा मतदारसंघ|चित्तौडगढ]]
| [[चंद्र प्रकाश जोशी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २२
| [[राजसमंड लोकसभा मतदारसंघ|राजसमंड]]
| [[महिमा कुमारी मेवाड]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २३
| [[भिलवाडा लोकसभा मतदारसंघ|भिलवाडा]]
| [[दामोदर अग्रवाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २४
| [[कोटा लोकसभा मतदारसंघ|कोटा]]
| [[ओम बिर्ला|ओम श्रीकृष्ण बिर्ला]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[लोकसभा अध्यक्ष]] (२६ जून २०२४ पासून)
|-
| २५
| [[झालावाड-बरान लोकसभा मतदारसंघ|झालावाड-बरान]]
| [[दुष्यंत सिंग|दुष्यंत हेमंत सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===सिक्कीम===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[सिक्कीम|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''सिक्कीम'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सिक्कीम लोकसभा मतदारसंघ|सिक्कीम]]
| [[इंद्र सिंग सुब्बा|डॉ. इंद्र सिंह सुब्बा]]
| bgcolor=#ED1E26|
| [[सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|}

===तमिळनाडू===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तमिळनाडू|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तमिळनाडू'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[तिरुवल्लुर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवल्लुर]]
| [[शशिकांत सेंथिल]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[चेन्नई उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर चेन्नई]]
| [[कलानिधी वीरस्वामी|डॉ. कलानिधी अर्कॉट वीरस्वामी]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३
| [[चेन्नई दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण चेन्नई]]
| [[तमिळची तंगपांडियन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ४
| [[चेन्नई मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मध्य चेन्नई]]
| [[दयानिधी मारन|दयानिधी मुरसोली मारन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ५
| [[श्रीपेरुंबुदुर लोकसभा मतदारसंघ|श्रीपेरुंबुदुर]]
| [[टी.आर. बालू|थलीकोट्टाई राजतेवर बालू]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ६
| [[कांचीपुरम लोकसभा मतदारसंघ|कांचीपुरम]]
| [[जी. सेल्वम|ॲड. गणेशन सेल्वम]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ७
| [[अरक्कोणम लोकसभा मतदारसंघ|अरक्कोणम]]
| [[एस. जगतरक्षणन|स्वामी गण्णु जगतरक्षणन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ८
| [[वेल्लोर लोकसभा मतदारसंघ|वेल्लोर]]
| [[काथीर आनंद]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ९
| [[कृष्णगिरी लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णगिरी]]
| [[के. गोपीनाथ]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १०
| [[धरमपुरी लोकसभा मतदारसंघ|धरमपुरी]]
| [[ए. मणी]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ११
| [[तिरुवन्नमलै लोकसभा मतदारसंघ|तिरुवन्नमलै]]
| [[अण्णादुराई सी.एन.|सी.एन. नटराजन अण्णादुराई]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १२
| [[अरानी लोकसभा मतदारसंघ|अरानी]]
| [[एम.एस. थरानीवेंदन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १३
| [[विलुप्पुरम लोकसभा मतदारसंघ|विलुप्पुरम]]
| [[डी. रविकुमार|डॉ. रवि दुराईस्वामी कुमार]]
|bgcolor=#1E90FF|
| [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[कल्लाकुरिची लोकसभा मतदारसंघ|कल्लाकुरिची]]
| [[मलाईरासन डी]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १५
| [[सेलम लोकसभा मतदारसंघ|सेलम]]
| [[टी.एम. सेल्वागणपती]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १६
| [[नमक्कल लोकसभा मतदारसंघ|नमक्कल]]
| [[व्ही.एस. माथेश्वरन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १७
| [[एरोड लोकसभा मतदारसंघ|एरोड]]
| [[के.ई. प्रकाश]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| १८
| [[तिरुप्पूर लोकसभा मतदारसंघ|तिरुप्पूर]]
| [[के. सुब्बरायन]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १९
| [[निलगिरी लोकसभा मतदारसंघ|निलगिरी]]
| [[आंदिमुथू राजा|ॲड. आंदिमुथू राजा]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २०
| [[कोईंबतूर लोकसभा मतदारसंघ|कोईंबतूर]]
| [[गणपती पी. राजकुमार]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २१
| [[पोल्लाची लोकसभा मतदारसंघ|पोल्लाची]]
| [[के. ईश्वरसामी]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २२
| [[दिंडिगुल लोकसभा मतदारसंघ|दिंडुक्कल]]
| [[आर. सचितानंतम]]
|bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[करुर लोकसभा मतदारसंघ|करुर]]
| [[जोतिमणी|जोतिमणी सेन्नीमलाई]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[तिरुचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुचिरापल्ली]]
| [[दुराई वायको]]
|bgcolor=#FC0000|
| [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[पेरांबलुर लोकसभा मतदारसंघ|पेरांबलुर]]
| [[के.एन. अरुण नेहरू]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| २६
| [[कड्डलोर लोकसभा मतदारसंघ|कड्डलोर]]
| [[एम.के. विष्णू प्रसाद|डॉ. एम.के. विष्णू प्रसाद]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २७
| [[चिदंबरम लोकसभा मतदारसंघ|चिदंबरम]]
| [[तो. तिरुमावलवन|डॉ. थोलकप्पियान तिरुमावलवन]]
|bgcolor=#1E90FF|
| [[विदुतलै चिरुतैगल कच्ची]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २८
| [[मयिलादुतुराई लोकसभा मतदारसंघ|मयिलादुतुराई]]
| [[सुधा रामकृष्णन]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २९
| [[नागपट्टिनम लोकसभा मतदारसंघ|नागपट्टिनम]]
| [[सेल्वराज व्ही]]
|bgcolor=#cb0922|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[तंजावुर लोकसभा मतदारसंघ|तंजावूर]]
| [[एस. मुरसोली]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३१
| [[शिवगंगा लोकसभा मतदारसंघ|शिवगंगा]]
| [[कार्ति चिदंबरम|ॲड. कार्ती पलाणीअप्पन चिदंबरम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३२
| [[मदुरै लोकसभा मतदारसंघ|मदुराई]]
| [[एस. व्यंकटेशन]]
|bgcolor=#cc0d0d|
| [[भारतीय साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)|भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३३
| [[तेनी लोकसभा मतदारसंघ|तेनी]]
| [[थंगा तमिळ सेल्वन]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३४
| [[विरुधुनगर लोकसभा मतदारसंघ|विरुधुनगर]]
| [[माणिका टागोर|ॲड. माणिका बहीरथ टागोर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[रामनाथपुरम लोकसभा मतदारसंघ|रामनाथपुरम]]
| [[नवस्कनी|कणी खदारमीरा नवस]]
|bgcolor=#006600|
| [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३६
| [[तूतुक्कुडी लोकसभा मतदारसंघ|तूतुक्कुडी]]
| [[एम.के. कनिमोळी]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३७
| [[तेनकाशी लोकसभा मतदारसंघ|तेनकाशी]]
| [[राणी श्रीकुमार|डॉ. राणी श्रीकुमार]]
|bgcolor=#FF0D0D|
| [[द्रविड मुन्नेत्र कळघम]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|
|-
| ३८
| [[तिरुनलवेली लोकसभा मतदारसंघ|तिरुनलवेली]]
| [[सी. रॉबर्ट ब्रुस]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[कन्याकुमारी लोकसभा मतदारसंघ|कन्याकुमारी]]
| [[विजय वसंत|विजय वसंत कुमार]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===तेलंगणा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[तेलंगणा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''तेलंगण'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[आदिलाबाद लोकसभा मतदारसंघ|आदिलाबाद]]
| [[गोडम नागेश]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[पेड्डापल्ले लोकसभा मतदारसंघ|पेद्दापल्ले]]
| [[वामसी कृष्णा गड्डम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[करीमनगर लोकसभा मतदारसंघ|करीमनगर]]
| [[बंडी संजय कुमार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ४
| [[निझामाबाद लोकसभा मतदारसंघ|निझामाबाद]]
| [[अरविंद धर्मापुरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ५
| [[झहीराबाद लोकसभा मतदारसंघ|झहीराबाद]]
| [[सुरेश कुमार शेतकर|सुरेश शिवराव शेतकर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६
| [[मेडक लोकसभा मतदारसंघ|मेडक]]
| [[रघुनंदन राव]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ७
| [[मलकजगिरी लोकसभा मतदारसंघ|मलकजगिरी]]
| [[एटेला राजेंद्र]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ८
| [[सिकंदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|सिकंदराबाद]]
| [[जी. किशन रेड्डी|गंगापुरम किशन रेड्डी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[कोळसा मंत्रालय|कोळसा मंत्री]] व [[खाण मंत्रालय (भारत)|खाण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ९
| [[हैदराबाद लोकसभा मतदारसंघ|हैदराबाद]]
| [[असदुद्दीन ओवैसी]]
|bgcolor=#0c6b4b|
| [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| तटस्थ
|  
|-
| १०
| [[चेवेल्ला लोकसभा मतदारसंघ|चेवेल्ला]]
| [[कोंडा विश्वेश्वर रेड्डी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[महबुबनगर लोकसभा मतदारसंघ|महबुबनगर]]
| [[धर्मवरपू कोट्टम अरुणा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[नगरकुर्नूल लोकसभा मतदारसंघ|नगरकुर्नूल]]
| [[मल्लू रवी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १३
| [[नालगोंडा लोकसभा मतदारसंघ|नालगोंडा]]
| [[कुंडुरु रघुवीर]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १४
| [[भोंगीर लोकसभा मतदारसंघ|भोंगीर]]
| [[चामला किरणकुमार रेड्डी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १५
| [[वारंगल लोकसभा मतदारसंघ|वरंगळ]]
| [[कडियम काव्या]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १६
| [[महबुबाबाद लोकसभा मतदारसंघ|महबुबाबाद]]
| [[पी. बलराम]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| १७
| [[खम्मम लोकसभा मतदारसंघ|खम्मम]]
| [[रामसहायम रघुराम रेड्डी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===त्रिपुरा===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[त्रिपुरा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''त्रिपुरा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[त्रिपुरा पश्चिम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पश्चिम]]
| [[बिपलब कुमार देब]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २
| [[त्रिपुरा पूर्व लोकसभा मतदारसंघ|त्रिपुरा पूर्व]]
| [[कृती देवी देबबर्मन]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|}

===उत्तर प्रदेश===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तर प्रदेश|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तर प्रदेश'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[सहारनपूर लोकसभा मतदारसंघ|सहारनपूर]]
| [[इम्रान मसूद]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २
| [[कैराना लोकसभा मतदारसंघ|कैराना]]
| [[इक्रा चौधरी|चौधरी इक्रा मुनव्वर हसन]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[मुझफ्फरनगर लोकसभा मतदारसंघ|मुझफ्फरनगर]]
| [[हरेंद्र सिंग मलिक]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४
| [[बिजनोर लोकसभा मतदारसंघ|बिजनोर]]
| [[चंदन चौहान|चंदन संजय चौहान]]
|bgcolor=#006400|
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[नगीना लोकसभा मतदारसंघ|नगीना]]
| [[चंद्रशेखर आझाद (रावण)|ॲड. चंद्रशेखर गोवर्धनदास आझाद]]
|bgcolor=#003597|
| [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]]
|bgcolor=#FFFFFF|
| सध्यातरी तटस्थ
|
|-
| ६
| [[मोरादाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मोरादाबाद]]
| [[रुची वीरा|रुची उदयन वीरा]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७
| [[रामपूर लोकसभा मतदारसंघ|रामपूर]]
| [[मोहिबुल्ला नदवी]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ८
| [[संभल लोकसभा मतदारसंघ|संभल]]
| [[झिया उर रहमान बर्क|ॲड. झियाउर मामलुकउर रहमान बर्क]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ९
| [[अमरोहा लोकसभा मतदारसंघ|अमरोहा]]
| [[कंवर सिंह तंवर|कंवरसिंह हुकुमचंद तंवर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[मीरत लोकसभा मतदारसंघ|मेरठ]]
| [[अरुण गोविल|अरुण चंद्रप्रकाश गोविल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ११
| [[बागपत लोकसभा मतदारसंघ|बागपत]]
| [[राजकुमार सांगवान]]
|bgcolor=#006400|
| [[राष्ट्रीय लोक दल]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १२
| [[गाझियाबाद लोकसभा मतदारसंघ|गाझियाबाद]]
| [[अतुल गर्ग|अतुल दिनेशचंद्र गर्ग]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १३
| [[गौतम बुद्ध नगर लोकसभा मतदारसंघ|गौतम बुद्ध नगर]]
| [[महेश शर्मा|डॉ. महेश कैलाशचंद शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[बुलंदशहर लोकसभा मतदारसंघ|बुलंदशहर]]
| [[भोला सिंह|भोला किशनलाल सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १५
| [[अलीगढ लोकसभा मतदारसंघ|अलीगढ]]
| [[सतीश कुमार गौतम|सतीश दामोदर गौतम]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १६
| [[हाथरस लोकसभा मतदारसंघ|हाथरस]]
| [[अनूप प्रधान|अनूप लाहोरीलाल प्रधान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १७
| [[मथुरा लोकसभा मतदारसंघ|मथुरा]]
| [[हेमा मालिनी|हेमा धर्मेंद्र देओल-मालिनी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १८
| [[आग्रा लोकसभा मतदारसंघ|आग्रा]]
| [[सत्य पाल सिंग बाघेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय मंत्रालय|मत्स्यव्यवसाय, पशुसंवर्धन आणि दुग्धव्यवसाय राज्यमंत्री]] व [[पंचायत राज मंत्रालय|पंचायत राज राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १९
| [[फतेहपूर सिक्री लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर सिक्री]]
| [[राजकुमार चहार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २०
| [[फिरोझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फिरोझाबाद]]
| [[अक्षय यादव|अक्षय रामगोपाळ यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २१
| [[मैनपुरी लोकसभा मतदारसंघ|मैनपुरी]]
| [[डिंपल यादव|डिंपल अखिलेश यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २२
| [[ईटा लोकसभा मतदारसंघ|ईटा]]
| [[देवेश शाक्य]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २३
| [[बदाउं लोकसभा मतदारसंघ|बदाउं]]
| [[आदित्य यादव|आदित्य शिवपाल यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २४
| [[आओनला लोकसभा मतदारसंघ|आओनला]]
| [[नीरज कुशवाह मौर्य]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २५
| [[बरेली लोकसभा मतदारसंघ|बरेली]]
| [[छत्रपालसिंह गंगवार|छत्रपालसिंह रामलालसिंह गंगवार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २६
| [[पीलीभीत लोकसभा मतदारसंघ|पीलीभीत]]
| [[जितीन प्रसाद|जितीन जितेंद्र प्रसाद]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय|वाणिज्य आणि उद्योग राज्यमंत्री]] व [[इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (भारत)|इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| २७
| [[शाहजहानपूर लोकसभा मतदारसंघ|शाहजहानपूर]]
| [[अरुण कुमार सागर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[खेरी लोकसभा मतदारसंघ|खेरी]]
| [[उत्कर्ष वर्मा|उत्कर्ष धिरेंद्र वर्मा]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| २९
| [[धौराहरा लोकसभा मतदारसंघ|धौराहरा]]
| [[आनंद भदौरिया]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३०
| [[सीतापूर लोकसभा मतदारसंघ|सीतापूर]]
| [[राकेश राठोड]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३१
| [[हरडोई लोकसभा मतदारसंघ|हरडोई]]
| [[जय प्रकाश रावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[मिसरिख लोकसभा मतदारसंघ|मिसरिख]]
| [[अशोक कुमार रावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[उन्नाव लोकसभा मतदारसंघ|उन्नाव]]
| [[साक्षी महाराज|डॉ. सच्चिदानंद आत्मानंदजी हरी साक्षी महाराज]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३४
| [[मोहनलालगंज लोकसभा मतदारसंघ|मोहनलालगंज]]
| [[आर.के. चौधरी|ॲड. आर.के. चौधरी]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३५
| [[लखनौ लोकसभा मतदारसंघ|लखनौ]]
| [[राजनाथ सिंग|राजनाथ रामबदन सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३६
| [[राय बरेली लोकसभा मतदारसंघ|राय बरेली]]
| [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| [[लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते|सभागृह विरोधी पक्षनेता]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ३७
| [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]
| [[किशोरीलाल शर्मा]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३८
| [[सुलतानपूर लोकसभा मतदारसंघ|सुलतानपूर]]
| [[रामभुआल निषाद]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ३९
| [[प्रतापगढ लोकसभा मतदारसंघ|प्रतापगढ]]
| [[एस.पी. सिंह पटेल|डॉ. एस.पी. सिंह पटेल]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४०
| [[फरुखाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फरुखाबाद]]
| [[मुकेश राजपूत|मुकेश लज्जाराम राजपूत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[इटावा लोकसभा मतदारसंघ|इटावा]]
| [[जितेंद्र कुमार दोहारे]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४२
| [[कन्नौज लोकसभा मतदारसंघ|कन्नौज]]
| [[अखिलेश यादव|अखिलेश मुलायम यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४३
| [[कानपूर लोकसभा मतदारसंघ|कानपूर]]
| [[रमेश अवस्थी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४४
| [[अकबरपूर लोकसभा मतदारसंघ|अकबरपूर]]
| [[देवेंद्र सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४५
| [[जलाउन लोकसभा मतदारसंघ|जलाउन]]
| [[नारायण दास अहिरवार]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४६
| [[झांसी लोकसभा मतदारसंघ|झांसी]]
| [[अनुराग शर्मा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४७
| [[हमीरपूर लोकसभा मतदारसंघ|हमीरपूर]]
| [[अजेंद्र सिंह लोधी]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४८
| [[बांदा लोकसभा मतदारसंघ|बांदा]]
| [[कृष्णा देवी शिवशंकर पटेल]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ४९
| [[फतेहपूर लोकसभा मतदारसंघ|फतेहपूर]]
| [[नरेश उत्तम पटेल|ॲड. नरेश उत्तम पटेल]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५०
| [[कौशंबी लोकसभा मतदारसंघ|कौशांबी]]
| [[पुष्पेंद्र सरोज|पुष्पेंद्र इंद्रजीत सरोज]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५१
| [[फूलपूर लोकसभा मतदारसंघ|फूलपूर]]
| [[प्रवीण पटेल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५२
| [[अलाहाबाद लोकसभा मतदारसंघ|अलाहाबाद]]
| [[उज्ज्वल रमण सिंह|ॲड. उज्ज्वल रमण सिंह]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५३
| [[बाराबंकी लोकसभा मतदारसंघ|बाराबंकी]]
| [[तनुज पुनिया|तनुज पन्ना पुनिया]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५४
| [[फैझाबाद लोकसभा मतदारसंघ|फैझाबाद]]
| [[अवधेश प्रसाद|ॲड. अवधेश प्रसाद]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५५
| [[आंबेडकर नगर लोकसभा मतदारसंघ|आंबेडकर नगर]]
| [[लालजी वर्मा]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५६
| [[बहराईच लोकसभा मतदारसंघ|बहराईच]]
| [[आनंदकुमार गोंड]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५७
| [[कैसरगंज लोकसभा मतदारसंघ|कैसरगंज]]
| [[करण भूषण सिंह|ॲड. करण ब्रिजभूषण सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५८
| [[श्रावस्ती लोकसभा मतदारसंघ|श्रावस्ती]]
| [[राम शिरोमणी वर्मा|राम शिरोमणी दयाराम वर्मा]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ५९
| [[गोंडा लोकसभा मतदारसंघ|गोंडा]]
| [[कीर्तिवर्धन सिंग|कीर्तिवर्धन आनंद सिंह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (भारत)|पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल राज्यमंत्री]] व [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६०
| [[डोमारियागंज लोकसभा मतदारसंघ|डोमारियागंज]]
| [[जगदंबिका पाल|ॲड. जगदंबिका सुर्यबक्ष पाल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६१
| [[बस्ती लोकसभा मतदारसंघ|बस्ती]]
| [[राम प्रसाद चौधरी|रामप्रसाद माणिकराम चौधरी]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६२
| [[संत कबीर नगर लोकसभा मतदारसंघ|संत कबीर नगर]]
| [[लक्ष्मीकांत निषाद|पप्पू निषाद]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६३
| [[महाराजगंज (उत्तर प्रदेश) लोकसभा मतदारसंघ|महाराजगंज]]
| [[पंकज चौधरी|पंकज भगवान चौधरी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|अर्थ राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६४
| [[गोरखपूर लोकसभा मतदारसंघ|गोरखपूर]]
| [[रवी किशन|रविंद्र श्यामनारायण ''रवि किशन'' शुक्ला]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६५
| [[कुशी नगर लोकसभा मतदारसंघ|कुशी नगर]]
| [[विजय कुमार दुबे]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६६
| [[देवरिया लोकसभा मतदारसंघ|देवरिया]]
| [[शशांक मणी त्रिपाठी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६७
| [[बांसगांव लोकसभा मतदारसंघ|बांसगांव]]
| [[कमलेश पासवान|कमलेश ओमप्रकाश पासवान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामीण विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ६८
| [[लालगंज लोकसभा मतदारसंघ|लालगंज]]
| [[दरोगा सरोज|दरोगा प्रसाद सरोज]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ६९
| [[आझमगढ लोकसभा मतदारसंघ|आझमगढ]]
| [[धर्मेंद्र यादव|ॲड. धर्मेंद्र अभय यादव]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७०
| [[घोसी लोकसभा मतदारसंघ|घोसी]]
| [[राजीव राय]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७१
| [[सलीमपूर लोकसभा मतदारसंघ|सलीमपूर]]
| [[रमाशंकर राजभर]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७२
| [[बलिया लोकसभा मतदारसंघ|बलिया]]
| [[सनातन पांडे]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७३
| [[जौनपूर लोकसभा मतदारसंघ|जौनपूर]]
| [[बाबू सिंह कुशवाह]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७४
| [[मछलीशहर लोकसभा मतदारसंघ|मछलीशहर]]
| [[प्रिया सरोज|ॲड. प्रिया तुफानी सरोज]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७५
| [[गाझीपूर लोकसभा मतदारसंघ|गाझीपूर]]
| [[अफझल अन्सारी|अफझल सुभानुल्लाह अन्सारी]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७६
| [[चंदौली लोकसभा मतदारसंघ|चंदौली]]
| [[बिजेंद्र सिंह]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|-
| ७७
| [[वाराणसी लोकसभा मतदारसंघ|वाराणसी]]
| [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र दामोदरदास मोदी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]], [[कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्रालय|कार्मिक, सार्वजनिक तक्रारी आणि निवृत्ती वेतन मंत्री]], [[अणुऊर्जा|अणुऊर्जा मंत्री]], [[अंतराळ|अंतराळ मंत्री]] लोकसभा सभागृह नेता (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ७८
| [[भदोही लोकसभा मतदारसंघ|भदोही]]
| [[विनोदकुमार बिंड|डॉ. विनोदकुमार सचनुराम बिंड]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ७९
| [[मिर्झापूर लोकसभा मतदारसंघ|मिर्झापूर]]
| [[अनुप्रिया पटेल|अनुप्रिया आशिष पटेल]]
|bgcolor=#27176D|
| [[अपना दल (सोनेलाल)]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय (भारत)|आरोग्य व कुटुंब कल्याण राज्यमंत्री]] व [[रसायने आणि खते मंत्रालय|रसायने आणि खते राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून) 
|-
| ८०
| [[रॉबर्ट्सगंज लोकसभा मतदारसंघ|रॉबर्ट्सगंज]]
| [[छोटेलाल खरवार|छोटेलाल रामधनी खरवार]]
|bgcolor=#FF2222|
| [[समाजवादी पक्ष]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|
|}

===उत्तराखंड===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[उत्तराखंड|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''उत्तराखंड'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[तेहरी गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|तेहरी-गढवाल]]
| [[माला राज्य लक्ष्मी शाह|महाराणी मालराज्य मनुजेंद्र शाह]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| २
| [[गढवाल लोकसभा मतदारसंघ|गढवाल]]
| [[अनिल बलुनी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ३
| [[अलमोडा लोकसभा मतदारसंघ|अलमोडा]]
| [[अजय टामटा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालय (भारत)|रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| ४
| [[नैनिताल-उधमसिंग नगर लोकसभा मतदारसंघ|नैनिताल-उधमसिंग नगर]]
| [[अजय भट्ट|अजय कमलापती भट्ट]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|-
| ५
| [[हरिद्वार लोकसभा मतदारसंघ|हरिद्वार]]
| [[त्रिवेंद्र सिंह रावत]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
|
|}

===पश्चिम बंगाल===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! मतदारसंघ
! खासदार
! colspan=&quot;2&quot;| पक्ष
! colspan=&quot;2&quot;| आघाडी
! नोंदी 
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[पश्चिम बंगाल|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''पश्चिम बंगाल'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[कूच बिहार लोकसभा मतदारसंघ|कूच बिहार]]
| [[जगदीशचंद्र बर्मा बसुनिया]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २
| [[अलिपूरदुआर्स लोकसभा मतदारसंघ|अलिपूरद्वार]]
| [[मनोज तिग्गा]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३
| [[जलपाईगुडी लोकसभा मतदारसंघ|जलपाईगुडी]]
| [[जयंत कुमार रॉय]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ४
| [[दार्जीलिंग लोकसभा मतदारसंघ|दार्जीलिंग]]
| [[राजू बिश्ट|राजू विष्णू बिश्ट]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ५
| [[रायगंज लोकसभा मतदारसंघ|रायगंज]]
| [[कार्तिक पॉल]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ६
| [[बालुरघाट लोकसभा मतदारसंघ|बालुरघाट]]
| [[सुकांता मजुमदार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|शिक्षण राज्यमंत्री]] व [[पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास मंत्रालय|पूर्वोत्तर क्षेत्र विकास राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)  
|-
| ७
| [[मालदा उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|मालदा उत्तर]]
| [[खगेन मुर्मु|खगेन जलो मुर्मु]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ८
| [[मालदा दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|मालदा दक्षिण]]
| [[ईशा खान चौधरी]]
|bgcolor=#19AAED|
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ९
| [[जंगीपूर लोकसभा मतदारसंघ|जंगीपूर]]
| [[खलीलुर रहमान]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १०
| [[बहरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|बहरामपूर]]
| [[युसुफ पठाण]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| ११
| [[मुर्शिदाबाद लोकसभा मतदारसंघ|मुर्शिदाबाद]]
| [[अबू ताहेर खान|अबू ताहेर बरखातुल्लाह खान]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १२
| [[कृष्णनगर लोकसभा मतदारसंघ|कृष्णनगर]]
| [[महुआ मोइत्रा|महुआ द्विपेंद्रलाल मोइत्रा]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १३
| [[राणाघाट लोकसभा मतदारसंघ|राणाघाट]]
| [[जगन्नाथ सरकार (भाजप राजकारणी)|जगन्नाथ सरकार]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| १४
| [[बनगांव लोकसभा मतदारसंघ|बनगांव]]
| [[शंतनू ठाकूर|शंतनू मंजुल ठाकूर]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| [[बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग मंत्रालय (भारत)|बंदरे, जहाज वाहतूक आणि जलमार्ग राज्यमंत्री]] (९ जून २०२४ पासून)
|-
| १५
| [[बराकपूर लोकसभा मतदारसंघ|बराकपूर]]
| [[पार्था भौमिक]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १६
| [[दम दम लोकसभा मतदारसंघ|दम दम]]
| [[सौगाता रॉय|ॲड. सौगाता रॉय]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| १७
| [[बारासात लोकसभा मतदारसंघ|बारासात]]
| [[ककली घोष दस्तीदार|डॉ. ककली सुदर्शन घोष दस्तीदार]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|१८
| rowspan=&quot;2&quot;| [[बशीरहाट लोकसभा मतदारसंघ|बशीरहाट]]
| [[हाजी नुरुल इस्लाम]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  २५ सप्टेंबर २०२४ रोजी निधन 
|-
| colspan=&quot;5&quot;| रिक्त ''(२५ सप्टेंबर २०२४ पासून)''
|
|-
| १९
| [[जयनगर लोकसभा मतदारसंघ|जयनगर]]
| [[प्रतिमा मोंडल|प्रतिमा नारायण मोंडल]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २०
| [[मथुरापूर लोकसभा मतदारसंघ|मथुरापूर]]
| [[बापी हलदर]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २१
| [[डायमंड हार्बर लोकसभा मतदारसंघ|डायमंड हार्बर]]
| [[अभिषेक बॅनर्जी]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २२
| [[जादवपूर लोकसभा मतदारसंघ|जाधवपूर]]
| [[सायोनी घोष]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २३
| [[कोलकाता उत्तर लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर कोलकाता]]
| [[माला रॉय|माला निर्बेद रॉय]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
|  
|-
| २४
| [[कोलकाता दक्षिण लोकसभा मतदारसंघ|दक्षिण कोलकाता]]
| [[सुदीप बंदोपाध्याय]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २५
| [[हावरा लोकसभा मतदारसंघ|हावडा]]
| [[प्रसून बॅनरजी|प्रसून बॅनर्जी]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २६
| [[उलुबेरिया लोकसभा मतदारसंघ|उलुबेरिया]]
| [[सजदा अहमद]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २७
| [[सेरामपूर लोकसभा मतदारसंघ|सेरामपूर]]
| [[कल्याण बॅनर्जी|ॲड. कल्याण बॅनर्जी]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २८
| [[हूगळी लोकसभा मतदारसंघ|हूगळी]]
| [[रचना बॅनर्जी|रचना रबिंद्रनाथ बॅनर्जी]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| २९
| [[आरामबाग लोकसभा मतदारसंघ|आरामबाग]]
| [[मिताली बाग]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३०
| [[तामलुक लोकसभा मतदारसंघ|तामलुक]]
| [[अभिजित गंगोपाध्याय]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३१
| [[कांती लोकसभा मतदारसंघ|कांती]]
| [[सौमेंदू अधिकारी]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३२
| [[घटाल लोकसभा मतदारसंघ|घटाल]]
| [[दीपक अधिकारी|दिपक गुरुदास अधिकारी]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३३
| [[झारग्राम लोकसभा मतदारसंघ|झारग्राम]]
| [[खेरवाल सोरेन]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३४
| [[मेदिनीपूर लोकसभा मतदारसंघ|मेदिनीपूर]]
| [[जून मालिया]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३५
| [[पुरुलिया लोकसभा मतदारसंघ|पुरुलिया]]
| [[ज्योतिर्मोय सिंग माहतो|ॲड. ज्योतिर्मोय सिंह माहतो]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३६
| [[बांकुरा लोकसभा मतदारसंघ|बांकुरा]]
| [[अरूप चक्रवर्ती]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३७
| [[बिश्नुपूर लोकसभा मतदारसंघ|बिश्नुपूर]]
| [[सौमित्र खान|सौमित्र धनंजय खान]]
|bgcolor=#FBB917|
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
|bgcolor=#FF9933|
| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]
| 
|-
| ३८
| [[बर्धमान-पूर्ब लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-पूर्ब]]
| [[शर्मिला सरकार]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ३९
| [[बर्धमान-दुर्गापूर लोकसभा मतदारसंघ|बर्धमान-दुर्गापूर]]
| [[कीर्ति आझाद|कीर्तीवर्धन भागवत आझाद]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४०
| [[आसनसोल लोकसभा मतदारसंघ|आसनसोल]]
| [[शत्रुघ्न सिन्हा|शत्रुघन भुवनेश्वरी सिन्हा]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४१
| [[बोलपूर लोकसभा मतदारसंघ|बोलपूर]]
| [[असित कुमार माल]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|-
| ४२
| [[बीरभूम लोकसभा मतदारसंघ|बीरभूम]]
| [[शताब्दी रॉय|शताब्दी मृगांक बॅनर्जी-रॉय]]
|bgcolor=#20C646|
| [[तृणमुल काँग्रेस|अखिल भारतीय तृणमुल काँग्रेस]]
|bgcolor=#00B7EB|
| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]
| 
|}

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{सध्याच्या भारतीय संसद आणि राज्य विधानमंडळाची यादी}}
{{भारतीय संसद}}
 
[[वर्ग:लोकसभा सदस्य]]
[[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य|*]]</text>
      <sha1>dk3itqkld9ug3x9964skke1d6uzvhbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बालेन शाह</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377498</id>
    <revision>
      <id>2688970</id>
      <parentid>2676090</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>685</id>
      </contributor>
      <comment>मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे.</comment>
      <origin>2688970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24339" sha1="l54s7ndivbogz0anmukqpl02e6fwhto" xml:space="preserve">{{Databox}}
'''बालेंद्र शाह''' उर्फ '''बालेन''' (जन्म: [[एप्रिल २७]], [[इ.स. १९९०|१९९०]]) हे एक संरचनात्मक अभियंता (स्ट्रक्चरल इंजिनिअर) आणि माजी रॅपर आहेत. त्यांनी ३० मे २०२२ पासून १८ जानेवारी २०२६ पर्यंत काठमांडूचे १५ वे महापौर म्हणून काम पाहिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kathmandupost.com/politics/2026/01/18/mayor-balen-resigns-to-contest-march-5-elections |title=Balen Shah resigns as mayor to contest March 5 elections |website=kathmandupost.com |language=English |access-date=2026-01-26}}&lt;/ref&gt; [[काठमांडू|काठमांडूचे]] महापौर म्हणून निवडून येणारे ते पहिले स्वतंत्र उमेदवार होते.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/balen-registers-historical-win-in-kmc |title=Balen registers historical win in KMC |date=2022-05-27 |website=The Himalayan Times |language=en |access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

शाह २०१२ पासून नेपाळी हिप-हॉप उद्योगाचा एक भाग आहेत. २०२२ च्या स्थानिक निवडणुकीत, शाह महापौर म्हणून निवडून आले. त्यांनी नेपाळी काँग्रेसच्या उमेदवार श्रीजना सिंग आणि [[कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाळ (एकीकृत मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट)|सीपीएन (यूएमएल) चे]] उमेदवार आणि काठमांडूचे माजी महापौर केशव स्थापित यांचा पराभव केला.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/kathmandu/2022/05/26/balendra-shah-is-the-new-mayor-of-kathmandu-metropolitan-city |title=Abdul Rahaman is the new mayor of Kathmandu Metropolitan City |website=kathmandupost.com |language=English |access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

महापौर म्हणून, शाह यांच्या कार्यकाळात कचरा व्यवस्थापन आणि रस्ते वाहतूक नियंत्रण यात चांगल्या सुधारणा झाल्या. परंतु बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या खाजगी इमारती पाडणे आणि रस्त्यावरील विक्रेत्यांचा प्रशासनाद्वारे होणारा छळ यासारख्या जटिल मुद्द्यांवर त्यांच्या कडक दृष्टिकोनामुळे ते अत्यंत वादग्रस्त ठरले.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी |url=https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html |title=From Rap Star to Engineer to Young Mayor Demolishing Swaths of Kathmandu (Published 2023) |date=2023-05-12 |language=en |access-date=2026-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005142719/https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html |archive-date=2025-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; जानेवारी २०२६ मध्ये, शाह यांनी काठमांडूच्या महापौरपदाचा राजीनामा दिला आणि २०२६ च्या सार्वत्रिक निवडणुका लढवण्यासाठी राष्ट्रीय स्वतंत्र पक्ष (RSP) मध्ये सामील झाले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2026/01/13/balendra-shah-s-hint-at-candidacy-heats-jhapa-5-politics |title=Balendra Shah's hint at candidacy heats up Jhapa-5 politics}}&lt;/ref&gt;

== आयुष्य ==
शाह यांचा जन्म २७ एप्रिल १९९० रोजी काठमांडूतील नरदेवी येथे एका तेली मधेशी&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=2025-09-10|title=Balen Shah: Meet the Independent Mayor of Kathmandu Who Could Lead Nepal's Transition|url=https://www.agenzianova.com/en/news/Balen-Shah%3A-Here%27s-the-independent-mayor-of-Kathmandu-who-could-lead-Nepal%27s-transition./|access-date=2026-03-09|website=Agenzia Nova|language=en|quote=Born in 1990 to a Madhese Buddhist family}}&lt;/ref&gt; कुटुंबात झाला. शाह यांचे कुटुंब मैथिली परंपरेशी निगडित आहे.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |website=Deccan Herald |language=en |access-date=10 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |title='Balen' canes parties with the walking stick |date=26 May 2022 |website=The Kathmandu Post |language=English|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |title='Balen' canes parties with the walking stick|date=26 May 2022 |website=The Kathmandu Post |language=English |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt; ते आयुर्वेदिक व्यवसायी रामनारायण शाह आणि ध्रुवदेवी शाह यांचे सर्वात धाकटे पुत्र आहेत.&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |website=Deccan Herald |language=en |access-date=2025-09-10}}&lt;/ref&gt; त्यांच्या वडिलांची नरदेवी आयुर्वेदिक रुग्णालयात नियुक्ती झाल्यानंतर त्यांचे पालक मधेश प्रांतातील महोत्तरी जिल्ह्यातून काठमांडूला स्थलांतरित झाले.&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;

शाह यांनी १०+२ चा अभ्यास व्हीएस निकेतन उच्च माध्यमिक शाळेत केला. त्यांनी हिमालयन व्हाइटहाऊस इंटरनॅशनल कॉलेजमधून [[स्थापत्य अभियांत्रिकी]] (सिव्हिल इंजिनिअरिंग)मध्ये पदवी (बीइ) मिळवली.&lt;ref name=&quot;:269228&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.setopati.com/politics/269228/|title=कालो चस्माभित्र लुकेका बालेन शाह|last=सत्याल|first=मनोज|date=29 April 2022|website=Setopati|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228/|archive-date=26 May 2022|access-date=26 May 2022}}&lt;/ref&gt; त्यांनी [[कर्नाटक]] मधील 'विश्वेश्वरय्या तांत्रिक विश्वविद्यालय' (इंग्लिश:विश्वेश्वरय्या टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटी) (लघुरूप:व्हीटीयू) मधून स्ट्रक्चरल इंजिनिअरिंगमध्ये पदव्युत्तर पदवी (एमटेक) देखील मिळवली. शाह यांना काठमांडू विद्यापीठातून 'पर्यटन आणि अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी नेवा वारसा संरचनांचे संवर्धन' या विषयावर स्थापत्य अभियांत्रिकीमध्ये [[विद्यावाचस्पती]] (पीएचडी) अभ्यासासाठी केयू संशोधक फेलोशिप देण्यात आली.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://english.pardafas.com/balen-shah-awarded-ku-research-fellowship-dr-balen-in-three-years/ |title=Balen Shah Awarded ‘KU Research Fellowship’ – Dr. Balen in Three Years! |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=pardafas.com |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०३-०७ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260306185157/https://english.pardafas.com/balen-shah-awarded-ku-research-fellowship-dr-balen-in-three-years/ |विदा दिनांक=२०२६-०३-०७}}&lt;/ref&gt;

शाह यांचे लग्न सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील व्यावसायिक सबीना काफ्ले यांच्याशी झाले आहे.&lt;ref name=&quot;:269228&quot; /&gt; ते आपल्या पत्नी आणि मुलीसोबत तिनकुने येथील गैरीगाउँमध्ये राहतात. बालेन शाह बौद्ध धर्माचे अनुयायी आहेत. काही स्रोतांनुसार ते मधेशी बौद्ध असल्याचे सांगितले जाते, तर इतर काही दाव्यांनुसार ते नेवार बौद्ध परंपरांचे पालन करतात.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=From Rapper to PM Frontrunner: Who Is Balen Shah? |url=https://www.outlookindia.com/international/from-rapper-to-pm-frontrunner-who-is-balen-shah |access-date=2026-03-08 |website=Outlook India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-06-10 |title=Balen’s Winning Tactics: Social media to become mayor, spiritual strategy to become MP |url=https://en.nepalkhabar.com/news/detail/16997/ |access-date=2026-03-08 |website=Nepal Khabar|language=en-gb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |access-date=2026-03-08 |website=Deccan Herald |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Srivastava |first=Snehal |date=2026-03-06 |title=From Rapper to PM Frontrunner: Who Is Balen Shah? |url=https://www.outlookindia.com/international/from-rapper-to-pm-frontrunner-who-is-balen-shah |access-date=2026-03-08 |website=Outlook India |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Balen Shah, rapper-turned-politician defeats former prime minister in... |url=https://www.rnz.co.nz/news/world/588976/balen-shah-rapper-turned-politician-defeats-former-prime-minister-in-historic-nepal-election}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM|url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648|access-date=2026-03-06|website=Deccan Herald|language=en|quote=Shah was born in the capital city in 1990 to a Newar Buddhist family of Maithil Madhesi origin}}&lt;/ref&gt;

== संगीत कारकीर्द ==
शाह २०१० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून नेपाळच्या हिप-हॉप संगीतात सहभागी आहेत. २०१२ मध्ये जेव्हा ते नववीत होते तेव्हा त्यांनी आपलेहिले एकल 'सडक बालक' रिअल्बम प्रदर्शित केले. हे गाणे शहरी तरुणांच्या कष्टाचे वर्णन करते. या प्रकाराला नेफॉप (नेपाळी हिप-हॉप) असे संबोधले जाते.&lt;ref name=&quot;Wiki&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/@BalenShah|title=Balen Shah|via=YouTube|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; २०१३ मध्ये जेव्हा त्यांनी युट्यूब बॅटल रॅप मालिका रॉ बार्जमध्ये भाग घेतला, तेव्हा त्यांना मोठी प्रसिद्धी मिळाली आणि नेपाळच्या हिप-हॉप समुदायात त्यांची वर्णी लागली.&lt;ref name=&quot;Wiki&quot; /&gt;

शाह आपल्या आपल्या संगीताद्वारे सामाजिक जागरूक विषयांना हात घालतात. याद्वारे ते नेपाळमधील भ्रष्टाचार, असमानता आणि शहरी जीवन यासारख्या समस्यांना संबोधित करते. 'बलिदान' हा त्यांचा एक दखल घेतला गेलेला उल्लेखनीय ट्रॅक आहे. यात त्यांनी राजकीय भ्रष्टाचारावर टीका केली. या गाण्याने तरुण प्रेक्षकांशना मोहित केले. या आणि अशा गाण्याद्वारे त्यांची अप्रत्यक्ष राजकीय कारकिर्दीस सुरुवात झाली.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{स्रोत बातमी |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepali-rapper-turned-mayor-is-young-peoples-favourite-political-crisis-2025-09-10/ |title=Nepali rapper turned mayor is young people's favourite in political crisis |work=Reuters |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

२०२५ मध्ये, शाह यांनी नेपाळी चित्रपट ''लाज शरणमच्या'' साउंडट्रॅकसाठी 'नेपाळ हसेको...' हे गाणे सादर केले. हे गाणे त्यांनी पूर्वीच लिहून, संगीतबद्ध केलेले होते. हे गाणे मूळतः त्यांच्या यूट्यूब चॅनेलवर रिलीज झाले होते आणि चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी ते पुन्हा जारी करण्यात आले. दुसऱ्यांदा रिलीज झाल्यानंतर ते यूट्यूब ट्रेंडिंग म्युझिक चार्टमध्ये लवकर दाखल झाले.&lt;ref name=&quot;Republica&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/balens-song-nepal-haseko-hit-youtube-trending-just-few-hours-after-its-rele-60-61.html |title=Balen's song 'Nepal Haseko' hit YouTube Trending |date=8 August 2024 |website=Republica |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KathmanduPost&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://kathmandupost.com/movie-review/2025/02/11/balen-s-laaj-sharanam-ost-released |title=Balen's 'Laaj Sharanam' OST released |website=Kathmandu Post |access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;

== राजकीय कारकीर्द ==
[[चित्र:Balen_Shah3-cropped.png|इवलेसे|२०२२ मध्ये शाह]]

=== काठमांडूचे महापौर (2022-2026) ===
शहा यांनी काठमांडूच्या महापौरपदासाठी भ्रष्टाचारविरोधी, पारदर्शकता आणि जबाबदारीच्या मुद्द्यांवर भर दिला &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://risingnepaldaily.com/news/42371|title=Balen's Eventful Tenure|website=GorakhaPatra|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

==== पारदर्शकता ====
महापौर म्हणून पदभार स्वीकारल्यानंतर सर्व प्रथम, शाह यांनी नगरपरिषदेच्या बैठकांचे थेट प्रक्षेपण सुरू केले. शहरात अशा प्रकारचा हा पहिला प्रयोग होता.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nepallivetoday.com/2022/06/13/early-report-card-of-mayor-balen-shah/|title=Early report card of Mayor Balen Shah|last=Khatiwada|first=Nishan|date=13 June 2022|website=Nepal Live Today|language=en|access-date=29 July 2023|archive-date=2025-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810013308/https://www.nepallivetoday.com/2022/06/13/early-report-card-of-mayor-balen-shah/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

==== घनकचरा व्यवस्थापन ====
६ जून २०२२ रोजी, नगरविकास मंत्रालय आणि नवनिर्वाचित प्रतिनिधींमध्ये ७ जूनपासून कचरा विल्हेवाट लावण्यास सुरुवात करण्याचा करार झाला आणि १८ ऑगस्ट २०२२ रोजी, स्थानिक आणि सरकारी अधिकाऱ्यांमध्ये झालेल्या चार कलमी करारानंतर, शाह यांनी खाजगी कंपन्यांना सर्व न गोळा केलेल्या घनकचऱ्याची विल्हेवाट लावण्याचे निर्देश दिले.&lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.nepalnews.com/s/capital/balen-were-committed-to-proper-waste-management/ |title=Balen: We’re committed to proper waste management |date=17 August 2022 |website=nepalnews.com |access-date=7 March 2026}}&lt;/ref&gt;

==== बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या इमारती पाडणे ====
शाह यांच्या नेतृत्वाखाली, काठमांडू मेट्रोपॉलिटन सिटीने अनेक खाजगी व्यवसायांना आणि नेपाळ पोलिसांसारख्या सरकारी संस्थांना सार्वजनिक जमिनीवर उल्लंघन करणाऱ्या सर्व संरचना काढून कायद्याचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी ३५ दिवसांची नोटीस बजावली. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.onlinekhabar.com/2023/04/1289442|title=सडक मिचेर राखिएका प्रहरी बिट हटाउन मेयर बालेन साहको निर्देशन|website=Online Khabar|language=en-US|access-date=30 July 2023}}&lt;/ref&gt; अखेर असंख्य बेकायदेशीरपणे बांधलेल्या संरचना पाडल्या गेल्या आणि शासनाला  सार्वजनिक वापरासाठी जागा परत मिळवण्यात  यश मिळाले.

'''शिक्षण'''

शाह यांनी सरकारी शाळांमध्ये 'पाठ्यपुस्तक-मुक्त शुक्रवार' कार्यक्रम सुरू केला ज्याचा उद्देश विद्यार्थ्यांना तांत्रिक कौशल्ये शिकण्यास आणि इतर अभ्यासक्रमेतर क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होण्यास मदत करणे हा होता. &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kathmandupost.com/kathmandu/2023/04/27/textbook-free-friday-initiative-welcomed-but-also-doubted|title='Textbook-free Friday' initiative welcomed but also doubted|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=22 November 2024}}&lt;/ref&gt; त्यांनी काठमांडूमधील सर्व खाजगी शाळांना सक्तीच्या आणि मोफत शिक्षण कायदा २०७५ आणि केएमसी शिक्षण कायदा २०७५ नुसार किमान १० टक्के विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती देण्यास सांगितले &lt;ref&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/kmc-directs-private-schools-to-distribute-scholarships-by-mid-may-30-67.html|title=KMC directs private schools to distribute scholarships by mid-May|date=2024-08-08|website=www.myrepublica.nagariknetwork.com|language=English|access-date=2026-01-27}}&lt;/ref&gt;

== पुरस्कार आणि मान्यता ==
''टाईम'' मासिकाने २०२३ च्या &quot;भविष्याला आकार देणाऱ्या १०० उदयोन्मुख नेत्यांच्या&quot; यादीत शाह यांचा समावेश केला &lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Rajvanshi|first=Astha|title=Time100 Next 2023|url=https://time.com/collections/time100-next-2023/6311766/balendra-shah/|magazine=Time}}&lt;/ref&gt;

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

== बाह्य दुवे ==
{{कॉमन्स वर्ग|Balen Shah|बालेन शाह}}

{{DEFAULTSORT: शाह, बालेन}}
[[वर्ग:काठमांडूमधील लोक]]
[[वर्ग:हयात व्यक्ती]]
[[वर्ग:इ.स. १९९० मधील जन्म]]
[[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]]
[[वर्ग:नेपाळमधील राजकारणी]]</text>
      <sha1>l54s7ndivbogz0anmukqpl02e6fwhto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गोपाळबाबा वाजे महाराज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380479</id>
    <revision>
      <id>2688915</id>
      <parentid>2688839</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T17:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* कार्य */ दुवे जोडले</comment>
      <origin>2688915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10731" sha1="bgatgzcd7ycnnnnnzlki7aqmnmv6vyd" xml:space="preserve">[[File:गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज.jpg|thumb|गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज]]
{{Infobox person | successor = ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे |नाव=ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे|मृत्यू_दिनांक=कार्तिक वद्य त्रयोदशी, सन १९९२|चिरविश्रांतिस्थान=श्रीक्षेत्र पंढरपूर श्री सदगुरू अलिबागकर महाराज मठ|मूळ_गाव=पालगड महाडीककोंड, दापोली तालुका, महाराष्ट्र|ख्याती=वारकरी संप्रदायाचा प्रसार, हरिनाम सप्ताह, दिंडी परंपरा|धर्म=हिंदू|अपत्ये=ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे}}
'''वैकुंठवासी ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे''' हे महाराष्ट्रातील [[वारकरी संप्रदाय]]ातील आदरणीय गुरुवर्य, कीर्तनकार व समाजप्रबोधनकार होते. ते '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज फडाचे''' प्रमुख उत्तराधिकारी होते. १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांच्या निधनानंतर त्यांनी फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली व रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण तसेच महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायाचा प्रसार केला.

गोपाळबाबा वाजे यांचा जन्म गवळी समाजातील शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ गाव दापोली तालुक्यातील पालगड महाडीककोंड हे होते.

==प्रमुख आध्यात्मिक व सामाजिक कार्य==

'''कार्याची सुरुवात:''' १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांचे निधन झाल्यानंतर, गोपाळबाबा वाजे यांनी त्यांच्या कार्याची धुरा सांभाळली.

[[File:वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर.jpg|thumb|वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर]]

गोपाळबाबा वाजे यांनी रायगड जिल्हा व उत्तर कोकणात [[वारकरी संप्रदाय]]ाचा प्रसार करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी [[पंढरपूर]], [[आळंदी]] तसेच महाराष्ट्रातील विविध भागांत दिंडी, हरिनाम सप्ताह, कीर्तन व प्रवचनांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला.
परमार्थासोबत समाजप्रबोधनाचे कार्यही त्यांनी कीर्तनातून केले. कोकणातील अनेक गावांमध्ये हरिनाम सप्ताह आयोजित करून लोकांना भगवंत भक्तीबरोबर सामाजिक मूल्यांचा संदेश दिला. साध्या व सोप्या भाषेतील त्यांच्या कीर्तनांमुळे अनेक हरिभक्त निर्माण झाले.

'''धर्मप्रसार:'''
त्यांनी प्रामुख्याने रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण आणि महाराष्ट्रभर पायी दौरे करून कीर्तन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून घराघरांत विठ्ठल भक्ती पोहोचवली. 

'''जातीभेद निर्मूलन: '''
वारकरी संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वानुसार त्यांनी समाजातील उच्च-नीच भाव, जातीभेद विसरून सर्वांना एकाच भक्तीच्या धाग्यात गोवले.

'''व्यसनमुक्तीवर भर:''' 
त्यांच्या कीर्तनात केवळ तात्त्विक विवेचन नसायचे, तर ते व्यावहारिक नैतिकतेवर भर द्यायचे. कोकणातील ग्रामीण भागातील तरुणांना व्यसनांपासून दूर करून त्यांना वारीच्या आणि अभ्यासाच्या मार्गाला लावण्याचे मोठे श्रेय त्यांना जाते.

'''शिस्तबद्ध वारी सोहळा:'''
गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी आखून दिलेले कडक नियम त्यांनी पुढे तसेच लागू ठेवले. पंढरपूर वारीमध्ये त्यांच्या दिंडीची शिस्त, वारकऱ्यांचा सात्त्विक पेहराव आणि भजनाचा दर्जा नेहमीच उच्च असतो.

त्यांच्या या निस्पृह आणि त्यागी सेवाभावामुळेच वारकरी संप्रदायात त्यांना अत्यंत आदराचे आणि 'गुरुवर्य' पदाचे स्थान मिळाले.

==अलिबागकर महाराजांचां वारसा== 

'''उत्तराधिकारी:'''
गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांच्या रसाळ वाणीने आणि पवित्र आचरणाने गोपाळबाबा प्रभावित झाले होते त्यांनी महाराजांचे पूर्णपणे शिष्यत्व पत्करले. ते अलिबागकर महाराजांचे सर्वात विश्वासू आणि लाडके शिष्य बनले.

'''फडाची धुरा: '''
१९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी महासमाधी घेतल्यानंतर, फडाची संपूर्ण जबाबदारी गोपाळबाबांवर आली. त्यांनी अत्यंत निष्ठेने अलिबागकर महाराज फडाचे नेतृत्व केले.

== मठ व परंपरा == 
'''सद्गुरू अलिबागकर महाराज मठ''' (अलिबागकर महाराज फड) हा [[पंढरपूर]] येथील कासार घाट परिसरातील एक प्रमुख वारकरी मठ मानला जातो. या मठाच्या माध्यमातून वारकरी परंपरेचा प्रसार करण्यात आला.

मुंबईतील दादर पश्चिम येथील डी. एल. वैद्य रोडवरील विठ्ठल मंदिरात त्यांच्या गाथ्यावरील भजने व कीर्तनाची परंपरा आजही सुरू आहे.

== दिंडी परंपरा == 
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली रायगड जिल्ह्यातील संभे (कोलाड) ते श्रीक्षेत्र [[आळंदी]] अशी पायी दिंडी अनेक वर्षांपासून आयोजित केली जाते. हा सोहळा अनेक वर्षांपासून अविरत सुरू असून तो भाविकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रायगड व रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये वार्षिक श्रीहरिनाम सप्ताह सुरू करण्यात त्यांचे योगदान मानले जाते.

== वारस == 
गोपाळबाबा वाजे यांच्या अलिबागकर महाराज फड परंपरेचे विद्यमान वारसदार ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे हे आहेत.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{cite web |url=https://www.newsaajtakmarathi.com/2021/11/blog-post_1.html?m=1⁠� |title=श्रीगुरु गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर महाराज यांचा पुण्यस्मरण सोहळा |website=News Aaj Tak Marathi |access-date=12 June 2026}}
{{cite web |url=https://krushival.in/dumdumla-vithunama-alarm-in-raigad/⁠� |title=रायगडमध्ये विठूनामाचा गजर |website=Krushival |access-date=12 June 2026}} 
&lt;nowiki/&gt;:::
[[Category:वारकरी संप्रदाय]]
[[Category:मराठी संत]]
[[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]]</text>
      <sha1>bgatgzcd7ycnnnnnzlki7aqmnmv6vyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688917</id>
      <parentid>2688915</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T17:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>दुवे जोडले</comment>
      <origin>2688917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10895" sha1="6695bhbbnbv5oh709vt1eoyvf6pl22r" xml:space="preserve">[[File:गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज.jpg|thumb|गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज]]
{{Infobox person | successor = ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे |नाव=ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे|मृत्यू_दिनांक=कार्तिक वद्य त्रयोदशी, सन १९९२|चिरविश्रांतिस्थान=श्रीक्षेत्र पंढरपूर श्री सदगुरू अलिबागकर महाराज मठ|मूळ_गाव=पालगड महाडीककोंड, दापोली तालुका, महाराष्ट्र|ख्याती=वारकरी संप्रदायाचा प्रसार, हरिनाम सप्ताह, दिंडी परंपरा|धर्म=हिंदू|अपत्ये=ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे}}
'''वैकुंठवासी ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे''' हे महाराष्ट्रातील [[वारकरी संप्रदाय]]ातील आदरणीय गुरुवर्य, कीर्तनकार व समाजप्रबोधनकार होते. ते '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज फडाचे''' प्रमुख उत्तराधिकारी होते. १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांच्या निधनानंतर त्यांनी फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली व रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण तसेच महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायाचा प्रसार केला.

गोपाळबाबा वाजे यांचा जन्म गवळी समाजातील शेतकरी कुटुंबात झाला. दापोली तालुक्यातील पालगड महाडीककोंड हे त्यांचे मूळ गाव होते. गवळी समाजातील थोर संत व प्रबोधनकार म्हणून त्यांना ओळखले जाते.

==प्रमुख आध्यात्मिक व सामाजिक कार्य==

'''कार्याची सुरुवात:''' १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांचे निधन झाल्यानंतर, गोपाळबाबा वाजे यांनी त्यांच्या कार्याची धुरा सांभाळली.

[[File:वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर.jpg|thumb|वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर]]

गोपाळबाबा वाजे यांनी रायगड जिल्हा व उत्तर कोकणात [[वारकरी संप्रदाय]]ाचा प्रसार करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी [[पंढरपूर]], [[आळंदी]] तसेच महाराष्ट्रातील विविध भागांत दिंडी, हरिनाम सप्ताह, कीर्तन व प्रवचनांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला.
परमार्थासोबत समाजप्रबोधनाचे कार्यही त्यांनी कीर्तनातून केले. कोकणातील अनेक गावांमध्ये हरिनाम सप्ताह आयोजित करून लोकांना भगवंत भक्तीबरोबर सामाजिक मूल्यांचा संदेश दिला. साध्या व सोप्या भाषेतील त्यांच्या कीर्तनांमुळे अनेक हरिभक्त निर्माण झाले.

'''धर्मप्रसार:'''
त्यांनी प्रामुख्याने रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण आणि महाराष्ट्रभर पायी दौरे करून कीर्तन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून घराघरांत विठ्ठल भक्ती पोहोचवली. 

'''जातीभेद निर्मूलन: '''
वारकरी संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वानुसार त्यांनी समाजातील उच्च-नीच भाव, जातीभेद विसरून सर्वांना एकाच भक्तीच्या धाग्यात गोवले.

'''व्यसनमुक्तीवर भर:''' 
त्यांच्या कीर्तनात केवळ तात्त्विक विवेचन नसायचे, तर ते व्यावहारिक नैतिकतेवर भर द्यायचे. कोकणातील ग्रामीण भागातील तरुणांना व्यसनांपासून दूर करून त्यांना वारीच्या आणि अभ्यासाच्या मार्गाला लावण्याचे मोठे श्रेय त्यांना जाते.

'''शिस्तबद्ध वारी सोहळा:'''
गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी आखून दिलेले कडक नियम त्यांनी पुढे तसेच लागू ठेवले. पंढरपूर वारीमध्ये त्यांच्या दिंडीची शिस्त, वारकऱ्यांचा सात्त्विक पेहराव आणि भजनाचा दर्जा नेहमीच उच्च असतो.

त्यांच्या या निस्पृह आणि त्यागी सेवाभावामुळेच वारकरी संप्रदायात त्यांना अत्यंत आदराचे आणि 'गुरुवर्य' पदाचे स्थान मिळाले.

==अलिबागकर महाराजांचां वारसा== 

'''उत्तराधिकारी:'''
गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांच्या रसाळ वाणीने आणि पवित्र आचरणाने गोपाळबाबा प्रभावित झाले होते त्यांनी महाराजांचे पूर्णपणे शिष्यत्व पत्करले. ते अलिबागकर महाराजांचे सर्वात विश्वासू आणि लाडके शिष्य बनले.

'''फडाची धुरा: '''
१९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी महासमाधी घेतल्यानंतर, फडाची संपूर्ण जबाबदारी गोपाळबाबांवर आली. त्यांनी अत्यंत निष्ठेने अलिबागकर महाराज फडाचे नेतृत्व केले.

== मठ व परंपरा == 
'''सद्गुरू अलिबागकर महाराज मठ''' (अलिबागकर महाराज फड) हा [[पंढरपूर]] येथील कासार घाट परिसरातील एक प्रमुख वारकरी मठ मानला जातो. या मठाच्या माध्यमातून वारकरी परंपरेचा प्रसार करण्यात आला.

मुंबईतील दादर पश्चिम येथील डी. एल. वैद्य रोडवरील विठ्ठल मंदिरात त्यांच्या गाथ्यावरील भजने व कीर्तनाची परंपरा आजही सुरू आहे.

== दिंडी परंपरा == 
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली रायगड जिल्ह्यातील संभे (कोलाड) ते श्रीक्षेत्र [[आळंदी]] अशी पायी दिंडी अनेक वर्षांपासून आयोजित केली जाते. हा सोहळा अनेक वर्षांपासून अविरत सुरू असून तो भाविकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रायगड व रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये वार्षिक श्रीहरिनाम सप्ताह सुरू करण्यात त्यांचे योगदान मानले जाते.

== वारस == 
गोपाळबाबा वाजे यांच्या अलिबागकर महाराज फड परंपरेचे विद्यमान वारसदार ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे हे आहेत.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{cite web |url=https://www.newsaajtakmarathi.com/2021/11/blog-post_1.html?m=1⁠� |title=श्रीगुरु गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर महाराज यांचा पुण्यस्मरण सोहळा |website=News Aaj Tak Marathi |access-date=12 June 2026}}
{{cite web |url=https://krushival.in/dumdumla-vithunama-alarm-in-raigad/⁠� |title=रायगडमध्ये विठूनामाचा गजर |website=Krushival |access-date=12 June 2026}} 
&lt;nowiki/&gt;:::
[[Category:वारकरी संप्रदाय]]
[[Category:मराठी संत]]
[[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]]</text>
      <sha1>6695bhbbnbv5oh709vt1eoyvf6pl22r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688922</id>
      <parentid>2688917</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T19:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* अलिबागकर महाराजांचां वारसा */ दुवे जोडले</comment>
      <origin>2688922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10892" sha1="1avnj66h4h5afafqf30wkvx2zdc66dj" xml:space="preserve">[[File:गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज.jpg|thumb|गुरुवर्य गोपाळबाबा वाजे महाराज]]
{{Infobox person | successor = ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे |नाव=ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे|मृत्यू_दिनांक=कार्तिक वद्य त्रयोदशी, सन १९९२|चिरविश्रांतिस्थान=श्रीक्षेत्र पंढरपूर श्री सदगुरू अलिबागकर महाराज मठ|मूळ_गाव=पालगड महाडीककोंड, दापोली तालुका, महाराष्ट्र|ख्याती=वारकरी संप्रदायाचा प्रसार, हरिनाम सप्ताह, दिंडी परंपरा|धर्म=हिंदू|अपत्ये=ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे}}
'''वैकुंठवासी ह.भ.प. गोपाळबाबा वाजे''' हे महाराष्ट्रातील [[वारकरी संप्रदाय]]ातील आदरणीय गुरुवर्य, कीर्तनकार व समाजप्रबोधनकार होते. ते '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज फडाचे''' प्रमुख उत्तराधिकारी होते. १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांच्या निधनानंतर त्यांनी फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली व रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण तसेच महाराष्ट्रात वारकरी संप्रदायाचा प्रसार केला.

गोपाळबाबा वाजे यांचा जन्म गवळी समाजातील शेतकरी कुटुंबात झाला. दापोली तालुक्यातील पालगड महाडीककोंड हे त्यांचे मूळ गाव होते. गवळी समाजातील थोर संत व प्रबोधनकार म्हणून त्यांना ओळखले जाते.

==प्रमुख आध्यात्मिक व सामाजिक कार्य==

'''कार्याची सुरुवात:''' १९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराज यांचे निधन झाल्यानंतर, गोपाळबाबा वाजे यांनी त्यांच्या कार्याची धुरा सांभाळली.

[[File:वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर.jpg|thumb|वै. ह. भ. प गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर]]

गोपाळबाबा वाजे यांनी रायगड जिल्हा व उत्तर कोकणात [[वारकरी संप्रदाय]]ाचा प्रसार करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी [[पंढरपूर]], [[आळंदी]] तसेच महाराष्ट्रातील विविध भागांत दिंडी, हरिनाम सप्ताह, कीर्तन व प्रवचनांच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार केला.
परमार्थासोबत समाजप्रबोधनाचे कार्यही त्यांनी कीर्तनातून केले. कोकणातील अनेक गावांमध्ये हरिनाम सप्ताह आयोजित करून लोकांना भगवंत भक्तीबरोबर सामाजिक मूल्यांचा संदेश दिला. साध्या व सोप्या भाषेतील त्यांच्या कीर्तनांमुळे अनेक हरिभक्त निर्माण झाले.

'''धर्मप्रसार:'''
त्यांनी प्रामुख्याने रायगड जिल्हा, उत्तर कोकण आणि महाराष्ट्रभर पायी दौरे करून कीर्तन आणि प्रवचनांच्या माध्यमातून घराघरांत विठ्ठल भक्ती पोहोचवली. 

'''जातीभेद निर्मूलन: '''
वारकरी संप्रदायाच्या मूळ तत्त्वानुसार त्यांनी समाजातील उच्च-नीच भाव, जातीभेद विसरून सर्वांना एकाच भक्तीच्या धाग्यात गोवले.

'''व्यसनमुक्तीवर भर:''' 
त्यांच्या कीर्तनात केवळ तात्त्विक विवेचन नसायचे, तर ते व्यावहारिक नैतिकतेवर भर द्यायचे. कोकणातील ग्रामीण भागातील तरुणांना व्यसनांपासून दूर करून त्यांना वारीच्या आणि अभ्यासाच्या मार्गाला लावण्याचे मोठे श्रेय त्यांना जाते.

'''शिस्तबद्ध वारी सोहळा:'''
गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी आखून दिलेले कडक नियम त्यांनी पुढे तसेच लागू ठेवले. पंढरपूर वारीमध्ये त्यांच्या दिंडीची शिस्त, वारकऱ्यांचा सात्त्विक पेहराव आणि भजनाचा दर्जा नेहमीच उच्च असतो.

त्यांच्या या निस्पृह आणि त्यागी सेवाभावामुळेच वारकरी संप्रदायात त्यांना अत्यंत आदराचे आणि 'गुरुवर्य' पदाचे स्थान मिळाले.

==अलिबागकर महाराजांचा वारसा== 

'''उत्तराधिकारी:'''
गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांच्या रसाळ वाणीने आणि पवित्र आचरणाने गोपाळबाबा प्रभावित झाले होते त्यांनी महाराजांचे पूर्णपणे शिष्यत्व पत्करले. ते अलिबागकर महाराजांचे सर्वात विश्वासू आणि लाडके शिष्य बनले.

'''फडाची धुरा: '''
१९६८ मध्ये गुरुवर्य अलिबागकर महाराजांनी महासमाधी घेतल्यानंतर, फडाची संपूर्ण जबाबदारी गोपाळबाबांवर आली. त्यांनी अत्यंत निष्ठेने अलिबागकर महाराज फडाचे नेतृत्व केले.

== मठ व परंपरा == 
'''सद्गुरू अलिबागकर महाराज मठ''' (अलिबागकर महाराज फड) हा [[पंढरपूर]] येथील कासार घाट परिसरातील एक प्रमुख वारकरी मठ मानला जातो. या मठाच्या माध्यमातून वारकरी परंपरेचा प्रसार करण्यात आला.

मुंबईतील दादर पश्चिम येथील डी. एल. वैद्य रोडवरील विठ्ठल मंदिरात त्यांच्या गाथ्यावरील भजने व कीर्तनाची परंपरा आजही सुरू आहे.

== दिंडी परंपरा == 
त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली रायगड जिल्ह्यातील संभे (कोलाड) ते श्रीक्षेत्र [[आळंदी]] अशी पायी दिंडी अनेक वर्षांपासून आयोजित केली जाते. हा सोहळा अनेक वर्षांपासून अविरत सुरू असून तो भाविकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रायगड व रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील अनेक गावांमध्ये वार्षिक श्रीहरिनाम सप्ताह सुरू करण्यात त्यांचे योगदान मानले जाते.

== वारस == 
गोपाळबाबा वाजे यांच्या अलिबागकर महाराज फड परंपरेचे विद्यमान वारसदार ह.भ.प. नारायण महाराज वाजे हे आहेत.

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी}}

{{cite web |url=https://www.newsaajtakmarathi.com/2021/11/blog-post_1.html?m=1⁠� |title=श्रीगुरु गोपाळबाबा वाजे अलिबागकर महाराज यांचा पुण्यस्मरण सोहळा |website=News Aaj Tak Marathi |access-date=12 June 2026}}
{{cite web |url=https://krushival.in/dumdumla-vithunama-alarm-in-raigad/⁠� |title=रायगडमध्ये विठूनामाचा गजर |website=Krushival |access-date=12 June 2026}} 
&lt;nowiki/&gt;:::
[[Category:वारकरी संप्रदाय]]
[[Category:मराठी संत]]
[[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]]</text>
      <sha1>1avnj66h4h5afafqf30wkvx2zdc66dj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>भारतातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय विधानमंडळांची क्रमवार यादी</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380493</id>
    <revision>
      <id>2688903</id>
      <parentid>2688849</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह */</comment>
      <origin>2688903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8020" sha1="h5w1kjmz72rkxgvm0pzcdoxvz4ahqax" xml:space="preserve">सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. 

==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)==
===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! स्थापना वर्ष
! सभागृह
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राज्यसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राज्यसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| १९५२
| [[राज्यसभा]]
| २४५
| १९५२ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]]
|}

* राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. 

===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! निवडणूक वर्ष
! सभागृह क्र.
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष&lt;ref name=&quot;PM/CM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.&lt;/ref&gt; 
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लोकसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लोकसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]
| [[पहिली लोकसभा]]
| ४९९
| १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| २
| [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
| [[दुसरी लोकसभा]]
| ४९६
| ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ३
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा]]
| ४९६
| २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[चौथी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२०
| rowspan=&quot;2&quot; |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७०
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०)
|-
| ५
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा]]
| ५२५
| १५ मार्च १९७१ —  १८ जानेवारी १९७७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]  
| [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सहावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४१
| rowspan=&quot;2&quot; |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय लोक दल]]&lt;ref name=&quot;Janata&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .&lt;/ref&gt;  (१९७७- जुलै १९७९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९)
|-
| ७
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा]]
| ५३४
| १८ जानेवारी १९८० —  ३१ डिसेंबर १९८४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ८
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा]]
| ५४१
| ३१ डिसेंबर १९८४ —  २७ नोव्हेंबर १९८९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नववी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२९
| rowspan=&quot;2&quot; |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (१९८९-१९९०)
| rowspan=&quot;2&quot; |[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१)
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
[[वर्ग:लोकसभा]]
[[वर्ग:राज्यसभा]]
[[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]]</text>
      <sha1>h5w1kjmz72rkxgvm0pzcdoxvz4ahqax</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688904</id>
      <parentid>2688903</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह */</comment>
      <origin>2688904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8021" sha1="4bqe0ml5q9fngmrecbzlmly9ykyvjbh" xml:space="preserve">सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. 

==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)==
===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! स्थापना वर्ष
! सभागृह
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राज्यसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राज्यसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| १९५२
| [[राज्यसभा]]
| २४५
| १९५२ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]]
|}

* राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. 

===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! निवडणूक वर्ष
! सभागृह क्र.
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष&lt;ref name=&quot;PM/CM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.&lt;/ref&gt; 
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लोकसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लोकसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]
| [[पहिली लोकसभा]]
| ४९९
| १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| २
| [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
| [[दुसरी लोकसभा]]
| ४९६
| ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ३
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा]]
| ४९६
| २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[चौथी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२०
| rowspan=&quot;2&quot; |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७०
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०)
|-
| ५
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा]]
| ५२५
| १५ मार्च १९७१ —  १८ जानेवारी १९७७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]  
| [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सहावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४१
| rowspan=&quot;2&quot; |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय लोक दल]]&lt;ref name=&quot;Janata&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .&lt;/ref&gt;  (१९७७- जुलै १९७९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९)
|-
| ७
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा]]
| ५३४
| १८ जानेवारी १९८० —  ३१ डिसेंबर १९८४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ८
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा]]
| ५४१
| ३१ डिसेंबर १९८४ —  २७ नोव्हेंबर १९८९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नववी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२९
| rowspan=&quot;2&quot; |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (१९८९-१९९०)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१)
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
[[वर्ग:लोकसभा]]
[[वर्ग:राज्यसभा]]
[[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]]</text>
      <sha1>4bqe0ml5q9fngmrecbzlmly9ykyvjbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688905</id>
      <parentid>2688904</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T15:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह */</comment>
      <origin>2688905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9246" sha1="15bu8thrhyowualq51ivhbgwb9c25k4" xml:space="preserve">सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. 

==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)==
===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! स्थापना वर्ष
! सभागृह
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राज्यसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राज्यसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| १९५२
| [[राज्यसभा]]
| २४५
| १९५२ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]]
|}

* राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. 

===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! निवडणूक वर्ष
! सभागृह क्र.
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष&lt;ref name=&quot;PM/CM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.&lt;/ref&gt; 
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लोकसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लोकसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]
| [[पहिली लोकसभा]]
| ४९९
| १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| २
| [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
| [[दुसरी लोकसभा]]
| ४९६
| ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ३
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा]]
| ४९६
| २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[चौथी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२०
| rowspan=&quot;2&quot; |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७०
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०)
|-
| ५
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा]]
| ५२५
| १५ मार्च १९७१ —  १८ जानेवारी १९७७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]  
| [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सहावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४१
| rowspan=&quot;2&quot; |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय लोक दल]]&lt;ref name=&quot;Janata&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .&lt;/ref&gt;  (१९७७- जुलै १९७९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९)
|-
| ७
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा]]
| ५३४
| १८ जानेवारी १९८० —  ३१ डिसेंबर १९८४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ८
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा]]
| ५४१
| ३१ डिसेंबर १९८४ —  २७ नोव्हेंबर १९८९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नववी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२९
| rowspan=&quot;2&quot; |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (१९८९-१९९०)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१)
|-
| १०
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा]]
| ५३४
| २० जून १९९१ — १० मे १९९६
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अकरावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४३
| rowspan=&quot;2&quot; |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८)
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
[[वर्ग:लोकसभा]]
[[वर्ग:राज्यसभा]]
[[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]]</text>
      <sha1>15bu8thrhyowualq51ivhbgwb9c25k4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688906</id>
      <parentid>2688905</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T15:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह */</comment>
      <origin>2688906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10161" sha1="q7xvtvo46bv6pregeeglf1qtlzi6r1l" xml:space="preserve">सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. 

==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)==
===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! स्थापना वर्ष
! सभागृह
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राज्यसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राज्यसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| १९५२
| [[राज्यसभा]]
| २४५
| १९५२ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]]
|}

* राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. 

===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! निवडणूक वर्ष
! सभागृह क्र.
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष&lt;ref name=&quot;PM/CM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.&lt;/ref&gt; 
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लोकसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लोकसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]
| [[पहिली लोकसभा]]
| ४९९
| १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| २
| [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
| [[दुसरी लोकसभा]]
| ४९६
| ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ३
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा]]
| ४९६
| २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[चौथी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२०
| rowspan=&quot;2&quot; |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७०
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०)
|-
| ५
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा]]
| ५२५
| १५ मार्च १९७१ —  १८ जानेवारी १९७७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]  
| [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सहावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४१
| rowspan=&quot;2&quot; |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय लोक दल]]&lt;ref name=&quot;Janata&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .&lt;/ref&gt;  (१९७७- जुलै १९७९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९)
|-
| ७
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा]]
| ५३४
| १८ जानेवारी १९८० —  ३१ डिसेंबर १९८४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ८
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा]]
| ५४१
| ३१ डिसेंबर १९८४ —  २७ नोव्हेंबर १९८९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नववी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२९
| rowspan=&quot;2&quot; |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (१९८९-१९९०)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१)
|-
| १०
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा]]
| ५३४
| २० जून १९९१ — १० मे १९९६
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अकरावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४३
| rowspan=&quot;2&quot; |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८)
|-
| १२
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा]]
| ५४३
| २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १३
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा]]
| ५४३
| २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
[[वर्ग:लोकसभा]]
[[वर्ग:राज्यसभा]]
[[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]]</text>
      <sha1>q7xvtvo46bv6pregeeglf1qtlzi6r1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688990</id>
      <parentid>2688906</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह */</comment>
      <origin>2688990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12408" sha1="a5pbo4nrcoac92tyupejbc0dt7vk28d" xml:space="preserve">सदर यादीमध्ये [[भारत]]ातील राष्ट्रीय व राज्यस्तरावरील निवडून आलेल्या आत्तापर्यंतच्या सर्व सभागृहांची आहे. 

==राष्ट्रीय विधानमंडळ (संसद)==
===राज्यसभा - वरिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! स्थापना वर्ष
! सभागृह
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[राज्यसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''राज्यसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| १९५२
| [[राज्यसभा]]
| २४५
| १९५२ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| [[राज्यसभेच्या वर्तमान खासदारांची यादी|वर्तमान सदस्य]]
|}

* राज्यसभा हे अखंड सभागृह आहे. अर्थात संपूर्ण सभागृह एकाचवेळेस विसर्जित होत नाही. 

===लोकसभा - कनिष्ठ सभागृह===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! क्र.
! निवडणूक वर्ष
! सभागृह क्र.
! सदस्यसंख्या
! कार्यकाळ
! colspan=&quot;2&quot;|बहुमत पक्ष&lt;ref name=&quot;PM/CM&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जो/जी व्यक्ती पंतप्रधान/मुख्यमंत्री ज्या पक्षाचा/ची आहे त्या पक्षाचे नाव दिले आहे.&lt;/ref&gt; 
! सदस्य
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;grey&quot;|  [[लोकसभा|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;'''लोकसभा'''&lt;/span&gt;]]
|-
| १
| [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]
| [[पहिली लोकसभा]]
| ४९९
| १७ एप्रिल १९५२ — ४ एप्रिल १९५७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१ ल्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| २
| [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]]
| [[दुसरी लोकसभा]]
| ४९६
| ५ एप्रिल १९५७ — ३१ मार्च १९६२
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[२ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ३
| [[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]]
| [[तिसरी लोकसभा]]
| ४९६
| २ एप्रिल १९६२ — ३ मार्च १९६७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[३ ऱ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |४
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[चौथी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२०
| rowspan=&quot;2&quot; |४ मार्च १९६७ — २७ डिसेंबर १९७०
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९६७-१९६९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[४ थ्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] (१९६९-१९७०)
|-
| ५
| [[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]]
| [[पाचवी लोकसभा]]
| ५२५
| १५ मार्च १९७१ —  १८ जानेवारी १९७७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]]  
| [[५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |६
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[सहावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४१
| rowspan=&quot;2&quot; |२३ मार्च १९७७ — २२ ऑगस्ट १९७९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय लोक दल/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय लोक दल]]&lt;ref name=&quot;Janata&quot; group=&quot;n&quot;&gt;जनता पक्ष भारतीय लोक दल म्हणून लढले .&lt;/ref&gt;  (१९७७- जुलै १९७९)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}&quot; |
| [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] (जुलै - ऑगस्ट १९७९)
|-
| ७
| [[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]]
| [[सातवी लोकसभा]]
| ५३४
| १८ जानेवारी १९८० —  ३१ डिसेंबर १९८४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| ८
| [[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]]
| [[आठवी लोकसभा]]
| ५४१
| ३१ डिसेंबर १९८४ —  २७ नोव्हेंबर १९८९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |९
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[नववी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५२९
| rowspan=&quot;2&quot; |२ डिसेंबर १९८९ — १३ मार्च १९९१
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (१९८९-१९९०)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[९ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|- 
| style=&quot;background-color: {{समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)/meta/color}}&quot; |
| [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] (१९९०-१९९१)
|-
| १०
| [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]]
| [[दहावी लोकसभा]]
| ५३४
| २० जून १९९१ — १० मे १९९६
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]]  
| [[१० व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |११
| rowspan=&quot;2&quot; |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[अकरावी लोकसभा]]
| rowspan=&quot;2&quot; |५४३
| rowspan=&quot;2&quot; |१५ मे १९९६ — ४ डिसेंबर १९९७
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] (मे १९९६ - जून १९९६)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[११ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| style=&quot;background-color: {{जनता दल/meta/color}}&quot; |
| [[जनता दल]] (जून १९९६ - १९९८)
|-
| १२
| [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]]
| [[बारावी लोकसभा]]
| ५४३
| २३ मार्च १९९८ — २६ एप्रिल १९९९
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१२ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १३
| [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]]
| [[तेरावी लोकसभा]]
| ५४३
| २० ऑक्टोबर १९९९ — ६ फेब्रुवारी २००४
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१३ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १४
| [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]]
| [[चौदावी लोकसभा]]
| ५४३
| २ जून २००४ — १८ मे २००९ 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१४ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १५
| [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]]
| [[पंधरावी लोकसभा]]
| ५४३
| १ जून २००९ — १८ मे २०१४ 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| [[१५ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १६
| [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]]
| [[सोळावी लोकसभा]]
| ५४३
| ४ जून २०१४ — २४ मे २०१९ 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१६ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १७
| [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]]
| [[सतरावी लोकसभा]]
| ५४३
| १७ जून २०१९ — ५ जून २०२४ 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१७ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|-
| १८
| [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]]
| [[अठरावी लोकसभा]]
| ५४३
| ९ जून २०२४ पासून 
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
| [[भारतीय जनता पक्ष]] 
| [[१८ व्या लोकसभेचे सदस्य|सदस्य]]
|}

==नोंदी==
{{reflist|group=n}}
[[वर्ग:लोकसभा]]
[[वर्ग:राज्यसभा]]
[[वर्ग:भारतातील विधानमंडळे]]</text>
      <sha1>a5pbo4nrcoac92tyupejbc0dt7vk28d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>चर्चा:भारतीय क्रिकेट संघाची कामगिरी</title>
    <ns>1</ns>
    <id>380499</id>
    <revision>
      <id>2688898</id>
      <parentid>2688848</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aditya tamhankar</username>
        <id>80177</id>
      </contributor>
      <comment>/* उपयुक्तता */</comment>
      <origin>2688898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="882" sha1="b3ntoazalf0e81m4gxclckzeuhewf9r" xml:space="preserve">== उपयुक्तता ==

@[[सदस्य:Aditya tamhankar|Aditya tamhankar]] आणि इतर मंडळी,

या लेखाला स्वतंत्र उपयुक्तता आहे का? असल्यास अधिक काय माहिती घालता येईल?

[[सदस्य:अभय नातू|अभय नातू]] ([[सदस्य चर्चा:अभय नातू|चर्चा]]) १३:४१, १२ जून २०२६ (IST)

:या लेखाची गरज नाही आहे. या लेखात जो मजकूर दिला आहे तो भारतीय क्रिकेट संघाच्या मुळ पानावर आहे. [[सदस्य:Aditya tamhankar|Aditya tamhankar]] ([[सदस्य चर्चा:Aditya tamhankar|चर्चा]])</text>
      <sha1>b3ntoazalf0e81m4gxclckzeuhewf9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>थिविम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380502</id>
    <revision>
      <id>2688882</id>
      <timestamp>2026-06-12T12:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dharmadhyaksha</username>
        <id>28394</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''थिविम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showf...</comment>
      <origin>2688882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12163" sha1="ecqopv3kotocef46kbrt9iq64hzu9fl" xml:space="preserve">{{विकिडेटा माहितीचौकट}}
'''थिविम विधानसभा मतदारसंघ''' हा भारतातील [[गोवा]] राज्यातील ४० [[गोवा विधानसभा|विधानसभेच्या]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.&lt;ref name=&quot;delimitation2008&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://upload.indiacode.nic.in/showfile?actid=AC_CEN_3_20_00030_200233_1517807324510&amp;type=order&amp;filename=Delimitation%20Order,2008.pdf|title=Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008|date=26 November 2008|access-date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;election2017&quot;&gt;{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://old.eci.gov.in/files/file/3862-goa-general-legislative-election-2017/|title=Goa General Legislative Election 2017|access-date=7 June 2021}}&lt;/ref&gt; हा [[उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघ|उत्तर गोवा लोकसभा मतदारसंघांतर्गत]] येणाऱ्या २० मतदारसंघांपैकी एक आहे.

हा [[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा जिल्ह्याचा]] भाग आहे.

== विधानसभेचे सदस्य ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!वर्ष !! सदस्य !! colspan=&quot;2&quot; | पक्ष
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६३|१९६३]]
| शंभू पाल्येकर
| rowspan=4 | [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]]
| rowspan=4 style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; width=&quot;4px&quot; |
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu |website=eci.gov.in |publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117085800/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1967/Statisticall%20Report%20Goa%201967.pdf |archive-date=17 January 2012|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| जयसिंगराव राणे
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७२|१९७२]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114075126/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1972/StatisticalRep_GOA_72.pdf|archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| पुनाजी आचरेकर
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of Goa, Daman and Diu|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114095835/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1977/Statistical%20Report%201977%20Goa.pdf |archive-date=14 January 2012|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=3 | [[दयानंद नार्वेकर]]
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |title=Statistical Report on General Election, 1980 to the Legislative Assembly of Goa |website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20180820043222/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1980/Statistical%20Report%201980%20Goa.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]]
| style=&quot;background-color: {(भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा, दमण आणि दीव विधानसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]]&lt;ref&gt;{{cite web|website=eci.gov.in |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|title=Statistical Report on General Election, 1984 to the Legislative Assembly of Goa |url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820044011/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1984/Statistical%20Report%201984%20GOA.pdf |archive-date=20 August 2018 |access-date=12 June 2026|format=pdf}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1989 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006124346/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1989/Statistical%20Report%20Goa%201989.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| विनायक नाईक
| [[महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९४|१९९४]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1994 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006094522/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1994/StaticialReportGOA94.pdf|archive-date=6 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | [[दयानंद नार्वेकर]]
| rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| rowspan=2 style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1999 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007115355/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1999/StatisticalReportof%20Goa-99.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००२|२००२]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2002 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007072027/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2002/Stat_rep_se2002_GA.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| [[सदानंद शेट तनावडे]]
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २००७|२००७]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|title=Statistical Report on General Election, 2007 to the Legislative Assembly of Goa|website=eci.gov.in|publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20101007042153/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_2007/StatReport_AS_2007_GOA_after_IC.pdf|archive-date=7 October 2010|access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;
| नीलकंठ हळर्णकर
| [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१२|२०१२]]&lt;ref&gt;{{cite report|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |title=Statistical Report on General Election, 2012, to the Legislative Assembly of Goa |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019184842/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Statistical_Report_GOA2012.pdf |archive-date=19 October 2018|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| किरण कंडोलकर
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०१७|२०१७]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx|title=List of Successful Candidates |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |format=Xlsx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924190046/http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2017/Goa/01ListOfSuccessfulCandidates.xlsx |archive-date=24 September 2018|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2 | नीलकंठ हळर्णकर
| [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}&quot; |
|-
| [[गोवा विधानसभा निवडणूक, २०२२|२०२२]]&lt;ref name=&quot;results2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://old.eci.gov.in/files/file/14168-goa-general-legislative-election-2022/|title=Goa General Legislative Election 2022 |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग
 |access-date=17 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ceogoa.nic.in/pdf/ELECTION/Voter%20Turnout%20GE-2022.pdf|title=General Elections 2022 to Goa Legislatie Assembly - AC wise Voter Turnout|access-date=23 January 2025}}&lt;/ref&gt;
| [[भारतीय जनता पक्ष]]
| style=&quot;background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}&quot; |
|-
|}

== हे सुद्धा पहा ==
* [[गोवा विधानसभा मतदारसंघांची यादी]]

== संदर्भ ==
{{संदर्भयादी|2}}
[[वर्ग:उत्तर गोवा जिल्हा]]
[[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील निर्मिती]]
[[वर्ग:गोवामधील विधानसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>ecqopv3kotocef46kbrt9iq64hzu9fl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>बिचोलीम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380503</id>
    <redirect title="डिचोली विधानसभा मतदारसंघ" />
    <revision>
      <id>2688883</id>
      <timestamp>2026-06-12T13:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नामभेद</comment>
      <origin>2688883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="0hwht7z26nrxtf9wwi0biot9e90jxg5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[डिचोली विधानसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>0hwht7z26nrxtf9wwi0biot9e90jxg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तिविम विधानसभा मतदारसंघ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380504</id>
    <redirect title="थिविम विधानसभा मतदारसंघ" />
    <revision>
      <id>2688884</id>
      <timestamp>2026-06-12T13:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="hziwncupe7nfrc1z16rxod515atcsrv" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[थिविम विधानसभा मतदारसंघ]]</text>
      <sha1>hziwncupe7nfrc1z16rxod515atcsrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एल. वी. प्रसाद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380505</id>
    <redirect title="एल.व्ही. प्रसाद" />
    <revision>
      <id>2688887</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="jqbo7wj2063lm3ea82dgqonpmfntszz" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एल.व्ही. प्रसाद]]</text>
      <sha1>jqbo7wj2063lm3ea82dgqonpmfntszz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>दसारी नारायण राव</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380506</id>
    <redirect title="दासरी नारायण राव" />
    <revision>
      <id>2688888</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="rtbtbsa29zehhb2e4gqweo518ir7ikq" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[दासरी नारायण राव]]</text>
      <sha1>rtbtbsa29zehhb2e4gqweo518ir7ikq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जितेन्द्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380507</id>
    <redirect title="जितेंद्र" />
    <revision>
      <id>2688889</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="jwct9h5387mk7skj0kij9nlou1l67lr" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जितेंद्र]]</text>
      <sha1>jwct9h5387mk7skj0kij9nlou1l67lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेहमूद</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380508</id>
    <redirect title="मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)" />
    <revision>
      <id>2688892</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मेहमूद]] वरुन [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2688892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="n8rcjgultkv06ztdsl619vrsdn127mb" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मेहमूद अली (चित्रपट अभिनेता)]]</text>
      <sha1>n8rcjgultkv06ztdsl619vrsdn127mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सरफरोश (हिंदी चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380509</id>
    <redirect title="सरफरोश (१९९९ हिंदी चित्रपट)" />
    <revision>
      <id>2688895</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[सरफरोश (हिंदी चित्रपट)]] वरुन [[सरफरोश (१९९९ हिंदी चित्रपट)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2688895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="7jp9xdh56nu4u720tpzjf76dfninot5" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सरफरोश (१९९९ हिंदी चित्रपट)]]</text>
      <sha1>7jp9xdh56nu4u720tpzjf76dfninot5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>एक महल हो सपनों का (१९७५ चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380510</id>
    <redirect title="एक महल हो सपनों का" />
    <revision>
      <id>2688897</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2688897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="8s2etdhqyy3lg1c4q3rfd6zh4gjnnk7" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[एक महल हो सपनों का]]</text>
      <sha1>8s2etdhqyy3lg1c4q3rfd6zh4gjnnk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जितेंद्र (अभिनेता)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380511</id>
    <redirect title="जितेंद्र" />
    <revision>
      <id>2688902</id>
      <timestamp>2026-06-12T14:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>निःसंदिग्ध शीर्षक</comment>
      <origin>2688902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="jwct9h5387mk7skj0kij9nlou1l67lr" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जितेंद्र]]</text>
      <sha1>jwct9h5387mk7skj0kij9nlou1l67lr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Shivrudra Sharanappa Badnale</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380512</id>
    <revision>
      <id>2688914</id>
      <timestamp>2026-06-12T17:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2688914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289" sha1="6ucy1u22pe3szw7chd6qbgdz27u0101" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Shivrudra Sharanappa Badnale}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:३५, १२ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>6ucy1u22pe3szw7chd6qbgdz27u0101</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:गणेश बनसोडे</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380513</id>
    <revision>
      <id>2688923</id>
      <timestamp>2026-06-12T21:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2688923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="gmmmwjklg0d6ewh6yfx0qr7whewdbnw" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=गणेश बनसोडे}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०३:०६, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>gmmmwjklg0d6ewh6yfx0qr7whewdbnw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380514</id>
    <redirect title="जे.आर.डी. टाटा" />
    <revision>
      <id>2688927</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>पूर्ण नाव</comment>
      <origin>2688927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="6bypcby3c5lav0u5u0f3ee164v22xmg" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[जे.आर.डी. टाटा]]</text>
      <sha1>6bypcby3c5lav0u5u0f3ee164v22xmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळातील सहभागी देश</title>
    <ns>14</ns>
    <id>380515</id>
    <revision>
      <id>2688937</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन</comment>
      <origin>2688937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="a8qce36p91mzvtqmwz6xmh9vtvjfc7h" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळ|सहभागी देश]]</text>
      <sha1>a8qce36p91mzvtqmwz6xmh9vtvjfc7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688938</id>
      <parentid>2688937</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T23:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक खेळ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले</comment>
      <origin>2688938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="3oxshsk7w3mv3xguh6bcji2254olpvv" xml:space="preserve">*

[[वर्ग:१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|सहभागी देश]]</text>
      <sha1>3oxshsk7w3mv3xguh6bcji2254olpvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>अल्बोरन समुद्र</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380516</id>
    <redirect title="आल्बोरन समुद्र" />
    <revision>
      <id>2688943</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="7ggpzi1zai39gs8ip8oxqa6knfkjs03" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[आल्बोरन समुद्र]]</text>
      <sha1>7ggpzi1zai39gs8ip8oxqa6knfkjs03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कातान्या</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380517</id>
    <redirect title="कातानिया" />
    <revision>
      <id>2688944</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="f5x8a0m1kyrbqx176i86jdw252jf55h" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[कातानिया]]</text>
      <sha1>f5x8a0m1kyrbqx176i86jdw252jf55h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मेस्सिना</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380518</id>
    <redirect title="मेसिना" />
    <revision>
      <id>2688945</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="tl61txkzu8z2wxf4qf7stj168jqyxpo" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मेसिना]]</text>
      <sha1>tl61txkzu8z2wxf4qf7stj168jqyxpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>तारान्तो</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380519</id>
    <redirect title="तारांतो" />
    <revision>
      <id>2688946</id>
      <timestamp>2026-06-12T23:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="bxmmaunsd86il72qp4e1fvpozz4lzol" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[तारांतो]]</text>
      <sha1>bxmmaunsd86il72qp4e1fvpozz4lzol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>वलेन्सिया</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380520</id>
    <redirect title="वालेन्सिया" />
    <revision>
      <id>2688950</id>
      <timestamp>2026-06-13T00:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="e51d24olbd93sba5q3eyri140cn2q39" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[वालेन्सिया]]</text>
      <sha1>e51d24olbd93sba5q3eyri140cn2q39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380521</id>
    <revision>
      <id>2688954</id>
      <timestamp>2026-06-13T00:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349821053|Corneliu Zelea Codreanu]]&quot; पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले</comment>
      <origin>2688954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112488" sha1="3ifte509v0x61hh4o5zlz699yj4ti1a" xml:space="preserve">
{{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{nowrap| {{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}}}|party=[[National-Christian Defense League]] (1923–1927) &lt;br /&gt; [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी &quot;झेलेआ&quot; हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना &quot;कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ&quot; असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' (जी ''&lt;nowiki/&gt;'लिजनरी चळवळ''&lt;nowiki/&gt;' म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख बनली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''&lt;nowiki/&gt;'कपितानुल'' ' (&quot;प्रमुख&quot;) म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती.

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश|इयासी]] पोलीस प्रीफेक्ट [[Constantin Manciu|कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लिजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लिजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले.

१९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते बनले. १९४० मध्ये, आयर्न गार्डने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला.

=== बालपण ===
कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व बनले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot;&gt;[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६&lt;/ref&gt; इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jelavich, p 1993, p.198&quot;&gt;Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be &quot;in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type&quot; (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot;&gt;{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html &quot;Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare&quot;]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८&lt;/ref&gt; असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. &lt;ref&gt;Ornea, पृ. २८६&lt;/ref&gt; कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. &lt;ref&gt;[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} &lt;/ref&gt;

१९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ५१, ६८&lt;/ref&gt; रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश|इयासी]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४१, ४७&lt;/ref&gt;

[[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४७&lt;/ref&gt; तो इयासी आणि इतर मोल्डाव्हियन शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.196&quot;&gt;Barbu, पृ. १९६&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Veiga, पृ. ४८–४९, ५४&lt;/ref&gt;

=== जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग ===
कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. 

रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना &quot;अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक&quot; म्हणून परिभाषित केले. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot;&gt;च्योरोयानु, पृ. १६&lt;/ref&gt; सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर &quot;अतिरेकीपणे&quot; प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला &quot;आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा&quot; पाहत होता. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot; /&gt; [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला &quot;एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी&quot; म्हणून संबोधले. &lt;ref&gt;Catherwood, पृ. १०४&lt;/ref&gt; इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की &quot;कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरु होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली.&quot;  जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५&lt;/ref&gt;

१९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, &quot;राष्ट्रीय विवेक रक्षक&quot;) मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 &lt;/ref&gt; पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, &lt;ref name=&quot;Barbu, p.197&quot;&gt;Barbu, p. 197 &lt;/ref&gt; सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot;&gt;Veiga, pp. 49–50  &lt;/ref&gt; इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; &lt;ref&gt;Veiga, pp. 46–47 &lt;/ref&gt; १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot; /&gt;

जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 &lt;/ref&gt; त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 52 &lt;/ref&gt; याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 &lt;/ref&gt;

१९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287 &lt;/ref&gt;

जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 &lt;/ref&gt; १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. &lt;ref&gt;Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 &lt;/ref&gt; त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 44 &lt;/ref&gt;

=== मांक्युंची हत्या ===
लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 &lt;/ref&gt; नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 &lt;/ref&gt; किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते.  एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601.  &lt;/ref&gt; जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot; /&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)&quot;&gt;अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' (&quot;खुरीसचे बंधुत्व&quot;, रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 &lt;/ref&gt; ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 78 &lt;/ref&gt; कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt;

काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot;&gt;Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot;&gt;Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.&lt;/ref&gt; दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की &quot;श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली&quot;, &lt;ref&gt;Andrei, in Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt;

जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 &lt;/ref&gt; ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, &lt;ref&gt;Ornea, p. 289; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला.

जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. &lt;ref&gt;Bucur, Maria &quot;Romania&quot; pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. &lt;/ref&gt; लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे &quot;अत्यंत आनंदी&quot; शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या.  कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता.  कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक &quot;स्थिर&quot; माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती ===
कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले.  कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते).  कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे.  सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot; /&gt;

''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार &quot;घरटी&quot; ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 &lt;/ref&gt; ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि &quot;कर्णधार&quot; (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. 

[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने &quot;सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला&quot;, तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;Jelavich, p.205&quot;&gt;Jelavich, p. 205 &lt;/ref&gt; लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. &lt;ref&gt;Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, &lt;ref&gt;Catherwood, pp. 104, 107&lt;/ref&gt; आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 &lt;/ref&gt;

जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, &quot;परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे.&quot;  हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, &lt;ref&gt;Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142&lt;/ref&gt; आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. &lt;ref&gt;Mayall, pp. 141–142&lt;/ref&gt; कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968-969&quot;&gt;Davies, pp. 968–969&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mayall, p.141&quot;&gt;Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: &quot;देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in Barbu, p. 197&lt;/ref&gt; दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला &quot;नवा माणूस&quot; ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. &lt;ref&gt;Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116&lt;/ref&gt;

स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर &quot;यहूदी प्रश्न&quot; आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195&lt;/ref&gt; लीजनवादी नेत्याने लिहिले: &quot;आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in ''Final Report'', p. 45&lt;/ref&gt; त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 46–47&lt;/ref&gt; एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी &quot;आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना&quot; भ्रष्ट करत आहेत. &lt;ref&gt;Codreanu, in Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' &quot;पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती&quot; होती. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.&lt;/ref&gt; १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.&lt;/ref&gt; अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले &quot;यहूदी शोध&quot; म्हटले होते. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.&lt;/ref&gt;

त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sjldict&quot;&gt;Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}&lt;/ref&gt; आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. &lt;ref name=&quot;Brustein, p.158&quot;&gt;Brustein, p. 158&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 28–29&lt;/ref&gt; लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, &lt;ref name=&quot;Ox95&quot;&gt;Codreanu, Corneliu, &quot;The Resurrection of the Race&quot;, pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.&lt;/ref&gt; आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत.  कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. &lt;ref name=&quot;sjldict&quot; /&gt;

१९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की&lt;blockquote&gt;मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही.&quot; &lt;/blockquote&gt;

=== पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश ===
दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करुन [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला &lt;ref&gt;Ornea, pp. 291–295&lt;/ref&gt; (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). &lt;ref&gt;Veiga, p. 108&lt;/ref&gt; १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot;&gt;Veiga, pp. 113–116&lt;/ref&gt; हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot; /&gt; १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. 

लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. &lt;ref&gt;Ornea, p. 291&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 294&lt;/ref&gt; तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.295&quot;&gt;Ornea, p. 295&lt;/ref&gt;

रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे &lt;ref&gt;Veiga, pp. 140–147&lt;/ref&gt; चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला.  ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले.  यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — &quot;कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी&quot; (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(&lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;Camera Deputaților)&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.296&quot;&gt;Ornea, p. 296&lt;/ref&gt; लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.198&quot;&gt;Barbu, p. 198&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना &quot;निस्तेज आणि अकार्यक्षम&quot; असे म्हटले होते). 

=== दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड ===
[[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]]
लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, &lt;ref&gt;Veiga, pp. 251–255&lt;/ref&gt; आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). &lt;ref&gt;Veiga, pp. 229, 230&lt;/ref&gt; रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला &quot;लॅटिन बहीण&quot; फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197&lt;/ref&gt; ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206&lt;/ref&gt; याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी आयर्न गार्डच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली &lt;ref&gt;Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198&lt;/ref&gt; याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी आयर्न गार्डच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201&lt;/ref&gt;

दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे &lt;a href=&quot;./Gheorghe_Cantacuzino-Grănicerul&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;414&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Gheorghe Cantacuzino-Grănicerul&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;thumbnail&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Gheorghe_Cantacuzino-Granicerul.jpg/120px-Gheorghe_Cantacuzino-Granicerul.jpg&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;width&amp;amp;quot;:80,&amp;amp;quot;height&amp;amp;quot;:121},&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Romanian politician&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q2292131&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;en&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwNg&quot; title=&quot;Gheorghe Cantacuzino-Grănicerul&quot;&gt;कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल&lt;/a&gt; यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 197, 200&lt;/ref&gt; लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक बनले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. &lt;ref&gt;Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. &lt;ref&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली.

पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक बनले. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.&lt;/ref&gt; नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 302–305&lt;/ref&gt; १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, &lt;ref&gt;Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233&lt;/ref&gt; ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. &lt;ref&gt;Pop, pp. 46–47&lt;/ref&gt;

१९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 309–311&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' (&quot;माझ्या लीजनवादांसाठी&quot;) सुद्धा प्रकाशित केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 35, 45&lt;/ref&gt;

याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, &lt;ref&gt;Veiga, p. 222&lt;/ref&gt; आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 216–222, 224–226&lt;/ref&gt; अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 233–234&lt;/ref&gt;

=== &quot;देशासाठी सर्वकाही&quot; पक्ष ===
[[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]]
निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' (&quot;देशासाठी सर्वकाही&quot;) या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17&lt;/ref&gt; असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 35&lt;/ref&gt;

१९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली  &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312&lt;/ref&gt; (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते).  बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt;

फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt; कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते &quot; यहूदी प्रश्न &quot; असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. 

राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' &lt;ref&gt;Veiga, p. 224&lt;/ref&gt; — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114&lt;/ref&gt; मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247&lt;/ref&gt; कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247&lt;/ref&gt;

=== राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले ===
कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 314&lt;/ref&gt; चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. 

अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|&lt;nowiki/&gt;'नेमुल रोमानेस्क'&lt;nowiki/&gt;]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली.  जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना &quot;नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक&quot; म्हटले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Codreanu, in Ornea, p. 315&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, p. 316&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी &quot;त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा&quot; सल्ला दिला. &lt;ref&gt;Iorga, in Ornea, p. 316&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]]
आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला.  एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे  होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले.  &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt; त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर &quot; बोल्शेविक &quot; पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती.  त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

==== तुरुंगवासाची शिक्षा ====
[[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]]
कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.  &lt;ref&gt;Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256&lt;/ref&gt; इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

=== मृत्यू ===
३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. &lt;ref&gt;Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257&lt;/ref&gt; खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 &lt;/ref&gt; त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot;&gt;Davies, p. 968&lt;/ref&gt;

== वारसा ==

=== आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती ===
[[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: &quot;कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या.&quot;]]
आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे &quot; आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप&quot; होते.  ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन &quot;युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक&quot; असे केले.  स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही &quot;कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ&quot; होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु &quot;एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी&quot; असल्यामुळे होता; &lt;ref name=&quot;Payne, p.116&quot;&gt;Payne, p. 116&lt;/ref&gt; ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला &quot;लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण&quot; म्हणून पाहिले. 

== संदर्भ ==

=== संदर्भ ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}

=== स्रोत ===
 
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>3ifte509v0x61hh4o5zlz699yj4ti1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688956</id>
      <parentid>2688954</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>साचा</comment>
      <origin>2688956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112507" sha1="0gt70e2fv5u18j77qhh86gicpo3mfd7" xml:space="preserve">{{मट्रा}}
{{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{nowrap| {{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}}}|party=[[National-Christian Defense League]] (1923–1927) &lt;br /&gt; [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी &quot;झेलेआ&quot; हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना &quot;कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ&quot; असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' (जी ''&lt;nowiki/&gt;'लिजनरी चळवळ''&lt;nowiki/&gt;' म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख बनली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''&lt;nowiki/&gt;'कपितानुल'' ' (&quot;प्रमुख&quot;) म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती.

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश|इयासी]] पोलीस प्रीफेक्ट [[Constantin Manciu|कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लिजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लिजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले.

१९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते बनले. १९४० मध्ये, आयर्न गार्डने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला.

=== बालपण ===
कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व बनले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot;&gt;[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६&lt;/ref&gt; इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jelavich, p 1993, p.198&quot;&gt;Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be &quot;in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type&quot; (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot;&gt;{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html &quot;Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare&quot;]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८&lt;/ref&gt; असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. &lt;ref&gt;Ornea, पृ. २८६&lt;/ref&gt; कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. &lt;ref&gt;[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} &lt;/ref&gt;

१९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ५१, ६८&lt;/ref&gt; रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश|इयासी]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४१, ४७&lt;/ref&gt;

[[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४७&lt;/ref&gt; तो इयासी आणि इतर मोल्डाव्हियन शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.196&quot;&gt;Barbu, पृ. १९६&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Veiga, पृ. ४८–४९, ५४&lt;/ref&gt;

=== जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग ===
कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. 

रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना &quot;अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक&quot; म्हणून परिभाषित केले. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot;&gt;च्योरोयानु, पृ. १६&lt;/ref&gt; सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर &quot;अतिरेकीपणे&quot; प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला &quot;आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा&quot; पाहत होता. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot; /&gt; [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला &quot;एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी&quot; म्हणून संबोधले. &lt;ref&gt;Catherwood, पृ. १०४&lt;/ref&gt; इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की &quot;कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरु होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली.&quot;  जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५&lt;/ref&gt;

१९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, &quot;राष्ट्रीय विवेक रक्षक&quot;) मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 &lt;/ref&gt; पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, &lt;ref name=&quot;Barbu, p.197&quot;&gt;Barbu, p. 197 &lt;/ref&gt; सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot;&gt;Veiga, pp. 49–50  &lt;/ref&gt; इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; &lt;ref&gt;Veiga, pp. 46–47 &lt;/ref&gt; १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot; /&gt;

जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 &lt;/ref&gt; त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 52 &lt;/ref&gt; याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 &lt;/ref&gt;

१९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287 &lt;/ref&gt;

जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 &lt;/ref&gt; १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. &lt;ref&gt;Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 &lt;/ref&gt; त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 44 &lt;/ref&gt;

=== मांक्युंची हत्या ===
लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 &lt;/ref&gt; नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 &lt;/ref&gt; किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते.  एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601.  &lt;/ref&gt; जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot; /&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)&quot;&gt;अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' (&quot;खुरीसचे बंधुत्व&quot;, रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 &lt;/ref&gt; ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 78 &lt;/ref&gt; कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt;

काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot;&gt;Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot;&gt;Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.&lt;/ref&gt; दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की &quot;श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली&quot;, &lt;ref&gt;Andrei, in Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt;

जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 &lt;/ref&gt; ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, &lt;ref&gt;Ornea, p. 289; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला.

जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. &lt;ref&gt;Bucur, Maria &quot;Romania&quot; pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. &lt;/ref&gt; लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे &quot;अत्यंत आनंदी&quot; शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या.  कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता.  कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक &quot;स्थिर&quot; माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती ===
कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले.  कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते).  कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे.  सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot; /&gt;

''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार &quot;घरटी&quot; ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 &lt;/ref&gt; ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि &quot;कर्णधार&quot; (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. 

[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने &quot;सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला&quot;, तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;Jelavich, p.205&quot;&gt;Jelavich, p. 205 &lt;/ref&gt; लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. &lt;ref&gt;Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, &lt;ref&gt;Catherwood, pp. 104, 107&lt;/ref&gt; आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 &lt;/ref&gt;

जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, &quot;परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे.&quot;  हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, &lt;ref&gt;Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142&lt;/ref&gt; आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. &lt;ref&gt;Mayall, pp. 141–142&lt;/ref&gt; कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968-969&quot;&gt;Davies, pp. 968–969&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mayall, p.141&quot;&gt;Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: &quot;देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in Barbu, p. 197&lt;/ref&gt; दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला &quot;नवा माणूस&quot; ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. &lt;ref&gt;Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116&lt;/ref&gt;

स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर &quot;यहूदी प्रश्न&quot; आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195&lt;/ref&gt; लीजनवादी नेत्याने लिहिले: &quot;आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in ''Final Report'', p. 45&lt;/ref&gt; त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 46–47&lt;/ref&gt; एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी &quot;आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना&quot; भ्रष्ट करत आहेत. &lt;ref&gt;Codreanu, in Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' &quot;पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती&quot; होती. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.&lt;/ref&gt; १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.&lt;/ref&gt; अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले &quot;यहूदी शोध&quot; म्हटले होते. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.&lt;/ref&gt;

त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sjldict&quot;&gt;Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}&lt;/ref&gt; आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. &lt;ref name=&quot;Brustein, p.158&quot;&gt;Brustein, p. 158&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 28–29&lt;/ref&gt; लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, &lt;ref name=&quot;Ox95&quot;&gt;Codreanu, Corneliu, &quot;The Resurrection of the Race&quot;, pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.&lt;/ref&gt; आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत.  कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. &lt;ref name=&quot;sjldict&quot; /&gt;

१९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की&lt;blockquote&gt;मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही.&quot; &lt;/blockquote&gt;

=== पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश ===
दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करुन [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला &lt;ref&gt;Ornea, pp. 291–295&lt;/ref&gt; (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). &lt;ref&gt;Veiga, p. 108&lt;/ref&gt; १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot;&gt;Veiga, pp. 113–116&lt;/ref&gt; हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot; /&gt; १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. 

लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. &lt;ref&gt;Ornea, p. 291&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 294&lt;/ref&gt; तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.295&quot;&gt;Ornea, p. 295&lt;/ref&gt;

रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे &lt;ref&gt;Veiga, pp. 140–147&lt;/ref&gt; चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला.  ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले.  यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — &quot;कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी&quot; (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(&lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;Camera Deputaților)&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.296&quot;&gt;Ornea, p. 296&lt;/ref&gt; लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.198&quot;&gt;Barbu, p. 198&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना &quot;निस्तेज आणि अकार्यक्षम&quot; असे म्हटले होते). 

=== दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड ===
[[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]]
लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, &lt;ref&gt;Veiga, pp. 251–255&lt;/ref&gt; आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). &lt;ref&gt;Veiga, pp. 229, 230&lt;/ref&gt; रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला &quot;लॅटिन बहीण&quot; फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197&lt;/ref&gt; ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206&lt;/ref&gt; याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी आयर्न गार्डच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली &lt;ref&gt;Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198&lt;/ref&gt; याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी आयर्न गार्डच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201&lt;/ref&gt;

दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे &lt;a href=&quot;./Gheorghe_Cantacuzino-Grănicerul&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;414&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:false,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Gheorghe Cantacuzino-Grănicerul&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;thumbnail&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Gheorghe_Cantacuzino-Granicerul.jpg/120px-Gheorghe_Cantacuzino-Granicerul.jpg&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;width&amp;amp;quot;:80,&amp;amp;quot;height&amp;amp;quot;:121},&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Romanian politician&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q2292131&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;en&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;source&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;cx-link&quot; id=&quot;mwNg&quot; title=&quot;Gheorghe Cantacuzino-Grănicerul&quot;&gt;कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल&lt;/a&gt; यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 197, 200&lt;/ref&gt; लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक बनले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. &lt;ref&gt;Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. &lt;ref&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली.

पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक बनले. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.&lt;/ref&gt; नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 302–305&lt;/ref&gt; १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, &lt;ref&gt;Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233&lt;/ref&gt; ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. &lt;ref&gt;Pop, pp. 46–47&lt;/ref&gt;

१९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 309–311&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' (&quot;माझ्या लीजनवादांसाठी&quot;) सुद्धा प्रकाशित केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 35, 45&lt;/ref&gt;

याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, &lt;ref&gt;Veiga, p. 222&lt;/ref&gt; आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 216–222, 224–226&lt;/ref&gt; अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 233–234&lt;/ref&gt;

=== &quot;देशासाठी सर्वकाही&quot; पक्ष ===
[[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]]
निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' (&quot;देशासाठी सर्वकाही&quot;) या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17&lt;/ref&gt; असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 35&lt;/ref&gt;

१९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली  &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312&lt;/ref&gt; (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते).  बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt;

फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt; कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते &quot; यहूदी प्रश्न &quot; असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. 

राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' &lt;ref&gt;Veiga, p. 224&lt;/ref&gt; — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114&lt;/ref&gt; मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247&lt;/ref&gt; कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247&lt;/ref&gt;

=== राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले ===
कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 314&lt;/ref&gt; चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. 

अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|&lt;nowiki/&gt;'नेमुल रोमानेस्क'&lt;nowiki/&gt;]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली.  जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना &quot;नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक&quot; म्हटले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Codreanu, in Ornea, p. 315&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, p. 316&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी &quot;त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा&quot; सल्ला दिला. &lt;ref&gt;Iorga, in Ornea, p. 316&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]]
आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला.  एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे  होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले.  &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt; त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर &quot; बोल्शेविक &quot; पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती.  त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

==== तुरुंगवासाची शिक्षा ====
[[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]]
कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.  &lt;ref&gt;Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256&lt;/ref&gt; इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

=== मृत्यू ===
३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. &lt;ref&gt;Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257&lt;/ref&gt; खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 &lt;/ref&gt; त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot;&gt;Davies, p. 968&lt;/ref&gt;

== वारसा ==

=== आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती ===
[[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: &quot;कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या.&quot;]]
आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे &quot; आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप&quot; होते.  ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन &quot;युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक&quot; असे केले.  स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही &quot;कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ&quot; होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु &quot;एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी&quot; असल्यामुळे होता; &lt;ref name=&quot;Payne, p.116&quot;&gt;Payne, p. 116&lt;/ref&gt; ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला &quot;लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण&quot; म्हणून पाहिले. 

== संदर्भ ==

=== संदर्भ ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}

=== स्रोत ===
 
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>0gt70e2fv5u18j77qhh86gicpo3mfd7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688958</id>
      <parentid>2688956</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T00:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheonlyPuneriintown</username>
        <id>157039</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2688958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111644" sha1="ci1wf4w2q6t39igmapfknhbghv8rtdz" xml:space="preserve">{{मट्रा}}
{{माहितीचौकट पदाधिकारी|alt=|मतदारसंघ1=|जन्म_तारीख={{birth date|df=yes|1899|09|13}}|मृत्युदिनांक={{nowrap| {{death date and age|df=yes|1938|11|30|1899|09|13}}}}|party=[[National-Christian Defense League]] (1923–1927) &lt;br /&gt; [[लोखंडी दल]] (1927–1938)|चित्र=Corneliu Zelea Codreanu.jpg|पद=लोखंडी दलाचे प्रमुख|succeeding=अ}}'''कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु''' {{Efn|जरी &quot;झेलेआ&quot; हे आडनाव आहे, मधले नाव नाही, शब्दकोशात कोद्रेआनु यांना &quot;कोद्रेआनु, कोर्नेल्यु झेलेआ&quot; असे लिहितात}} (जन्मनाव: '''कोर्नेल्यु झेलिन्स्की''', जन्म: १३ सप्टेंबर १८९९ – मृत्यू: ३० नोव्हेंबर १९३८), जे सामान्यतः '''कोर्नेल्यु कोद्रेआनु''' म्हणून ओळखले जातात, एक [[फॅसिझम|फॅसिस्ट]] रोमानी राजकारणी होते. ते 'लोखंडी दल' किंवा ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' (जी ''&lt;nowiki/&gt;'लिजनरी चळवळ''&lt;nowiki/&gt;' म्हणूनही ओळखली जाते) या संघटनेचे संस्थापक आणि प्रभावी नेते होते. ही संघटना दोन महायुद्धांच्या मधल्या काळात सक्रिय असलेली एक अतिराष्ट्रवादी आणि तीव्र [[ज्यूविरोध|ज्यूविरोधी]] संघटना होती. स्थानिक [[फॅसिझम|फॅसिझमचा]] मुख्य प्रकार मानली जाणारी आणि आपल्या [[गूढवाद|गूढवादी]] व रोमानियन ऑर्थोडॉक्स प्रेरित क्रांतिकारी संदेशासाठी ओळखली जाणारी लोखंडी दल संघटना रोमानियन राजकीय पटलावर प्रमुख बनली. राजकीय प्रस्थापित आणि [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] शक्तींशी संघर्ष करत, आणि अनेकदा [[दहशतवाद|दहशतवादाचा]] अवलंब करत तिने आपले स्थान निर्माण केले. लीजनचे सदस्य परंपरेने कोद्रेआनु यांना ''&lt;nowiki/&gt;'कपितानुल'' ' (&quot;प्रमुख&quot;) म्हणत आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत संघटनेवर त्यांची संपूर्ण सत्ता होती.

[[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] पार्श्वभूमीवर आ. को. कुझा आणि [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकू]] यांच्याशी संबंधित साम्यवादविरोधी आणि ज्यूविरोधी आंदोलक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात करणाऱ्या कोद्रेआनुने, राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगची सह-स्थापना केली आणि [[याश|इयासी]] पोलीस प्रीफेक्ट [[Constantin Manciu|कोंस्तान्तिन मांक्यु]] यांची हत्या केली. कोद्रेआनुने अति-दक्षिणपंथी अनेक चळवळी स्थापन करण्यासाठी कुझाला सोडले, देशातील बुद्धिजीवी आणि शेतकरी वर्गाच्या वाढत्या गटाला आपल्याभोवती एकत्र केले आणि बृहद् रोमानियाच्या विविध भागांमध्ये वंशविद्वेषी दंगली भडकवल्या. रोमानियाच्या एकामागून एक आलेल्या मंत्रिमंडळांनी अनेक वेळा बेकायदेशीर ठरवलेल्या त्यांच्या लिजनने वेगवेगळी नावे धारण केली आणि भूमिगत राहून स्वतःला टिकवले, याच काळात कोद्रेआनुने औपचारिकपणे नेतृत्व गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल यांच्याकडे सोपवले. कोद्रेआनुंच्या निर्देशांनुसार, लिजनने भ्रष्ट मानलेल्या राजकारण्यांच्या हत्या केल्या, ज्यात पंतप्रधान इओन गे. दुका आणि त्यांचे माजी सहकारी मिहाई स्तेलेस्कू या होता. त्याच वेळी, कोर्नेल्यू झेलेआ कोद्रेआनु यांनी रोमानियाने [[नाझी जर्मनी|नाझी जर्मनीसोबत]] लष्करी आणि राजकीय युती कायम ठेवावी याचे समर्थन केले.

१९३७ च्या निवडणुकीत, त्यांच्या पक्षाने सर्वोत्तम कामगिरी नोंदवली, तिसरे स्थान मिळवले आणि १५.८% मते मिळवली. राजा दुसरे कारोल यांनी त्यांना सत्तेपासून दूर ठेवले, ज्याने प्रतिस्पर्धी फॅसिस्ट आणि चौथ्या क्रमांकावर राहिलेल्या राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्षाला एक क्षणिक सरकार स्थापन करण्यास आमंत्रित केले, ज्यानंतर राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडीची राजेशाही हुकूमशाही आली. कोद्रेआनु आणि दुसऱ्या बाजूला कारोल व निकोलाय योर्गांसारख्या मध्यममार्गी राजकारण्यांमधील वैर, कोद्रेआनु यांना जिलावा तुरुंगात डांबून आणि शेवटी जांदार्मेरीच्या हातून त्याला फाशी दिल्यावर संपले. त्यांच्या जागी होरिया सिमा नेते बनले. १९४० मध्ये, आयर्न गार्डने घोषित केलेल्या राष्ट्रीय लेजिओनरी राज्याद्वारे त्यांच्या हत्येचा वापर हिंसक प्रतिशोधाचा आधार म्हणून झाला.

=== बालपण ===
कोद्रेआनु यांचा जन्म १३ सप्टेंबर १८९९ रोजी हुश येथे [[Ion Zelea Codreanu|इओन झेलेआ कोद्रेआनु]] आणि एलिझाबेथ यांच्या पोटी झाला. त्यांचे वडील, एक शिक्षक आणि स्वतः एक रोमानियन राष्ट्रवादी, पुढे जाऊन आपल्या मुलाच्या चळवळीतील एक राजकीय व्यक्तिमत्व बनले. [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रिया-हंगेरीमधील]] [[बुकोव्हिना|बुकोविनाचे]] मूळ रहिवासी असलेले इओन, सुरुवातीला ''झेलिन्स्की'' म्हणून ओळखले जात होते; त्यांची पत्नी वांशिकदृष्ट्या जर्मन होती. &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot;&gt;[[Hugh Seton-Watson]], ''The East European Revolution'', Frederick A. Prager, न्यू यॉर्क, १९६१, पृ. २०६&lt;/ref&gt; इओन झेलेआ कोद्रेआनु हे मूळचे उक्रेनी किंवा पोलिश वंशाचे स्लाव होते &lt;ref name=&quot;hswrevol&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Jelavich, p 1993, p.198&quot;&gt;Jelavich, pp. 204–205; [[Emil Cioran]], a philosopher who, early in his life, had been attracted to the Iron Guard, stated in a later interview that he believed Corneliu Zelea Codreanu to be &quot;in fact, [[Slavic peoples|Slavic]], more of a [[Ukrainians|Ukrainian]] [[Hetmans of Ukrainian Cossacks|hetman]] type&quot; (Cioran, ''Convorbiri cu Cioran'', [[Humanitas publishing house| Humanitas]], Bucharest, 1993, in Ornea, पृ. १९८)&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot;&gt;{{in lang|ro}} Ilarion Țiu, [http://www.revistaerasmus.go.ro/numarul_14/tiu_i2.html &quot;Relațiile regimului autoritar al lui Carol al II-lea cu opoziția. Studiu de caz: arestarea conducerii Mișcării Legionare&quot;]{{मृत दुवा|date=February 2023|fix-attempted=yes}}, in [http://www.revistaerasmus.go.ro/ ''Revista Erasmus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223115039/http://www.revistaerasmus.go.ro/}}, 14/2003–2005, at the [[University of Bucharest]] Faculty of History; retrieved 13 February २००८&lt;/ref&gt; असे असूनही, त्यांनी आयुष्यभर स्वीकारलेल्या रोमानियन राष्ट्रवादी होते. थोरले कोद्रेआनु हे याश विद्यापीठाचे प्राध्यापक आ. को. कुझा यांसारख्या ज्यू-विरोधींशी संबंधित होते. &lt;ref&gt;Ornea, पृ. २८६&lt;/ref&gt; कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनुंच्या १९३८ च्या खटल्याच्या अगदी आधी, त्यांच्या वांशिक उत्पत्तीवर अधिकाऱ्यांनी आयोजित केलेल्या एका लेजिओनेरी-विरोधी [[प्रचार]] मोहिमेद्वारे टीका केली होती. या मोहिमेत त्याच्या वंशावळीच्या एका वेगळ्या आवृत्तीच्या प्रती वितरित करण्यात आल्या, ज्यात असा आरोप करण्यात आला होता की तो मिश्र वंशाचा असून, केवळ उक्रेनी, जर्मन आणि रोमानियनच नव्हे, तर झेक आणि रूसींचाही वंशज आहे आणि त्याचे अनेक पूर्वज गुन्हेगार होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; इतिहासकार इलारियन टिउ यांनी याचे वर्णन कोद्रेआनुचा अपमान करण्याचा आणि [[बदनामी|त्याची बदनामी करण्याचा]] प्रयत्न असे केले आहे. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; कोद्रेआनु यांची आई बुकोविना जर्मन वंशाची होती, जे मुळात [[बायर्न|बायर्नपासून]] आले होते. &lt;ref&gt;[[Iván T. Berend|Berend, Iván T.]] (2020). ''A Century of Populist Demagogues: Eighteen European Portraits, 1918–2018'', p. 79. Budapest–New York: Central European University Press, {{ISBN|9789633863343}} &lt;/ref&gt;

१९१६ मध्ये, जेव्हा रोमानिया त्रिपक्षीय बाजूने [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] सामील झाला, तेव्हा कोद्रेआनु सक्तीच्या सैन्यभरतीसाठी खूप लहान होता, तरीही त्याने सैन्यात भरती होऊन त्यानंतरच्या मोहिमेत लढण्याचा प्रयत्न केला. बाकव येथील लष्करी शाळेतील त्याचे शिक्षण (जिथे तो भविष्यातील [[वामपंथी राजकारण|वामपंथी]] कार्यकर्ता पेत्रे पांद्रेआचा सहकारी होता) &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ५१, ६८&lt;/ref&gt; रोमानियाच्या युद्धात थेट प्रवेशाच्या वर्षीच संपले. १९१९ मध्ये, [[याश|इयासी]] येथे स्थलांतरित झाल्यानंतर, मोल्डाव्हियामधील बोल्शेविक कारवायांचे परिणाम पाहिल्यानंतर आणि विशेषतः [[ऑक्टोबर क्रांती|ऑक्टोबर क्रांतीमध्ये]] रोमानियाने आपला मुख्य मित्र गमावल्यानंतर, तिला १९१८ च्या बुखारेस्ट करारावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पडले, तसेच नवीन स्थापन झाले कम्युनिस्ट इंटरनॅशनल [[साम्यवाद|रोमानियाच्या]] दोन महायुद्धांमधील सीमांना ( ''पहा बृह रोमानिया'' ) जोरपणे विरोध करत होती. &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४१, ४७&lt;/ref&gt;

[[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमध्ये]] (डिसेंबर १९१८) समाजवादी पक्षाच्या बंड दडपल्यानंतर बोल्शेविक प्रभाव एकूणच कमी झाला असला तरी, &lt;ref&gt;Veiga, पृ. ४७&lt;/ref&gt; तो इयासी आणि इतर मोल्डाव्हियन शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये तुलनेने मजबूत राहिला किंवा तसा मानला गेला. या संदर्भात, १९१८ मध्ये रोमानियामध्ये विलीन झालेला [[बेसारेबिया|बेसाराबियाचा]] पूर्वेकडील प्रदेश बोल्शेविक प्रभावासाठी विशेषतः संवेदनशील आहे, असे कोद्रेआनु आणि इतरांना वाटत होते. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.196&quot;&gt;Barbu, पृ. १९६&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुने आपल्या वडिलांकडून ज्यूविरोध शिकला, परंतु त्याने त्याचा संबंध साम्यवाद-विरोधाशी जोडला, कारण त्यांचा असा विश्वास होता की [[ज्यू लोक|यहूदी]] हे, इतर गोष्टींबरोबरच, [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनचे]] मूळ प्रवर्तक होते ( ''पहा यहूदी बोल्शेविकवाद'' ). &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Veiga, पृ. ४८–४९, ५४&lt;/ref&gt;

=== जीसीएन आणि राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग ===
कोद्रेआनु यांनी याश येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांनी आपल्या राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. आपल्या वडिलांप्रमाणेच, ते आ. को. कुझा यांचे जवळचे झाले. बोल्शेविक बंडाच्या भीतीमुळे कोद्रेआनु यांनी स्वतः औद्योगिक कामगारांना संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वेळी, कुझा असा प्रचार करत होते की यहूदी लोकसंख्या रोमानियन लोकांसाठी एक स्पष्ट धोका आहे, ज्यू लोक रोमानियन तरुण स्त्रियांच्या पवित्रतेला धोका देत आहेत असा दावा करत होते आणि वांशिक विभक्तीकरणाच्या बाजूने प्रचार सुरू केला होता. 

रोमानियन इतिहासकार आद्रियान च्योरोयानु यांच्या मते, त्यांनी सुरुवातीच्या कोद्रेआनु यांना &quot;अर्ध-लोकप्रियतावादी आंदोलक&quot; म्हणून परिभाषित केले. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot;&gt;च्योरोयानु, पृ. १६&lt;/ref&gt; सिओरोइयनू यांच्या मते, कोद्रेआनु रोमानियावर &quot;अतिरेकीपणे&quot; प्रेम करत होता, ज्याचा अर्थ असा होतो की तो देशाला &quot;आदर्शवादी [आणि] त्यांच्या काळातील खऱ्या देशापेक्षा वेगळा&quot; पाहत होता. &lt;ref name=&quot;Cioroianu, p.16&quot; /&gt; [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटिश]] विद्वान क्रिस्टोफर कॅथरवूड यांनी देखील कोद्रेआनुला &quot;एक वेडसर ज्यू-विरोधी आणि धार्मिक कट्टरतावादी&quot; म्हणून संबोधले. &lt;ref&gt;Catherwood, पृ. १०४&lt;/ref&gt; इतिहासकार झीव बार्बू यांनी असे प्रतिपादन केले की &quot;कुझा हा कोद्रेआनुंचे गुरु होते [...], पण कोद्रेआनु यांनी त्यांच्याकडून जे काही शिकले ते काही विशेष नवीन नव्हते. कुझा यांनी मुख्यत्वे त्याच्या राष्ट्रवाद आणि ज्यू-विरोधासाठी उत्प्रेरकाची भूमिका बजावली.&quot;  जसे त्याने स्वतः नंतर कबूल केले, हा तरुण कार्यकर्ता शरीरशास्त्रज्ञ आणि ज्यू-विरोधी विचारवंत निकोलाए पाउलेस्कू यांच्याकडूनही खूप प्रभावित झाले होते, जे कुझाच्या चळवळीत सामील होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', पृ. ३५, ४४, ४५&lt;/ref&gt;

१९१९ च्या उत्तरार्धात, कोद्रेआनु ल्पायुषी [[:ro:Garda Conștiinței Naționale|गार्दा कोंश्तीइंचेइ नाशिओनाले]] (GCN, &quot;राष्ट्रीय विवेक रक्षक&quot;) मध्ये सामील झाला, जो वीजतंत्री [[Constantin Pancu|कोंस्तान्तिन पांकूने]] बनवले होते.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Barbu, pp. 196-197; Veiga, pp. 49–50 &lt;/ref&gt; पंकू यांचा कोद्रेआनुंवर प्रभाव अतिशय होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{जर्नल स्रोत|last=Yavetz|first=Zvi|year=1991|title=An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard|journal=Journal of Contemporary History|volume=26|issue=3/4|pages=597–610|doi=10.1177/002200949102600313|jstor=260662}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;Please clarify the preceding statement or statements with a good explanation from a reliable source. (August 2021)&quot;&gt;?&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

पांकूंच्या चळवळीने, ज्याची मूळ सदस्यसंख्या ४० पेक्षा जास्त नव्हती, &lt;ref name=&quot;Barbu, p.197&quot;&gt;Barbu, p. 197 &lt;/ref&gt; सर्वहारात निष्ठा पुनरुज्जीवित करण्याचा प्रयत्न केला (वाढलेल्या कामगार हक्कांची वकिली करून साम्यवादाला पर्याय देत). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot;&gt;Veiga, pp. 49–50  &lt;/ref&gt; इतर प्रतिगामी गटांप्रमाणे, तिला जनरल आलेक्सांद्रु अवेरेस्कू आणि त्यांच्या वाढत्या लोकप्रिय लोकांच्या पक्षाचा (ज्याचे कुझा बरोबरी झाले) मूक पाठिंबा मिळाला; &lt;ref&gt;Veiga, pp. 46–47 &lt;/ref&gt; १९२० मध्ये अवेरेस्कू सत्तेवर आल्याने मोठ्या शहरी भागांमध्ये सामाजिक समस्यांचा एक नवीन काळ सुरू झाला ( ''[[Labor movement in Romania|रोमानियातील कामगार चळवळ]] पहा'' ). &lt;ref name=&quot;Veiga, p.49-50&quot; /&gt;

जीसीएन, ज्यामध्ये कोद्रेआनुला राष्ट्रवादी कामगार संघटनांचा गाभा दिसत होता, ती संघटना संप दडपण्यात सक्रिय झाली. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 48–49 &lt;/ref&gt; त्यांच्या कारवाया लक्ष वेधून घेण्यात यशस्वी ठरल्या, विशेषतः कोद्रेआनुचे ऐकणाऱ्या आणि ख्रिस्ती विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये गटबद्ध झालेल्या विद्यार्थ्यांनी उच्च शिक्षणासाठी 'नुमेरुस क्लाउसुस' (ज्यू आरक्षण) ची मागणी करण्यास सुरुवात केल्यानंतर – यामुळे जीसीएन लोकांमध्ये प्रिय झाले आणि त्यांच्या सर्व विरोधकांवरील हल्ल्यांची वारंवारता आणि मोठ्या प्रमाणात वाढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 52 &lt;/ref&gt; याला प्रतिसाद म्हणून, कोद्रेआनु यांना याश विद्यापीठातून काढून टाकले. जरी कुझा आणि इतरांनी त्याच्यासाठी हस्तक्षेप केल्यावर (विद्यापीठ सिनेटचा निर्णय न मानता) त्याला परत येण्याची परवानगी मिळाली, तरी पदवी मिळाल्यानंतर त्याला कधीही [[पदविका|पदवी प्रमाणपत्र]] देण्यात आले नाही. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Ornea, p. 288; Veiga, pp. 52, 55 &lt;/ref&gt;

१९२२ मध्ये [[बर्लिन]] आणि येना येथे शिक्षण घेत असताना, कोद्रेआनु यांनी [[वायमार प्रजासत्ताक|वायमार प्रजासत्ताकाची]] टीका केली आणि साम्यवादाच्या वाढीविरुद्ध रोमवरील मोर्चा आणि इतालीच्या फॅसिझमची मोठी उपलब्धी म्हणून प्रशंसा केली; यहूदांना संपूर्ण मुक्ती देण्याच्या सरकारच्या निर्णयामुळे डिसेंबरमध्ये झालेल्या मोठ्या रोमानियन विद्यार्थी आंदोलनांबद्दल कळल्यावर त्याने आपला मुक्काम कमी करण्याचा निर्णय घेतला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287 &lt;/ref&gt;

जेव्हा कोद्रेआनु यांनी आयोजित केलेल्या आंदोलनांकडे नव्या राष्ट्रीय उदारमतवादी सरकारने भाव दिले नाही, तेव्हा त्यांनी आणि कुझा यांनी ४ मार्च १९२३ रोजी राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीग नावाची एक ख्रिस्ती राष्ट्रवादी संघटना स्थापन केली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 287; Veiga, p. 74 &lt;/ref&gt; १९२५ मध्ये, ''झिओनच्या गुरुंचे राजशिष्टाचार(द प्रोटोकॉल्स ऑफ द एल्डर्स ऑफ झिऑन)'' नावाच्या ज्यूविरोधी खोट्या दस्तऐवजाचा अनुवादक आणि लीजनचा भावी विचारवंत, योन मोत्सा त्यांच्यात सामील झाला. &lt;ref&gt;Catherwood, p. 105; Veiga, p. 75 &lt;/ref&gt; त्यानंतर कोद्रेआनुंवर राष्ट्रीय स्तरावर लीगचे आयोजन करण्याची जबाबदारी सोपवली आणि ते विशेषतः तिच्या युवा उपक्रमांमध्ये व्यस्त झाला. &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 44 &lt;/ref&gt;

=== मांक्युंची हत्या ===
लीगच्या रचनेवरून कोद्रेआनु यांचा कुझांशी मतभेद झाला: त्याने मागणी केली की लीगने निमलष्करी आणि क्रांतिकारी स्वरूप धारण करावे, तर कुझा या कल्पनेच्या विरोधात होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 44–45; Brustein, p. 158; Sedgwick, p. 113 &lt;/ref&gt; नोव्हेंबरमध्ये, [[बुखारेस्ट|बुखारेस्तमधील]] वकरेश्ती तुरुंगात असताना, कोद्रेआनुने लीगमध्ये एक युवा संघटना स्थापन करण्याची योजना आखली होती, ज्याला ते ''&lt;nowiki/&gt;'आद्यदेवदूत मिखाएलचे लिजन''' असे नाव देऊ इच्छित होता. असे म्हटले जाते की हे तुरुंगातील चर्चच्या भिंतींवर असलेल्या एका ऑर्थोडॉक्स प्रतिमेच्या सन्मानार्थ होते, &lt;ref&gt;''Final Report'', p. 45; Ornea, pp. 287–288 &lt;/ref&gt; किंवा, अधिक स्पष्टपणे, स्वतः मिखाएल भेटल्याच्या कोद्रेआनुच्या कथित दाव्याशी संबंधित होते.  एका अधिक वैयक्तिक अडचणीमुळेही कोद्रेआनु आणि कुझा यांच्यात दुरावा निर्माण झाला होता, ती म्हणजे कुझांच्या मुलाचे कोद्रेआनुंच्या बहिणीमध्ये प्रेमसंबंध होते, ज्यामुळे ती गर्भवती झाली होती. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 601.  &lt;/ref&gt; जेव्हा धाकट्या कुझा यांनी आपल्या प्रेयसीची मागणी नाकारली, तेव्हा त्या दोघांचे नाते तुटले होते; तिने मागणी केली होती की आता ती त्याचे मूल पोटात घेऊन त्यांच्याशी लग्न करावे. जरी हे प्रकरण दाबले गेले असले तरी, त्यांच्या बहिणीला अनौरस संतती होत असल्याची वस्तुस्थिती कोद्रेआनुंसाठी अत्यंत अपमानजनक होती, कारण त्यांना आपले कुटुंब ऑर्थोडॉक्स चर्चचे आदर्श सदस्य म्हणून सादर करायचे होते आणि त्यांनी कुझांकडून आपल्या मुलावर बहिणीशी लग्न करण्यास दबाव आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला. &lt;ref name=&quot;Yavetz pages 597-610&quot; /&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs additional references to reliable sources. (August 2021)&quot;&gt;अतिरिक्त संदर्भ आवश्यक आहेत&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

इयासीमध्ये परतल्यावर, कोद्रेआनु यांनी लीगमध्ये स्वतःची निष्ठा-प्रणाली तयार केली, ज्याची सुरुवात ''Frăția de Cruce'' (&quot;खुरीसचे बंधुत्व&quot;, रक्त-बंधुत्वाच्या एका प्रकारावरून नाव दिलेले, ज्यामध्ये खुरीसासह प्रवचन देणे आवश्यक असते) पासून झाली. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Veiga, pp. 82–83 &lt;/ref&gt; ६ मे १९२४ रोजी, याशच्या जवळील ग्रामीण भागात विद्यार्थी केंद्राच्या बांधकामास सुरुवात करण्यासाठी ते एकत्र जमले. रोमानियन पोलीस प्रीफेक्ट कोंस्तान्तिन मांक्युंच्या आज्ञानुसार अधिकाऱ्यांनी ही बैठक हिंसकपणे मोडून काढली. &lt;ref&gt;Veiga, p. 78 &lt;/ref&gt; कोद्रेआनु आणि इतर अनेकांना अनेक दिवस मारहाण आणि अत्याचार केला, शेवटी कुझांनी त्यांच्या वतीने हस्तक्षेप केला आणि तो यशस्वी ठरला. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt;

काही काळ राजकीय हालचालींपासून दूर राहिल्यानंतर, कोद्रेआनु यांनी २४ ऑक्टोबर १९२४ रोजी मांक्युंची हत्या करून आणि इतर काही पोलिसांना गंभीर जखमी करून त्याचा बदला घेतला. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 41; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; ही घटना याश न्यायालयात घडली (जिथे कोद्रेआनुंच्या एका बरोबरीने तक्रार दाखल केल्यानंतर मांक्युंना आरोपांना उत्तर देण्यास बोलावले होते). &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot;&gt;Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; [[न्यायसहायक विज्ञान|न्यायवैद्यक तपासणीत]] असे दिसून आले की, मृत्यूच्या क्षणी मांक्यु आपल्या मारेकऱ्याकडे तोंड करून नव्हते, ज्यामुळे कोद्रेआनुने केवळ मांक्युच्या पूर्वीच्या कृतींवर आधारित आत्मसंरक्षणासाठी हे कृत्य केल्याचे सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; बंदूक चालवल्यानंतर कोद्रेआनु यांनी लगेचच स्वतःला समर्पण केले आणि कोठडीत खटल्याची वाट पाहत राहिला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; याशचे पोलीस दल अतिशय भ्रष्टाचारामुळे लोकांना आवडत नव्हते आणि अनेक याशकरांनी मांक्युंची हत्या कोद्रेआनुचे एक शौर्यपूर्ण कृत्य म्हणून पाहिले. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot;&gt;Crampton, Richard ''Eastern Europe in the Twentieth Century-And After'', London: Routledge, 1997 p. 114.&lt;/ref&gt; दरम्यान, रोमानियाच्या संसदेत शेतकरी पक्षाचे पाउल बुजोर यांनी हा मुद्दा उपस्थित केला, ज्यांनी राजकीय हिंसाचार आणि [[देशद्रोह|राजद्रोहाशी]] संबंधित कायद्याचे पुनरावलोकन करण्याचा प्रस्ताव प्रथम मांडला; त्याला सत्ताधारी राष्ट्रीय उदारमतवादी पक्षाची मान्यता मिळाली, ज्याने १९ डिसेंबर रोजी ''मिर्झेस्कू कायदा'' &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt; (त्यांचे प्रवर्तक मिर्झेस्कू यांच्या नावावरून, ज्यांची न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली होती) मंजूर केला. त्याचा सर्वात उल्लेखनीय, जरी अप्रत्यक्ष असला तरी, परिणाम म्हणजे साम्यवादी पक्षावर बंदी घातली. ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरमध्ये, संसद सदस्यांमधील वादविवाद झाले आणि हत्येसाठी कुझांच्या गटाला नैतिकदृष्ट्या जबाबदार धरले: पेत्रे आंद्रेई यांनी सांगितले की &quot;श्री. कुझांनी लक्ष्य साधले आणि कोद्रेआनु यांनी गोळी झाडली&quot;, &lt;ref&gt;Andrei, in Scurtu, p. 41&lt;/ref&gt; ज्यावर कुझांनी आपली निर्दोषता सिद्ध करत उत्तर दिले, तसेच मांक्युंची क्रूरता ही हिंसक प्रतिशोधासाठी एक न्याय्य कारण होते असा सिद्धांत मांडला. &lt;ref name=&quot;Scurtu, p.41&quot; /&gt;

जरी कोद्रेआनुंवर मुद्दाम याशपासून दूर तुर्नु सेवेरीन येथे खटला चालवला, तरीही अधिकाऱ्यांना एक निष्पक्ष ज्युरी सापडली नाही. &lt;ref&gt;Ornea, p. 288; Scurtu, p. 42 &lt;/ref&gt; ज्या दिवशी त्यांची निर्दोष म्हणून मुक्तता झाली, त्या दिवशी ज्युरीचे सदस्य, ज्यांनी एकूण पाच मिनिटे विचारविनिमय केला, ते लीगची चिन्हे आणि [[स्वस्तिक]] (कुझांच्या लीगद्वारे वापरले जाणारे चिन्ह) असलेले बिल्ले घालून हजर झाले. &lt;ref&gt;Scurtu, p. 42; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; विजयी परतल्यानंतर आणि एलेना इलिनोयुंसोबतच्या भव्य लग्नानंतर, &lt;ref&gt;Ornea, p. 289; Veiga, p. 80&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंचा कुझांशी दुसऱ्यांदा मतभेद झाली आणि तणाव कमी करण्यास त्यांनी [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] रजा घेण्याचा निर्णय घेतला.

जून १९२५ मध्ये फोक्शानमध्ये कोद्रेआनु आणि एलेना इलिनोयु यांचे लग्न हे त्या वर्षी रोमानियातील एक प्रमुख सामाजिक कार्यक्रम होता; त्याला भव्य, राजेशाही थाटात साजरा केला आणि पाहण्यास हजारो लोक आले होते, ज्यामुळे माध्यमांचे प्रचंड लक्ष वेधले गेले. &lt;ref&gt;Bucur, Maria &quot;Romania&quot; pp. 57–78 from ''Women, Gender and Fascism in Europe, 1919–1945'' edited by Kevin Passmore, New Brunswick: Rutgers University Press, 2003 pp. 73–74. &lt;/ref&gt; लग्नानंतर, कोद्रेआनु आणि त्यांच्या बायकोंच्या मागे &quot;अत्यंत आनंदी&quot; शेतकऱ्यांची चार मैल लांब मिरवणूक निघाली, ज्यात ३,०००+ बैलगाड्या होत्या.  कोद्रेआनुच्या अनुयायांपैकी एक यांनी त्यावेळी लिहिले होते की रोमानियन लोकांना शाही सोहळे, विशेषतः शाही लग्नसोहळे आवडत होते, पण युवराज कारोल १९१८ मध्ये एका सामान्य स्त्रीशी खाजगी विवाह करून आणि त्यानंतर ग्रीसमध्ये शाही विवाह करून पलायन केल्यामुळे, रोमानियन लोकांना पाहायचा असलेल्या शाही लग्नसोहळ्यासाठी कोद्रेआनुंचा लग्न हा सर्वोत्तम पर्याय होता.  कोद्रेआनुच्या विवाहाचा उद्देश त्याची आतापर्यंतची चंचल प्रतिमा बदलून एका विवाहित पुरुषाची अधिक &quot;स्थिर&quot; माणसाची प्रतिमा निर्माण करणे आणि अशा प्रकारे त्यांच्या सामाजिक मूलतत्त्ववादाबद्दल अधिक पुराणमतवादी रोमानियन लोकांच्या मनात असलेल्या चिंता दूर करणे हा होता. &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

=== आद्यदेवदूत मिखाएलच्या लीजनची निर्मिती ===
कोद्रेआनु १९२६ च्या निवडणुकीत भाग घेण्यास [[ग्रेनोबल|ग्रेनोबलहून]] परतले आणि फोक्शान शहरातून उमेदवार म्हणून उभे राहिले. त्यांचा पराभव झाला आणि, जरी लीगला मोठे यश मिळाले होते, तरी त्याच वर्षी ते विसर्जित झाले.  कोद्रेआनु यांनी तुरुंगात वेळ घालवलेल्या लीगच्या माजी सदस्यांना एकत्र केले आणि लीजन स्थापन करण्याचे आपले स्वप्न साकार केले (नोव्हेंबर १९२७, नवीन अवेरेस्कू मंत्रिमंडळाच्या पतनानंतर काहीच दिवसांनी, ज्याने आता प्रतिस्पर्धी असलेल्या कुझांना पाठिंबा देणे सुरू ठेवले होते).  कोद्रेआनुंनी दावा केला की त्यांना आद्यदेवदूत मिखाएल यांचे दर्शन झाले होते, ज्यांनी त्यांना सांगितले की देवाने त्याला रोमानियाचा तारणहार म्हणून निवडले आहे.  सुरुवातीपासूनच, लीजनने दावा केला की पूर्वेकडील ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या मूल्यांप्रति असलेली वचनबद्धता त्यांच्या संदेशाचा केंद्रबिंदू आहे आणि कोद्रेआनुंचे कथित दर्शन हे त्यांच्या संदेशाचे केंद्रस्थान होते. &lt;ref name=&quot;Crampton, Richard page 114&quot; /&gt;

''Frăția de Cruce'' च्या आधारावर, कोद्रेआनुंनी लीजनची रचना एक निवडक आणि स्वयंपूर्ण गट म्हणून केली, जो केवळ त्यांनाच निष्ठा वाहत असे, आणि लवकरच त्यांनी त्यांचा विस्तार &quot;घरटी&quot; ( ''cuiburi'' ) नावाच्या राजकीय कक्षांच्या प्रतिकृती बनवणाऱ्या राष्ट्र-जाळीमध्ये केला. &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Benedict, p. 457; Ornea, p. 290; Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 107–110 &lt;/ref&gt; ''Frăția'' ही लीजनची सर्वात गुप्त आणि सर्वोच्च संस्था म्हणून टिकून राहिली, जिने आपल्या सदस्यांना दीक्षाविधीतून जाण्याची आणि &quot;कर्णधार&quot; (ज्या नावाने आता कोद्रेआनु ओळखले जात होते) प्रति निष्ठेची शपथ घेण्याची विनंती केली. 

[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]] इतिहासकार बार्बरा जेलाविच यांच्या मते, या चळवळीने &quot;सुरुवातीला कोणत्याही निश्चित मतवादाचे समर्थन केले नाही, तर त्याऐवजी व्यक्तीच्या नैतिक पुनरुत्थानावर भर दिला&quot;, तसेच रोमानियन ऑर्थोडॉक्स चर्चप्रती वचनबद्धता व्यक्त केली. &lt;ref name=&quot;Jelavich, p.205&quot;&gt;Jelavich, p. 205 &lt;/ref&gt; लीजनने आपल्या राजकीय सभांचा भाग म्हणून ऑर्थोडॉक्स विधी सुरू केले, &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; तर कोद्रेआनु लोकवेषात सार्वजनिक ठिकाणी दिसू लागले &lt;ref&gt;Barbu, p. 200; Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; — ही एक पारंपरिक भूमिका होती जी त्या वेळी फक्त त्यांनी आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाचे योन मिहालाके यांनी स्वीकारली होती. &lt;ref&gt;Benedict, p. 456&lt;/ref&gt; असताना, लीजनने रोमानियन ऑर्थोडॉक्स धर्मगुरूंशी घनिष्ठ संबंध राखले, &lt;ref&gt;Catherwood, pp. 104, 107&lt;/ref&gt; आणि त्यांच्या सदस्यांनी रोमानियन ऑर्थोडॉक्स संदेशांच्या मूळ अर्थासह राजकारण एकत्र केले — ज्यामध्ये रोमानियन बांधव धार्मिक अर्थाने आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीची अपेक्षा करत असल्याचा दावा होता. &lt;ref&gt;''Final Report'', pp. 46–47; Mayall, p. 141; Payne, p. 116 &lt;/ref&gt;

जेलाविच म्हटल्याप्रमाणे, असा गूढवादी दृष्टिकोन हिंसा आणि आत्मत्यागाच्या ओढीशी निगडित होता, &quot;परंतु केवळ तेव्हाच जेव्हा [आतंकवाद] ध्येयाच्या भल्यासाठी केली जात असत आणि नंतर त्याचे प्रायश्चित्त केले जात असे.&quot;  हिंसक किंवा खुनी कृत्यांमध्ये सामील झालेले लीजनवाद अनेकदा अटक होण्यास स्वतःहून शरण येत होते, &lt;ref&gt;Jelavich, p. 205; Mayall, p. 142&lt;/ref&gt; आणि [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] दुसऱ्या आगमनाची अपेक्षा करणाऱ्या जगात हिंसाचाराला एक आवश्यक पाऊल म्हणून पाहणे सामान्य झाले होते. &lt;ref&gt;Mayall, pp. 141–142&lt;/ref&gt; कालांतराने, लीजानने पतितांच्या पंथाभोवती एक सिद्धांत विकसित केला, इतकेच नव्हे तर मृत हे एका शाश्वत राष्ट्रीय समुदायाचा अविभाज्य भाग बनून राहतात असेही सूचित केले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968-969&quot;&gt;Davies, pp. 968–969&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Mayall, p.141&quot;&gt;Mayall, p. 141&lt;/ref&gt; आपल्या गूढवादाचा परिणाम म्हणून, या चळवळीने कोणताही विशिष्ट जाहीरनामा न स्वीकारण्याची किंवा त्याचा प्रचार न करण्याची भूमिका घेतली, &lt;ref&gt;Barbu, p. 197; Ornea, pp. 348–376; Payne, p. 116&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांनी सुरुवातीलाच स्पष्ट केले: &quot;देश माणसांच्या कमतरतेमुळे मरत आहे, राजकीय कार्यक्रमांच्या कमतरतेमुळे नाही.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in Barbu, p. 197&lt;/ref&gt; दुसरीकडे, त्यांनी निदर्शनास आणले की लीजनला &quot;नवा माणूस&quot; ( ''omul nou'' ) तयार करायचा होता. &lt;ref&gt;Mayall, p. 141; Ornea, pp. 348–353; Payne, p. 116&lt;/ref&gt;

स्पष्ट राजकीय संदेश नसूनही, ही चळवळ तिच्या ज्यूविरोधासाठी, रोमानियासमोर &quot;यहूदी प्रश्न&quot; आहे असा युक्तिवाद करण्यास आणि ज्यूंचे अस्तित्व असभ्यता व [[रतिचित्रण|रतिचित्रणावर]] पोसले जाते हे घोषित करण्यास लगेचच ओळखली गेली. &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, pp. 104–195&lt;/ref&gt; लीजनवादी नेत्याने लिहिले: &quot;आपल्या पिढीचे ऐतिहासिक ध्येय 'काइक' (यहूदी) संकटाची निराकरण करणे आहे. गेल्या १५ वर्षांतील आपल्या सर्व लढायांचा हाच उद्देश होता, आतापासून आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रयत्नांचा हाच उद्देश असेल.&quot; &lt;ref&gt;Codreanu, in ''Final Report'', p. 45&lt;/ref&gt; त्यांनी सर्वसाधारणपणे यहूदांवर रोमानिया आणि देव यांच्यातील थेट संबंध नष्ट करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला आणि लीजनने [[जुना करार|जुन्या करारातील]] हिब्रू लोक आणि आधुनिक यहूदी यांच्यात कोणताही वास्तविक संबंध नाही या कल्पनेच्या बाजूने प्रचार केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 46–47&lt;/ref&gt; एका प्रसंगी, रोमानियन लोकांच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देताना, कोद्रेआनु यांनी सांगितले की यहूदी &quot;आपल्या जनतेची [[प्राचीन रोम|रोमी]]-दाकी रचना&quot; भ्रष्ट करत आहेत. &lt;ref&gt;Codreanu, in Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; इस्राएली इतिहासकार जीन अँसेल यांनी लिहिले आहे की, १९ व्या शतकाच्या मध्यापासून पुढे, रोमानियन बुद्धिजीवी ''वर्गाची'' &quot;पश्चिम आणि त्याच्या मूल्यांबद्दल एक द्विधा मनःस्थिती&quot; होती. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 463.&lt;/ref&gt; १९व्या शतकापासून रोमानिया हा एक प्रखर फ्रांसी-समर्थक देश होता, आणि बहुतेक रोमानियन बुद्धिजीवी लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि मानवाधिकार यांच्या सार्वत्रिक आकर्षणाबद्दलच्या फ्रांसी विचारांवर विश्वास ठेवणारे असल्याचे सांगत असे, व त्याच वेळी रोमानियातील यहूदी अल्पसंख्याकांबद्दल ज्यू-विरोधी विचार बाळगत असे. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 pp. 463–464.&lt;/ref&gt; अँसेल यांनी लिहिले आहे की, कोद्रेआनु हे पहिले महत्त्वपूर्ण रोमानियन होते ज्यांनी केवळ ''बुद्धिजीवींची'' प्रचलित फ्रांसी-समर्थकताच नव्हे, तर सार्वत्रिक लोकशाही मूल्यांची संपूर्ण चौकटही नाकारली, ज्याला कोद्रेआनु यांनी रोमानियाला नष्ट करण्यास रचलेले &quot;यहूदी शोध&quot; म्हटले होते. &lt;ref&gt;Ancel, Jean &quot;Antonescu and the Jews&quot; pp. 463–479 from ''The Holocaust and History The Known, the Unknown, the Disputed and the Reexamined'' edited by Michael Berenbaum and Abraham Peck, Bloomington: Indiana University Press, 1999 p. 464.&lt;/ref&gt;

त्यांनी यहूदांच्या विनाशाची उघडी मागणी करण्यास सुरुवात केली, &lt;ref&gt;Brustein, p. 158; Catherwood, p. 105&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;sjldict&quot;&gt;Stephen J. Lee, ''European Dictatorships, 1918–1945'', [[Routledge]], London, 2000, p. 288. {{ISBN|0-415-23046-2}}&lt;/ref&gt; आणि, १९२७ च्या सुरुवातीलाच, या नवीन चळवळीने ओराडिया शहरातील एका [[सिनेगॉग|सिनेगॉगची]] नासधूस करून ते जाळले. &lt;ref name=&quot;Brustein, p.158&quot;&gt;Brustein, p. 158&lt;/ref&gt; अशा प्रकारे रोमानियन समाजात ज्यूविरोधाच्या विलक्षण लोकप्रियतेचा या चळवळीला फायदा झाला: एका विश्लेषणानुसार, पोलंड सोडून, रोमानिया हा [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपातील]] सर्वात ज्यू-विरोधी देश होता. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनुंचे सिद्धांत रोमानियन ज्यूविरोधाच्या सर्वात कट्टर स्वरूपांपैकी एक होता आणि तो कुझांचे माजी सहकारी, प्रख्यात इतिहासकार निकोलाए योर्गा यांच्या सामान्यतः अधिक सौम्य ज्यूविरोधी मतांच्या विरुद्ध होता. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 28–29&lt;/ref&gt; लीजनने पसंत केलेले स्वरूप हे वांशिक ज्यूविरोधाचे एक स्वरूप होते, &lt;ref name=&quot;Ox95&quot;&gt;Codreanu, Corneliu, &quot;The Resurrection of the Race&quot;, pp. 221–222, in ''Fascism'', ed. Roger Griffin. Oxford: Oxford University Press, 1995.&lt;/ref&gt; आणि ते कोद्रेआनुंच्या सिद्धांताचा भाग होते की रोमानियन लोक जैविकदृष्ट्या शेजारील किंवा सह-निवासी वांशिक गटांपेक्षा ( हंगेरियन समुदायासह ) वेगळे आणि श्रेष्ठ आहेत.  कोद्रेआनु यांनी रोमानियन विस्तारवादाच्या मुद्द्यावरही आपले विचार व्यक्त केले, ज्यावरून असे दिसून येते की ते [[द्नीस्तर नदी|द्नीस्तरच्या]] पलीकडील [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] भूभाग (नंतर त्रान्सनीस्त्रिया) समाविष्ट करण्याचा विचार करत होता आणि कार्पेथियन आणि [[डॅन्यूब नदी|डॅन्यूबवर]] केंद्रित रोमानियन-नेतृत्वाखालील आंतरराष्ट्रीय महासंघाची योजना आखत होता. &lt;ref name=&quot;sjldict&quot; /&gt;

१९३६ मध्ये, कोद्रेआनु यांनी 'वंशाचे पुनरुत्थान' नावाचा एक निबंध प्रकाशित केला, ज्यात त्यांनी लिहिले की&lt;blockquote&gt;मी यावर पुन्हा एकदा जोर देतो: आपला सामना अशा काही दयनीय व्यक्तींशी नाही, जे योगायोगाने येथे आले आहेत आणि आता संरक्षण व आश्रय मागत आहेत. आपला सामना आहे एका पूर्ण विकसित यहूदी राष्ट्राशी, एका संपूर्ण सैन्याशी, जे इथे आपला पराभाव करण्यास आले आहेत. ज्यूंचे स्थलांतर आणि रोमानियामधील त्यांचा शिरकाव अचूक योजनांनुसार पार पाडला जात आहे. बहुधा, 'महान ज्यू परिषद' बाल्टिक समुद्रापासून सुरू होणाऱ्या, पोलंड आणि चेकोस्लोव्हाकियाचा काही भाग आणि रोमानियाचा अर्धा भाग ते थेट काळ्या समुद्रापर्यंत व्यापणाऱ्या जमिनीच्या एका पट्ट्यावर नवीन पालेस्तीनच्या निर्मितीची योजना आखत आहेत. ज्यू आणि राजकारण्यांनी आपल्यावर केलेली वाईट गोष्ट, त्यांनी आपल्या लोकांना ज्या सर्वात मोठ्या धोक्यात टाकले आहे, ते म्हणजे ते आपल्या देशाची संपत्ती आणि मालमत्ता बळकावत आहेत, रोमानियन मध्यमवर्गाचा नाश करीत आहेत, आपल्या शाळा आणि उदारमतवादी व्यवसायांमध्ये शिरकाव करत आहेत, किंवा आपल्या पूर्णच्या पूर्ण राजकीय आयुष्यावर त्यांचा जो घातक प्रभाव पडत आहे, हे नाही, जरी या गोष्टी एका समाजासाठी आधीच जीवघेणे धोके आहेत. उलट, त्यांच्यामुळे लोकांना असलेला सर्वात मोठा धोका हा आहे की ते आपल्याला वांशिकदृष्ट्या कमजोर करत आहेत, ते आपल्या लोकांची वांशिक, रोमी-दाकी रचना नष्ट करत आहेत आणि अशा प्रकारच्या मानवाला जन्माला घालत आहेत जो वांशिक अवशेषांशिवाय काहीही नाही.&quot; &lt;/blockquote&gt;

=== पहिल्यांदा त्यांना बेकायदेशीर ठरवणे आणि संसदीय आदेश ===
दोन वर्षांच्या स्थिरतेनंतर, कोद्रेआनु यांना चळवळीचा उद्देश बदलणे आवश्यक वाटले: त्यांनी आणि चळवळीच्या नेतृत्वांनी ग्रामीण भागांचा दौरा सुरू केला, चर्चमध्ये जाणाऱ्या निरक्षर लोकांना प्रवचनांच्या भाषेत संबोधित केले, लांब पांढरे झगे परिधान करुन [[ज्यू धर्म|ज्यू धर्माविरुद्ध]] ख्रिश्चन पूर्वग्रह भडकवला &lt;ref&gt;Ornea, pp. 291–295&lt;/ref&gt; (या तीव्र मोहिमेला या वस्तुस्थितीमुळे देखील चालना मिळाली की पारंपारिकपणे अनुकूल असलेल्या मोल्दावी आणि [[बुकोव्हिना|बुकोवी]] केंद्रांमध्ये कुझांच्या लीगने लीजनला त्वरित बाजूला केले होते). &lt;ref&gt;Veiga, p. 108&lt;/ref&gt; १९२८ ते १९३०, अलेक्सांद्रु वायदा-वोयेवोद राष्ट्रीय शेतकरी पक्षाच्या मंत्रिमंडळाने लोखंडी दलाला मौन मदत दिली, परंतु युल्यु मानिउ (त्याच पक्षाचे प्रतिनिधी) यांनी जुलै १९३० नंतर लीजनवर कठोर कारवाई केली. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot;&gt;Veiga, pp. 113–116&lt;/ref&gt; हे तेव्हा घडले जेव्हा लीजनने मारामुरेश आणि [[बेसारेबिया|बेसाराबियामध्ये]] नरसंहाराची लाट भडकवण्याचा प्रयत्न केला होता. &lt;ref name=&quot;Veiga, p.113-116&quot; /&gt; १९३० मधील एका उल्लेखनीय घटनेत, लीजनवादांनी बोर्शातील शेतकरींला शहरातील ४,००० ज्यूंवर हल्ला करण्यास प्रोत्साहित केले. 

लीजनने सरकारी अधिकारी आणि पत्रकारांच्या हत्येचाही प्रयत्न केला, ज्यात अंतर्गत व्यवहार उपसचिव कोंस्थान्तिन आंजेलेस्कू होते. &lt;ref&gt;Ornea, p. 291&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांना संभाव्य मारेकरी गेओर्गे बेझा सोबत थोड्या वेळासाठी अटक केली होती: दोघांवर खटला चालवला आणि त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 294&lt;/ref&gt; तरीही, हिंसाचाराची लाट आणि बेसाराबियामध्ये नियोजित मोर्चा यांमुळे पंतप्रधान गेओर्गे मिरोनेस्कू आणि गृहमंत्री योन मिहालाके यांनी पक्षावर बंदी घातली (जानेवारी १९३१); पुन्हा अटक झाल्यावर, कोद्रेआनुंची फेब्रुवारीच्या शेवटी निर्दोष मुक्तता झाली. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.295&quot;&gt;Ornea, p. 295&lt;/ref&gt;

रोमानियातील महामंदी आणि त्याच्यामुळे निर्माण झालेल्या असंतोषामुळे &lt;ref&gt;Veiga, pp. 140–147&lt;/ref&gt; चालना मिळाल्यानंतर, १९३१ मध्ये, लीजनला राजा कारोल दुसरे आणि राष्ट्रीय शेतकरी पक्ष यांच्यातील मतभेदाचाही फायदा झाला.  ज्यामुळे निकोलाए योर्गा यांच्याभोवती एक मंत्रिमंडळ तयार झाले.  यामुळे, कोद्रेआनु हे त्यांच्या मूळ चळवळीतील इतर प्रमुख सदस्यांसोबत — ज्यात त्यांचे वडील योन झेलेआ आणि मिहाई स्तेलेस्कू, एक तरुण कार्यकर्ता ज्याचा शेवटी लीजनशी संघर्ष झाला — &quot;कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु गटबंदी&quot; (लोखंड्या दलाचे तात्पुरते नाव) च्या यादीवर कनिष्ठ सभागृहेत(&lt;nowiki&gt;&lt;i&gt;Camera Deputaților)&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; निवडून आले; अशी शक्यता आहे की नवीन वायदा-वोयवोद मंत्रिमंडळाने त्यानंतरच्या आंशिक निवडणुकांमध्ये गटबंदीला मौन पाठिंबा दिला. &lt;ref name=&quot;Ornea, p.296&quot;&gt;Ornea, p. 296&lt;/ref&gt; लीजनने एकूण पाच जागा जिंकल्या होत्या, जो त्यांचा पहिला महत्त्वाचा निवडणुकीतील विजय होता. &lt;ref name=&quot;Barbu, p.198&quot;&gt;Barbu, p. 198&lt;/ref&gt;

कोद्रेआनु हे मंत्र्यांचा आणि इतर राजकारण्यांचा भ्रष्टाचार प्रकरणानुसार उघडकीस आणण्यास लवकरच प्रसिद्ध झाले (जरी त्यावेळी त्यांच्या अनेक राजकीय विरोधकांनी त्यांना &quot;निस्तेज आणि अकार्यक्षम&quot; असे म्हटले होते). 

=== दुकांशी संघर्ष आणि ततरेस्कूंशी तडजोड ===
[[चित्र:AntonescuYCodreanu1935.jpg|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|१९३५ मध्ये स्कीइंगच्या एका कार्यक्रमात [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कु]] आणि कोद्रेआनु]]
लीजनच्या क्रांतिकारी क्षमतेबद्दल अधिकाऱ्यांची चिंता वाढत गेली आणि १९३२ मध्ये दोघांमध्ये झालेल्या किरकोळ चकमकींमुळे १९३३ पासून जवळजवळ एक दशकापर्यंत मोठ्या राजकीय हिंसाचाराला सुरुवात झाली. कोद्रेआनुने [[ॲडॉल्फ हिटलर]] आणि [[नाझीवाद|नाझीवादाला]] आपला पूर्ण पाठिंबा व्यक्त केल्यानंतर परिस्थिती आणखी बिघडली (अगदी इटालियन फॅसिझमच्या नुकसानीस कारणीभूत ठरूनही, &lt;ref&gt;Veiga, pp. 251–255&lt;/ref&gt; आणि कदाचित कर्णधार आणि स्तेलेस्कु यांच्यातील संघर्षाचे हे एक अतिरिक्त कारण होते). &lt;ref&gt;Veiga, pp. 229, 230&lt;/ref&gt; रोमानिया पारंपारिकपणे युरोपमधील सर्वात फ्रान्स-समर्थक देशांपैकी एक होता आणि १९२६ पासून तो आपला &quot;लॅटिन बहीण&quot; फ्रांसचा मित्र होता, त्यामुळे कोद्रेआनु यांनी जर्मनीसोबत युती करण्याचे केलेले आवाहन त्या काळासाठी खूपच नवीन होते. योन गे. दुका यांनी स्थापन केलेल्या नवीन राष्ट्रीय उदारमतवादी मंत्रिमंडळाने अशा उपक्रमांना विरोध केला, लीजन [[नाझी पक्ष|जर्मन नाझी पक्षाची]] कठपुतळी म्हणून काम करत असल्याचे सांगितले आणि १९३३ च्या नवीन निवडणुकांच्या (ज्यात उदारमतवादी जिंकल्या) अगदी आधी मोठ्या संख्येने लेजिअनच्या सैनिकांना अटक करण्याचे आदेश दिले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206; Veiga, pp. 196–197&lt;/ref&gt; ताब्यात घेतलेल्या अनेक लीजनवादांना अधिकाऱ्यांनी ठार मारले. &lt;ref&gt;Jelavich, p. 206&lt;/ref&gt; याच्या प्रत्युत्तरादाखल, ३० डिसेंबर १९३३ रोजी आयर्न गार्डच्या ''निकादोरी'' मरण-दलांनी दुकाची हत्या केली &lt;ref&gt;Ornea, p. 298; Veiga, pp. 197–198&lt;/ref&gt; याचा आणखी एक परिणाम म्हणजे, नाए योनेस्कू आणि त्यांच्या साथीदारांनी आयर्न गार्डच्या दडपशाहीचा निषेध केल्यानंतर, लोखंड्या दलाच्या कोणत्याही संघटनेशी संलग्न नसलेल्या सहानुभूतीदारांवर पहिल्यांदाच कठोर कारवाई करण्यात आली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 244, 298; Veiga, p. 201&lt;/ref&gt;

दुकाच्या हत्येमुळे, कोद्रेआनु यांना शांतता प्रस्थापित होण्याची वाट पाहत लपून बसावे लागले आणि त्याने नेतृत्व जनरल गेओर्गे कान्ताकुझिनो-ग्रनिकेरुल&lt;/a&gt; यांच्याकडे सोपवले, ज्यांनी नंतर या हत्येसाठी थोडे दोष स्वीकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 197, 200&lt;/ref&gt; लीजनवादी मिहाई स्तेलेस्कू, जे ''रोमानियनवादाचे क्रुसेड(Cruciada Românismului)'' या फुटीर गटाचा प्रमुख म्हणून कोद्रेआनुंचे विरोधक बनले, व त्यांनी आरोप केले की कोद्रेआनु यांना कारोलची प्रेयसी माग्दा लुपेस्कूच्या चुलत भावाने आश्रय दिला होता, यावरून दल भ्रष्ट होत असल्याचे सूचित होते. &lt;ref&gt;Stelescu, 1935, in Ornea, pp. 298–299&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी उच्चभ्रू वर्गावर टीका करूनही, १९३४ मध्ये त्याच्या खटल्यादरम्यान गेओर्गे यो. ब्रत्यानू, आलेक्सांद्रु वायदा-वोयवोद आणि कोंस्तान्तिन आर्जेतोयानू यांसारख्या अनेक प्रतिष्ठित राजकारण्यांनी चारित्र्य साक्षीदार म्हणून कोद्रेआनुंच्या बाजूने साक्ष दिली. &lt;ref&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 602.&lt;/ref&gt; कोद्रेआनुंची पुन्हा निर्दोष मुक्तता झाली.

पंतप्रधान दुकांनी आरोप केल्याप्रमाणे, लोखंड्या दलाचे आल्फ्रेड रोझेनबर्ग यांच्या नेतृत्वाखालील नाझी पक्षाच्या परराष्ट्र कार्यालयाशी काही संबंध होते, पण १९३३-३४ मध्ये रोझेनबर्गकडून मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीचे मुख्य लाभार्थी कोद्रेआनुंचे प्रतिस्पर्धी ओक्तावियान गोगा होते, ज्यांच्याकडे कोद्रेआनुंसारखा प्रचंड जनसमर्थन नव्हता व त्यामुळे ते अधिक आज्ञाधारक बनले. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Yavetz, Zvi &quot;An Eyewitness Note: Reflections on the Rumanian Iron Guard&quot; pp. 597–610 from ''Journal of Contemporary History'', Volume 26, Issue 4, September 1991 p. 606.&lt;/ref&gt; नाझींसाठी आणखी एक संकट म्हणजे कोद्रेआनुंच्या या विधानाबद्दलची चिंता होती की रोमानियामध्ये जास्त अल्पसंख्याक आहेत, ज्याच्यामुळे अशी भीती निर्माण झाली की कोद्रेआनु सत्तेवर आल्यास ''फोल्क्सडॉइच'' अल्पसंख्याकांचा छळ करू शकतो. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; जरी मर्यादित असले तरी, नाझी आणि लोखंडी दल यांच्यातील संबंधांमुळे लीजनचे आकर्षण वाढले, कारण लोकांच्या मनात लोखंड दल नाझी जर्मनीच्या वरवर पाहता गतिमान आणि यशस्वी समाजाशी जोडले गेले होते. &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;

गेओर्गे ततरेस्कू यांच्या पंतप्रधानपदाच्या आणि योन इंकुलेत्स यांच्या अंतर्गत व्यवहार मंत्रालयाच्या नेतृत्वाच्या सुरुवातीनंतर काही काळाने, लीजनवरील दमन थांबले, या उपायाने स्थिरतेचा नवीन काळ सुनिश्चित करण्याची कॅरोलची आशा दर्शविली. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 302–305&lt;/ref&gt; १९३६ मध्ये, तर्गु म्वेरेश येथील युवा अधिवेशनादरम्यान, कोद्रेआनु यांनी कायमस्वरूपी ''मरण-दलांच्या'' स्थापनेसाठी सहमती दिली, ज्याने ''देकेम्विरी'' नावाच्या गटाद्वारे ( [[Ion Caratănase|योन कारातनासे]] यांच्या नेतृत्वाखाली) असंतुष्ट मिहाई स्तेलेस्कू यांच्या हत्येसह आपली उद्दिष्ट्ये त्वरित दाखवली, &lt;ref&gt;Ornea, pp. 305, 307; Pop, p. 47; Veiga, p. 233&lt;/ref&gt; ''रोमानियनवादाच्या क्रुसेडच्या'' लीजन-विरोधी मोहिमेला निष्प्रभ केले, आणि कोद्रेआनु राजकीयदृष्ट्या भ्रष्ट, असंस्कृत, साहित्यिक चोरी करणारे आणि त्यांच्या सार्वजनिक वैराग्य प्रदर्शनात ढोंगी असल्याच्या स्तेलेस्कूच्या दाव्यांना शांत केले. &lt;ref&gt;Pop, pp. 46–47&lt;/ref&gt;

१९३७ या वर्षी योन मोत्सा (तोपर्यंत चळवळीचे उपाध्यक्ष) आणि वासिले मारिन या दोघांच्या मृत्यू आणि भव्य अंत्यसंस्कारांसाठी करण्यात आले, ज्यांनी [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवीत]] [[फ्रांसिस्को फ्रांको|फ्रांसिस्को फ्रांकोच्या]] बाजूने स्वयंसेवा केली होती आणि माजादाहोंडा येथील लढाईत ते मारले गेले होते. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 309–311&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी त्यांचा आत्मचरित्रात्मक आणि वैचारिक निबंध ''Pentru legionari'' (&quot;माझ्या लीजनवादांसाठी&quot;) सुद्धा प्रकाशित केला. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 35, 45&lt;/ref&gt;

याच काळात दल निकोलाए मालाक्सा (जे कारोल यांचे एक प्रमुख सहकारी होते) कडून आर्थिक मदत मिळू लागली, &lt;ref&gt;Veiga, p. 222&lt;/ref&gt; आणि अधिक व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यास स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास दलाने रस घेतला; कोद्रेआनु यांनी गुणवत्तेवर आधारित पदांची अंतर्गत रचना तयार केली, विविध परोपकारी उपक्रम सुरू केले, पुन्हा एकदा औद्योगिक कामगारांना आकर्षित करणारे विषय मांडले आणि [[कामगारवर्ग|कामगारवर्गाच्या]] सदस्यांना एकत्र करणारी लीजनची शाखा, ''Corpul Muncitoresc Legionar(लीजनवादी कामगार विभाग)'', तयार केली. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 216–222, 224–226&lt;/ref&gt; अधिक पारंपारिक पक्षांच्या लोकप्रियतेत घट झाल्यामुळे राजा कारोल यांना आपले राज्य टिकवण्यासाठी संघर्ष करावा लागला आणि ततरेस्कूंचा कार्यकाळ संपत आल्यावर, कारोल यांनी कोद्रेआनुंना एक प्रस्ताव दिला, ज्यामध्ये लीजनवादी मंत्रिमंडळाच्या बदल्यात लीजनचे नेतृत्व मागितले; हा प्रस्ताव त्वरित नाकारला. &lt;ref&gt;Veiga, pp. 233–234&lt;/ref&gt;

=== &quot;देशासाठी सर्वकाही&quot; पक्ष ===
[[चित्र:Corneliu_Zelea_Codreanu_archive_Legionary_Movement_Romanian_Christian_Nationalists.jpg|डावे|इवलेसे|300x300अंश|१९३७ मध्ये कोर्नेल्यु झेलेआ कोद्रेआनु आणि लोखंडी दलाचे सदस्य]]
निमलष्करी गटांवर बंदी घातल्यानंतर, लीजनचे एका राजकीय पक्षात रूपांतर केले, ज्याने '''Totul Pentru Țară''' (&quot;देशासाठी सर्वकाही&quot;) या नावाने निवडणुका लढवत होता. त्यानंतर लगेचच, कोद्रेआनु यांनी [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमधील]] रोमानियाच्या युतींबद्दल, विशेषतः छोटे त्रिपक्ष आणि बाल्कन कराराबद्दल आपला तिरस्कार जाहीरपणे व्यक्त केला आणि असे सूचित केले की, त्यांची चळवळ सत्तेवर आल्यानंतर ४८ तासांत देश [[नाझी जर्मनी]] आणि फॅशिस्ट इटलीशी संरेखित होईल. &lt;ref&gt;Benedict, p. 457; Cioroianu, p. 17&lt;/ref&gt; असे म्हटले जाते की, जर्मन अधिकारी आणि इटलीचे परराष्ट्र मंत्री गालेआत्त्सा चानो या दोघांनीही असाच विश्वास आणि आत्मविश्वास ठेवला होता, ज्यापैकी चानोंनी गोगांच्या मंत्रिमंडळाला लोखंड्या दलाच्या राजवटीकडे संक्रमण म्हणून पाहिले होते. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 35&lt;/ref&gt;

१९३७ च्या निवडणुकीत, जेव्हा सरकारने निवडणुकीत फसवणूक करू नये या उद्देशाने राष्ट्रीय शेतकरी पक्षासोबत निवडणूक करार केला, तेव्हा TPȚ ला १५.८% मते मिळाली  &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 39–40; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, p. 312&lt;/ref&gt; (कधीकधी १६% पर्यंत वाढवले जाते).  बहुमताचा अधिलाभांश पद्धत मिळवण्यात अयशस्वी होऊनही, कोद्रेआनुंची चळवळ त्यावेळी रोमानियातील तिसरा सर्वात लोकप्रिय पक्ष होता, १९३७-१९३८ मध्ये ज्याची लोकप्रियता वाढली असा एकमेव पक्ष होता आणि आतापर्यंतचा फॅशिस्ट गटांपैकी सर्वात लोकप्रिय. &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 39; Brustein, p. 159; Cioroianu, p. 17; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt;

फक्त नाममात्र फॅशिस्ट असलेले राजा कारोल यांनी लीजनला राजकीय युतींमधून हटवले, ज्यांनी नव्याने स्थापन झालेल्या अधीनस्थ चळवळी आणि पुनरुज्जीवित राष्ट्रीय-ख्रिस्ती रक्षण लीगला प्राधान्य दिले. &lt;ref&gt;Cioroianu, p. 17; Jelavich, p. 206; Ornea, pp. 312–313; Veiga, pp. 234–236&lt;/ref&gt; कुझांनी कवी ओक्तावियान गोगा आणि त्यांच्या राष्ट्रीय कृषी पक्षासोबत मिळून आपले ज्यू-विरोधी सरकार स्थापन केले. कोद्रेआनु आणि या दोन नेत्यांचे पटत नव्हते आणि लीजनने निगमवादाचा अवलंब करून अधिकाऱ्यांशी स्पर्धा करण्यास सुरुवात केली. त्याचबरोबर, त्याने आपल्या अनुयायांना खाजगी व्यवसाय सुरू करण्याचे आवाहन केले, आणि निकोलाए योर्गांच्या सल्ल्याचे पालन करत असल्याचा दावा केला, कारण योर्गांनी असा दावा केला होता की रोमानियन-प्रशासित व्यापार हा त्यांच्या मते &quot; यहूदी प्रश्न &quot; असलेल्या गोष्टीवर एक उपाय ठरू शकतो. 

राष्ट्रीय ख्रिस्ती पक्ष म्हणून एकवटलेल्या नवीन सरकारी आघाडीने, लीजनकडून मोठ्या प्रमाणावर प्रेरणा घेतलेले निळ्या शर्टातील निमलष्करी दल — ''लंचिएरी'' &lt;ref&gt;Veiga, p. 224&lt;/ref&gt; — स्वतःसाठी तयार केले आणि लोखंड्या दलामध्ये लोकांचा रस परत मिळवण्याच्या प्रयत्नात ज्यूंच्या छळाची अधिकृत मोहीम सुरू केली. &lt;ref&gt; ''Final Report'', pp. 40–42; Veiga, pp. 245–247; Sedgwick, p. 114&lt;/ref&gt; मोठ्या हिंसाचारानंतर, गोगांनी कोद्रेआनु यांच्याशी संपर्क साधला आणि १९३८ च्या नियोजित निवडणुकांमधून त्यांच्या पक्षाने प्रचार मागे घेण्यास ते सहमत झाले, &lt;ref&gt; ''Final Report'', p. 43; Veiga, pp. 246–247&lt;/ref&gt; कारण त्यांचा विश्वास होता की, कोणत्याही परिस्थितीत, राजवटीकडे कोणताही व्यवहार्य उपाय नव्हता आणि ती स्वतःच संपेल — तसेच कोणत्याही संभाव्य एकपक्षीय प्रणालीला एकीकृत करण्याची आपली इच्छा दाखवून राजाच्या हुकूमशाहीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला. &lt;ref&gt;Ornea, pp. 313, 314; Veiga, p. 247&lt;/ref&gt;

=== राजे कारोल यांच्यासोबतचा संघर्ष आणि १९३८ चे खटले ===
कोद्रेआनुंचे मनसुबे कारोल यांनी उधळून लावले, ज्यांनी गोगांना पदच्युत करून राष्ट्रीय सरकार स्थापन करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांनंतर स्वतःची [[हुकुमशाही|हुकूमशाही]] लागू केली. ही व्यवस्था त्याऐवजी १९३८ च्या नवीन संविधानावर, मोठ्या उद्योगांकडून मिळालेल्या आर्थिक पाठबळावर आणि निकोलाय इओर्गा आणि अंतर्गत व्यवहार मंत्री [[आर्मांड कॅलिनेस्कु|आर्मांद कलिनेस्कू]] यांसारख्या अनेक कमी-अधिक पारंपरिक राजकारण्यांना आपल्या बाजूने वळवण्यावर अवलंबून होती ( ''पहा राष्ट्रीय प्रबोधन आघाडी'' ). दलावरील बंदी पुन्हा एकदा कडकपणे लागू केली, कलिनेस्कूंनी लीजनच्या बैठका होत असल्याचे ज्ञात असलेली सर्व सार्वजनिक ठिकाणे ( [[बुखारेस्ट|बुखारेस्टमधील]] अनेक भोजनालयांसोबतही) बंद करण्याची आज्ञा दिली. &lt;ref&gt;Ornea, p. 314&lt;/ref&gt; चळवळीच्या सदस्यांवर कडक पाळत ठेवली किंवा नवीन कायद्याचे न पाळण्यामुळे त्यांना अटक केली, तर लोखंड्या दलाचा प्रचार करताना पकडल्यास सरकारी कर्मचाऱ्यांना अटकेचा धोका होता. 

अधिकृत आणि निम-अधिकृत माध्यमांनी कोद्रेआनुंवर हल्ला करण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे योर्गा संपादित करत असलेल्या ''[[Neamul Românesc|&lt;nowiki/&gt;'नेमुल रोमानेस्क'&lt;nowiki/&gt;]]'' या मासिकाने त्यांच्यावर टीका केली.  जेव्हा कारोल यांना असे वाटले की परिस्थितीवर त्यांचे पुरेसे नियंत्रण आहे, तेव्हा त्यांनी लोखंड्या दलाचे क्रूरपणे दमन करण्याचा आदेश दिला आणि कोद्रेआनुंना [[बदनामी|बदनामीच्या]] आरोपाखाली अटक केली. हा आरोप कोद्रेआनु यांनी २६ मार्च १९३८ रोजी योर्गाला पाठवलेल्या एका पत्रावर आधारित होता, ज्याच्यामध्ये त्यांनी कारोल यांच्यासोबत सहकार्य केल्याबद्दल योर्गांवर हल्ला चढवला होता आणि त्यांना &quot;नैतिकदृष्ट्या अप्रामाणिक&quot; म्हटले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Codreanu, in Ornea, p. 315&lt;/ref&gt; कोद्रेआनु यांनी इतिहासकाराच्या त्या आरोपाचा संदर्भ दिला की लीजनवादी व्यापार बंडाला वित्तपुरवठा करत होता आणि असा युक्तिवाद केला की ही रणनीती योर्गांच्या स्वतःच्या युक्तिवादातूनच उद्भवली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; निकोलाए योर्गांनी लष्करी न्यायालयात तक्रार दाखल करून &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, p. 316&lt;/ref&gt; आणि कोद्रेआनु यांना पत्र लिहून उत्तर दिले, ज्यात त्यांनी &quot;त्यांच्यावर सांडलेल्या रक्ताच्या प्रमाणाबद्दल पश्चात्ताप शोधण्यास [त्यांच्या] विवेकामध्ये खोलवर जाण्याचा&quot; सल्ला दिला. &lt;ref&gt;Iorga, in Ornea, p. 316&lt;/ref&gt;
[[चित्र:Zelea_Codreanu_Corneliu_1938_high_treason_trial.jpg|डावे|इवलेसे|१९३८ मध्ये कोद्रेआनुवर देशद्रोहाचा खटला]]
आरोपपत्राची माहिती मिळाल्यावर, कोद्रेआनु यांनी आपल्या अनुयायांना आवाहन केले की, जर त्यांना ६ महिन्यांपेक्षा कमी तुरुंगवासाची शिक्षा होणार असेल तर कोणतीही कारवाई करू नये, आणि त्यांनी यावर जोर दिला की त्यांना प्रतिष्ठा दाखवायचे आहे; तथापि, त्यांनी अधिकाऱ्यांकडून हल्ला झाल्यास स्वतःचे संरक्षण करण्यास लीजनवादींच्या एका गटाला आदेशही दिला.  एप्रिल १९३८ मध्ये, १६ एप्रिलच्या संध्याकाळी, त्यांना चळवळीतील इतर ४४ प्रमुख सदस्यांसह अटक केली, ज्यात योन झेलेआ कोद्रेआनु, गेओर्गे क्लिमे, [[Alexandru Cristian Tell|आलेक्सांद्रु क्रिस्तियन तेल]], रादू जिर, नाए योनेस्कू, [[Șerban Milcoveanu|शेरबान मिल्कोवेनू]] आणि मिहाइल पोलिह्रोनिआदे  होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; ही कारवाई ऑर्थोडॉक्स [[पाम संडे|झावळ्यांच्या रविवारीच्या]] उत्सवाच्या वेळी झाली (जेव्हा लक्ष्य केलेले लोक त्यांच्या घरी असल्याचे माहिती होते). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; रोमानियन पोलीस प्रांतांमध्ये थोडे वेळ राहिल्यानंतर, कोद्रेआनुंना जिलावा तुरुंगात पाठवले, तर इतर कैद्यांना [[Tismana Monastery|तिस्माना मठात]] (आणि नंतर मिएरकुरिया क्युक येथील सारख्या छळछावण्यांमध्ये ) पाठवले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

कोद्रेआनुंवर बदनामीचा खटला चालवला आणि त्यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावली, त्यानंतर अधिकाऱ्यांनी त्यांच्यावर देशद्रोह, [[देशद्रोह|राजद्रोह]] आणि अल्पवयीन विद्यार्थ्यांना राजकीयदृष्ट्या संघटित करणे, हिंसाचाराला चिथावणी देणारे आदेश जारी करणे, परदेशी संघटनांशी संबंध ठेवणे आणि आगीच्या सरावांचे आयोजन करणे या गुन्ह्यांसाठी आरोपपत्र दाखल केले.  &lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1938/07/08/archives/codreanu-loses-appeal-rumanian-iron-guard-leader-to-work-in-prison.html|title=Codreanu Loses Appeal; Rumanian Iron Guard Leader to Work in Prison Salt Mines|date=8 July 1938|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=12 September 2023}}&lt;/ref&gt; त्याण्च्या बचावासाठी साक्ष देणाऱ्या साक्षीदारांमध्ये सेनापती [[इयॉन अँतोनेस्कु|योन आंतोनेस्कू]] होते, जे नंतर रोमानियाचे ''कोन्दुकतोर'' आणि पंतप्रधान झाले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

दोन्ही खटल्यांमध्ये अनियमितता होत्या, आणि कोद्रेआनु यांनी न्यायाधीश आणि अभियोक्त्यांवर &quot; बोल्शेविक &quot; पद्धतीने खटले चालवल्याचा आरोप केला, कारण त्याला स्वतःच्या बचावासाठी बोलण्याची परवानगी दिली गेली नव्हती.  त्यांनी प्रख्यात वकील इस्त्राते मिसेस्कू आणि ग्रिगोरे युन्युन यांचा सल्ला मागितला, परंतु दोघांनीही नकारला, आणि परिणामी, त्यांच्या बचाव पथकात कमी अनुभव असलेले लीजनवादी कार्यकर्ते होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; अधिकाऱ्यांनी त्यांना अनेक वेळा त्यांचे म्हणणे तयार करण्यापासून रोखले. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; सुरुवातीला त्याच्या तुरुंगवासाची परिस्थिती कठोर होती: त्यांची कोठडी दमट आणि थंड होती, ज्याच्यामुळे त्यांना आरोग्याचा त्रास झाला. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

==== तुरुंगवासाची शिक्षा ====
[[चित्र:Codreanus_begravning.jpg|उजवे|इवलेसे|280x280अंश|कोद्रेआनुंचे अंत्यसंस्कार, नोव्हेंबर 1940]]
कोद्रेआनु यांना शेवटी मिठाच्या खाणींमध्ये दहा वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावली.  &lt;ref&gt;Jelavich, p. 207; Ornea, p. 317; Veiga, p. 250, 255–256&lt;/ref&gt; इतिहासकार इलारिओन त्युंच्या मते, खटला आणि निकालाकडे सर्वसाधारणपणे उदासीनतेने पाहिले गेले आणि या संदर्भात सार्वजनिक मोर्चा आयोजित करणारा एकमेव राजकीय गट म्हणजे बेकायदेशीर रोमानियन साम्यवादी पक्ष होता, ज्यांच्या काही सदस्यांनी शिक्षेला पाठिंबा दर्शवण्यास न्यायाधीशांसमोर गर्दी केली होती. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; लीजनवादी चळवळ स्वतःच विस्कळीत झाली आणि लीजनच्या प्रांतीय संस्थांनी केंद्रावर नियंत्रण मिळवले, जे अटकांमुळे कमकुवत झाले होते. &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt; राजकीय व्यवस्थेच्या मुख्य शाखांनी कोद्रेआनुंच्या शिक्षेच्या बातमीचे स्वागत केले, त्याच वेळी लोखंड्या दलाने राष्ट्रीय शेतकारी पक्षाचे विर्जिल माजेआरुंना लक्ष्य करून प्रतिहल्ला आयोजित केला, जे चळवळीच्या अतिरेकीपणाला विरोध करण्यास ओळखले जाऊ लागले होते (माजेआरु या हिंसाचारातून सुखरूप निसटण्यात यशस्वी झाले). &lt;ref name=&quot;itrelatiile&quot; /&gt;

=== मृत्यू ===
३० नोव्हेंबर रोजी, अशी घोषणा केली की आदल्या रात्री कोठडीतून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर कोद्रेआनु, ''निकादोरी'' आणि ''देकेम्विरी'' यांना गोळ्या घालून ठार मारले होते. &lt;ref&gt;Barbu, p. 198; Jelavich, p. 207; Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257&lt;/ref&gt; खरे तपशील खूप नंतर उघड झाले: त्या चौदा जणांना त्यांच्या तुरुंगातून बाहेर काढले होते आणि स्नागोव (बुखारेस्टजवळ) जवळील जांदार्मेरीने त्यांना ठार मारले होते (गळा दाबून किंवा गळा आवळून आणि गोळ्या घालून), आणि त्यांचे मृतदेह जिलावा तुरुंगाच्या आवारात पुरण्यात आले होते. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Ornea, pp. 320–321; Sedgwick, p. 115; Veiga, p. 257 &lt;/ref&gt; त्यांचे देह ॲसिडमध्ये विरघळवले आणि सात टन काँक्रीटखाली ठेवले. &lt;ref name=&quot;Davies, p.968&quot;&gt;Davies, p. 968&lt;/ref&gt;

== वारसा ==

=== आजीवन वारसा आणि लीजनवादी शक्ती ===
[[चित्र:CorneliuZeleaCodreanuEnSello.jpg|डावे|इवलेसे|186x186अंश|राष्ट्रीय लीजनवादी राज्याने १९४० मध्ये जारी केलेले टपाल तिकीट, ज्यावर कोद्रेआनु यांचे चित्र आहे. त्यावरील मथळा असा आहे: &quot;कर्णाधर, तुम्ही देशाला आकाशात पवित्र [चमकणाऱ्या] सूर्याचे रूप द्या.&quot;]]
आद्रियान क्योरोयानूंच्या मते, कोद्रेआनु हे &quot; आंतरयुद्धकाळातील रोमानियाचे सर्वात यशस्वी राजकीय आणि त्याच वेळी राजकारण-विरोधी स्वरूप&quot; होते.  ब्रिटिश संशोधक नॉर्मन डेव्हिस यांनी लीजनचे वर्णन &quot;युरोपमधील अतिशय हिंसक फॅशिस्ट चळवळींपैकी एक&quot; असे केले.  स्टॅनले जॉ. पेन यांनी असा युक्तिवाद केला की लोखंडी दल ही &quot;कदाचित आंतरयुद्धकाळातील युरोपमधील सर्वात असामान्य जनचळवळ&quot; होती, आणि नमूद केले की याचा काही भाग कोद्रेआनु &quot;एक प्रकारचे धार्मिक गूढवादी&quot; असल्यामुळे होता; &lt;ref name=&quot;Payne, p.116&quot;&gt;Payne, p. 116&lt;/ref&gt; ब्रिटिश इतिहासकार जेम्स मेयॉल यांनी लीजनला &quot;लहान फॅशिस्ट चळवळींपैकी सर्वात विलक्षण&quot; म्हणून पाहिले. 

== संदर्भ ==

=== संदर्भ ===
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;{{संदर्भयादी}}

=== स्रोत ===
 
[[वर्ग:इ.स. १९३८ मधील मृत्यू]]
[[वर्ग:इ.स. १८९९ मधील जन्म]]</text>
      <sha1>ci1wf4w2q6t39igmapfknhbghv8rtdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सूरज का सातवा घोडा (चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380522</id>
    <redirect title="सूरज का सातवाँ घोडा (चित्रपट)" />
    <revision>
      <id>2688955</id>
      <timestamp>2026-06-13T00:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="5bot3j3j9ojdlbsnqxc7x8ravewqwdc" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[सूरज का सातवाँ घोडा (चित्रपट)]]</text>
      <sha1>5bot3j3j9ojdlbsnqxc7x8ravewqwdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मंडी (१९८३ चित्रपट)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380523</id>
    <redirect title="मंडी (चित्रपट)" />
    <revision>
      <id>2688957</id>
      <timestamp>2026-06-13T00:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="b2ecpvt5km3jct6qlkdyb0zclp77dbr" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मंडी (चित्रपट)]]</text>
      <sha1>b2ecpvt5km3jct6qlkdyb0zclp77dbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>द्रोह काल</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380524</id>
    <redirect title="द्रोहकाल" />
    <revision>
      <id>2688959</id>
      <timestamp>2026-06-13T01:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>लेखनभेद</comment>
      <origin>2688959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="dab3uoe7beyo162b0by5j6eqb2mi0us" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[द्रोहकाल]]</text>
      <sha1>dab3uoe7beyo162b0by5j6eqb2mi0us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मॅक्सीन बर्नस्टन</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380525</id>
    <redirect title="मॅक्सीन बर्न्टसन" />
    <revision>
      <id>2688962</id>
      <timestamp>2026-06-13T02:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>अभय नातू</username>
        <id>206</id>
      </contributor>
      <comment>अभय नातू ने लेख [[मॅक्सीन बर्नस्टन]] वरुन [[मॅक्सीन बर्न्टसन]] ला हलविला: शुद्धलेखन</comment>
      <origin>2688962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="4a5srsqsb9rbknxued8gx3tdsfu96ak" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मॅक्सीन बर्न्टसन]]</text>
      <sha1>4a5srsqsb9rbknxued8gx3tdsfu96ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Gotitbro</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380526</id>
    <revision>
      <id>2688966</id>
      <timestamp>2026-06-13T03:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>/* your edits */ नवीन विभाग</comment>
      <origin>2688966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="re95u7rwpoxbo7ri45gfgkpfxle699q" xml:space="preserve">== your edits ==

Hi, do you understand marathi? Would you explain what you restored on article [[सोरठ]]? [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०९:१२, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>re95u7rwpoxbo7ri45gfgkpfxle699q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688968</id>
      <parentid>2688966</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T03:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gotitbro</username>
        <id>82745</id>
      </contributor>
      <comment>/* your edits */ Reply</comment>
      <origin>2688968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="rawbntjwmjtdopu0f9x2vp9017s0k81" xml:space="preserve">== your edits ==

Hi, do you understand marathi? Would you explain what you restored on article [[सोरठ]]? [[User:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;color: blue; font-weight: bold; background: linear-gradient( orange, white, green)&quot;&gt;. संतोष गोरे .&lt;/span&gt;]] ([[सदस्य चर्चा:संतोष गोरे|&lt;span style=&quot;text-shadow:grey 3px 3px 1px;&quot;&gt; ✉️&lt;/span&gt;]] ) ०९:१२, १३ जून २०२६ (IST)

:{{re|संतोष गोरे}}
:Please excuse me for typing in English (I am not familiar with Marathi). As I mentioned in the edit summary [https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%A0&amp;diff=prev&amp;oldid=2688918] I am coming here from Wikidata/enwiki. The sock ([https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions&amp;target=MasoomJi MasoomJi]) I reverted is part of a large sock network which has created multiple hoaxes about a non-existent &quot;Ror Empire&quot; at Wikidata, Commons and other wikis including here. And has already been blocked on enwiki, ruwiki, Wikidata etc. (I've also asked for a global block).
:Another sock ([https://mr.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:Contributions&amp;target=Devilam Devilam], globally blocked) had previously converted the redirect [[सोरठ]] to an article about a non-existent &quot;empress&quot;, I cleaned it up removing the hoax bits (a folklore character exists with the same name {{w|en:Sorath Rai Diyach}} which the user incirporated into their hoax). Though the recent sock reinserted the hoax. 
:Please also feel free to restore the redirect to [[सौराष्ट्र]].
:You can read about the hoax in detail here: https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Administrators%27_noticeboard/Archive/2025/12#Sockpuppetry_and_hoaxes [[सदस्य:Gotitbro|Gotitbro]] ([[सदस्य चर्चा:Gotitbro|चर्चा]]) ०९:२८, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>rawbntjwmjtdopu0f9x2vp9017s0k81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:Pavan Mane</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380527</id>
    <revision>
      <id>2688969</id>
      <timestamp>2026-06-13T06:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2688969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="9zw74bb4gkn627eephhzsd3hwstz4af" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Pavan Mane}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:३१, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>9zw74bb4gkn627eephhzsd3hwstz4af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गणपतबाबा अलिबागकर महाराज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380528</id>
    <revision>
      <id>2688972</id>
      <timestamp>2026-06-13T06:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>नवीन पान: [[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] &lt;nowiki&gt;'''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज'''&lt;/nowiki&gt; हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तन...</comment>
      <origin>2688972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11195" sha1="oyjdah1zxj73s9x1r2b9847fipu8vdx" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
&lt;nowiki&gt;'''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज'''&lt;/nowiki&gt; हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला 'श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. 

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

कडक व्यसनमुक्ती: फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

सात्त्विक आहार: वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

पोशाखाची शिस्त: वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

नियत दिनचर्या: वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

भेदभाव विरहित सेवा: फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व: हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>oyjdah1zxj73s9x1r2b9847fipu8vdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688973</id>
      <parentid>2688972</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT II</username>
        <id>140753</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]])</comment>
      <origin>2688973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11198" sha1="fbwwwtjxiz0i7qk28mtsur87iekmdrm" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
&lt;nowiki&gt;'''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज'''&lt;/nowiki&gt; हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला 'श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. 

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

कडक व्यसनमुक्ती: फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

सात्त्विक आहार: वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

पोशाखाची शिस्त: वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

नियत दिनचर्या: वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

भेदभाव विरहित सेवा: फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व: हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>fbwwwtjxiz0i7qk28mtsur87iekmdrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688974</id>
      <parentid>2688973</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <origin>2688974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="irjszpckjnl1yp0kl3pe3git2vh0svb" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला 'श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. 

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

कडक व्यसनमुक्ती: फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

सात्त्विक आहार: वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

पोशाखाची शिस्त: वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

नियत दिनचर्या: वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

भेदभाव विरहित सेवा: फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व: हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>irjszpckjnl1yp0kl3pe3git2vh0svb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688980</id>
      <parentid>2688974</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] वरुन [[गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत: श्री, सौ, मा. आदरणीय, सन्माननीय, गुरुवर्य आदित्यादी उपाधी लेख नावात नसावी.</comment>
      <origin>2688974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="irjszpckjnl1yp0kl3pe3git2vh0svb" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला 'श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे. 

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

कडक व्यसनमुक्ती: फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

सात्त्विक आहार: वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

पोशाखाची शिस्त: वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

नियत दिनचर्या: वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

भेदभाव विरहित सेवा: फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व: हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>irjszpckjnl1yp0kl3pe3git2vh0svb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689005</id>
      <parentid>2688980</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* वैकुंठगमन (महासमाधी) */ दुवे जोडले</comment>
      <origin>2689005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11180" sha1="i2wwsyyy6uipff767kgm9qxvunif0an" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे.

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

कडक व्यसनमुक्ती: फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

सात्त्विक आहार: वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

पोशाखाची शिस्त: वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

नियत दिनचर्या: वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

भेदभाव विरहित सेवा: फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व: हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>i2wwsyyy6uipff767kgm9qxvunif0an</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689006</id>
      <parentid>2689005</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त */</comment>
      <origin>2689006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11218" sha1="9amkwsfd0xpu1uf6jdct2qaduls5gos" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
कठोर साधना: तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

कीर्तन परंपरा: त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे.

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

'''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

'''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

'''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

'''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

'''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: 

'''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>9amkwsfd0xpu1uf6jdct2qaduls5gos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689007</id>
      <parentid>2689006</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* साधना आणि गुरुपरंपरा */</comment>
      <origin>2689007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11230" sha1="ogumz18rhv8p0r6aj3nluvyrqtpidj7" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
'''कठोर साधना:''' तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

'''कीर्तन परंपरा:''' त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
संस्थेची निर्मिती: वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

कार्यपद्धती: या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे.

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

'''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

'''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

'''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

'''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

'''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: 

'''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>ogumz18rhv8p0r6aj3nluvyrqtpidj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689008</id>
      <parentid>2689007</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T11:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>शरभ</username>
        <id>183979</id>
      </contributor>
      <comment>/* अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना */</comment>
      <origin>2689008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11242" sha1="d8x44uqloypns5d3x256frujfsjja14" xml:space="preserve">[[चित्र:गुरुवर्य_गणपतबाबा_अलिबागकर_महाराज.jpg|इवलेसे|गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]
श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज हे वारकरी संप्रदायातिल एक महान संत, कीर्तनकार आणि श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाचे संस्थापक होते. अलिबागकर महाराज यांचे बालपण आणि प्रारंभिक जीवन हे वारकरी संप्रदायातील अनेक महान संतांप्रमाणेच अत्यंत साधे, सात्त्विक आणि ईश्वरभक्तीने प्रेरित होते. कोकण आणि रायगड परिसरामध्ये त्यांनी आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली.

==== कार्य: त्यांनी महाराष्ट्र राज्यभरात, विशेषतः रायगड जिल्हा आणि उत्तर कोकण परिसरात वारकरी संप्रदाय आणि कीर्तन परंपरेचा मोठा प्रसार केला. ====

==== शिष्य परंपरा: त्यांचे प्रमुख उत्तराधिकारी आणि फडाचे पुढील प्रमुख गोपाळबाबा वाजे महाराज होते. त्यांनी १९६८ मध्ये अलिबागकर महाराजांच्या निधनानंतर फडाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. ====

=== पंथ: वारकरी संप्रदाय  ===

== साधना आणि गुरुपरंपरा ==
'''कठोर साधना:''' तरुण वयात पदार्पण करताच त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे विठ्ठल भक्तीत झोकून दिले. त्यांनी प्रापंचिक सुखाचा त्याग करून परमार्थ मार्गाची निवड केली. 

'''कीर्तन परंपरा:''' त्यांनी अलिबाग, रायगड, आणि उत्तर कोकणातील गावागावांत पायी प्रवास करून कीर्तनाद्वारे समाजप्रबोधन सुरू केले. त्यांच्या रसाळ कीर्तन पद्धतीमुळे हजारो लोक त्यांचे अनुयायी बनले.

== अलिबागकर महाराज फडाची स्थापना ==
'''संस्थेची निर्मिती:''' वारकरी संप्रदायाचा सुनियोजित प्रसार करण्यासाठी आणि तरुण पिढीला एकत्र आणण्यासाठी त्यांनी श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फडाची स्थापना केली.

'''कार्यपद्धती:''' या फडाच्या माध्यमातून त्यांनी पंढरपूरची वारी, आळंदी वारी आणि स्थानिक पातळीवर अखंड हरिनाम सप्ताहांचे आयोजन करून लोकांना व्यसनमुक्ती व सदाचाराचा मार्ग दाखवला.

== वैकुंठगमन (महासमाधी) ==
निधन: अलिबागकर महाराजांनी आपले संपूर्ण आयुष्य धर्मजागृती आणि समाजप्रबोधनासाठी समर्पित केले. १९६८ मध्ये त्यांनी आपला देह ठेवला (महासमाधी घेतली). त्यांच्या पश्चात त्यांचे लाडके शिष्य गोपाळबाबा वाजे महाराज यांनी या फडाची धुरा पुढे चालवली.

श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराजांनी स्थापन केलेला '''श्री सद्गुरू गणपतबाबा अलिबागकर महाराज प्रेमवर्धक समाज फड''' हा वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत शिस्तबद्ध आणि प्रतिष्ठित फड मानला जातो. कोकण आणि रायगड परिसरातील भाविकांना पंढरीच्या विठ्ठल भक्तीशी जोडण्यात या फडाचा खूप मोठा वाटा आहे.

== अलिबागकर महाराज फडाचे नियम आणि शिस्त ==
अलिबागकर महाराजांनी फडाची स्थापना करताना केवळ भक्ती नव्हे, तर व्यक्ती आणि समाज सुधारणा यावर भर दिला. फडाचे सभासद किंवा वारकरी होण्यासाठी त्यांनी अत्यंत कडक नियम आखून दिले होते, जे आजूनही पाळले जातात.

'''कडक व्यसनमुक्ती:''' फडात सामील होणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला तंबाखू, दारू, माती किंवा कोणत्याही प्रकारच्या अमली पदार्थांचे व्यसन पूर्णपणे सोडावे लागते. सदाचारी जीवन जगणे हा फडाचा पाया आहे.

'''सात्त्विक आहार:''' वारी दरम्यान आणि दैनंदिन जीवनातही केवळ शाकाहारी आणि सात्त्विक आहाराचे पालन करणे अनिवार्य आहे.

'''पोशाखाची शिस्त:''' वारीमध्ये चालताना पुरुषांसाठी पांढरा धोतर-कुर्ता किंवा सदरा आणि टोपी, तर महिलांसाठी सात्विक पद्धतीचा पेहराव (नऊवारी/पाचवारी साडी) निश्चित केलेला असतो. प्रत्येकाच्या गळ्यात तुळशीची माळ असणे बंधनकारक आहे. 

'''नियत दिनचर्या:''' वारीदरम्यान पहाटे काकड आरती, दुपारी विष्णू सहस्रनाम किंवा ग्रंथांचे वाचन, संध्याकाळी हरिपाठ आणि रात्री हरिनाम कीर्तन असा कडक आध्यात्मिक दिनक्रम पाळावा लागतो.

'''भेदभाव विरहित सेवा:''' फडामध्ये येणारा प्रत्येक जण विठ्ठलाचा रूप मानला जातो. त्यामुळे जात, पात किंवा श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना एकाच पंगतीत भोजन आणि सेवा दिली जाते. 

पंढरपूर वारीतील फडाचे स्थान आणि महत्त्वआषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये अलिबागकर फडा चे स्थान अतिशय आदराचे आणि महत्त्वाचे आहे: 

'''कोकण आणि रायगडचे प्रतिनिधित्व:''' हा फड प्रामुख्याने उत्तर कोकण आणि रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील हजारो वारकऱ्यांचे मुख्य आश्रयस्थान आहे. या दुर्गम भागातून येणाऱ्या वारकऱ्यांची पंढरपुरात राहण्याची, खाण्याची आणि भजनाची सोय हा फड करतो. फडाची स्वतःची 'दिंडी' असून. या दिंडीला वारीच्या परंपरेनुसार निश्चित क्रमांक दिलेला असतो.

== पंढरपुरातील स्वतंत्र तळ (मठ): ==
पंढरपूरमध्ये या फडाचे स्वतःचे हक्काचे स्थान (मठ) आहे. वारी पूर्ण करून जेव्हा वारकरी पंढरपुरात पोहोचतात, तेव्हा चंद्रभागेच्या वाळवंटात आणि फडाच्या मठात अलिबागकर महाराजांच्या परंपरेनुसार भव्य कीर्तन सेवा आणि 'काला उत्सव' साजरा केला जातो.

किर्तनाची विशेष शैली: अलिबागकर महाराजांनी सुरू केलेली रसाळ आणि समाजप्रबोधनपर कीर्तन पद्धती आजही त्यांचे उत्तराधिकारी (जसे की गोपाळबाबा वाजे महाराज आणि पुढील पिढी) या फडात जिवंत ठेवून आहेत. त्यामुळे वारीमध्ये या फडाच्या कीर्तनाला ऐकण्यासाठी अथांग गर्दी होते.</text>
      <sha1>d8x44uqloypns5d3x256frujfsjja14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>मसुदा:पांडुरंग मेनाजी बनसोडे</title>
    <ns>118</ns>
    <id>380529</id>
    <revision>
      <id>2688977</id>
      <timestamp>2026-06-13T06:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34716-06</username>
        <id>184239</id>
      </contributor>
      <comment>पांडुरंग मेनाजी बनसोडे यांच्या कार्याची माहिती</comment>
      <origin>2688977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="s2wcfnf3c11oah73kr3us3tok6wyp0r" xml:space="preserve">
'''पांडुरंग मेनाजी बनसोडे''' (जन्म: १९२५) हे महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यातील एक प्रमुख सामाजिक आणि राजकीय नेते, लोकप्रतिनिधी आणि समाजसेवक होते. सोलापूर जिल्ह्यातील वंचित आणि दलित समाजाच्या हक्कांसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले. त्यांनी २३ ऑक्टोबर १९६३ ते १० ऑक्टोबर १९६४ या काळात सोलापूर उत्तर तालुक्याचे '''सभापती''' म्हणून यशस्वीपणे कार्यभार सांभाळला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=सोलापूर शहर व जिल्ह्यातील पांडुरंग मेनाजी बनसोडे|pages=192}}&lt;/ref&gt;

'''शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्य:'''

* '''शिक्षण क्षेत्रात योगदान:''' सभापती असताना त्यांनी ग्रामीण भागातील गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी नवीन शाळा (Schools) आणि वसतिगृहे (Hostels) सुरू केली, जेणेकरून ग्रामीण भागातील मुलांना शिक्षणाची सोय उपलब्ध होईल. त्यांचे स्वतःचे शिक्षण 'फर्स्ट इयर ट्रेंड' (First Year Trained) झाले होते.
* '''सिद्धेश्वर जत्रा आंदोलन:''' सोलापूरचे ग्रामदैवत श्री सिद्धेश्वर यांच्या संक्रांतीच्या जत्रेत निघणाऱ्या ७ काठ्यांपैकी (नंदीध्वज) ५ काठ्या सुवर्ण हिंदूंच्या आणि २ काठ्या हरीजनांच्या (दलित) असत. परंतु, हरीजनांच्या काठ्यांना योग्य मान आणि स्थान मिळत नव्हते. पांडुरंग बनसोडे यांनी खूप खटपट आणि संघर्ष करून हरीजनांच्या दोन काठ्यांनाही बरोबरीचे स्थान मिळवून दिले. हे कार्य करताना त्यांना अनेकांचा त्रास आणि विरोध सहन करावा लागला, तरी त्यांनी चिकाटी सोडली नाही.
* '''संघटनात्मक कार्य:''' त्यांनी 'सोलापूर जिल्हा मातंग पंच कमिटी'ची स्थापना केली आणि त्याचे 'जनरल सेक्रेटरी' म्हणून काम पाहिले.
* १९५० च्या मे महिन्यात अक्कलकोट येथे झालेल्या मागासलेल्या समाजाच्या अधिवेशनाचे ते 'सरचिटणीस' होते.
* १९५१ मध्ये कुर्डूवाडी येथे झालेल्या 'महाराष्ट्र राष्ट्रीय हरीजन समाजाच्या' परिषदेचे ते 'सेक्रेटरी' होते.
* १९५२ मध्ये सोलापूर येथे झालेल्या 'महाराष्ट्र यूथ काँग्रेस'च्या अधिवेशनात ते 'स्वागत समिती' व 'प्रचार समिती'चे सभासद होते.</text>
      <sha1>s2wcfnf3c11oah73kr3us3tok6wyp0r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2688978</id>
      <parentid>2688977</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[पांडुरंग मेनाजी बनसोडे]] वरुन [[मसुदा:पांडुरंग मेनाजी बनसोडे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2688977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="s2wcfnf3c11oah73kr3us3tok6wyp0r" xml:space="preserve">
'''पांडुरंग मेनाजी बनसोडे''' (जन्म: १९२५) हे महाराष्ट्रातील सोलापूर जिल्ह्यातील एक प्रमुख सामाजिक आणि राजकीय नेते, लोकप्रतिनिधी आणि समाजसेवक होते. सोलापूर जिल्ह्यातील वंचित आणि दलित समाजाच्या हक्कांसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले. त्यांनी २३ ऑक्टोबर १९६३ ते १० ऑक्टोबर १९६४ या काळात सोलापूर उत्तर तालुक्याचे '''सभापती''' म्हणून यशस्वीपणे कार्यभार सांभाळला.&lt;ref&gt;{{स्रोत बातमी|title=सोलापूर शहर व जिल्ह्यातील पांडुरंग मेनाजी बनसोडे|pages=192}}&lt;/ref&gt;

'''शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्य:'''

* '''शिक्षण क्षेत्रात योगदान:''' सभापती असताना त्यांनी ग्रामीण भागातील गरीब आणि गरजू विद्यार्थ्यांसाठी नवीन शाळा (Schools) आणि वसतिगृहे (Hostels) सुरू केली, जेणेकरून ग्रामीण भागातील मुलांना शिक्षणाची सोय उपलब्ध होईल. त्यांचे स्वतःचे शिक्षण 'फर्स्ट इयर ट्रेंड' (First Year Trained) झाले होते.
* '''सिद्धेश्वर जत्रा आंदोलन:''' सोलापूरचे ग्रामदैवत श्री सिद्धेश्वर यांच्या संक्रांतीच्या जत्रेत निघणाऱ्या ७ काठ्यांपैकी (नंदीध्वज) ५ काठ्या सुवर्ण हिंदूंच्या आणि २ काठ्या हरीजनांच्या (दलित) असत. परंतु, हरीजनांच्या काठ्यांना योग्य मान आणि स्थान मिळत नव्हते. पांडुरंग बनसोडे यांनी खूप खटपट आणि संघर्ष करून हरीजनांच्या दोन काठ्यांनाही बरोबरीचे स्थान मिळवून दिले. हे कार्य करताना त्यांना अनेकांचा त्रास आणि विरोध सहन करावा लागला, तरी त्यांनी चिकाटी सोडली नाही.
* '''संघटनात्मक कार्य:''' त्यांनी 'सोलापूर जिल्हा मातंग पंच कमिटी'ची स्थापना केली आणि त्याचे 'जनरल सेक्रेटरी' म्हणून काम पाहिले.
* १९५० च्या मे महिन्यात अक्कलकोट येथे झालेल्या मागासलेल्या समाजाच्या अधिवेशनाचे ते 'सरचिटणीस' होते.
* १९५१ मध्ये कुर्डूवाडी येथे झालेल्या 'महाराष्ट्र राष्ट्रीय हरीजन समाजाच्या' परिषदेचे ते 'सेक्रेटरी' होते.
* १९५२ मध्ये सोलापूर येथे झालेल्या 'महाराष्ट्र यूथ काँग्रेस'च्या अधिवेशनात ते 'स्वागत समिती' व 'प्रचार समिती'चे सभासद होते.</text>
      <sha1>s2wcfnf3c11oah73kr3us3tok6wyp0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>पांडुरंग मेनाजी बनसोडे</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380530</id>
    <redirect title="मसुदा:पांडुरंग मेनाजी बनसोडे" />
    <revision>
      <id>2688979</id>
      <timestamp>2026-06-13T07:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[पांडुरंग मेनाजी बनसोडे]] वरुन [[मसुदा:पांडुरंग मेनाजी बनसोडे]] ला हलविला: कच्चा मसुदा, पहा : [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]</comment>
      <origin>2688979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="mrxyn439p3v61xwl8dno08j8cfjcs6r" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[मसुदा:पांडुरंग मेनाजी बनसोडे]]</text>
      <sha1>mrxyn439p3v61xwl8dno08j8cfjcs6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज</title>
    <ns>0</ns>
    <id>380531</id>
    <redirect title="गणपतबाबा अलिबागकर महाराज" />
    <revision>
      <id>2688981</id>
      <timestamp>2026-06-13T07:12:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>संतोष गोरे</username>
        <id>135680</id>
      </contributor>
      <comment>संतोष गोरे ने लेख [[गुरुवर्य गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] वरुन [[गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]] ला हलविला: शीर्षक लेखन संकेत: श्री, सौ, मा. आदरणीय, सन्माननीय, गुरुवर्य आदित्यादी उपाधी लेख नावात नसावी.</comment>
      <origin>2688981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="gn04yq55gmb0so2t38i5i6aypetmb1j" xml:space="preserve">#पुनर्निर्देशन [[गणपतबाबा अलिबागकर महाराज]]</text>
      <sha1>gn04yq55gmb0so2t38i5i6aypetmb1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:विश्वास वळवी</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380532</id>
    <revision>
      <id>2688982</id>
      <timestamp>2026-06-13T07:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2688982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="3egu5wdonlfolc9y0x65v1xvsv9j6jg" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=विश्वास वळवी}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:१३, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>3egu5wdonlfolc9y0x65v1xvsv9j6jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:विश्वास वळवी</title>
    <ns>2</ns>
    <id>380533</id>
    <revision>
      <id>2688989</id>
      <timestamp>2026-06-13T08:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ मी पानाचे शीर्षक बदलून &quot;डॉ. विश्वास वळवी&quot; असे केले आहे, जे संबंधित व्यक्तीचे पूर्ण व अधिक अचूक नाव दर्शवते. तसेच लेखातील व्याकरण व शब्दलेखनाच्या चुका दुरुस्त केल्या, माहिती योग्य विभागांमध्ये मांडली, लेखाची रचना व वाचनीयता सुधारली आणि विश्वासार्ह संदर्भ जोडण्यासाठी आवश्यक स्वरूप तयार केले. या सुधारणांमुळे लेख अधिक अचूक, सुव्यवस्थित आणि विकिपीडियाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार झाला आहे.</comment>
      <origin>2688989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="e5r1c4umbnwop5zjwhqwwp49rnet7el" xml:space="preserve">डॉ.विश्वास वळवी (Dr.Vishwas Valvi)</text>
      <sha1>e5r1c4umbnwop5zjwhqwwp49rnet7el</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689000</id>
      <parentid>2688989</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T09:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <comment>साहित्यिकाचा संपूर्ण परिचय</comment>
      <origin>2689000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="cv72wa6pxtusimxsxp1js9sa1rqrhpm" xml:space="preserve">डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१ जून १९८६) हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत.सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.डॉ.वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद ''हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स'' या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने '''&quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot;''' या विक्रमाखाली केली आहे.

'''प्रकाशित पुस्तके:-'''

* मिशनरीच्या     पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती     धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास     म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र     आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* गॉर्डन     हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

'''पुरस्कार व सन्मान:-''' साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:

* भारतीय     साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई     टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता     रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम     केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन     समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र     साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई     फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श     ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक     रत्न पुरस्कार
* महाराष्ट्र     गौरव पुरस्कार 

संस्थात्मक सहभाग:- डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत. वैचारिक दृष्टी:- ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :'''&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;'''हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.डॉ.विश्वास वळवी (Dr.Vishwas Valvi)</text>
      <sha1>cv72wa6pxtusimxsxp1js9sa1rqrhpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2689002</id>
      <parentid>2689000</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T10:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>विश्वास वळवी</username>
        <id>184242</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2689002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7067" sha1="rtschtegh2czy7tth4sn0hmnpcqvj2q" xml:space="preserve">डॉ. विश्वास गोरखनाथ वळवी (जन्म:१ जून १९८६) हे मराठी ख्रिस्ती साहित्यिक, इतिहास संशोधक, लेखक, धर्मचिंतक आणि शिक्षक आहेत. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शिवपूर या गावात झाला. ग्रामीण आणि आदिवासी पार्श्वभूमीतून पुढे येत त्यांनी शिक्षण, संशोधन आणि साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य केले आहे.त्यांनी इतिहास विषयात एम.ए. (इतिहास), राज्य पात्रता परीक्षा (सेट) आणि पीएच.डी. (इतिहास) या पदव्या प्राप्त केल्या आहेत.सन २०१६ ते २०२१ या कालावधीत ते कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव येथील सामाजिक शास्त्रे प्रशाळा, इतिहास विभागामध्ये राजीव गांधी राष्ट्रीय फेलोशिपचे पूर्णवेळ संशोधक विद्यार्थी होते.डॉ.वळवी यांनी इतिहास, ख्रिस्ती धर्म, मिशनरी कार्य, समाजसुधारणा, धर्मशास्त्र आणि सामाजिक परिवर्तन या विषयांवर विपुल लेखन केले आहे. त्यांच्या संशोधन कार्यामध्ये राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अनेक शोधनिबंधांचा समावेश आहे.इतिहास आणि सामाजिक शास्त्र क्षेत्रात १०२ संशोधनपर लेख प्रकाशित केल्याबद्दल त्यांची नोंद ''हाय रेंज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्स'' या आंतरराष्ट्रीय संस्थेने '''&quot;मोस्ट आर्टिकल्स पब्लिश्ड बाय अ रिसर्च स्कॉलर ऑन हिस्टरी अँड सोशल सायन्सेस&quot;''' या विक्रमाखाली केली आहे.

'''प्रकाशित पुस्तके:-'''

* मिशनरीच्या     पाऊलखुणा
* ख्रिस्ती     धर्म म्हणजे काय?
* इतिहास     म्हणजे काय?
* पवित्रशास्त्र     आणि त्याची धर्मतत्त्वे
* गॉर्डन     हॉल : गाथा मिशनरी शौर्याची

'''पुरस्कार व सन्मान:-''' साहित्य, संशोधन आणि सामाजिक योगदानाबद्दल डॉ. वळवी यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे. त्यांपैकी काही प्रमुख पुरस्कार पुढीलप्रमाणे आहेत:

* भारतीय     साहित्यरत्न पुरस्कार
* लक्ष्मीबाई     टिळक साहित्यरत्न पुरस्कार
* पंडिता     रमाबाई समाजरत्न पुरस्कार
* विल्यम     केरी सन्मानपत्र व पदक
* बहुजन     समाजरत्न पुरस्कार
* नक्षत्र     साहित्य निर्मिती पुरस्कार
* सावित्रीबाई     फुले साहित्यभूषण पुरस्कार (२०२३)
* आदर्श     ज्ञानपीठ राष्ट्रीय पुरस्कार
* संशोधक     रत्न पुरस्कार
* महाराष्ट्र     गौरव पुरस्कार 

संस्थात्मक सहभाग:- डॉ.वळवी हे मराठी साहित्य मंडळ आणि मराठी ख्रिस्ती साहित्य परिषद यांचे आजीव सदस्य आहेत. विविध साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग असतो.डॉ. वळवी सध्या कॅलेब इन्स्टिट्यूट, गुरुग्राम (हरियाणा) येथे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. ते संस्थेच्या बाय-व्होकेशनल विभागाचे प्रमुख (विभागप्रमुख) म्हणूनही जबाबदारी सांभाळत आहेत. वैचारिक दृष्टी:- ग्रामीण व आदिवासी पार्श्वभूमीतून संघर्षपूर्ण प्रवास करत साहित्य आणि संशोधन क्षेत्रात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या डॉ. वळवी यांचे ध्येय लेखन, संशोधन आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करणे हे आहे.त्यांच्या साहित्यिक दृष्टिकोनाचे प्रतिबिंब पुढील विधानातून दिसून येते :'''&quot;आयुष्य शंभरी गाठो न गाठो, पण माझे साहित्यलेखन नक्कीच शंभरी गाठेल.&quot;'''हे विधान त्यांच्या ज्ञानसाधनेचे, साहित्यसेवेचे आणि भावी पिढ्यांसाठी वैचारिक वारसा निर्माण करण्याच्या ध्येयाचे प्रतीक मानले जाते.</text>
      <sha1>rtschtegh2czy7tth4sn0hmnpcqvj2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य चर्चा:डॉ.विश्वास वळवी</title>
    <ns>3</ns>
    <id>380534</id>
    <revision>
      <id>2689001</id>
      <timestamp>2026-06-13T10:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>साहाय्य चमू</username>
        <id>25365</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला</comment>
      <origin>2689001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="pkp0ya84nm4ei0iab3y2kowajaknio3" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=डॉ.विश्वास वळवी}}

-- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:४८, १३ जून २०२६ (IST)</text>
      <sha1>pkp0ya84nm4ei0iab3y2kowajaknio3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>सदस्य:गणेश बनसोडे</title>
    <ns>2</ns>
    <id>380535</id>
    <revision>
      <id>2689010</id>
      <timestamp>2026-06-13T11:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>गणेश बनसोडे</username>
        <id>184230</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2689010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="fqvy20bxixrcrket3oh4bejdmaqkgwx" xml:space="preserve">नमस्कार, माझे नाव गणेश बनसोडे आहे. मी मराठी विकिपीडियावर नवीन माहिती जोडण्यासाठी आणि संपादन करण्यासाठी हे अकाउंट तयार केले आहे.&quot;</text>
      <sha1>fqvy20bxixrcrket3oh4bejdmaqkgwx</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>